Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 224 5160133 4894115 2026-07-02T04:41:14Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160133 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''11 жніўня''' — дзвесце дваццаць трэці (дзвесце дваццаць чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Pope Alexander Vi.jpg|thumb|right|100px|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[480 да н.э.]]: [[Бітва пры Фермапілах]] паміж персідскай арміяй [[Ксеркс I|Ксеркса]] і саюзным войскам грэчаскіх [[Поліс (антычнасць)|полісаў]] пад кіраўніцтвам [[спарта]]нскага цара [[Леанід I|Леаніда]]. * [[490]]: Адбылася бітва пры рацэ [[Ада (рака)|Ада]], дзе армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбіла войска [[Адаакр]]а. * [[843]]: Падпісаны [[Вердэнскі дагавор]] дагавор аб падзеле імперыі [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] паміж трыма сынамі [[Людовік Набожны|Людовіка I Набожнага]]. * [[1127]]: Першае ўпамінанне пра [[Гродна|Горадзен (Гродна)]] ў пісьмовых крыніцах ([[Лаўрэнцьеўскі летапіс]]). * [[1471]]: Падпісаны Корастынскі мір паміж [[Наўгародская рэспубліка|Ноўгарадам]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Масквой]], паводле якога Ноўгарад прызнаваў уладу Масквы і выплочваў кантрыбуцыю ў 16 тыс. рублёў. * [[1492]]: Пачатак [[пантыфікат]]у Папы Рымскага [[Аляксандр VI|Аляксандра VI]], адной з самых змрочных постацяў у гісторыі папства. * [[1794]]: Другая атака расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]], наступным днём горад капітуляваў. * [[1962]]: Запуск касмічнага карабля [[КА Усход-3|Усход-3]]. * [[1971]]: Адбылася [[дэманстрацыя хіпі ў Гродне]]. * [[1999]]: Выпушчана відэагульня [[System Shock 2]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Christiaan Eijkman.jpg|thumb|left|85px|Хрысціян Эйкман]] * [[1837]]: [[Мары Франсуа Садзі Карно]], французскі інжынер і палітык * [[1856]]: [[Уладзімір Дабравольскі]], беларускі этнограф (пам. 7.5.[[1920]]) * [[1858]]: [[Хрысціян Эйкман]], нідэрландскі [[урач|ўрач]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1905]]: [[Эрнст Яаксан]], эстонскі дыпламат * [[1907]]: [[Аляксей Аляксандравіч Бараноўскі|Аляксей Бараноўскі]], беларускі акцёр, заслужаны артыст Беларусі (пам. [[1970]]) * [[1921]]: [[Алекс Хейлі]], амерыканскі [[пісьменнік]] * [[1932]]: [[Пітэр Айзенман]], амерыканскі архітэктар * [[1938]]: [[Бапсі Сідхва]], пакістанска-амерыканская пісьменніца * [[1939]]: [[Джэймс Мэнчэм]], першы прэзідэнт Сейшэльскіх Астравоў * [[1943]]: [[Первез Мушараф]], 10-ы прэзідэнт [[Пакістан]]а * [[1973]]: [[Луіс Альберта Лакалье Поу]], прэзідэнт Уругвая == Памерлі == [[Файл:Nicholas of Cusa.jpg|thumb|right|100px|Мікалай Кузанскі]] *[[897]]: [[Віфрэд I Валасаты]], каталанскі граф, якога лічаць заснавальнікам [[Каталонія|Каталоніі]] *[[1253]]: [[Клара Асізская]], італьянская святая * [[1464]]: [[Мікалай Кузанскі]], нямецкі мысляр (нар. [[1401]]) * [[1831]]: [[Гаўрыла Андрэевіч Сарычаў]], расійскі мараплавец, [[географ]], гідрограф. [[Адмірал]] (нар. ў [[1763]]) * [[1956]]: [[Джэксан Полак]], амерыканскі [[мастак]] (нар. 28.1.[[1912]]) * [[1965]]: [[Карла Мензэ]], нямецкі мастак * [[1972]]: [[Макс Тэйлер]], амерыканскі вірусолаг * [[1996]]: [[Ванга]], балгарская прадракальніца (нар. 31.1.[[1911]]) * [[2002]]: [[Іржы Коларж]], чэшскі [[паэт]] * [[2021]]: [[Жэнеўева Ас]], французская мастачка == Святкуюць == * {{Сцяг Арменіі}} [[Арменія]]: Дзень нацыянальнай ідэнтычнасці * {{Сцяг Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]: Дзень нацыянальных герояў * {{Сцяг Латвіі}} [[Латвія]]: Дзень памяці барацьбітаў за свабоду Латвіі * {{Сцяг Чада}} [[Чад]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|811]] </noinclude> [[Катэгорыя:11 жніўня| ]] tc6b630o2zpzkgaoh5xeanhbi499fdq 0 399 5160053 5135535 2026-07-01T18:51:34Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5160053 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''18 жніўня''' — дзвесце трыццаты (дзвесце трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Riga coa.gif|thumb|right|100px|Герб Рыгі]] * [[1201]]: Заснаваны [[Рыга|горад Рыга]]. * [[1649]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. Пагадненне было часовым капрамісам, антыфеадальная вайна не скончылася. * [[1682]]: Пачатак валадарства [[Іван Аляксеевіч|Івана V]] і [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], цароў рускіх пры рэгенцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф'і Аляксееўны]]. * [[1743]]: [[Абаскі мірны трактат]] завяршыў руска-шведскую вайну. * [[1868]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] незвычайную лінію — у выніку адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Планета Марс|Марса]] [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * [[1924]]: У [[Мінск]]у арыштаваны адзін з кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змагання [[Барыс Савінкаў]]. * [[1966]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[1991]]: Недалёка ад [[Хацежына]] аўтобус ЛАЗ-699 упаў з маста на чыгуначнае палатно, 17 чалавек загінула. Гэта адна з найбуйнейшых аварый за ўвесь час існавання Беларусі.[https://auto.onliner.by/2016/11/14/detektiv] * [[2020]]: Адбыўся [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]] у [[Малі]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Antonio Salieri painted by Joseph Willibrord Mähler.jpg|thumb|left|100px|Антоніа Сальеры]] * [[1685]]: [[Брук Тэйлар]], англійскі [[матэматык]] * [[1750]]: [[Антоніо Сальеры]], італьянскі [[кампазітар]] * [[1824]]: [[П'ер Мартэн]], французскі металург * [[1830]]: [[Франц Іосіф I]], імператар аўстрыйскі і кароль венгерскі * [[1848]]: [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], польскі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, доктар права (пам. 11.2.1932) * [[1891]]: [[Макар Краўцоў]], дзеяч беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, [[паэт]], публіцыст, перакладчык * [[1906]]: [[Марсель Карнэ]], французскі кінарэжысёр * [[1912]]: [[Давыд Пейсахавіч Генін|Давыд Генін]] (пам. [[1971 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1971]]), савецкі мастак-пейзажыст родам з Віцебску * [[1912]]: [[Эльза Марантэ]], італьянская пісьменніца (пам. 25.11.1985) * [[1920]]: [[Шэлі Уінтэрс]], амерыканская актрыса * [[1933]]: [[Раман Паланскі]], польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр * [[1933]]: [[Жуст Фантэн]], французскі футбаліст * [[1946]]: [[Алесь Марціновіч]], беларускі [[пісьменнік]], крытык, літаратуразнаўца * [[1954]]: [[Аляксандр Паўлавіч Ксёндзаў|Алесь Ксёндзаў]], беларускі-мастак * [[1959]]: [[Анатоль Рэзнік]], беларускі гісторык * [[1962]]: [[Феліпэ Кальдэрон]], прэзідэнт [[Мексіка|Мексікі]] * [[1963]]: [[Хайна Ферх]], нямецкі акцёр * [[1966]]: [[Алена Брава]], беларуская пісьменніца * [[1969]]: [[Эдвард Нортан]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1980]]: [[Эстэбан Камб’яса]], аргенцінскі футбаліст == Памерлі == [[Выява:Genghis Khan.jpg|thumb|right|100px|Чынгісхан]] * [[849]]: [[Валафрыд Страбон]], паэт, багаслоў * [[1227]]: [[Чынгісхан]], вялікі каган мангольскі * [[1503]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1559]]: [[Павел IV|Павел IV, Папа Рымскі]] * [[1765]]: [[Франц I Латарынгскі]] * [[1777]]: [[Іаган Хрысціян Эркслебен]], нямецкі вучоны * [[1823]]: [[Андрэ Жак Гарнерэн]], першы ў свеце парашутыст * [[1850]]: [[Анарэ дэ Бальзак]], французскі пісьменнік * [[1874]]: [[Уільям Фейрберн]], шатландскі інжынер, прамысловец * [[1905]]: [[Альберт Эдэльфельт]], фінскі [[мастак]] * [[1940]]: [[Уолтэр Персі Крайслер]], амерыканскі прадпрымальнік * [[1988]]: [[Тадэвуш Кулісевіч]], польскі графік і ілюстратар * [[2009]]: [[Кім Дэ Джун]], прэзідэнт [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[2019]]: [[Васіль Іванавіч Гапоненка]], беларускі вучоны ў фізіялогіі * [[2024]]: [[Ален Дэлон]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень [[бітва за Лангтан|Лангтана]] * {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд]]: Нацыянальны дзень навукі == Крыніцы == {{Крыніцы}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|818]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 жніўня| ]] 9xxlquh4daed3c5zgy58ru8l8xxeztw 0 400 5159979 5133559 2026-07-01T12:06:00Z JerzyKundrat 174 5159979 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''18 кастрычніка''' — дзвесце дзевяноста першы (дзвесце дзевяноста другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Édit de Fontainebleau. Page 1 - Archives Nationales - AE-II-887.jpg|thumb|120px|Эдыкт Фантэнбло]] * [[1239]]: Мангола-татарскія войскі ўзялі [[Чарнігаў]]. * [[1685]]: Французскі кароль [[Людовік XIV]] выдаў [[эдыкт Фантэнбло]], якім даваў [[Гугеноты|гугенотам]] права трымацца іх рэлігіі. * [[1817]]: Прыняты [[сцяг Чылі]]. * [[1867]]: [[Аляска]] ад [[Расійская імперыя|Расіі]] перайшла да [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. * [[1905]]: [[Курлоўскі расстрэл]] у [[Мінск]]у. * [[1920]]: Спыніліся [[ваенныя дзеянні]] ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] 1919—1921 гадоў. * [[1922]]: Заснавана брытанская карпарацыя [[BBC]]. * [[1926]]: [[Якуб Колас|Якубу Коласу]] нададзена званне Народнага паэта БССР. * [[1939]]: Войскі [[СССР]], паводле пакту пра ўзаемную дапамогу, увайшлі на тэрыторыю [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1942]]: Скончылася ліквідацыя [[Брэсцкае гета|Брэсцкага гета]]. * [[1958]]: З’явілася першая шматкарыстальніцкая камп’ютарная гульня — [[Tennis for Two]]. * [[2001]]: У бельгійскім [[Гент|Генце]] ўпершыню ўручана [[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]]. * [[2003]]: Распачаў вяшчанне тэлеканал [[Беларусь 2|«ЛАД»]]. == Нарадзіліся == [[Image:Zhu xi.jpg|thumb|120px|left|Чжу Сі]] * [[1130]]: [[Чжу Сі]], кітайскі [[філосаф]] * [[1405]]: [[Пій II|Пій II, Папа Рымскі]] * [[1523]]: [[Ганна Ягелонка]], каралева польская і вялікая княгіня літоўская ў 1575—1596 (пам. 9.9.1596) * [[1527]]: [[Лука Камбіяза]], італьянскі мастак * [[1610]]: [[Нікаля Кашэн]], французскі мастак * [[1634]]: [[Лука Джардана]], італьянскі мастак * [[1680]]: [[Ян Фрыдэрык Сапега]], [[вялікі канцлер літоўскі]] * [[1777]]: [[Генрых фон Клейст]], нямецкі [[драматург]], паэт і празаік (пам. 21.11.1811) * [[1785]]: [[Томас Лаў Пікак]], англійскі пісьменнік * [[1891]]: [[Лукаш Голад]], праваслаўны святар, прыхільнік беларусізацыі праваслаўнай царквы (пам. 6.11.1947) * [[1893]]: [[Уладзімір Уладамірскі]], беларускі [[акцёр]] (пам. 24.1.1971) * [[1906]]: [[Алесь Салагуб]], беларускі паэт (пам. 17.5.1934) * [[1913]]: [[Арнэ Скоўэн]], нарвежскі кінарэжысёр * [[1919]]: [[Усевалад Кароль]], беларускі палітычна-грамадскі дзеяч (пам. кастр. 1984) * [[1924]]: [[Жорж Жэрэ]], французскі акцёр * [[1934]]: [[Кір Булычоў]], пісьменнік-фантаст, усходазнавец, фалерыст, сцэнарыст (пам. 5.9.2003) * [[1943]]: [[Андрэй Баюк]], славенскі палітычны дзеяч (пам. 16.8.2011) * [[1947]]: [[Юрый Хашчавацкі]], беларускі кінарэжысёр * [[1992]]: [[Рашэл Клейтан]], ямайская лёгкаатлетка * [[1995]]: [[Юі Ахасі]], японская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == [[File:Byzantinischer Mosaizist um 705 002.jpg|thumb|120px|right|Ян VII]] *[[31]]: [[Луцый Элій Сеян]], ваенны і палітычны дзеяч [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] *[[629]]: [[Хлотар II]], кароль франкаў * [[707]]: [[Ян VII (Папа Рымскі)|Ян VII, Папа Рымскі]] * [[1417]]: [[Грыгорый XII|Рыгор XII, Папа Рымскі]] * [[1503]]: [[Пій III|Пій III, Папа Рымскі]] * [[1595]]: [[Альвара Менданья дэ Нейра]], іспанскі мараплавец * [[1678]]: [[Якаб Іорданс]], фламандскі [[мастак]] * [[1866]]: [[Мануэль Бульнес]], прэзідэнт Чылі * [[1893]]: [[Шарль Франсуа Гуно]], французскі [[кампазітар]] * [[1918]]: [[Уладзімір Стукаліч]], расійска-беларускі [[гісторык]] і краязнавец (нар. 28.10(9.11)1856) * [[1931]]: [[Томас Эдысан]], амерыканскі вынаходнік (нар. 11.2.1847) * [[1971]]: [[Язэп Гайлевіч]], каталіцкі святар, прыхільнік беларусізацыі касцёла (нар. 26.2.1893) * [[1991]]: [[Пятро Бітэль]], беларускі настаўнік, [[пісьменнік]] і перакладчык (нар. 19.6.1912) * [[1995]]: [[Франка Фабрыцы]], італьянскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Аляскі}} [[Аляска]]: Дзень Аляскі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К18]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 кастрычніка| ]] goj484cukjga0pu1e6dwsyn78mimr4f 0 1158 5159978 5045825 2026-07-01T12:01:37Z JerzyKundrat 174 5159978 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}}</noinclude> '''9 снежня''' — трыста сорак трэці (трыста сорак чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[656]]: У [[бітва вярблюдаў|бітве вярблюдаў]] [[халіф]] [[Алі ібн Абу Таліб|Алі ібн Абі Таліб]] перамагае апазіцыю па чале з удавой прарока [[Аіша бінт Абу Бакр|Аішай]]. * [[1687]]: Каралём Венгрыі становіцца [[Іосіф I Габсбург]]. * [[1903]]: У [[Нарвегія|Нарвегіі]] адхілены праект закона аб наданні жанчынам [[выбарчае права|выбарчага права]]. * [[1905]]: У [[Францыя|Францыі]] прыняты закон аб аддзяленні царквы ад дзяржавы. * [[1915]]: Апублікаваны ўніверсал [[Канфедэрацыя Вялікага княства Літоўскага|Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]]. * [[1917]]: Брытанскія войскі занялі [[Іерусалім]]. * [[1920]]: Беспартыйны [[Міхаэль Хайніш]] становіцца прэзідэнтам [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[1931]]: Пачатак [[Гісторыя Іспаніі|Другой іспанскай рэспублікі]]. * [[1971]]: [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] далучыліся да [[ААН]]. * [[1990]]: [[Лех Валенса]] атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Польшча|Польшчы]]. * [[1991]]: Плошчы каля [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]] ў [[Мінск]]у нададзена назва [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|Плошча Незалежнасці]]. * [[2000]]: У [[Гомель|Гомелі]] асвечаны [[касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]. == Нарадзіліся == [[File:Bagdanovich.jpg|thumb|120px|Максім Багдановіч]] [[File:Kropotkin Nadar.png|thumb|120px|[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Пётр Крапоткін]]]] * [[1608]]: [[Джон Мільтан]], англійскі паэт * [[1748]]: [[Клод Луі Бертале]], французскі хімік * [[1842]]: [[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Пётр Крапоткін]], рускі тэарэтык [[анархізм]]а, [[гісторык]], літаратар (пам. 8.2.1921) * [[1857]]: [[Чэслаў Янкоўскі]], польскі [[паэт]], крытык, публіцыст, гісторык-краязнаўца (пам. 6.10.1929) * [[1891]]: [[Максім Багдановіч]], беларускі паэт, публіцыст, літаратурны крытык (пам. 25.5.1917) * [[1916]]: [[Кірк Дуглас]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1946]]: [[Соня Гандзі]], індыйскі палітык * [[1947]]: [[Яак Йыэруйт]], эстонскі дзяржаўны дзеяч * [[1953]]: [[Джон Малкавіч]], амерыканскі акцёр, рэжысёр * [[1954]]: [[Жан-Клод Юнкер]], люксембургскі палітычны дзеяч, старшыня [[Еўрапейская камісія|Еўракамісіі]] == Памерлі == [[File:Biruni Iranian.jpg|thumb|120px|[[Аль Біруні]]]] * [[1048]]: [[Аль Біруні]], персідскі вучоны (нар. 4.9.973) * [[1268]]: [[Войшалк]], вялікі князь літоўскі (нар. каля 1233) * [[1437]]: [[Жыгімонт Люксембургскі]], імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (14.2.1368) * [[1565]]: [[Пій IV|Пій IV, Папа Рымскі]] (нар. 31.3.1499) * [[1641]]: [[Антоніс ван Дэйк]], фламандскі [[мастак]] (нар. 22.3.1599) * [[1647]]: [[Райнер Брокман]], святар, перакладчык, паэт * [[1706]]: [[Педру II (кароль Партугаліі)|Педру II, кароль Партугаліі]] (нар. 26.4.1468) * [[1854]]: [[Алмейда Гарэт]], партугальскі пісьменнік * [[1916]]: [[Нацумэ Сосэкі]], японскі [[пісьменнік]] (нар. 9.2.1867) * [[1937]]: [[Нільс Густаў Дален]], шведскі [[фізік]] (нар. 30.11.1869) * [[1992]]: [[Ардзі Лійвес]], эстонскі драматург * [[2004]]: [[Сяргей Войчанка]], беларускі мастак і дызайнер (нар. 15.11.1955) * [[2005]]: [[Роберт Шэклі]], амерыканскі пісьменнік-фантаст (нар. 16.7.1928) * [[2021]]: [[Ліна Вертмюлер]], італьянскі рэжысёр і сцэнарыст == Святкуюць == * Міжнародны дзень барацьбы з карупцыяй * {{ANT}}: Нацыянальны дзень герояў * {{PER}}: Дзень Арміі * {{RUS}}: Дзень Герояў Айчыны * {{TZA}}: Дзень Незалежнасці і Дзень Рэспублікі * {{LKA}}: Дзень Ваенна-марскога флоту {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:9 снежня| ]] [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С09]] </noinclude> kj4ofsdkgssoohooxto5fckp3pb48tc 0 1942 5160075 5150383 2026-07-01T20:53:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160075 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Іншыя значэнні|Спасылка=Егіпет (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Арабская Рэспубліка Егіпет |Арыгінальная назва = {{lang-ar|جمهورية مصر العربية}} |Родны склон = Егіпта |Назва гімна = بلادي، لك حبي و فؤادي |Аўдыё = Bilady, Bilady, Bilady.ogg |Форма кіравання = Прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка |Заснавана = [[3200 да н.э.]] |Дата незалежнасці = [[28 лютага]] [[1922]] |Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Каір]], [[Александрыя]], [[Гіза]], [[Шубра-Эль-Хейма]], [[Порт-Саід]], [[Суэц]]<ref name="WorldGazetteer">World Gazetteer: [http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1201034590&men=gcis&lng=de&dat=80&geo=-69&srt=npan&col=aohdq&msz=1500&pt=c&va=x Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung]</ref> |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Егіпта]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Егіпта|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Абдул Фатах ас-Сісі]] <br/> [[Ібрагім Махляб]] |Месца па плошчы = 30 |Плошча = 1.002.450 |Працэнт вады = 0,632 |Этнахаронім = [[Егіпцяне]] |Месца па насельніцтву = 15 |Насельніцтва = 99.413.317<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624042253/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html |date=24 чэрвеня 2016 }}</ref> |Год ацэнкі = 2018 |Насельніцтва па перапісу = 94.798.827<ref>http://www.capmas.gov.eg/Pages/ShowPDF.aspx?page_id=%20/Admin/Pages%20Files/2017109143840cns.pdf</ref> |Год перапісу = 2017 |Шчыльнасць насельніцтва = 95 |Месца па шчыльнасці = 118 |ВУП (ППЗ) = 1392,843 млрд<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=11&c=469&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 |Месца па ВУП (ППЗ) = 21 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 14.045 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 100 |ВУП (намінал) = 264,701 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2013 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 3.146 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,696 |Год разліку ІРЧП = 2018 |Месца па ІРЧП = 115 |Узровень ІРЧП = сярэдні }} '''Егі́пет''' ({{lang-ar|مصر}}), '''Ара́бская Рэспу́бліка Егі́пет''' ({{lang-ar|جمهورية مصر العربية}}) — краіна на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]] і паўднёвым захадзе [[Азія|Азіі]]. Мяжуе з [[Ізраіль|Ізраілем]], тэрыторыяй [[Палесцінская аўтаномія|Палесціны]] ([[Сектар Газа|сектарам Газы]]), [[Судан]]ам і [[Лівія]]й. На поўначы абмываецца водамі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], на ўсходзе — [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Па тэрыторыі Егіпта праходзіць [[Суэцкі канал]] — найкарацейшы марскі шлях з [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] ў [[Індыйскі акіян]]. Гісторыя Егіпта — адной з найстаражытнейшых цывілізацый свету, без перабольшання, калыскі чалавецтва — прасочваецца да 6-4 тыс. да н.э. У [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] былі пабудаваны такія архітэктурныя славутасці як [[піраміды Гізы]] і [[Сфінкс|Вялікі Сфінкс]]. Старажытныя руіны, як, напрыклад, [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіс]], [[Фівы (Егіпет)|Фівы]], [[Карнак]] і луксорская [[Даліна цароў]] з'яўляюцца важнымі цэнтрамі [[археалогія|археалагічных]] даследаванняў. Егіпет стаў адным з цэнтрам зараджэння пісьменства, арашальнага земляробства, будаўніцтва гарадоў, арганізаванай рэлігіі. Сучасны Егіпет — спадкаемца той высокай цывілізацыі, што затым перажыла і ўвабрала не адну хвалю гісторыі (грэцкую, рымскую, арабскую і інш). З ХVI ст. Егіпет знаходзіўся пад уладай Асманскай імперыі. У канцы XIX ст. трапіў у сферу брытанскага ўплыву. У 1922 атрымаў фармальную незалежнасць як манархія. У 1952 адбылася рэвалюцыя, у выніку якой кароль [[Фарук I|Фарук]] і брытанскія салдаты ўцяклі, а Егіпет стаў рэспублікай. Егіпет мае пераважна раўнінны рэльеф. У краіне маюцца паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. Клімат трапічны пустынны, вельмі сухі і спякотны; на поўначы — міжземнаморскі. Большую частку Егіпта займаюць пяскі і камяністыя прасторы Сахары. У такіх умовах яшчэ большую ролю набывае [[Ніл]] — найбуйнейшая рака, што перасяе краіну з поўдня на поўнач і стварае вялікую дэльту. Даліна Ніла — суцэльны заселены [[аазіс]]. Егіпет з'яўляецца трэцяй па колькасці насельніцтва краінай [[Афрыка|Афрыкі]] і першай у арабскім свеце і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. У пераважнай большасці сваёй каля 100 мільёнаў жыхароў краіны <ref>[http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&lname= «Population Clock»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723154011/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&lname= |date=23 ліпеня 2011 }}. Central Agency for Public Mobilization and Statistics. 16 April 2011.</ref> жывуць каля берагоў ракі [[Ніл]], у суцэльна асвоенай вобласці плошчай каля 40 тысяч км², адзінай, дзе маюцца ворныя землі. Вялікія плошчы пустыні [[Сахара|Сахары]] з'яўляюцца маланаселенымі. Меней за палову егіпцян жывуць у гарадах, найбольш густанаселенымі цэнтрамі з'яўляюцца гарады [[Каір]] і [[Александрыя]], а таксама іншыя гарады ў даліне і дэльце Ніла. У пачатку нашай эры Егіпет стаў адным з важнейшых цэнтраў хрысціянства, аднак сёння гэта пераважна мусульманская краіна. У пачатку [[2011]] года падчас [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] ў Егіпце адбылася рэвалюцыя, якая прывяла да звяржэння прэзідэнта [[Хосні Мубарак]]а са сваёй пасады, якую ён займаў амаль 30 гадоў. Сённяшні Егіпет — дэмакратычная прэзідэнцкая ўнітарная рэспубліка. Зрэшты, многія назіральнікі характарызуюць палітычны рэжым прэзідэнта [[Абдул Фатах ас-Сісі|Абдула ас-Сісі]] як [[Аўтарытарызм|аўтарытарны]]. Егіпет — другая па аб'ёме эканомікі краіна Афрыкі — мае значны патэнцыял для таго каб у ХХІ стагоддзі стаць адной з вядучых эканомік свету. Эканоміка Егіпта, дзе такія сектары, як турызм, [[сельская гаспадарка]], [[прамысловасць]] і [[сфера паслуг]], знаходзяцца на амаль адным узроўні, з'яўляецца адной з найбольш разнастайных на Блізкім Усходзе. У індустрыі [[турызм]]у занята каля 12 % працоўнай сілы Егіпта. Значную долю валютных паступленняў у краіну дае збор за праход караблёў па [[Суэцкі канал|Суэцкім канале]]. Егіпет — член [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] (штаб-кватэра якой знаходзіцца ў Каіры), [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага Саюза]], [[Арганізацыя Ісламская канферэнцыя|Арганізацыі Ісламская канферэнцыя]] (АІК) і [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. == Этымалогія == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} Слова "Егіпет" утворана ад старажытнагрэцкай назвы краіны ''Айгіптас'' ("Αἴγυπτος"), вытворнай ад тапоніма "Хікупта" — егіпецкай назвы горада Мемфіса. Хікупта азначае "дом ка (душы) Пта (бога апякуна Мемфіса)". Афіцыйная арабская назва Егіпта гучыць як "Міср", хоць самі егіпцяне вымаўляюць яе як "Маср". == Геаграфічнае становішча == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Егіпта}} [[Выява:Egypt sat.png|thumb|200px|справа|Здымак тэрыторыі Егіпта з спадарожніка]] Егіпет размяшчаецца на 1 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html «World Factbook area rank order»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=9 лютага 2014 }}. Cia.gov.</ref> і такім чынам з'яўляецца 30-й паводле плошчы краінай свету. Тэрыторыя краіны прыкладна адпавядае памеру ўсёй [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130801085853/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb6597/is_/ai_n29232377 «More changes ahead for Egypt»]. Findarticles.com.</ref>, у два разы большая за тэрыторыю [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>E. A. Pearce, Charles Gordon Smith, «The Times Books World Weather Guide», (Times Books/Random House: 1990), p.40</ref>, і ў чатыры разы большая за тэрыторыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/bristol/content/weather/2001/04/18/egypt.shtml «Sun, sand and searing heat»]. Bbc.co.uk.</ref>, а таксама роўная складзеным разам амерыканскім штатам [[Тэхас]] і [[Каліфорнія]]<ref>Robert Pateman, Salwa El-Hamamsy, «Egypt», (Marshall Cavendish: 2003), p.7</ref>. Егіпет размешчаны паміж 22 ° і 32 ° з.ш. і 24 ° і 36 ° у.д. Егіпет мяжуе з [[Лівія]]й на захадзе, [[Судан]]ам на поўдні і мае мяжу з [[сектар Газа|сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]] на ўсходзе. Абмываецца Міжземным морам на поўначы і Чырвоным морам на ўсходзе. Егіпет — адна з нямногіх краін, размешчаных адразу ў двух частках свету і адзіная, што разлеглася на двух кантынентах: [[Сінайскі паўвостраў]] плошчай 130 тыс. км² геаграфічна належыць да [[Азія|Азіі]] (Еўразіі). З гэтай стратэгічна ўнікальнай транскантынентальнасці вынікае важная роля Егіпта ў геапалітыцы: дзяржава валодае суднаходным водным шляхам [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], які злучае [[Міжземнае мора]] з [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]] праз [[Чырвонае мора]]. == Прырода == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Егіпта}}{{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}}[[File:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|Ля падножжа найвышэйшай гары Егіпта размясціўся [[Манастыр Святой Кацярыны]]]] Афрыканская частка Егіпта пераважна раўнінная, платападобная. Вышыні змяншаюцца з поўдня на поўнач, дзе-нідзе апускаючыся ніжэй за ўзровень мора, ажно да -133 м. ва [[упадзіна Катара|ўпадзіне Катара]]. Паралельна ўзбярэжжу Чырвонага мора цягнуцца невысокія (да 1900 м) аднак скалістыя, бляклыя Нубійскія горы. Найвышэйшыя ж пункты краіны знаходзяцца ў азіяцкай частцы: у паўднёвым куце Сінайскага паўвострава ўздымаюцца горы вышынёй да 2 650 м (гара Кацярыны). У Егіпце маюцца значныя па рэгіянальных мерках паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. [[File:Sand Dunes (Qattara Depression).jpg|thumb|left|Выдма ва ўпадзіне Катара]] Клімат на большай частцы Егіпта трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27&nbsp;°C да 32&nbsp;°C летам і да 43&nbsp;°C на ўзбярэжжы Чырвонага мора. Сярэднія зімовыя тэмпературы складаюць ад 13&nbsp;°C да 21&nbsp;°C. На поўдзень ад [[Каір]]а, колькасць ападкаў мізэрная — у сярэднім ад 2 да 5 мм у год, прычым дажджы выпадаюць з інтэрвалам у некалькі гадоў (і толькі ў зімовыя месяцы)<ref>Soliman, KH. «Rainfall over Egypt.» Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, vol. 80, issue 343, p. 104.</ref>. У вясновыя месяцы і на пачатку лета з паўднёвых пустынь дзьме сухі гарачы вецер [[хамсін]]. На вельмі тонкай паласе паўночнага ўзбярэжжа колькасць ападкаў можа дасягаць 410 мм<ref>[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= «Marsa Matruh, Egypt»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104040540/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= |date=4 лістапада 2011 }}. Weatherbase.com.</ref>, прычым уся гэта сума прыпадае на перыяд паміж [[кастрычнік]]ам і [[сакавік]]ом. Гэта вобласць субтрапічнага міжземнаморскага клімату. Устойлівы [[вецер]] з паўночнага захаду дапамагае знізіць тэмпературу ля ўзбярэжжа Міжземнага мора. У гарах [[Гара Сінай|Сіная]] і некаторых паўночных прыбярэжных гарадах зрэдку выпадае [[снег]]. Адзіная водная артэрыя, што не перасыхае — гэта Ніл, найдаўжэйшая рака Афрыкі. Ніл перасякае Егіпет з поўдня на поўнач і пры ўпадзенні ў Міжземнае мора стварае вялізную [[Дэльта Ніла|дэльту]] плошчай 24 тыс.кв.км. На ўсім сваім егіпецкім працягу Ніл не прымае ніводнага прытока і выключна губляе ваду на ўсе магчымыя гаспадарчыя патрэбы. Вышэй горада [[Асуан]] у пачатку 1960-х была пабудавана плаціна, якая стала падпорам вадасховішча Насер. [[File:Crop limit, Nile Valley-2.jpg|thumb|Даліна Ніла каля [[Луксор]]а]] Большую частку Егіпта займае [[пустыня]] з дзе-нідзе параскіданымі аазісамі. Егіпет уключае ў сябе часткі пустыні [[Сахара]] і [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]]. Вятры ствараюць уражальныя пясчаныя [[выдма|выдмы]], якія часам дасягаюць вышыні болей за 30 метраў. Паміж пяскоў егіпецкай зямлі ўрадлівай абжытай стужкай віецца даліна Ніла. Да будаўніцтва [[Асуанская дамба|Асуанскай плаціны]], Ніл сваімі разлівамі штогод папаўняў глебы Егіпта, што гарантавала добры ўраджай кожны новы год. Паколькі большая частка жыхароў стомільённага Егіпта канцэнтруецца ў дэльце і ніжнім цячэнні Ніла, эксперты адносяць краіну да ліку найбольш уразлівых да [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення.]] Нават нязначнае падняцце ўзроўню Сусветнага акіяна можа спарадзіць процьму экалагічных бежанцаў з Егіпта. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Егіпта}}{{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} === Старажытны Егіпет === [[Выява:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[Піраміды Гізы]]]] Тэрыторыя Егіпта заселеная з глыбокай старажытнасці. Тут узнікла рачная цывілізацыя ў даліне ракі [[Ніл]], і менавіта тут археолагамі зафіксаваны першыя ў гісторыі чалавецтва дзяржавы (каля 4 тысячагоддзя да н.э.). У дадынастычны перыяд існавала каля 40 дзяржаў-номаў і вялася барацьба за яднанне Верхняга і Ніжняга Егіпта. У 3000 годзе фараон Верхняга Егіпта [[Нармен]], стаў узначаліў аб'яднаны Егіпет са сталіцай у [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіс]]е. У эпоху Старажытнага царства — гэта гісторыя класічнага Егіпта — будаваліся знакамітыя піраміды ([[піраміда Хеопса|Хеопса]], [[піраміда Хефрэна|Хефрэна]], [[піраміда Мікерына|Мікерына]]). У эпоху Сярэдняга царства Егіпет быў заваяваны гіксосамі. Новае царства (1600—1100 г. да н.э.) са сталіцай [[Фівы (Егіпет)|у Фівах]]  — гэта першая імперыя. У той час Егіпет аказваў вялікі культурны ўплыў на краіны Міжземнамор'я, у прыватнасці на [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]], праз якіх у еўрапейскую культуру трапілі многія егіпецкія навуковыя здабыткі. Пасля надыходу [[жалезны век|жалезнага веку]] Егіпет хутка губляе свой уплыў і трапляе ў залежнасць ад Асірыі [[VII стагоддзе да н.э.|VII ст. да н.э.]], затым (525 г. да н.э.) — ад [[Персія|Персіі]]. У 332 г. да н.э. Егіпет быў захоплены [[Аляксандр Македонскі|Аляксандрам Македонскім]], краіна ўступае ў эліністычны перыяд (дынастыя Пталамеяў). У канцы І ст.да н.э. Егіпет становіцца правінцыяй Рымскай імперыі. У рымскі перыяд адбыўся заняпад старажытнаегіпецкай культуры; на змену познеегіпецкай мове прыйшла копцкая. На пачатку новай эры ў Егіпце актыўна распаўсюджваецца хрысціянства. === Сярэднявечны Егіпет === [[File:Flickr - Gaspa - Cairo, museo militare (8).jpg|thumb|left|Статуя Саладзіна ў Каірскім ваенным музеі]] Пасля распаду Рымскай імперыі (395) Егіпет стаў правінцыяй яе ўсходняй часткі — [[Візантыя|Візантыі]]. У 639 г. у Егіпет увайшло арабскае войска Амра ібн аль-Аса. У 642 г. была захоплена сталіца Егіпта — Александрыя, краіна стала правінцыяй Арабскага халіфата. У складзе халіфата насельніцтва паступова перайшло на арабскую мову, копцкую рэлігію выцесніў іслам. У 969 г. Егіпет быў заваяваны войскамі Фатымідаў, якія пабудавалі тут горад «Аль-Кахіра» (перамаганосны) — Каір, які з 973 г. стаў іх сталіцай. З сярэдзіны ХІ ст. пачаўся распад халіфата Фатымідаў, што выкарысталі еўрапейскія крыжаносцы. У 1168 г. яны ўварваліся ў Егіпет і аблажылі Каір. У барацьбе з крыжаносцамі вызначыўся палкаводзец [[Саладзін|Салах-ад-дзін]] (Саладзін). Праўленне заснаванай ім дынастыі Айюбідаў адзначана адраджэннем Егіпта, уздымам сельскай гаспадаркі і культуры. Пры іх усталявалася ваенна-ленная сістэма, створана гвардыя мамлюкаў, якая ў 1250 г. захапіла вярхоўную ўладу. Мамлюцкія правіцелі стварылі магутную дзяржаву, якая акрамя Егіпта ўключала Сірыю, Кілікію, Чырванаморскае ўзбярэжжа Судана і інш. === Новы час === У 1517 г. мамлюкаў перамаглі туркі-асманы і Егіпет стаў правінцыяй Асманскай імперыі. Гэта абярнулася заняпадам культуры і гаспадарчага жыцця Егіпта. У 18 ст. ўплыў мамлюкаў зноў павялічыўся. Яны стварылі напаўнезалежны эмірат (бейлікат). Турэцкі султан перастаў быць рэальным кіраўніком Егіпта, хоць і заставаўся яго рэлігійна-палітычным сюзерэнам. У 1798 г. французскія войскі на чале з генералам Напалеонам Банапартам высадзіліся ў Александрыі. У бітве каля пірамід яны разбілі мамлюцкую армію і занялі Каір. У 1801 г. французы капітулявалі перад англа-турэцкімі войскамі. У 1805 г. намеснікам султана ў Егіпце з тытулам пашы стаў [[Мухамед Алі Егіпецкі|Мухамед Алі]]. Ён умацаваў сваю ўладу, расправіўся з непакорнымі мамлюкамі і шляхам рэформ пачаў мадэрнізацыю краіны. Узмацненне Егіпта не задаволіла ані Турцыю, ані еўрапейскія дзяржавы. Супольнымі намаганнямі ў 1841 яны змусілі Махамеда Алі капітуляваць, і з таго часу Егіпет трапляе ў залежнасць ад Англіі і Францыі. У 1869 г. адкрыты [[Суэцкі канал]], але яго выгоды выкарыстоўвалі найперш еўрапейцы, якія валодалі кантрольным пакетам акцый. У 1882 Вялікабрытанія фактычна ўсталявала над Егіптам [[пратэктарат]], хаця фармальна край заставаўся у складзе Асманскай імперыі. Канец ХІХ - пач. ХХ ст.стаў часам фарміравання нацыянальнай буржуазіі і інтэлігенцыі, узнікнення і развіцця нацыянальна-вызвольнага руху. === Найноўшы час === [[File:Bridge Crossing.jpg|thumb|Егіпецкія войскі перапраўляюцца праз Суэцкі канал, 7 кастрычніка 1973. Пачатак Вайны Суднага дня]] Антыкаланіяльныя егіпецкія паўстанні 1919, 1921 гадоў прымусілі Вялікабрытанію пайсці на пэўныя ўступкі. Дэкларацыяй 28 лютага 1922 г. былі абвешчаны адмена пратэктарату і незалежнасць Егіпта; яго султан атрымаў тытул караля. Аднак брытанскія войскі заставаліся ў краіне, захавалася і эканамічнае панаванне англічан. У 2-ю сусветную вайну тэрыторыя Егіпта стала арэнай ваенных дзеянняў. У кастрычніку 1942 г. брытанскія войскі спынілі нямецкую армію генерал-фельдмаршала [[Эрвін Ромель|Э.Ромеля]] на шляху да Суэцкага канала і ў бітве пад Эль-Аламейнам нанеслі ёй паражэнне. У 1948 г. Егіпет і іншыя арабскія краіны ўступілі ў вайну з [[Ізраіль|Ізраілем]] і пацярпелі паражэнне. 23 ліпеня 1952 г. тайная патрыятычная арганізацыя «Свабодныя афіцэры» на чале з [[Гамаль Абдул Насер|Г. А. Насэрам]] ажыццявіла дзяржаўны пераварот. У выніку кароль Фарук адрокся ад прастола і быў высланы з краіны; усе палітычныя партыі былі забаронены, быў прыняты аграрны закон, які абмяжоўваў буйное землеўладанне. Насэр узяў курс на супрацоўніцтва з СССР і іншымі сацыялістычнымі краінамі. У 1956 г. Егіпет аб'явіў аб нацыяналізацыі міжнароднай кампаніі Суэцкага канала, у адказ англа-французскія войскі акупавалі зону Суэцкага канала. Толькі ўмяшанне СССР і ЗША прымусіла агрэсараў вывесці войскі з Егіпта. Гэтыя падзеі павысілі прэстыж краіны і яе прэзідэнта, зрабілі яго лідарам усяго арабскага свету. У лютым 1958 г. Егіпет і Сірыя ўтварылі Аб’яднаную Арабскую Рэспубліку (ААР), праз тры гады Сірыя пакінула саюз. У 1967 пасля паражэння ў [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайне]] Егіпет страціў Суэцкі паўвостраў, што быў акупаваны Ізраілем. Пасля смерці Насера ў 1970 прэзідэнтам стаў Анвар Садат, які пераарыентаваў Егіпет на ЗША. Адносна паспяховая для арабскага саюза [[Вайна Суднага дня]] 1973 года паспрыяла вяртанню Сінайскага паўвострава ў 1978 годзе. У кастрычніку 1981 г. Садат быў забіты групай экстрэмістаў, незадаволеных прымірэннем з Ізраілем. Новым прэзідэнтам стаў [[Хосні Мубарак]], рэжым якога расцягнуўся на 30 гадоў. У лютым 2011 у выніку хваляванняў [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] Мубарак быў вымушаны пакінуць найвышэйшы пост. == Палітыка == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} === Дзяржаўны лад === Егіпет — [[рэспубліка]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які адначасова з'яўляецца і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі. Кіраўнік урада — прэм'ер-міністр. Вышэйшы заканадаўчы орган — аднапалатны Нацыянальны сход. Егіпецкі парламент складаецца з 454 месцаў. У цяперашні час 311 дэпутатаў выбраны ад кіруючай Нацыянал-дэмакратычнай партыі, 10 дэпутатаў прызначаюцца прэзідэнтам, 112 беспартыйных дэпутатаў, 9 дэпутатаў ад трох іншых партый, 12 месцаў не занята. === Унутраная палітыка === У аснове ўнутранай палітыкі ўрада Егіпту ляжыць курс на стварэнне шматпартыйнай дэмакратычнай сістэмы і падтрыманне стабільнасці ў краіне. У [[сакавік]]у [[2003]] года парламент Егіпту падоўжыў на тры гады [[надзвычайнае становішча]] (уведзена ў [[1981]] годзе пасля забойства прэзідэнта [[Анвар Садат|Анвара Садата]]), разам з тым у краіне, асабліва апазіцыяй, актыўна абмяркоўваецца магчымасць яго адмены. Шматпартыйная сістэма ў Егіпце зацвердзілася ў [[1977]] годзе. У цяперашні час у краіне легальна дзейнічаюць 17 палітычных партый, першым чынам кіруючая Нацыянальна-дэмакратычная партыя (НДП) (узнікла ў [[1978]] годзе). Старшыня НДП — прэзідэнт М. Х. Мубарак. [[7 верасня]] [[2005]] года ў Егіпце прайшлі прэзідэнцкія выбары, у выніку якіх М. Х. Мубарак быў абраны Главой дзяржавы на чарговы, ужо пяты, тэрмін (тэрмін прэзідэнцкага мандата — 6 гадоў). На парламенцкіх выбарах, якія праходзілі ў тры тура ([[9 лістапада|9]] і [[20 лістапада]], [[1 снежня]] 2005 года), пераканаўчую перамогу атрымала кіруючая Нацыянальна-дэмакратычная партыя, набраўшы каля 70 % галасоў выбаршчыкаў. === Знешняя палітыка === Егіпет з'яўляецца адным з асноўных рэгіянальных удзельнікаў дыпламатычных высілкаў, накіраваных на пераадоленне крызіснага этапу блізкаўсходняга ўрэгулявання і аднаўленне мірнага працэсу ў рэгіёне. У гэтым кантэксце Егіпет шчыльна ўзаемадзейнічае з [[ЗША]], [[Расія]]й і [[Еўрасаюз]]ам, падкрэслівае неабходнасць актывізацыі адпаведных высілкаў усіх зацікаўленых бакоў, асабліва шчыльна і дынамічна працуе з Палесцінай. [[Каір]] выступаў супраць ужывання сілавых метадаў рашэння іракскай праблемы, быў ініцыятарам правядзення шэрагу міжарабскіх нарад па гэтым пытанні. З [[1993]] Егіпет мае статус «адмысловага госця» у рамках [[АБСЕ]]. У [[чэрвень|чэрвені]] 2001 падпісаў у [[Люксембург]]у дагавор аб эканамічным партнёрстве з ЕС (увайшоў у сілу [[1 чэрвеня]] [[2004]]), удзельнічае ў дыялогу [[НАТА]] з краінамі Паўднёвага [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'я]]. == Адміністрацыйны падзел == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} Егіпет падзяляецца на 29 губернатарстваў (мухафаз), якія, у сваю чаргу, раздзяляюцца на раёны (марказы), а тыя — далей, на гарады і вёскі. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Егіпта}} [[File:Egyptpop.svg|thumb|left|Полава-ўзроставая піраміда, 2017]] Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] высадзіўся на егіпецкую зямлю, тут пражывала каля 3 млн. чалавек. А сёння ў Егіпце жыве каля 100 млн чалавек. Праўда, з іх каля 3 — 3,5 млн чал. стала працуюць за мяжой. Імклівы рост насельніцтва краіны пачаўся ў 1970-я, дзякуючы поспехам медыцыны і ўкараненню ў сельскай гаспадарцы дасягненняў [[зялёная рэвалюцыя|зялёнай рэвалюцыі]]. У 2010-х тэмпы росту насельніцтва застаюцца вельмі высокімі — да 2,5 % у год. У 2018 нараджальнасць склала 28,8 на 1000 чалавек, смяротнасць — 4,5. Гэта абумоўлівае надзвычайна маладую ўзроставую структуру: каля 33,5 % насельніцтва складаюць дзеці і падлеткі да 15 гадоў.<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624042253/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html |date=24 чэрвеня 2016 }}</ref> [[File:Bedouins making bread.jpg|thumb|Бедуіны пякуць хлеб]] Этнічны склад аднастайны, 98 % насельніцтва — [[арабы]]. З іх 92 % складаюць егіпцяне — тытульная нацыя; астатняе прыходзіцца на эмігрантаў з арабскіх краін, пераважна з [[Судан]]а. Некаторыя мігранты прыбылі нядаўна, сямейная гісторыя іншых на егіпецкай зямлі налічвае ўжо шмат пакаленняў. Да арабаў таксама адносяцца і традыцыйна качавыя [[бедуіны]], што жывуць ва ўсодніх пустынях і на Сінайскім паўвостраве. Зрэшты, сёння і яны вядуць аседлы лад жыцця. Нягледзячы на нешматлікасць нацыянальный меншасцяў (2 %), іх склад даволі стракаты: туркі, грэкі і [[абазіны]], [[нубійцы]] і інш. Дзяржаўная і галоўная гутарковая мова — арабская. [[Копцкая мова]], на якой размаўляла даарабскае насельніцтва, перастала ўжывацца да ХІХ ст, але застаецца мовай набажэнстваў у [[Копцкая праваслаўная царква|Копцкай праваслаўнай царкве]] Александрыі. З-за засушлівага клімату Егіпта, населеныя пункты сканцэнтраваны ўздоўж вузкай даліны [[Ніл]]а і ў яго [[дэльта Ніла|дэльце]], а гэта азначае, што каля 99 % насельніцтва выкарыстоўвае толькі каля 5,5 % ад агульнай плошчы зямель<ref>[http://iodeweb1.vliz.be/odin/bitstream/1834/383/1/Hamza.pdf «Land use and Coastal Management in the Third Countries: Egypt as a case»] (PDF).</ref>. Шчыльнасць у населеных раёнах — 1,5 — 2 тыс. чал. на 1 кв. км, што робіць прынільскую частку Егіпта падобнай да [[Бангладэш]]. Даволі густа заселена і зона Суэцкага канала. Узровень урбанізацыі (42,7 %) нехарактэрна нізкі для Паўночнай Афрыкі, што звязана з надзвычайнай канцэнтрацыяй сельскага насельніцтва ў даліне Ніла. Дзве найвялікшыя агламерацыі — Каір (20,1 млн чал) і Александрыя (5,1 млн).<ref name="cia.gov"/> Сяляне Егіпта, так званыя ''фелахі'', складаюць асобную дэмаграфічную групу. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Егіпце}} [[Выява:Cairo mosques.jpg|thumb|200px|left|Старажытная [[мячэць]] у Каіры]] Каля 90 % насельніцтва вызначаюць іслам суніцкай плыні <ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5309.htm «Background Note: Egypt»]. United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs. 10 November 2010.</ref><ref>[http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf «Mapping The Global Muslim Population»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725120239/http://www.pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |date=25 ліпеня 2013 }} (PDF).</ref>. Іслам з'яўвіўся ў Егіпце ў [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]], а Егіпет ператварыўся ў цэнтр палітыкі і культуры ў мусульманскім свеце. І сёння іслам адыгрывае важную ролю ў жыцці большасці егіпецкіх мусульман. Ісламскі заклік да малітвы гучыць пяць разоў на дзень, і мае нефармальны эфект на рэгуляванне тэмпаў усяго, ад [[бізнес]]у да [[сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] і забаў. Каір славіцца сваімі шматлікімі мінарэтамі і мае неафіцыйную назву «горад 1000 мінарэтаў»<ref>Robin Barton (19 February 2001). [http://www.independent.co.uk/travel/africa/cairo-welcome-to-the-city-of-1000-minarets-692635.html «Cairo: Welcome to the city of 1,000 minarets»]. London: The Independent.</ref>. [[Выява:Monastry3.jpg|thumb|200px|справа|Мільёны егіпцян прытрымліваюцца хрысціянскай веры, як члены копцкай праваслаўнай царквы Александрыі.]] У Егіпце існуе значная [[хрысціянства|хрысціянская]] меншасць, якае складае ад 5 % да 10 % насельніцтва<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html «Egypt from „The World Factbook“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226020747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |date=26 снежня 2018 }}. American Central Intelligence Agency (CIA).</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080513223916/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/middle-east-north-africa/egypt «Egypt from „Foreign and Commonwealth Office“»]. Foreign and Commonwealth Office -UK Ministry of Foreign Affairs. 15 August 2008.</ref>. Больш за 90 % егіпецкіх хрысціян належаць да [[копцкая праваслаўная царква|копцкай праваслаўнай царквы]] ў [[Александрыя|Александрыі]]<ref>[http://books.google.com/?id=xrGL7o69KBIC&pg=PA145&lpg=PA145&dq=coptic+orthodox «Who are the Christians in the Middle East?»]. Betty Jane Bailey.</ref>. Хрысціянскія абшчыны размешчаны ў асноўным у гарадскіх раёнах Каіра і Александрыі. Копцкія хрысціяне сутыкаюцца з [[дыскрымінацыя]]й на розных узроўнях дзяржаўнай улады, пачынаючы ад непрапарцыйнага прадстаўніцтва ў [[міністэрства]]х, і сканчаючы законамі, якія абмяжоўваюць іх магчымасці на будаўніцтва або рамонт царквы<ref name="abcnews">[http://abcnews.go.com/International/christian-martyrs-victims-radical-islam/story?id=9976549&page=4 «Christianity's Modern-Day Martyrs: Victims of Radical Islam — Rising Islamic Extremism Is Putting Pressure on Christians in Muslim Nations»]. Abcnews.go.com.</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Егіпта}} Егіпет — адна з найбольш эканамічна развітых краін Афрыкі і [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] з параўнальна магутнай і дыверсіфікаванай эканомікай. Мае другі па памерах ВУП на кантыненце пасля Нігерыі і сярод краін Афрыкі вылучаецца адносна высокім ВУП на душу насельніцтва. Прырост ВУП у 2017 годзе склаў 4,2 % супраць 4,3 % у 2016 годзе. [[Узровень беспрацоўя]], па афіцыйных дадзеных, складае 12,2 % (12,7 % у 2016 годзе).<ref name="cia.gov"/> Егіпет валодае развітай банкаўскай сістэмай. Эканамічная актыўнасць канцэнтруецца ў даліне Ніла і зоне Суэцкага канала. За часам прэзідэнцтва Насэра пераважала дзяржаўная форма ўласнасці, аднак пры Садату і Мубараку Егіпет павярнуўся да рынкавых адносін і сёння ўдзельная вага прыватнага сектару ў ВУП складае каля 75 %. У аграрным сектары амаль усе землі знаходзяцца ў прыватным валоданні. У Егіпце вельмі істотнае маёмаснае расслаенне грамадства. На эканоміцы негатыўна адбіліся падзеі [[Арабская вясна|арабскай вясны]] — у выніку хваляванняў і палітычнай нестабільнасці знізіўся прыток замежных інвестыцый і паменшылася колькасць турыстаў, што вылілася ў скарачэнні валютных рэзерваў і дэвальвацыі [[егіпецкі фунт|фунта]]. === Прамысловасць === [[File:MCV 600 coach 3 axles. Spielvogel 1.JPG|thumb|MCV 600]] Галоўнымі галінамі прамысловасці з'яўляюцца [[нафтагазаздабыўная прамысловасць|нафтагазаздабыўная]] і апрацоўчая: [[харчовая прамысловасць|харчовая]], [[тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльная]], нафтаперапрацоўчая, [[металургічная прамысловасць|металургічная]] і некаторыя галіны [[машынабудаванне|машынабудавання]]. У 2016 было здабыта каля 30 млн тон нафты і 42 млрд куб. м. прыроднага газу. Нафта і газ здабываюцца на пустынным захадзе, у дэльце Ніла, у [[Суэцкі заліў|Суэцкім заліве]]. Экспартуецца звадкаваны прыродны газ. З 2008 года Егіпет ператварыўся ў нета-імпарцёра нафты і рызыкуе стаць нета-імпарцёрам газу, што звязана з ростам эканомікі пры абмежаванасці рэсурсаў. З 1964 на дапамогу вуглевадароднаму сектару прыйшла Асуанская ГЭС на Ніле магутнасцю 2100 МВт. Выпрацоўваючы 10 млрд кВт*гадз электрычнасці штогод, паўстагоддзя таму яна забяспечвала палову патрэбаў Егіпта (да таго ж была электрыфікавана сельская мясцовасць), сёння толькі 15 %, астатняе прыходзіцца на ЦЭС. У цяперашні час Егіпет плануе пабудаваць сваю першую атамную электрастанцыю ў горадзе Эль-Дабаа у паўночнай частцы краіны на 25 млрд $ расійскага крэдыту.<ref>https://www.reuters.com/article/us-egypt-russia-nuclear-idUSKCN0YA1G5</ref> Егіпет мае найбольшыя ў Афрыцы нафтаперапрацоўчыя магутнасці. Развіта чорная металургія, Егіпет заняў 27-е месца ў свеце па выплаўцы сталі (5 млн тон). Сельская гаспадарка забяспечваецца ўласнымі азотнымі ўгнаеннямі. У Каіры знаходзяцца прадпрыемствы аўтамабілебудаўнічых кампаній Ghabbour Group (150 тыс. легкавых аўто і матацыклаў у год) і MCV (грузавыя аўтамабілі і аўтобусы) === Сельская гаспадарка === [[File:Egyptian Countryside R02.jpg|thumb|Сельскагаспадарчы ландшафт]] Плошча апрацоўваемых зямель — 4 млн га (4 % тэрыторыі Егіпту), усе яны маюць патрэбу ў арашэнні, для чаго выкарыстоўваюцца нільскія воды. Узвядзенне Асуанскай плаціны палепшыла ірыгацыйную сістэму і павялічыла плошчу арашальных зямель. Кліматычныя ўмовы дазваляюць збіраць па два ўраджаі на год. Аднак не абышлося і без праблем. Якасць глебаў стала катастрафічна падаць — спыніліся штогадовыя разлівы Ніла. Таксама вырасла засоленасць глебаў: у 2011 годзе 25 % ворыва былі ў той ці іншай ступені засолены. Уласнай вытворчасцю Егіпет задавальняе не больш 40 % патрэб у харчаванні (тыповая сітуацыя для краін «трэцяга свету»). У сельскай гаспадарцы дамінуе раслінаводства. Галоўныя збожжавыя культуры — пшаніца, кукуруза і рыс (пры гэтым пшаніцы не хапае, а рыс экспартуецца). Асабліва вялікае развіццё атрымалі садаводства і агародніцтва, якія маюць экспартны кірунак — Еўропа ў зімова-вяснвы перыяд актыўна спажывае егіпецкую саданіну і агародніну. Егіпет — першы ў свеце вытворца [[Фінікавая пальма (від)|фінікаў]], другі — [[Фікус|фігаў]], чацвёрты — цыбулі і суніц, пяты — [[баклажан]]аў і дынь. Таксама вырошчваюцца цытрусавыя і вінаград. Егіпет славіцца сваёй доўгавалакністай бавоўнай, зрэшты, аб'ёмы яе збору зменшыліся і экспарт спыніўся. Асноўныя галіны жывёлагадоўлі — развядзенне птушкі і буйвалаў. Егіпет — адзін з сусветных лідараў па вытворчасці буйвалінага малака. === Сфера паслуг === [[File:Cruise ship Nile1.JPG|thumb|Круізнае судна на Ніле]] Актыўна развіваецца турызм — у 2015 годзе Егіпет, па афіцыйных дадзеных, наведала 9,3 млн замежных турыстаў (у пікавым 2010 годзе — 14,7 млн.). Гэта прынесла Егіпту 6,1 млрд долараў ЗША (у 2010 годзе — 12,5 млрд.). У 2010 у турызме было занята 12 % насельніцтва і створана каля 11 % ВУП. Гасцінічны фонд складалі 155 тыс. нумароў. А вось 2016 аказаўся "чорным" для турызму — Егіпет наведала усяго каля 5,4 млн чалавек. У 2017 колькасць замежных турыстаў вырасла на 155 % і склала 8 млн чал.<ref>http://www.atorus.ru/NEWS/PRESS-CENTRE/new/42038.html</ref> Суэцкі канал даўжынёй 161 км з'яўляецца найважнейшай транспартнай артэрыяй, на якую прыходзіцца 10 % сусветных марскіх зносін, і дае эканоміцы Егіпта больш за 5 млрд долараў штогод. Егіпет мае густую чыгуначную сетку агульнай даўжынёй больш за 30 000 км, якая ахоплівае ўсе заселеныя рэгіёны краіны: даліну і дэльту Ніла, Сінайскі паўвостраў, заходнія аазісы. === Знешні гандаль === Аб'ём знешнегандлёвага абарачэння ў 2016 годзе дасягнуў 125 млрд долараў, экспарт — 39,1 млрд, імпарт — 85,4 млрд, дэфіцыт — 46 млрд.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=68&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref> Пакрыццё імпарту экспартам — меней за 50 %. Асноўныя знешнегандлёвыя партнёры — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Германія]], [[Францыя]], [[Італія]], [[Кітай]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. У 1995 годзе парламент Егіпта ратыфікаваў членства Егіпта ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]]. == СМІ == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} Егіпецкія сродкі масавай інфармацыі — надзвычай уплывовыя, як у самім Егіпце, так і ва ўсім арабскім свеце. У краіне выдаецца звыш 500 друкаваных СМІ, большасць з якіх належыць альбо дзяржаве, альбо апазіцыі, альбо іншым палітычным сілам. У краіне парадку 100 тэлеканалаў, 2 з якіх — дзяржаўныя. Пан-арабскія каналы, такія як [[Аль-Джазіра|Al-Jazeera]] таксама вельмі папулярныя сярод егіпецкіх тэлегледачоў. Егіпет быў першай арабскай краінай, якая абзавялася ўласным спадарожнікам для трансляцыі тэлерадыёпраграм — Nilesat 101. == Гл. таксама == * [[Мухамед Саід]] * [[Ум Кульсум]] * [[Захі Хавас]] * [[Арабская вясна|Хваляванні ў краінах Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі, 2010—2011]] * [[Ях’я Антыяхійскі]] * [[Вадзі-аль-Хітан]] * [[Ум эль-Кааб]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Egypt}} * [http://www.eip.gov.eg/ Інфармацыйны партал Егіпта] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html Егіпет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226020747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |date=26 снежня 2018 }} на The World Factbook * [http://www.egypt.travel/ Турыстычны сайт Егіпта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120503222352/http://www.egypt.travel/ |date=3 мая 2012 }} * [http://traveling.by/country/egypt/details Егіпет на Партале падарожжаў Traveling.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101223103453/http://traveling.by/country/egypt/details |date=23 снежня 2010 }} * [http://arthistory.about.com/od/from_exhibitions/ig/Napoleon-on-the-Nile/Joseph--1874.htm Напалеонаўскі Егіпет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080602082144/http://arthistory.about.com/od/from_exhibitions/ig/Napoleon-on-the-Nile/Joseph--1874.htm |date=2 чэрвеня 2008 }} {{Краіны Азіі}} {{Краіны ў Міжземнага мора}} {{Краіны ў Чырвонага мора}} {{Афрыканскі саюз}} {{Франкафонія}} {{Ліга арабскіх дзяржаў}} {{АІК}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Егіпет| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 57x1rnxkzqjz5kdm79xxxfp4r8qs4pn 0 1947 5160095 4801918 2026-07-02T01:20:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160095 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Жабінкаўскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкая вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Жабінка]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 53,33 %, [[руская мова|руская]] 43,55 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 15,11 %, руская 81,34 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 25&nbsp;031 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=21 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 16 |Шчыльнасць = 36,6 |Месца па шчыльнасці = 3 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 88,6 %, <br /> [[рускія]] — 5,52 %, <br /> [[украінцы]] — 4,31 %, <br /> іншыя — 1,57 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 684,17<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 16 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://zhabinka.brest-region.by/ |Заўвагі = }} '''Жа́бінкаўскі раён''' — [[раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] на захадзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Жабінка]]. Мяжуе з [[Камянецкі раён|Камянецкім]], [[Кобрынскі раён|Кобрынскім]], [[Брэсцкі раён|Брэсцкім]] і [[Маларыцкі раён|Маларыцкім]] раёнамі. Працягласць з захаду на ўсход — 21 км, з поўначы на поўдзень — 45 км. Падзяляецца на 7 [[сельсавет]]аў. == Гісторыя == Тэрыторыя сучаснага Жабінкаўскага раёна заселена першабытным чалавекам каля 7-8 тысяч гадоў таму. У IX—X стагоддзях увайшла ў склад [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]], з другой паловы XII стагоддзя яна аказалася пад уплывам валынскіх князёў, у 1319 годзе была ўключана ў [[Вялікае Княства Літоўскае]]. З 1921 года да верасня 1939 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ([[Палескае ваяводства]]). 15 студзеня 1940 года ўтвораны Жабінкаўскі раён у складзе Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска Жабінка. 12 кастрычніка 1940 года раён падзелены на 13 сельсаветаў: [[Азяцкі сельсавет|Азяцкі]], [[Глыбокаўскі сельсавет|Глыбокаўскі]], [[Жабінкаўскі сельсавет|Жабінкаўскі]], [[Рагозненскі сельсавет|Рагозненскі]], [[Радваніцкі сельсавет|Радваніцкі]], [[Сакалоўскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Сакалоўскі]], [[Старасельскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Старасельскі]], [[Стрыганецкі сельсавет|Стрыганецкі]], [[Сцяброўскі сельсавет|Сцяброўскі]], [[Сцяпанкаўскі сельсавет|Сцяпанкаўскі]], [[Сяхновіцкі сельсавет|Сяхновіцкі]], [[Чыжэўшчынскі сельсавет|Чыжэўшчынскі]], [[Якаўчыцкі сельсавет|Якаўчыцкі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) на гэтай тэрыторыі актыўна дзейнічала [[Армія Краёва]]. Вёска Дрэмлева, спаленая ў 1942 разам з 286 жыхарамі. Раён вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў у ліпені 1944 года. 16 красавіка 1952 года вёска Жабінка атрымала статус гарадскога пасёлка, Жабінкаўскі сельсавет рэарганізаваны ў пассавет. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Сакалоўскі, Старасельскі, Сцяброўскі, Сяхновіцкі, Якаўчыцкі сельсаветы, утвораны [[Мацеевіцкі сельсавет|Мацеевіцкі]] і [[Сакскі сельсавет|Сакскі]] сельсаветы, Глыбокаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Крыўлянскі сельсавет|Крыўлянскі]], вёскі [[Горы (Маларыцкі раён)|Горы]], [[Звозы]], [[Лясавец]], [[Субаты (Маларыцкі раён)|Субаты]] і [[Шарашоўцы]] перададзены ў склад [[Дзівінскі раён|Дзівінскага раёна]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 31 сакавіка 1959 года скасаваны Чыжэўшчынскі сельсавет. 8 жніўня 1959 года раён скасаваны, Радваніцкі і Стрыганецкі сельсаветы перададзены ў склад [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]], Крыўлянскі, Мацеевіцкі, Сакскі, Сцяпанкаўскі і гарадскі пасёлак Жабінка — у склад [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]], Азяцкі і Рагозненскі сельсаветы — у склад [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]]. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Жабінка, [[Пятровіцкі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Пятровіцкі]], Сакскі, Сцяпанкаўскі сельсаветы Брэсцкага раёна, Азяцкі, Крыўлянскі, Рагозненскі, Якаўчыцкі сельсаветы Кобрынскага раёна. 23 снежня 1970 года гарадскі пасёлак Жабінка атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 21 студзеня 1971 года Рагозненскі сельсавет перайменаваны ў [[Ленінскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Ленінскі]], 3 ліпеня 1972 года — Сакскі ў [[Хмелеўскі сельсавет|Хмелеўскі]]. 20 кастрычніка 1995 года горад Жабінка і Жабінкаўскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 2 сакавіка 1998 года ўтвораны Жабінкаўскі сельсавет. 6 верасня 2000 года Пятровіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Ракітніцкі сельсавет|Ракітніцкі]]. 11 мая 2012 года скасаваны Якаўчыцкі сельсавет<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2012-60/2012_60_9_50254.pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 11 мая 2012 г. № 198 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Жабинковского и Кобринского районов Брестской области |access-date=3 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190210044823/http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2012-60%2F2012_60_9_50254.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=10 лютага 2019 |url-status=dead }}</ref>. == Геаграфія == Паўночная частка раёна нізінна-раўнінная (вышыня над узроўнем мора да 200 м), цэнтральную і паўднёвыя часткі займае [[Брэсцкае Палессе]] (каля 150 м). Землі пераважна дзярнова-падзолістыя, пясчаныя і супясчаныя. Па тэрыторыі раёна працякае рака [[Мухавец]] з прытокамі: [[Рыта]], [[Трасцяніца (рака)|Трасцяніца]], [[Асіпоўка]], [[Рака Батынка|Батынка]], [[Палахва]], [[Жабінка (рака)|Жабінка]], [[Рака Барысаўка|Барысаўка]]. Існуюць магістральныя каналы: Сяхнавіцкі і Безыменны. У заходняй частцы горада размяшчаецца самы буйны вадаём раёна — вадасховішча [[Візжар]] (25 га). На беразе р. Мухавец ва ўрочышчы «Сасновы Бор» размешчаны санаторый «Буг», санаторый-прафілакторый «Надзея», шэраг дзіцячых аздараўленчых лагераў. Лясістасць раёна складае 19,7 %. Асноўнымі лесакарыстальнікамі з’яўляюцца Пятровіцкае і Чарнянскае лясніцтва Кобрынскага лясгаса, Камянецкае лясніцтва Брэсцкага лясгаса. На тэрыторыі раёна размешчаны [[Непакойчыцы|біялагічны заказнік мясцовага значэння «Непакойчыцы»]] (368,8 га). Існуюць 4 батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння (два дубы чарэшчатыя Пятровіцкія (в. Пятровічы), хвоя Веймутава (Пятровіцкае лясніцтва) і дуб-волат (п. Ленінскі). Размешчаныя гістарычны парк-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі, старадаўні парк «Ацечызна». == Насельніцтва == * 1971 год — 25,3 тыс. * 2008 год — 25,1 тыс. == Вядомыя асобы == * [[Іван Арабейка]] * [[Фёдар Канстанцінавіч Валасюк]] * [[Юльян Крачкоўскі]] (1840—1903) — беларускі [[этнограф]] і [[фалькларыст]] == Старшыні Жабінкаўскага райвыканкама == * з 16 мая 2019 — [[Віталь Уладзіміравіч Кулак]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-78104-2019/ Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні 16.05.2019]</ref>. * з 12 снежня 2022 — [[Андрэй Мікалаевіч Кузьміч]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. == Гл. таксама == * [[Жабінкаўская раённая цэнтральная бальніца]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Жабінкаўскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Жабінкаўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Брэсцкая вобласць БССР|child|загаловак=Жабінкаўскі раён у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (1940—1959, з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Жабінкаўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] ftyis2skq8ceve34ru5marheqf5mhsc 0 1964 5160199 5064686 2026-07-02T09:56:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160199 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Заводскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = |Апісанне сцяга = |Краіна = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Унутрыгарадскі раён |Уваходзіць у = |Уключае = былы п. [[Сосны (Мінск)|Сосны]] Мінскага раёна |Сталіца = |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Адукацыя = |Скасаванне = |Глава = Сяргей Міхайлавіч Масляк |Назва главы = Кіраўнік адміністрацыі |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = каля 36 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Minsk 5 Zavodskoy district-2011-05-02.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = |Від ідэнтыфікатара = |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |Лічбавы ідэнтыфікатар3 = |Від ідэнтыфікатара3 = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://zav.minsk.gov.by |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} [[Выява:Partyzanski praspekt 2.jpg|thumb|[[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]]]] [[Выява:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|thumb|Універмаг «Беларусь»]] [[Выява:Partyzanski praspekt 6.jpg|thumb|Партызанскі праспект]] [[Выява:Bachilo street 1.jpg|thumb|Вуліца Алеся Бачылы]] '''Заводскі раён''' — адміністрацыйны [[Раёны Мінска|раён Мінска]]. == Геаграфія == Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы горада. Адзін з буйнейшых раёнаў беларускай сталіцы. Плошча: 36 км². Галоўная транспартная артэрыя — [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]]. == Гісторыя == У 1930-я на паўднёва-ўсходняй ускраіне горада, вядомай як Архірэйскі гай, потым як [[Чырвонае ўрочышча]], пачынаюць будавацца прамысловыя прадпрыемствы. У 1938 годзе ў Мінску ствараюцца тры першыя раёны, гэта тэрыторыя ўваходзіць у склад Сталінскага раёна. У 1944 годзе Дзяржаўны камітэт абароны прыняў пастанову аб арганізацыі ў вызваленым Мінску [[Мінскі аўтамабільны завод|аўтазборачнага завода]]. У 1948 годзе пачынаецца будаўніцтва [[Мінскі падшыпнікавы завод|Дзяржаўнага падшыпнікавага завода]], у 1951 — першая прадукцыя. 2 лістапада 1961 года Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Сталінскі раён Мінска перайменаваны ў Заводскі. У 1966 годзе створана Мінскае вытворчае аб’яднанне па выпуску цацак «Мір», у 1968 пабудаваны малочны камбінат, у 1974 — мясаперапрацоўчы завод. Узведзены гасцініца «Турыст» (1973), Палац культуры і тэхнікі Мінскага аўтазавода (1975), буйнейшы ў горадзе ўнівермаг «Беларусь» (1978). У гэтыя ж гады пабудавана ЦЭЦ-3 і многія іншыя прадпрыемствы. У 1978 годзе частка тэрыторыі раёна перадаецца ўтворанаму [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскаму раёну]]. У 1980-я — 1990-я актыўна забудоўваецца раён [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]], спецыялізацыя яго прадпрыемстваў — будаўнічая. У 1997 годзе ў Заводскім раёне ўведзены ў дзеянне дзве станцыі [[Мінскі метрапалітэн|метрапалітэна]] — «Партызанская» і «Аўтазаводская», у 2001 годзе — «[[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]]». У лістападзе 1997 гарадскі пасёлак [[Сосны (Мінск)|Сосны]] ўключаны ў склад Заводскага раёна разам з [[Аб’яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў «Сосны»|АІЭЯД «Сосны»]]. == Насельніцтва == У 1983 годзе насельніцтва раёна складала 218 тысяч чалавек<ref name=mnes.171>{{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Мінск|Заводской район|171}}</ref>, да 2009 года вырасла да 238,8 тысяч<ref>[http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_545/ Перепись населения 2009. Население Республики Беларусь: его численность и состав. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129041858/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_545/ |date=29 лістапада 2014 }}. — С. 171.</ref>. Па [[Перапіс насельніцтва Беларусі 2009 года|перапісу 2009 года]], 84,73 % насельніцтва складалі [[беларусы]] (самы высокі працэнт сярод усіх раёнаў Мінска), 7,81 % — [[рускія]], 1,2 % — [[украінцы]], 0,67 % — [[палякі]], 0,15 % — [[яўрэі]], 0,12 % — [[азербайджанцы]], 0,11 % — [[цыганы]], менш за 0,1 % — [[армяне]], [[татары]], [[літоўцы]] і іншыя<ref name=nac.130ff>[http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |date=29 лістапада 2014 }}. — С. 130—131.</ref>{{efn|Некаторыя людзі не сталі адказваць на пытанне аб сваёй нацыянальнай прыналежнасці.}}. 46 % ад агульнага ліку цыганоў у Мінску пражываюць у Заводскім раёне<ref name=nac.130ff />. == Жылыя раёны == У склад раёна ўваходзяць<ref>[http://news.pro-n.by/747-article.html Что построят в Заводском районе Минска//Журнал «Про недвижимость» № 17 от 14 июня 2010 г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101108045231/http://news.pro-n.by/747-article.html |date=8 лістапада 2010 }} {{ref-ru}}</ref>: * [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]] * [[Жылы раён Шабаны|Шабаны]] * [[Жылы раён Ангарская|Ангарская]] == Эканоміка == Самы індустрыяльна развіты раён Мінска. У прамысловасці, будаўніцтве, гандлі і бытавым абслугоўванні занята звыш за 75 тысяч чалавек, у тым ліку ў галінах матэрыяльнай вытворчасці 40 тысяч чалавек. Сярэднемесячны аб’ём вытворчасці складае 20 % прамысловай вытворчасці горада. Пастаўкі прадукцыі на [[экспарт]] складаюць 30 % экспарту горада. На тэрыторыі раёна таксама размешчана {{нп3|Асобая эканамічная зона|свабодная эканамічная зона|ru|Особая экономическая зона}} «Мінск», якая ўключае каля 100 прадпрыемстваў. === Прадпрыемствы === У раёне знаходзіцца 33 прамысловых прадпрыемстваў, асноўная галіна — машынабудаванне і металаапрацоўка: 19 прадпрыемстваў, сярод іх такія гіганты як [[Мінскі аўтамабільны завод]], [[Мінскі завод колавых цягачоў]], [[Мінскі падшыпнікавы завод]]. Сярод іншых: * «[[Мінскжалезабетон]]» * «[[Мінскдрэў]]» * ВА па выпуску цацак «Мір» * «[[Беллічтэхніка]]» * ЦЭЦ-3 * Малочны камбінат * Люстраная фабрыка * 22 будаўніча-мантажныя арганізацыі («Мінскпрамбуд» і інш.) Маецца 7 навукова-даследчых і праектна-канструктарскіх арганізацый. === Значныя падзеі === У 2014 годзе на «Чыжоўка-арэне» праходзілі матчы [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2014|чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2014]]. == Транспартная сістэма == Асноўныя магістралі — [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]], вуліцы [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]], [[Вуліца Ангарская (Мінск)|Ангарская]], [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]], [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]]. 7 лістапада 1997 года былі адкрыты станцыі 2-й лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] «[[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]» і «[[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]]», а ў 2001 годзе была адкрыта станцыя «[[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]]». Тут жа знаходзіцца электрадэпо [[Магілёўскае электрадэпо (Мінск)|ТЧ-2 «Магілёўскае»]]. У планах развіцця Мінскага метрапалітэна — станцыя чацвёртай лініі ў мікрараёне Чыжоўка (рабочая назва — «Ташкенцкая»)<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/1164290 Четвертая линия метро пройдет от Чижовка-Арены до Минск-Арены] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924045656/http://www.interfax.by/news/belarus/1164290 |date=24 верасня 2015 }}</ref>, а таксама працяг Аўтазаводскай (другой) лініі на адну<ref>[http://realt.onliner.by/2012/08/21/metro-27/ В минском метрополитене появилась схема с тремя линиями]</ref><ref name=genplan.10>[http://ais.by/story/11529 Глава 10. Стратегия развития транспортной инфраструктуры] ([http://ais.by/sites/ais.by/files/2010/201004/gp19.jpg схема развития рельсового транспорта])</ref> або дзве<ref>[http://news.tut.by/society/289452.html В Национальный аэропорт Минск проложат новую автодорогу и «железку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129031519/http://news.tut.by/society/289452.html |date=29 лістапада 2014 }}</ref> станцыі. Таксама раён звязаны з іншымі раёнамі горада з дапамогай [[Мінскі аўтобус|аўтобусных]], [[Мінскі тралейбус|тралейбусных]] і [[Мінскі трамвай|трамвайных]] сетак. Тралейбуснае паведамленне існуе з 1958 года, калі ад ж/д вакзалу да ДС Аўтазавод быў запушчаны тралейбусны маршрут № 3 (дзейнічае да гэтага часу па падоўжаны маршруце). З 1953 па 1990 гады існавала трамвайная лінія ўздоўж Партызанскага праспекта (па паўночна-ўсходнім баку) ад скрыжавання з вуліцай [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] да перасячэння з вуліцай [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльнай]]; разабраная з-за будаўніцтва метро. Першапачатковы варыянт генеральнага плана развіцця Мінска да 2030 года меркаваў будаўніцтва трамвайнай сеткі па вуліцах [[Вуліца Малініна (Мінск)|Малініна]], [[Вуліца Ташкенцкая (Мінск)|Ташкенцкай]], Кабушкіна, Радыяльнай, [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] з будаўніцтвам чатырох дыспетчарскіх станцый — ЦЭЦ-3 (часовай), «Ангарская», «Чыжоўка» (на [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|вул. Галадзеда]]) і ў праектаваным мікрараёне «Новы двор»<ref name=genplan.10 />. === Некаторыя вуліцы === * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] == Адукацыя і культура == На тэрыторыі раёна размешчаны: * ВНУ: ** [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] ** [[Мінскі інстытут кіравання]] ** [[Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь]] ** [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]] ** філіялы іншых навучальных устаноў * сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы. У раёне працуе 35 агульнаадукацыйных школ, уключаючы тры гімназіі. == Ахова здароўя == * 4-я гарадская дзіцячая клінічная бальніца<ref>[http://www.4gkb.by 4gkb.by]</ref> * 5 гарадская клінічная бальніца (у склад уваходзіць радзільны дом)<ref>{{Cite web |url=http://www.5gkb.by/ |title=5gkb.by |access-date=22 кастрычніка 2015 |archive-date=16 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616175407/https://www.5gkb.by/ |url-status=dead }}</ref> * 10-я дзіцячая гарадская клінічная паліклініка<ref>{{Cite web |url=http://10gdp.by/ |title=Учреждение здравоохранения «10-я городская детская поликлиника» |access-date=22 кастрычніка 2015 |archive-date=9 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909162322/http://10gdp.by/ |url-status=dead }}</ref> * 4-я гарадская клінічная стаматалагічная паліклініка<ref>[http://www.smile-city.by Стоматологический портал г. Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517194838/https://smile-city.by/ |date=17 мая 2021 }}</ref> * 17-я гарадская паліклініка<ref>[http://www.17gp.by УЗ 17-я городская клиническая поликлиника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211125033504/https://17gp.by/ |date=25 лістапада 2021 }}</ref> * 21-я цэнтральная раённая паліклініка<ref>{{Cite web |url=http://www.21med.by/ |title=21-я ЦРП г. Минска |access-date=22 кастрычніка 2015 |archive-date=2 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402102245/https://21med.by/ |url-status=dead }}</ref> * 22-я гарадская паліклініка<ref>{{Cite web |url=http://www.22gp.by/ |title=22-я городская поликлиника г. Минска |access-date=22 кастрычніка 2015 |archive-date=31 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331183718/http://www.22gp.by/ |url-status=dead }}</ref> * 22-я гарадская дзіцячая паліклініка<ref>{{Cite web |url=http://www.22gdp.by/ |title=22-я городская детская поликлиника |access-date=22 кастрычніка 2015 |archive-date=1 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401094907/https://www.22gdp.by/ |url-status=dead }}</ref> * 23-я гарадская дзіцячая паліклініка<ref>{{Cite web |url=http://www.23gdp.by/ |title=23-я городская детская поликлиника |access-date=22 кастрычніка 2015 |archive-date=31 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331201004/http://23gdp.by/ |url-status=dead }}</ref> * 36-я гарадская паліклініка<ref>{{Cite web |url=http://www.36gp.by/ |title=36-я городская поликлиника г. Минска |access-date=22 кастрычніка 2015 |archive-date=31 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331182718/http://36gp.by/ |url-status=dead }}</ref> == Славутасці == На тэрыторыі раёна: * устаноўлены помнікі [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]] (1948), удзельнікам Мінскага камуністычнага падполля братам [[Гвідон Андрэевіч Еўдакімаў|Гвідону]] і [[Барыс Андрэевіч Еўдакімаў|Барысу]] Еўдакімавым (1970)<ref>[http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014772 Праведники народов мира] {{ref-ru}}</ref>, бюсты {{нп3|Мікалай Аляксандравіч|М. А. Кедышкі|ru|Кедышко, Николай Александрович}} (1971), [[Алег Кашавы|А. В. Кашавога]] (1973), [[Лізавета Іванаўна Чайкіна|Л. І. Чайкінай]] (1950), [[Марат Іванавіч Казей|М. Казея]], [[Людміла Назараўна Герасіменка|Л. Герасіменка]], К. Голікава, [[Мікалай Васілевіч Гойшык|М. Гойшыка]] (1966). * [[Мінскі заапарк|заапарк]] * [[Чыжоўка-Арэна]] == Кіраўнікі раёна == * [[Аляксандр Вікенцьевіч Дараховіч]] (з 3 сакавіка 2016) * [[Сяргей Міхайлавіч Масляк]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Адміністрацыйны падзел Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Раёны Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)| ]] i5i9g55abuoopm8k400pl5pspk2f19r 0 3113 5160180 5047779 2026-07-02T08:13:22Z Kontributor 2K 134356 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Berliner Strassenschilder.jpg]] → [[File:Berliner Straßenschild Petersburger Straße – Bersarinplatz.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 5160180 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Берлін |арыгінальная назва = {{lang-de|Berlin}} |шырыня герба = 60px |шырыня сцяга = 160px |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Nr 2 Berlin Panorama von der Siegessäule 2021.jpg | photo2a = Bikinihaus_Berlin-1210760.jpg | photo2b = 2023 Berliner Dom - Westfassade -- 04.jpg | photo3a = Brandenburger Tor morgens.jpg | photo3b = Reichstag 2015 03.jpg | photo5a = Berlin - BVG A3E U-Bahn auf Oberbaumbrücke.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |CoordAddon = type:city |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = 0 |від рэгіёна = Землі Германіі{{!}}федэральная зямля |рэгіён = Берлін |рэгіён у табліцы = Берлін |унутранае дзяленне = 12 раёнаў |від главы = бургамістр |першае згадванне = 1251 |плошча = 891,85 |від вышыні = вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП = 34-115 |DST = ёсць }} '''Берлі́н''' ({{lang-de|Berlin}}) — [[сталіца]] [[Германія|Германіі]] і яе найвялікшы горад (3 419 623 жыхароў, [[лістапад]] [[2013]]) як па колькасці насельніцтва, так і па плошчы. [[Плошча]] — 892 км². Гэта таксама першы па велічыні горад [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] па колькасці жыхароў. Адлегласць па прамой паміж гарадамі Берлін — [[Мінск]] 969 км<ref>[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласці паміж гарадамі -]</ref>. Берлін мае самы найбольшы ўплыў сярод палітычных цэнтраў Еўрапейскага Саюза і дзякуючы вялікаму культурнаму багаццю і разнастайнасці з’яўляецца самай высоканаведвальнай метраполіяй кантынента. Горад з’яўляецца буйным транспартным вузлом і значным эканамічным, культурным і адукацыйным цэнтрам Германіі. Сусветную вядомасць Берліну прыносяць універсітэты, навукова-даследчыя ўстановы, тэатры, музеі, а таксама фестывалі, начное жыццё і незвычайная архітэктура. На працягу сваёй гісторыі Берлін неаднойчы быў сталіцай германскіх краін, такіх як маркграфства/курфюрства Брандэнбург, каралеўства Прусія, [[Трэці Рэйх|Германскі Рэйх]] альбо [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] (толькі колішняя ўсходняя частка горада). Пасля ўз’яднання Германіі [[3 кастрычніка]] [[1990]] года Берлін стаў яе новай сталіцай, па рашэнню германскага бундэстага 1991 года набывае з 1999 года новыя функцыянальныя паўнамоцтвы і становіцца месцазнаходжаннем парламента і ўраду Германіі. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Берліна}} [[Файл:ZLB-Berliner Ansichten-Januar.jpg|thumb|200px|злева|Карта Берліна [[1688]] года]] Паходжанне назвы Берлін невядома, але яно можа мець свае карані ў мове [[заходнія славяне|заходніх славян]], якія раней жылі гэтым месцы, і быць звязана са [[Палабская мова|старажытнапалабскім]] ''berl-/birl-'', што азначае — «балота»<ref>Berger, Dieter (1999). «Geographische Namen in Deutschland». Bibliographisches Institut. ISBN 3-411-06252-5.</ref>. Аднак народная [[этымалогія]] звязвае назву з нямецкім словам «Bär», што перакладаецца як [[мядзведзь]], зрэшты мядзведзь знаходзіцца на гербе горада. Самыя раннія сведчанні існавання паселішча ў раёне Берліна датуюцца [[1192]] годам<ref>«Berlin dig finds city older than thought». Associated Press.</ref>. Першыя пісьмовыя згадкі гарадоў у рэгіёне сучаснага горада з’яўляюцца з канца [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]. [[Шпандау]] ўпершыню згадваецца ў [[1197]] годзе, а [[Кёпенік]] у [[1209]] годзе, аднак гэтыя раёны не ўваходзілі ў Берлін да [[1920]] года<ref>[https://web.archive.org/web/20080612020333/http://www.berlin.de/tourismus/sehenswuerdigkeiten.en/00175.html «Spandau Citadel»]. Berlin tourist board.</ref>. Цэнтральная частка Берліна раней складалася з двух гарадоў. [[Кёльн-на-Фішэрынзель|Кёльн-на-Фішэрынзелі]] ўпершыню згадваецца ў дакуменце ў [[1237]] годзе, а ішны горад, які стаяў на рацэ [[Шпрэе]], [[Нікалайфіртэль]] згадваецца ў дакуменце ад [[1244]] года. Час згадвання найстарэйшага з двух гарадоў і лічыцца часам заснавання Берліна. Два горада з цягам часу ўтварылі цесныя эканамічныя і сацыяльныя сувязі і ў рэшце рэшт зліліся ў [[1307]] годзе ў адзін горад, які стаў вядомы як Берлін. У [[1435]] годзе [[Фрыдрых I Гогенцолерн|Фрыдрых I]] стаў [[курфюрст]]ам маркграфства [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбург]], якой ён кіраваў да [[1440]] года<ref>[https://web.archive.org/web/20070807093738/http://www.west.net/~antipas/protected_files/news/europe/hohenzollerns.html «The Hohenzollern Dynasty»]. Antipas.</ref>. Яго пераемнік, [[Фрыдрых II Жалезназубы]], зрабіў Берлін сталіцай маркграфства, а наступныя члены сям’і [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]] кіравалі ў Берліне да [[1918]] года, спачатку ў якасці абраных кіроўцаў Брандэнбургу, а потым як каралі [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] і ў канчатковым выніку, як нямецкія імператары. У [[1448]] годзе грамадзяне паўсталі супраць будаўніцтва новага каралеўскага палаца Фрыдрыха II Жалезназубага. Гэты пратэст не быў паспяховым, аднак, грамадзяне ў выніку страцілі шмат з якіх сваіх палітычных і эканамічных прывілеяў. У [[1451]] годзе Берлін стаў каралеўскай рэзідэнцыяй. Кіраўнікам Брандэнбурга і Берліна давялося адмовіцца ад свайго статусу вольнага [[Ганзейскі саюз|Ганзейскага горада]]. У [[1539]] годзе валадар і горад афіцыйна далучыліся да [[Лютэранства|лютэранскай царквы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20060818100934/http://www.smp-protein.de/SMPConference/berlin.htm «Berlin Cathedral»]. SMPProtein.</ref>. === 16—19 стагоддзі === [[Файл:Berlin Unter den Linden Victoria Hotel um 1900.jpg|thumb|220px|злева|Берлін у 1900 годзе]] [[Файл:Friedrich Zweite Alt.jpg|thumb|160px|Фрыдрых II Вялікі]] [[Трыццацігадовая вайна]], якая працягвалася з [[1618]] па [[1648]] гады, спустошыла Берлін. Траціна дамоў былі пашкоджанымі альбо разбуранымі і горад страціў палову свайго насельніцтва<ref>[http://www.zum.de/whkmla/region/germany/bra30.html «Brandenburg during the 30 Years War»]. WHKMLA.</ref>. [[Фрыдрых Вільгельм I Брандэнбургскі|Фрыдрых Вільгельм]], вядомы як «Вялікі курфюрст», які стаў пераемнікам свайго бацькі [[Георг Вільгельм Брандэнбургскі|Георга Вільгельма]], пачаў праводзіць палітыку заахвочвання іміграцыі і рэлігійнай цярпімасці. Разам з [[Патсдамскі эдыкт|Патсдамскім эдыктам]], які быў напісаны ў [[1685]] годзе, Фрыдрых Вільгельм прапаноўваў прытулак [[французы|французскім]] [[гугеноты|гугенотам]]. Звыш за 15 тысяч гугенотаў адправіўся ў Брандэнбург, з якіх 6 тысяч пасяліліся ў Берліне. Да [[1700]] года каля 20 працэнтаў жыхароў гораду былі французамі, і іх культурны ўплыў на горад быў вельмі велізарным. Акрамя таго, у горад накіраваліся іншыя імігранты з [[Чэхія|Чэхіі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Зальцбург]]а. Разам з каранацыяй [[Фрыдрых I Прускі|Фрыдрыха I]] у [[1701]] годзе як караля, якая праходзіла ў [[Кёнігсберг]]у, Берлін стаў новай сталіцай [[Каралеўства Прусія|Каралеўства Прусіі]], што было паспяховай спробай цэнтралізаваць размяшчэнне сталіцы ў вельмі распасцёртым Прускім каралеўстве. Пасля гэтай падзеі горад упершыню пачаў расці. У [[1740]] годзе Фрыдрых II, вядомы як [[Фрыдрых II Вялікі|Фрыдрых Вялікі]] ([[1740]]—[[1786]]), прыйшоў да ўлады. У часы яго панавання Берлін стаў цэнтрам асветы. Пасля перамогі [[Францыя|Францыі]] ў [[вайна Чацвёртай кааліцыі|вайне Чацвёртай кааліцыі]], [[Напалеон Банапарт]] увайшоў у Берлін у [[1806]] годзе, але гораду было дазволена мець самакіраванне. У [[1815]] годзе горад стаў часткай новай правінцыі Брандэнбург. Прамысловая рэвалюцыя ператварыла Берліне ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Эканоміка горада і яго насельніцтва значна павялічылася, а сам горад стаў асноўным чыгуначным вузлом і эканамічным цэнтрам Германіі. Неўзабаве, некаторыя прыгарады ўвайшлі ў склад Берліна, што таксама павялічыла плошчу і колькасць насельніцтва горада. У [[1871]] годзе Берлін стаў сталіцай створанай [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. А [[1 красавіка]] [[1881]] года горад аддзяліўся ад правінцыі Брандэнбург і ўтварыў асобную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку. === 20 стагоддзе === [[Файл:Berlin Blockade-map.svg|thumb|200px|злева|Падзел Берліна па сектарах акупацыі саюзнымі войскамі]] У 1902 годзе быў адкрыты [[Берлінскі метрапалітэн|метрапалітэн]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1918]] годзе ў Берліне была абвешчана рэспубліка. У [[1920]] годзе ў Вялікі Берлін былі ўключаны дзясяткі мястэчкаў, вёсак і маёнткаў, якія размяшчаліся вакол Берліна. Гэтае дзеянне і мела дачыненне да [[Шпандау]] і [[Шарлотэнбург]]а, а таксама шэрагу іншых абласцей, якія зараз з’яўляюцца галоўнымі муніцыпалітэтамі. Пасля гэтага пашырэння, у Берліне налічвалася каля чатырох мільёнаў чалавек. У эпоху [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] Берлін стаў сусветна вядомым як цэнтр культурнай трансфармацыі. [[Файл:Potsdamer Platz 1945.jpg|thumb|220px|Руіны на Патсдамерплац у 1945 годзе]] [[30 студзеня]] [[1933]] года [[Адольф Гітлер]] і нацысцкая партыя прыйшла да ўлады. Нацысцкі рэжым знішчыў яўрэйскую суполку Берліна, якая налічвала 170 тысяч чалавек да [[1933]] года. Пасля [[Крыштальная ноч|Крыштальнай ночы]] ў [[1938]] годзе, тысячы яўрэяў горада былі заключаны ў турму ў суседнім канцлагеры [[Захсенгаўзен]], а на пачатку [[1943]] года былі адпраўлены ў лагеры смерці, як [[Асвенцім]], з прычыны чаго [[19 мая]] таго ж года горад быў аб’яўлены «[[юдэнфрай]]». Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вялікая частка Берліна была разбурана ў [[1943]]—[[1945]] гадах паветранымі налётамі і падчас [[Берлінская аперацыя|бітвы за Берлін]]. Сярод сотняў тысяч людзей, якія загінулі падчас бітвы за Берлін, паводле ацэнак, 125 тысяч з’яўляліся грамадзянскімі асобамі<ref>Clodfelter, Michael (2002), «Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500—2000» (2nd ed.), McFarland & Company, ISBN 0-7864-1204-6</ref>. Пасля заканчэння вайны ў [[Еўропа|Еўропе]] ў [[1945]] годзе Берлін атрымаў вялікі лік бежанцаў з усходніх правінцый. Дзяржавы-пераможцы падзялілі горад на чатыры сектара, аналагічныя зонам акупацыі, якімі была падзелена ўся Германія. На тэрыторыі сектараў заходніх саюзнікаў ([[ЗША]], [[Вялікабрытанія]] і [[Францыя]]) быў створаны [[Заходні Берлін]], у той час на тэрыторыі савецкага сектара сфарміраваўся [[Усходні Берлін]]<ref>[http://www.fdrlibrary.marist.edu/psf/box31/t297c01.html «Agreement to divide Berlin»]. FDR-Library.</ref>. Усе чатыры саюзніка мелі агульныя адміністрацыйныя абавязкі ў Берліне. Аднак у [[1948]] годзе, калі заходнія саюзнікі правялі грашовую рэформу ў заходніх зонах Германіі і трох заходніх сектарах Берліна, [[Савецкі Саюз]] увёў блакаду на пад’язныя шляхі з Заходняга Берліна, які ляжала цалкам унутры савецкай кантраляванай тэрыторыі. [[Берлінскі паветраны мост]], праведзены трыма заходнімі саюзнікамі, пераадолеў гэту блакаду, пастаўляючы прадукты харчавання і іншыя прадметы ў горад з [[24 чэрвеня]] [[1948]] года да [[11 мая]] [[1949]] года<ref>[http://www.western-allies-berlin.com/historic-events/detail/airlift-blockade «Berlin Airlift / Blockade»]. Western Allies Berlin.</ref>. У [[1949]] годзе была створана [[Федэратыўная Рэспубліка Германія]], якая ў канчатковым выніку ўз’яднала ўсе амерыканскія, англійскія і французскія зоны, за выключэннем зон гэтых трох краін у Берліне, а [[марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінская]] [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]] была абвешчана ва Усходняй Германіі. Заходні Берлін афіцыйна заставаўся акупаваным горадам, але палітычна ён быў вельмі цесна звязаны з Федэратыўнай Рэспублікай Германіяй, нягледзячы на яго геаграфічнае становішча. Заходні Берлін выпускаў свае паштовыя маркі, якія былі вельмі падобны на маркі ФРГ, але з дадаткам слова «Берлін». У сферы авіяцыйных перавозак у Заходнім Берліне былі прадстаўлены толькі амерыканскія, брытанскія і французскія авіякампаніі. [[Файл:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|thumb|220px|Падзенне Берлінскай сцяны]] Існаванне дзвюх нямецкіх дзяржаў павялічыла напружанне ва ўзаемаадносінах сярод [[капіталістычны блок|капіталістычным]] і [[сацыялістычны блок|сацыялістычным блокамі]], што ў выніку прывяло да [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Усходняя Германія абвясціла Берлін у якасці сваёй сталіцы, што не было прызнана заходнімі дзяржавамі. Акрамя таго ГДР кантралявала толькі палову тэрыторыі самога Берліна, ва Усходнім Берліне знаходзілася вялікая частка гістарычнага цэнтра гораду. Заходнегерманскі ўрад, тым часам, быў створаны на часовай аснове ў [[Бон]]е<ref>[http://www.berlin.de/berlin-im-ueberblick/geschichte/1945.en.html «Berlin official website; History after 1945»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090412221115/http://www.berlin.de/berlin-im-ueberblick/geschichte/1945.en.html |date=12 красавіка 2009 }}. City of Berlin.</ref>. Берлін быў цалкам падзелены. Нягледзячы на тое, што жыхары заходняй часткі гораду маглі пераходзіць ва ўсходнюю частку гораду толькі праз строга кантралюемыя кантрольна-прапускныя пункты, для большасці жыхароў Усходу падарожжа ў Заходні Берлін і ФРГ было ўжо немагчыма. У [[1971]] годзе [[чатырохбаковае пагадненне па Заходнім Берліне|чатырохбаковае пагадненне]] гарантавала доступ у і з Заходняга Берліна на машыне ці на цягніку праз Усходнюю Германію і скончыла патэнцыяльныя хваляванні аб закрыцці маршрутаў<ref>[http://usa.usembassy.de/etexts/ga5-710903.htm «Ostpolitik: The Quadripartite Agreement of September 3, 1971»]. US Berlin Embassy.</ref>. У [[1989]] годзе, з заканчэннем халоднай вайны і ціскам з боку насельніцтва Усходняй Германіі падзенне [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]] адбылося [[9 лістапада]] [[1989]] года і пасля яна была разбурана амаль цалкам. [[3 кастрычніка]] [[1990]] года дзве часткі Германіі ўз’ядналіся, як Федэратыўная Рэспубліка Германія, Берлін зноў стаў афіцыйнай нямецкай сталіцай. У чэрвені [[1991]] года [[Бундэстаг]] прагаласаваў за перанос усіх дзяржаўных адміністрацыйных структур у Берлін, які цалкам быў завершаны ў [[1999]] годзе. == Геаграфія == Дакладныя геаграфічныя каардынаты Берлінскай ратушы: 52° 31' 12" паўночнай шырыні, 13° 24' 36" заходняй даўжыні. Самае вялікае пашырэнне горада ва ўсходне-заходнім напрамку дасягае 45 кіламетраў, у паўночна-паўднёвым — 38 кіламетраў. Плошча гарадской тэрыторыі — каля 892 км². Берлін цалкам акружае зямля Брандэнбург, горад знаходзіцца на ўсходзе Федэратыўнай Рэспублікі Германія, на адлегласці 70 кіламетраў ад мяжы з [[Польшча]]й. Горад з’яўляецца адным з самых густанаселеных раёнаў краіны. === Клімат === Горад знаходзіцца ў зоне памеранага клімату. Сярэднегадавая тэмпература ў Берліне-Далеме складае 9,2&nbsp;°C, а сярэднегадавая колькасць ападкаў 579 мм. Самымі цёплымі месяцам з’яўляецца ліпень і жнівень з сярэдняй тэмпературай 18,4 і 17,8&nbsp;°C, самыя халодныя месяцы — студзень і люты з сярэдняй тэмпературай 0,5 і 1,2&nbsp;°C. Самая высокая сярэдняя колькасць ападкаў прыходзіцца на май: 67 мм, самая нізкая на люты: 36 мм. {| class="wikitable" ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Студзень|1]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Люты|2]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Сакавік|3]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Красавік|4]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Май|5]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Чэрвень|6]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Ліпень|7]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Жнівень|8]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Верасень|9]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Кастрычнік|10]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Лістапад|11]] ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" | [[Снежань|12]] |- | '''Сярэд. макс. тэмпература (°C)''' | align=right | 2,9 | align=right | 4,2 | align=right | 8,5 | align=right |13,2 | align=right |18,9 | align=right |21,6 | align=right |23,7 | align=right |23,6 | align=right |18,8 | align=right |13,4 | align=right | 7,1 | align=right | 4,4 |- | '''Сярэд. мін. тэмпература (°C)''' | align=right |-1,9 | align=right |-1,5 | align=right |-1,3 | align=right | 4,2 | align=right | 9,0 | align=right |12,3 | align=right |14,3 | align=right |14,1 | align=right |10,6 | align=right | 6,4 | align=right | 2,2 | align=right |-0,4 |- | '''Сярэд. кол. ападкаў у мес. (мм)''' | align=right |42,3 | align=right |33,3 | align=right |40,5 | align=right |37,1 | align=right |53,8 | align=right |68,7 | align=right |55,5 | align=right |58,2 | align=right |45,1 | align=right |37,3 | align=right |43,6 | align=right |55,3 |- | '''Сярэд. кол. дажджлівых дзён у мес.''' | align=right |10,0 | align=right |8,0 | align=right |9,1 | align=right |7,8 | align=right |8,9 | align=right |9,8 | align=right |8,4 | align=right |7,9 | align=right |7,8 | align=right |7,6 | align=right |9,6 | align=right |11,4 |- |} === Архітэктура === [[Файл:Berlin night.jpg|thumb|250px|злева|Начны Берлін з выявай тэлевізійнай вежы [[Фернзейтурм]]]] Тэлевізійная вежа [[Фернзейтурм]] ({{lang-de|Fernsehturm}}) на плошчы [[Аляксандрплац]] у раёне [[Мітэ]] з’яўляецца адным з самых высокіх будынкаў у [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскім саюзе]], маючы вышыню ў 368 метраў. Пабудавана яна была ў [[1969]] годзе, і яе бачна з большай часткі цэнтральных раёнаў гораду. Берлін можна разгледзець з яе паверха назіранняў, які размяшчаецца на вышыні 204 метра. Пачынаючы з [[Карл-Маркс-алее|алеі Карла Маркса]] на ўсход, праспект мае манументальныя жылыя будынкі, выкананыя ў стылі [[сацыялістычны класіцызм|сацыялістычнага класіцызму]] эпохі [[Іосіф Сталін|Іосіфа Сталіна]]. Побач з гэтай вобласцю размяшчаецца [[Чырвоная ратуша]] ({{lang-de|Rotes Rathaus}}) з характэрнай чырвона-цаглянай архітэктурай. Перад ратушай стаіць фантан [[Нептунбрунен]] ({{lang-de|Neptunbrunnen}}), які ўяўляе сабой выяву міфалагічнай групы [[трытон]]аў, якія персаніфікацуюць чатыры асноўныя рэкі [[Прусія|Прусіі]], і [[Нептун (міфалогія)|Нептун]] на вяршыні іх. [[East Side Gallery]] з’яўляецца выстаўкай пад адкрытым небам, якая выкарыстоўвае апошнія існыя часткі [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]]. Гэта самы вялікі пакінуты доказ гістарычнага падзелу горада. У апошні час галерэя зведала рэстаўрацыю. [[Файл:La Potsdamerplatz (Berlin) (2704060441).jpg|thumb|250px|[[Патсдамерплац]]]] [[Брандэнбургскія вароты]], якія месцяцца ў Берліне, з’яўляюцца славутасцю не толькі горада, але і [[Германія|Германіі]]. Выява варотаў размяшчаецца на нямецкіх манетах [[еўра]]. Будынак [[Рэйхстаг]]а з’яўляецца традыцыйным месцам правядзення пасяджэнняў [[парламент Германіі|парламента Германіі]], ён зведваў капітальны рамонт у [[1950-я|1950-х]] гадах пасля таго, як атрымаў сур’ёзную шкоду падчас Другой сусветнай вайны. Будынак быў зноў рэканструяваны брытанскім архітэктарам [[Норман Фостэр|Норманам Фостэрам]] у [[1990-я|1990-х]], які вырабіў шкляны купал над парламенцкай залай, што дазваляе арганізаваць вольны доступ грамадскасці да парламенцкіх пасяджэнняў. Сярод адчаканеных месцаў горада маецца неакласічная плошча [[Жандарменмаркт]], чыё імя ўзыходзіць да элітнага прускага фарміравання «жандармаў» ({{lang-fr|gens d'armes}}), якое тут знаходзілася ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. На плошчы, з кожнага з яе бакоў, маюцца два аднолькавыя саборы, [[Французскі сабор]] і [[Нямецкі сабор]]. Канцэртная зала ({{lang-de|Konzerthaus}}), дом [[Берлінскі сімфанічны аркестр|Берлінскага сімфанічнага аркестра]], стаіць паміж дзвюма саборамі. [[Файл:Brandenburger Tor Nachts.JPG|thumb|злева|250px|[[Брандэнбургскія вароты]] ўначы]] Музейны востраў на рацэ Шпрэе ўяўяляе сабой месца размяшчэння пяці дамоў-музеяў, пабудаваных з [[1830]] па [[1930]] гады, якія з’яўляюцца аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Аднаўленне і будаўніцтва галоўнага ўваходу ва ўсе музеі, а таксама рэканструкцыя [[Гарадскі палац (Берлін)|Гарадскога палаца]] ({{lang-de|Stadtschloss}}), які размяшчаецца на тым жа востраве<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/newsticker/neumann--stadtschloss-wird-teurer,10917074,10924086.html «Neumann: Stadtschloss wird teurer»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160203200703/http://www.berliner-zeitung.de/newsticker/neumann--stadtschloss-wird-teurer,10917074,10924086.html |date=3 лютага 2016 }}. Berliner Zeitung</ref>, абыйшлася горада больш за 2 млрд еўра пасля ўз’яднання краіны<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/archiv/die-nullerjahre--nation-building---der-wiedervereinigte-staat-baut-sich-eine-neue-hauptstadt-das-pathos-der-berliner-republik,10810590,10717494.html «Das Pathos der Berliner Republik»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160203200702/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/die-nullerjahre--nation-building---der-wiedervereinigte-staat-baut-sich-eine-neue-hauptstadt-das-pathos-der-berliner-republik,10810590,10717494.html |date=3 лютага 2016 }}. Berliner Zeitung</ref>. Акрамя таго, размешчаны на востраве і прылеглы да [[Люстгартэн]]а і палаца [[Берлінскі сабор]], амбіцыйная спроба імператара [[Вільгельм II, нямецкі імператар|Вільгельма II]] стварыць аналаг пратэстанцкай [[сабор Святога Пятра|базілікі Святога Пятра]] ў [[Рым]]е. У вялікім склепе сабору знаходзяцца астанкі некаторых больш ранніх прадстаўнікоў прускай каралеўскай сям’і. Царква ў цяперашні час належыць пратэстанцкаму [[Саюз евангельскіх цэркваў|Саюзу евангельскіх цэркваў]]. Як і многім іншым будынкам, яму быў нанесены значны ўрон падчас Другой сусветнай вайны, але пасля сканчэння канфлікту сабор быў адноўлены. Найбольш добра захаваліся сярэдневяковыя [[Царква Святой Марыі (Берлін)|цэрквы Святой Марыі]], храм-помнік [[Мемарыяльная царква кайзера Вільгельма]]. [[Сабор Святой Ядвігі]] з’яўляецца каталіцкім саборам Берліна. [[Унтэр-дэн-Ліндэн]] цягнецца з усходу на заход гораду ад Брадэнбургскіх варот да месца былога Гарадскога палаца і з’яўляецца адным з галоўных праспектаў Берліна. Многія класічныя будынкі маюцца ўздоўж вуліцы, таксама размешчаны і [[універсітэт Гумбальдта|ўніверсітэт Гумбальдта]]. [[Фрыдрыхштрасэ]] з’яўляецца легендарнай вуліцай Берліна, яна спалучае ў сабе традыцыі архітэктуры горада [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] з сучаснай архітэктурай Берліна. [[Патсдамерплац]] быў перабудаваны з нуля пасля [[1995]] года<ref>[http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/en/potsdamer_platz.html «Construction and redevelopment since 1990»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080610103008/http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/en/potsdamer_platz.html |date=10 чэрвеня 2008 }}. Senate Department of Urban Development.</ref>. Да захаду ад яго размешчаны культурны цэнтр, у якім знаходзіцца Карцінная галерэя ў асяроддзях Новай нацыянальнай галерэі і [[Берлінская філармонія|Берлінскай філармоніі]]. Помнік забітым [[яўрэі|яўрэям]] Еўропы, помнік ахвярам [[Халакост]]у, размешчаны на поўначы ад плошчы<ref>[http://travel2.nytimes.com/2005/05/09/arts/design/09holo.html?ex=1162962000&en=272335914d8b80d6&ei=5070 «A Forest of Pillars, Recalling the Unimaginable»]. The New York Times.</ref>. == Эканоміка == У [[2014]] годзе [[сукупны ўнутраны прадукт]] зямлі Берлін склаў 117,3 мільярдаў [[еўра]], што на 2,2 % болей у параўнанні з 2013 годам. У 2015 сукупны ўнутраны прадукт на чалавека ў Берліне склаў 35 627 еўра<ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/73061/umfrage/bundeslaender-im-vergleich---bruttoinlandsprodukt/ Bruttoinlandsprodukt (BIP) je Einwohner nach Bundesländern im Jahr 2015]{{ref-de}}</ref>. Узровень беспрацоўя за 2015 год склаў 10,7 % — найніжэйшы паказчык для горада за апошнія 20 гадоў<ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/2519/umfrage/entwicklung-der-arbeitslosenquote-in-berlin-seit-1999/ Arbeitslosenquote in Berlin von 1999 bis 2015]{{ref-de}}</ref>. Найважнейшымі сектарамі эканомікі Берліна з’яўляюцца крэатыўная і культурная эканоміка, турызм, біятэхналогіі, медыцынская тэхніка, фармаіндустрыя, медыя/інфармацыйныя і камунікацыйныя тэхналогіі, будаўніцтва, рознічны гандаль, оптыка і энергатэхніка. === Прадпрыемствы === [[Файл:Berlin_potsdamer_platz_db_haus_atnight.jpg|thumb|справа|250px|Штаб-кватэра [[Deutsche Bahn]] на [[Патсдамерплац]] (трэці небаскроб злева)]] Станам на 2014 год найбуйнейшымі працадаўцамі ў Берліне былі наступныя прадпрыемствы (усе яны маюць галоўныя штаб-кватэры ў Берліне, за выключэннем [[Siemens]], штаб-кватэра якога знаходзіцца часткова ў Берліне, часткова — у [[Мюнхен]]е і [[Deutsche Post AG]] са штаб-кватэрай у [[Бон, Германія|Боне]]; у дужках пазначана агульная колькасць супрацоўнікаў той ці іншай фірмы): [[Deutsche Bahn]] — 21 260 чалавек (з 276 310), [[Charité]] — 16 857 чалавек (з 16 857), [[Vivantes]] — 14 714 чалавек (з 14 714), [[Berliner Verkehrsbetriebe]] — 13 300 чалавек (з 13 300), [[Siemens]] — 12 000 чалавек (з 405 000), [[Deutsche Post AG]] — 10 000 чалавек (з 470 000)<ref>[http://www.morgenpost.de/wirtschaft/top200/article140097569/Top-200-der-Berliner-Unternehmen.html Top 200 der Berliner Unternehmen]{{ref-de}}</ref>. === Турызм === Берлін з’яўляецца адным з найважнейшых цэнтраў гарадскога [[турызм]]у ў Германіі. У [[2015]] нямецкую сталіцу наведала больш за 12 мільёнаў турыстаў, якія правялі ў ім каля 30 мільёнаў начовак<ref>[https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/BasisZeitreiheGrafik/Bas-Tourismus.asp?Ptyp=300&Sageb=45005&creg=BBB&anzwer=6 Amt für Statistik Berlin-Brandenburg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331165918/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/BasisZeitreiheGrafik/Bas-Tourismus.asp?Ptyp=300&Sageb=45005&creg=BBB&anzwer=6 |date=31 сакавіка 2016 }}{{ref-de}}</ref>. Гэта ставіць Берлін у шэраг найбольш папулярных турыстычных гарадоў [[Еўропа|Еўропы]], пасля [[Лондан]]а і [[Парыж]]а<ref>[http://partner.visitberlin.de/de/node/873603 Tourismuskonzept der Stadt Berlin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508141833/http://partner.visitberlin.de/de/node/873603 |date=8 мая 2016 }}{{ref-de}}</ref>. Інтэрнацыянальныя госці складаюць 40 % турыстаў, што наведваюць Берлін. Больш за ўсіх прыязджае турыстаў з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Іспанія|Іспаніі]] і [[ЗША]]. Турыстаў прывабліваюць архітэктура гораду, яго гістарычныя славутасці, музеі, фестывалі, начноё жыццё і буйныя мерапрыемствы. == Транспарт == [[Файл:Berliner Straßenschild Petersburger Straße – Bersarinplatz.jpg|250px|міні|справа|Вулічныя шыльды Берліна]] Вуліцы Берліна нумаруюцца па дзвюх розных сістэмах нумарацыі дамоў. Кругавая падковападобныя нумарацыя выкарыстоўвалася да 1929 года, з тых часоў зігзагападобная нумарацыя. Паколькі шматлікія берлінскія вуліцы былі перайменаваны не ў апошнюю чаргу з-за палітычных узрушэнняў і гэтыя змены часта выкарыстоўваліся для ўвядзення арыентацыйнай нумарацыі на адпаведнай вуліцы з 1929 года, арыентацыйную нумарацыю можна знайсці і на многіх старых вуліцах. У пачатку 1950-х гадоў большасць берлінцаў па-ранейшаму ездзілі на роварах, аўтобусах, трамваях і цягніках. Матацыклы станавіліся ўсё больш папулярнымі, і ў 1960-я гады лічбы продажаў аўтамабіляў, якія цяпер выпускаюцца масава, рэзка выраслі. У [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]], як і ў астатняй частцы [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Федэратыўнай Рэспублікі Германія]], новае будаўніцтва і рэканструкцыя ў асноўным грунтаваліся на [[Афінская хартыя|Афінскай хартыі]] 1933 г., ва [[Усходні Берлін|Усходнім Берліне]] 16 прынцыпаў гарадскога планавання сталі абавязковымі. У выніку рэканструкцыя ў абедзвюх частках пайшла па мадэлі горада, прыязнага да аўтамабіляў. Такім чынам, жылыя і камерцыйныя памяшканні часта былі аддзеленыя адно ад аднаго. З гэтага часу таксама планаваліся шматлікія прыгарадныя гарады-спадарожнікі. Гэты неэфектыўны спосаб руху і гарадскога развіцця быў рана прызнаны памылковым, але ён захоўваўся дзесяцігоддзямі. [[Файл:Hauptbahnhof_Berlin.jpg|thumb|злева|250px|[[Галоўны вакзал, Берлін|Галоўны вакзал Берліна]] ў раёне [[Маабіт]]]] Берлін — важны міжнародны транспартны вузел, асабліва чыгуначны — ён злучае [[Заходняя Еўропа|Заходнюю]] і [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]]. У прыватнасці, са снежня 2011 праз Берлін праходзіць цягнік [[Масква]]—[[Парыж]], які спыняецца таксама і ў беларускіх гарадах: [[Орша|Оршы]], [[Мінск]]у і [[Брэст|Брэсце]]<ref>[http://ria.ru/society/20111212/514206437.html РЖД запускает поезд Москва — Берлин — Париж]{{ref-ru}}</ref>. У 2006 у Берліне быў здадзены ў эксплуатацыю новы [[Галоўны вакзал, Берлін|Галоўны чыгуначны вакзал]]. Сам горад абслугоўваюць 15 ліній [[Берлінская гарадская электрычка|электрычкі]], 10 ліній [[Берлінскі метрапалітэн|метро]], 22 [[Берлінскі трамвай|трамвайныя лініі]], 150 [[Берлінскі аўтобус|аўтобусных]] і 5 [[паром]]ных. Аўтобусныя лініі падзяляюцца на ''экспрэсы'' (з літарай X), г.зв. ''метробусы'' (т.б. звышхуткасныя; з літарай M) і г.зв. ''омнібусы'' (т.б. звычайныя [[аўтобус]]ы; з трохлічбавымі нумарамі). Начныя аўтобусы маюць перад нумарам літару N. Міжгароднія і міжнародныя аўтобусы адпраўляюцца з [[Цэнтральны аўтавакзал, Берлін|Цэнтральнага аўтавакзала]]. Па стане на 2012 год у Берліне налічвалася таксама 7 600 [[таксі]]<ref>[http://www.morgenpost.de/printarchiv/berlin/article105911303/Taxigewerbe-in-Berlin.html# Taxigewerbe in Berlin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160416171539/http://www.morgenpost.de/printarchiv/berlin/article105911303/Taxigewerbe-in-Berlin.html |date=16 красавіка 2016 }}{{ref-de}}</ref>, якія належалі 3 100 фірмам (тры чвэрці з іх мелі ў наяўнасці толькі па адным аўтамабілі). У 2012 годзе на кожную 1 000 берлінцаў прыходзілася 324 аўтамабілі. Аўтабан A111 ([[Еўрапейскі маршрут E26|E26]]) злучае Берлін з [[Гамбург]]ам і [[Ростак]]ам, A113 — з [[Дрэздэн]]ам і [[Котбус]]ам, A115 ([[Еўрапейскі маршрут E51|E51]]) — з [[Гановер]]ам і [[Лейпцыг]]ам. Акрамя таго, A114 выводзіць праз кальцавую дарогу на [[Шчэцін]]скі кірунак, а A103 — на [[Потсдам|Патсдамскі]]. Развіты ў Берліне і веласіпедны рух. Даўжыня адмысловых веласіпедных сцежак складала ў 2014 годзе 191 [[км]]<ref>[http://www.berliner-kurier.de/berlin/kiez---stadt/berlins-kampf-gegen-das-auto-hoehere-parkgebuehren--breitere-fahrradstreifen--weniger-parkplaetze-1604662 Berlins Kampf gegen das Auto]{{ref-de}}</ref> Станам на май [[2016]] Берлін абслугоўваюць два [[аэрапорт]]ы: [[аэрапорт Берлін-Тэгель|Тэгель]], які знаходзіцца ў межах горада, і [[аэрапорт Берлін-Шэнефельд|Шэнефельд]], які знаходзіцца ў прадмесці [[Шэнефельд]]. Колькасць пасажыраў у абодвух аэрапортах склала ў 2015 годзе 29,53 млн чалавек<ref>[http://www.airportzentrale.de/berliner-flughaefen-haben-2015-einen-neuen-passagierrekord-aufgestellt/44613/ Berliner Flughäfen haben 2015 einen neuen Passagierrekord aufgestellt]{{ref-de}}</ref>. Не раней за 2017 плануецца завершыць пашырэнне Шэнефельда. Новы аэрапорт атрымае назву [[Берлін Брандэнбург, аэрапорт|Берлін Брандэнбург]]. У сувязі з гэтым, адначасова плануецца зачыніць Тэгель. == Раёны горада == [[Файл:BerlinDistricts.svg|thumb|230px|12 акруг Берліна і іх часткі]] Адпаведна закону аб рэгіянальнай рэформе ад 10 мая 1998 колькасць акруг была паменшана да 1 студзеня 2001 года з 23 да 12. == Насельніцтва == '''Насельніцтва Берліна'''<ref>[https://web.archive.org/web/20071001015350/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=-4&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&geo=513091338]</ref> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} У метраполіі Берлін пражывае 3 950 887 чалавек (па даных на 1 студзеня 2005) на тэрыторыі плошчай 5370 квадратных кіламетраў. Шчыльнасць насельніцтва ў рэгіёне дасягае 736 жыхароў на адзін квадратны кіламетр, а ў прыгарадах шчыльнасць насельніцтва складае каля 123 жыхароў на адзін квадратны кіламетр. Сярэдні век берлінца ў 2004 годзе складаў 41,7 гадоў. У снежні 2004 у Берліне пражывала каля 450 900 жыхароў-замежнікаў з 185 дзяржаў. Гэта 14 % насельніцтва. З іх — 36 000 грамадзян Польшчы, каля 119 000 грамадзян Турцыі. Берлін пасля Турцыі мае самую вялікую па колькасці абшчыну этнічных турак у Еўропе. Па даных статыстычнага ведамства (2005) каля 60 % жыхароў Берліна не з’яўляюцца членамі якой-небудзь рэлігійнай супольнасці, 22 % з’яўляюцца евангельскімі хрысціянамі, 9 % — каталікамі і 6 % вызнаюць іслам. Жанчын некалькі больш чым мужчын. Больш 50 % берлінцаў жывуць без сям’і. == Славутасці == [[Файл:SonyCenterAtNight.jpg|160px|thumb|right|Sony Center]] * [[Берлінская сцяна]] і [[Checkpoint Charlie]] * [[Парыжская плошча]] * [[Трэптаў-парк]] * [[Калона Перамогі]] * [[Берлінскі кафедральны сабор]] * [[Чырвоная ратуша]] * [[Мемарыяльная царква кайзера Вільгельма]] * [[Французскі сабор]] * [[Нямецкі сабор]] * [[Тахелес]] * [[Берлінскі батанічны сад]] * [[Дом аднаго]] == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Міхайлавіч Лук’янаў]] (нар. 1972) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Вольфганг Панофскі]] (1919—2007) — амерыканскі [[фізік]]. == Галерэя == <gallery> Выява:ICC Funkturm Berlin.jpg|International Congress Center, Funkturm Выява:Knut IMG 8095.jpg|Берлінскі заапарк, Knut 24.03.2007 Выява:Philharmonie 1a.jpg|Berliner Philharmonie Выява:Nefertiti 30-01-2006.jpg|Berlin Museum, Nefertiti </gallery> == Гл. таксама == * [[Rammstein]] * [[Лені Рыфеншталь]] * [[Жанэт Бідэрман]] * [[Эміль Генрых Дзюбуа-Рэймон]] * [[Парад кахання]] * [[Axel Springer AG]] * [[Маабіт]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Землі Германіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Берлін| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] 21p2ly1v4qsmo76iuikhfko2422ho8l 0 9138 5159980 5142373 2026-07-01T12:07:35Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5159980 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|міні|Навуковая камісія [[Інбелкульт]]у.]] [[Файл:Soviet Union (1922).svg|міні|[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] на карце.]] * [[29 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Інстытут беларускай культуры]], пазней рэарганізаваны ў [[Беларуская акадэмія навук|Беларускую акадэмію навук]]. * [[2 лютага]]: Упершыню цалкам апублікаваны раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». * [[12 лютага]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] дасягнула самага паўднёвага пункту. * [[20 лютага]]: Сейм [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] прыняў рашэнне пра далучэнне яе да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. * [[28 лютага]]: [[Вялікабрытанія]] прызнала незалежнасць [[Егіпет|Егіпта]]. * [[12 сакавіка]]: [[Грузія]], [[Арменія]] і [[Азербайджан]] ўтварылі [[Закаўказская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка|Закаўказскую Сацыялістычную Федэратыўную Савецкую Рэспубліку]]. * [[3 красавіка]]: Генеральным сакратаром [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] зацверджаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]]. * [[4 красавіка]]: Закладзены першы камень [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуі Хрыста Збавіцеля]] побач [[Рыа-дэ-Жанейра]]. * [[20 красавіка]]: У [[Парыж]]ы на стадыёне «Першынг» адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. * [[3 мая]]: Старшыня [[урад БНР|ўрада БНР]] [[В. Ластоўскі]] і міністр замежных спраў уручылі старшыні [[Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі]] ноту, у якой прызналі права Літоўскай Рэспублікі на [[Вільня|Вільню]]. * [[23 ліпеня]]: У кафедральным праваслаўным [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|саборы Святых апосталаў Пятра і Паўла]] ў [[Мінск|Менску]] адбыўся царкоўны [[сінод]], які вырашыў стварыць аўтаномную беларускую мітраполію. * [[27 ліпеня]]: У [[Брусель|Бруселі]] заснаваны [[Міжнародны геаграфічны саюз]]. * [[13 верасня]]: У [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] зарэгістраваны тэмпературны рэкорд (+57.7 °C у ценю). * [[16 верасня]]: [[Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта]] вярнулася ў [[Англія|Англію]]. * [[11 кастрычніка]]: Замест Рады міністраў утворана [[Дзяржаўная калегія БНР]] на чале з [[П. Крачэўскі]]м. * [[18 кастрычніка]]: Заснавана брытанская карпарацыя [[BBC]]. * [[3 снежня]]: Адкрыта [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] ў [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. * [[30 снежня]]: Утвораны [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Нарадзіліся == * [[12 лютага]]: [[Васіль Палійчук]], беларускі скульптар * [[18 лютага]]: [[Міхаіл Савіцкі]], беларускі мастак-жывапісец, народны мастак СССР і Беларусі * [[20 лютага]]: [[Міхаіл Цікоцкі]], беларускі мовазнавец і журналіст * [[22 лютага]]: [[Іван Ціханаў]], беларускі жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў * [[28 лютага]]: [[Юрый Міхайлавіч Лотман]], савецкі літаратуразнавец * [[30 сакавіка]]: [[Герман Галынін]], рускі кампазітар * [[29 мая]]: [[Яніс Ксенакіс]], французскі кампазітар * [[10 чэрвеня]]: [[Джудзі Гарленд]], амерыканская актрыса * [[28 ліпеня]]: [[Жак Пікар]], французскі акіянолаг * [[13 верасня]]: [[Іма Сумак]], перуанская спявачка * [[17 верасня]]: [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]], беларускі літаратуразнавец і крытык * [[17 лістапада]]: [[Стэнлі Коэн]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1986) * [[24 снежня]]: [[Ава Гарднер]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[5 студзеня]]: [[Эрнэст Генры Шэклтан]], англа-ірландскі даследчык Антарктыкі (нар. 15.2.1874). * [[18 мая]]: [[Шарль Лаверан]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1907 (нар. 18.6.1845). * [[12 ліпеня]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык (нар. 15.3.1830). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1922| ]] mkroo4422m3ke25vtl6aebcdk7185mo 0 9149 5160054 4932935 2026-07-01T18:52:17Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5160054 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Adolf Hitler - Time Magazine Cover - March 13, 1933.jpg|thumb|150px|[[Адольф Гітлер]] на вокладцы часопіса «Time».]] * [[1 студзеня]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар газеты «[[Родны край (1933)|Родны край]]» — органа [[Таварыства беларускай асветы]]. * [[5 студзеня]]: Пачатак будаўніцтва ў [[Сан-Францыска]] аднаго з самых вядомых у свеце мастоў «[[Залатыя Вароты (мост)|Залатыя Вароты]]». * [[30 студзеня]]: Канцлерам [[Германія|Германіі]] становіцца [[Адольф Гітлер]]. * [[27 лютага]]: Пажар [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] ў [[Берлін]]е. * [[23 сакавіка]]: [[Адольф Гітлер]] атрымлівае надзвычайныя паўнамоцтвы ад [[Рэйхстаг (Веймарская рэспубліка)|Рэйхстагу]]. * [[26 жніўня]]: Прынята пастанова [[СНК БССР]] «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу». * [[6 верасня]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласава]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[17 кастрычніка]]: [[Альберт Эйнштэйн]] прыехаў у [[Нью-Ёрк]] як бежанец з нацысцкай Германіі. * [[26 снежня]]: У выніку зліцця кампаній «Тобата імона» і «Ніхон саньё» створаная новая кампанія, якая з 1 чэрвеня 1934 г. атрымала назву «[[Nissan]]». == Нарадзіліся == * [[10 сакавіка]]: [[Серафім Андраюк]], беларускі літаратуразнавец і крытык. * [[10 мая]]: [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзімір Вітко]], беларускі мастак. * [[25 мая]]: [[Рамуальд Іосіфавіч Клім]], беларускі спартсмен, рэкардсмен свету. * [[7 жніўня]]: [[Элінор Острам]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2009). * [[18 жніўня]]: [[Раман Паланскі]], польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр. * [[25 кастрычніка]]: [[Нінэль Шчасная]], беларускі жывапісец і графік. * [[1 лістапада]]: [[Вячаслаў Адамчык]], беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[4 снежня]]: [[Ежы Ахманскі]], польскі гісторык. == Памерлі == * [[31 студзеня]]: [[Джон Галсуорсі]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры ([[1932]]) (нар. [[14 жніўня|14.8]].[[1867]]). * [[9 мая]]: [[Джон Джарвіс]], брытанскі плывец, двухразовы чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў 1900 года. * [[23 кастрычніка]]: [[Іван Генадзевіч Шыраеў]], [[эсперанта]]моўны пісьменнік і перакладчык, галоўны рэлактар [[Энцыклапедыя эсперанта|Энцыклапедыі эсперанта]]. * [[29 кастрычніка]]: [[Джордж Лукс]], амерыканскі мастак. {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1933| ]] 3ouksavji8zho1xav9g8nec7xhuv56h 5160055 5160054 2026-07-01T18:53:07Z JerzyKundrat 174 /* Памерлі */ 5160055 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Adolf Hitler - Time Magazine Cover - March 13, 1933.jpg|thumb|150px|[[Адольф Гітлер]] на вокладцы часопіса «Time».]] * [[1 студзеня]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар газеты «[[Родны край (1933)|Родны край]]» — органа [[Таварыства беларускай асветы]]. * [[5 студзеня]]: Пачатак будаўніцтва ў [[Сан-Францыска]] аднаго з самых вядомых у свеце мастоў «[[Залатыя Вароты (мост)|Залатыя Вароты]]». * [[30 студзеня]]: Канцлерам [[Германія|Германіі]] становіцца [[Адольф Гітлер]]. * [[27 лютага]]: Пажар [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] ў [[Берлін]]е. * [[23 сакавіка]]: [[Адольф Гітлер]] атрымлівае надзвычайныя паўнамоцтвы ад [[Рэйхстаг (Веймарская рэспубліка)|Рэйхстагу]]. * [[26 жніўня]]: Прынята пастанова [[СНК БССР]] «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу». * [[6 верасня]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласава]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[17 кастрычніка]]: [[Альберт Эйнштэйн]] прыехаў у [[Нью-Ёрк]] як бежанец з нацысцкай Германіі. * [[26 снежня]]: У выніку зліцця кампаній «Тобата імона» і «Ніхон саньё» створаная новая кампанія, якая з 1 чэрвеня 1934 г. атрымала назву «[[Nissan]]». == Нарадзіліся == * [[10 сакавіка]]: [[Серафім Андраюк]], беларускі літаратуразнавец і крытык. * [[10 мая]]: [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзімір Вітко]], беларускі мастак. * [[25 мая]]: [[Рамуальд Іосіфавіч Клім]], беларускі спартсмен, рэкардсмен свету. * [[7 жніўня]]: [[Элінор Острам]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2009). * [[18 жніўня]]: [[Раман Паланскі]], польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр. * [[25 кастрычніка]]: [[Нінэль Шчасная]], беларускі жывапісец і графік. * [[1 лістапада]]: [[Вячаслаў Адамчык]], беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[4 снежня]]: [[Ежы Ахманскі]], польскі гісторык. == Памерлі == * [[31 студзеня]]: [[Джон Галсуорсі]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры 1932 (нар. 14.8.1867). * [[9 мая]]: [[Джон Джарвіс]], брытанскі плывец, двухразовы чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў 1900 года. * [[23 кастрычніка]]: [[Іван Генадзевіч Шыраеў]], [[эсперанта]]моўны пісьменнік і перакладчык, галоўны рэлактар [[Энцыклапедыя эсперанта|Энцыклапедыі эсперанта]]. * [[29 кастрычніка]]: [[Джордж Лукс]], амерыканскі мастак. {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1933| ]] 5i5ktlw52b49lepnu0iepwwmweqjxeg 5160056 5160055 2026-07-01T19:08:56Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160056 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Adolf Hitler - Time Magazine Cover - March 13, 1933.jpg|thumb|150px|[[Адольф Гітлер]] на вокладцы часопіса «Time».]] * [[1 студзеня]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар газеты «[[Родны край (1933)|Родны край]]» — органа [[Таварыства беларускай асветы]]. * [[5 студзеня]]: Пачатак будаўніцтва ў [[Сан-Францыска]] маста «[[Залатыя Вароты (мост)|Залатыя Вароты]]». * [[30 студзеня]]: Канцлерам [[Германія|Германіі]] становіцца [[Адольф Гітлер]]. * [[27 лютага]]: Пажар [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] ў [[Берлін]]е. * [[23 сакавіка]]: [[Адольф Гітлер]] атрымлівае надзвычайныя паўнамоцтвы ад [[Рэйхстаг (Веймарская рэспубліка)|Рэйхстагу]]. * [[26 жніўня]]: Прынята пастанова [[СНК БССР]] «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу». * [[6 верасня]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласава]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[17 кастрычніка]]: [[Альберт Эйнштэйн]] прыехаў у [[Нью-Ёрк]] як бежанец з нацысцкай Германіі. * [[26 снежня]]: У выніку зліцця кампаній «Тобата імона» і «Ніхон саньё» створаная новая кампанія, якая з 1 чэрвеня 1934 г. атрымала назву «[[Nissan]]». == Нарадзіліся == * [[10 сакавіка]]: [[Серафім Андраюк]], беларускі літаратуразнавец і крытык. * [[10 мая]]: [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзімір Вітко]], беларускі мастак. * [[25 мая]]: [[Рамуальд Іосіфавіч Клім]], беларускі спартсмен, рэкардсмен свету. * [[7 жніўня]]: [[Элінор Острам]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2009). * [[18 жніўня]]: [[Раман Паланскі]], польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр. * [[25 кастрычніка]]: [[Нінэль Шчасная]], беларускі жывапісец і графік. * [[1 лістапада]]: [[Вячаслаў Адамчык]], беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[4 снежня]]: [[Ежы Ахманскі]], польскі гісторык. == Памерлі == * [[31 студзеня]]: [[Джон Галсуорсі]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры 1932 (нар. 14.8.1867). * [[9 мая]]: [[Джон Джарвіс]], брытанскі плывец, двухразовы чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў 1900 года. * [[23 кастрычніка]]: [[Іван Генадзевіч Шыраеў]], [[эсперанта]]моўны пісьменнік і перакладчык, галоўны рэлактар [[Энцыклапедыя эсперанта|Энцыклапедыі эсперанта]]. * [[29 кастрычніка]]: [[Джордж Лукс]], амерыканскі мастак. {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1933| ]] obnaq69aq6x2zhjpzxc8hffp2btceuk 0 9190 5160049 5042999 2026-07-01T18:47:45Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160049 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Падоўжны профіль Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.svg|міні|Падоўжны профіль Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.]] [[Файл:Stephane Prefontaine, Sandra Henderson 1976b.jpg|thumb|Адкрыццё Алімпійскіх гульняў у Манрэалі.]] * [[3 студзеня]]: Уступіў у сілу [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. * [[15 студзеня]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Вілейска-Мінская водная сістэма]]. * [[27 лютага]]: Абвешчана незалежная дзяржава пад назвай [[Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[23 сакавіка]]: Уступіў у сілу [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]]. * [[26 мая]]: У [[Мінск]]у ўстаноўлены мемарыяльны знак у гонар [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], кінатэатр «Маяк» атрымаў назву «[[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|Кіеў]]». * [[20 чэрвеня]]: Перамогай [[зборная Чэхаславакіі па футболе|каманды гаспадароў]] завяршыўся [[чэмпіянат Еўропы па футболе 1976]] у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. * [[17 ліпеня]]: Адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1976]] у канадскім [[Манрэаль|Манрэалі]]. * [[20 ліпеня]]: Пасадачны апарат «[[Вікінг-1]]» сеў на паверхні [[Марс]]а. * [[25 кастрычніка]]: У [[Лондан]]е адкрыты Нацыянальны Каралеўскі тэатр. * [[15 снежня]]: [[Самоа]] стала членам [[ААН]]. * [[16 снежня]]: Уведзена ў эксплуатацыю другая лінія [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеўскага метрапалітэна]] * [[24 снежня]]: Адкрыты [[Гарадоцкі раённы краязнаўчы музей]]. == Нарадзіліся == * [[29 мая]]: [[Сяргей Ляховіч]], беларускі баксёр * [[19 чэрвеня]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], вядомы карыстальнік беларускага Сеціва, заснавальнік [[Беларуская Вікіпедыя|беларускай Вікіпедыі]] (пам. 25.5.2007) * [[19 чэрвеня]]: [[Ірына Хадарэнка]], беларуская паэтэса, празаік, перакладчыца, журналіст, навукоўца * [[22 чэрвеня]]: [[Андрэй Жук]], [[Францыя|французскі]] [[ваеннаслужачы]] [[Беларусь|беларускага]] паходжання, кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]] пасмяротна (заг. 25.11.2019) * [[7 ліпеня]]: [[Берэніс Бежо]], французская кінаактрыса * [[15 ліпеня]]: [[Дыяна Кругер]], нямецкая кінаактрыса * [[23 ліпеня]]: [[Юдзіт Полгар]], венгерская шахматыстка, гросмайстар * [[25 ліпеня]]: [[Цімур Муцураеў]], чачэнскі бард == Памерлі == * [[27 студзеня]]: [[Кальман Калачай]], венгерскі паэт і перакладчык на [[эсперанта]], лінгвіст-тэарэтык * [[17 сакавіка]]: [[Лукіна Вісконці]], італьянскі кінарэжысёр * [[1 красавіка]]: [[Макс Эрнст]], нямецкі і французскі мастак * [[17 красавіка]]: [[Хенрык Карл Петэр Дам]], дацкі біяхімік і фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1943) * [[25 красавіка]]: [[Кэрал Рыд]], брытанскі кінарэжысёр * [[11 мая]]: [[Алвар Аалта]], фінскі архітэктар і дызайнер * [[9 верасня]]: [[Маа Цзэдун]], кітайскі дзяржаўны дзеяч, старшыня КНР (нар. 26.12.[[1893]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Радаслаў Астроўскі]], беларускі палітык і педагог * [[15 лістапада]]: [[Жан Габэн]], французскі акцёр тэатра і кіно * [[18 лістапада]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1976| ]] s40lv0tj2bn1s2gknm530grzhj6ug5m 5160050 5160049 2026-07-01T18:48:20Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5160050 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Падоўжны профіль Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.svg|міні|Падоўжны профіль Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.]] [[Файл:Stephane Prefontaine, Sandra Henderson 1976b.jpg|thumb|Адкрыццё Алімпійскіх гульняў у Манрэалі.]] * [[3 студзеня]]: Уступіў у сілу [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. * [[15 студзеня]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Вілейска-Мінская водная сістэма]]. * [[27 лютага]]: Абвешчана незалежная дзяржава пад назвай [[Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[23 сакавіка]]: Уступіў у сілу [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]]. * [[26 мая]]: У [[Мінск]]у ўстаноўлены мемарыяльны знак у гонар [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], кінатэатр «Маяк» атрымаў назву «[[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|Кіеў]]». * [[20 чэрвеня]]: Перамогай [[зборная Чэхаславакіі па футболе|каманды гаспадароў]] завяршыўся [[чэмпіянат Еўропы па футболе 1976]] у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. * [[17 ліпеня]]: Адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1976]] у канадскім [[Манрэаль|Манрэалі]]. * [[20 ліпеня]]: Пасадачны апарат «[[Вікінг-1]]» сеў на паверхні [[Марс]]а. * [[25 кастрычніка]]: У [[Лондан]]е адкрыты Нацыянальны Каралеўскі тэатр. * [[15 снежня]]: [[Самоа]] стала членам [[ААН]]. * [[16 снежня]]: Уведзена ў эксплуатацыю другая лінія [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеўскага метрапалітэна]] * [[24 снежня]]: Адкрыты [[Гарадоцкі раённы краязнаўчы музей]]. == Нарадзіліся == * [[29 мая]]: [[Сяргей Ляховіч]], беларускі баксёр * [[19 чэрвеня]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], папулярызатар беларускага Сеціва, заснавальнік [[Беларуская Вікіпедыя|беларускай Вікіпедыі]] (пам. 25.5.2007) * [[19 чэрвеня]]: [[Ірына Хадарэнка]], беларуская паэтэса, празаік, перакладчыца, журналіст, навукоўца * [[22 чэрвеня]]: [[Андрэй Жук]], [[Францыя|французскі]] [[ваеннаслужачы]] [[Беларусь|беларускага]] паходжання, кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]] пасмяротна (заг. 25.11.2019) * [[7 ліпеня]]: [[Берэніс Бежо]], французская кінаактрыса * [[15 ліпеня]]: [[Дыяна Кругер]], нямецкая кінаактрыса * [[23 ліпеня]]: [[Юдзіт Полгар]], венгерская шахматыстка, гросмайстар * [[25 ліпеня]]: [[Цімур Муцураеў]], чачэнскі бард == Памерлі == * [[27 студзеня]]: [[Кальман Калачай]], венгерскі паэт і перакладчык на [[эсперанта]], лінгвіст-тэарэтык * [[17 сакавіка]]: [[Лукіна Вісконці]], італьянскі кінарэжысёр * [[1 красавіка]]: [[Макс Эрнст]], нямецкі і французскі мастак * [[17 красавіка]]: [[Хенрык Карл Петэр Дам]], дацкі біяхімік і фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1943) * [[25 красавіка]]: [[Кэрал Рыд]], брытанскі кінарэжысёр * [[11 мая]]: [[Алвар Аалта]], фінскі архітэктар і дызайнер * [[9 верасня]]: [[Маа Цзэдун]], кітайскі дзяржаўны дзеяч, старшыня КНР (нар. 26.12.[[1893]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Радаслаў Астроўскі]], беларускі палітык і педагог * [[15 лістапада]]: [[Жан Габэн]], французскі акцёр тэатра і кіно * [[18 лістапада]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1976| ]] rsvwqbvntcuysgqbqaz3t5161h1jkx0 5160051 5160050 2026-07-01T18:48:35Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ арфаграфія 5160051 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Падоўжны профіль Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.svg|міні|Падоўжны профіль Вілейска-Мінскай воднай сістэмы.]] [[Файл:Stephane Prefontaine, Sandra Henderson 1976b.jpg|thumb|Адкрыццё Алімпійскіх гульняў у Манрэалі.]] * [[3 студзеня]]: Уступіў у сілу [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. * [[15 студзеня]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Вілейска-Мінская водная сістэма]]. * [[27 лютага]]: Абвешчана незалежная дзяржава пад назвай [[Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[23 сакавіка]]: Уступіў у сілу [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]]. * [[26 мая]]: У [[Мінск]]у ўстаноўлены мемарыяльны знак у гонар [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], кінатэатр «Маяк» атрымаў назву «[[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|Кіеў]]». * [[20 чэрвеня]]: Перамогай [[зборная Чэхаславакіі па футболе|каманды гаспадароў]] завяршыўся [[чэмпіянат Еўропы па футболе 1976]] у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. * [[17 ліпеня]]: Адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1976]] у канадскім [[Манрэаль|Манрэалі]]. * [[20 ліпеня]]: Пасадачны апарат «[[Вікінг-1]]» сеў на паверхні [[Марс]]а. * [[25 кастрычніка]]: У [[Лондан]]е адкрыты Нацыянальны Каралеўскі тэатр. * [[15 снежня]]: [[Самоа]] стала членам [[ААН]]. * [[16 снежня]]: Уведзена ў эксплуатацыю другая лінія [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеўскага метрапалітэна]] * [[24 снежня]]: Адкрыты [[Гарадоцкі раённы краязнаўчы музей]]. == Нарадзіліся == * [[29 мая]]: [[Сяргей Ляховіч]], беларускі баксёр * [[19 чэрвеня]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], папулярызатар беларускага Сеціва, заснавальнік [[Беларуская Вікіпедыя|Беларускай Вікіпедыі]] (пам. 25.5.2007) * [[19 чэрвеня]]: [[Ірына Хадарэнка]], беларуская паэтэса, празаік, перакладчыца, журналіст, навукоўца * [[22 чэрвеня]]: [[Андрэй Жук]], [[Францыя|французскі]] [[ваеннаслужачы]] [[Беларусь|беларускага]] паходжання, кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]] пасмяротна (заг. 25.11.2019) * [[7 ліпеня]]: [[Берэніс Бежо]], французская кінаактрыса * [[15 ліпеня]]: [[Дыяна Кругер]], нямецкая кінаактрыса * [[23 ліпеня]]: [[Юдзіт Полгар]], венгерская шахматыстка, гросмайстар * [[25 ліпеня]]: [[Цімур Муцураеў]], чачэнскі бард == Памерлі == * [[27 студзеня]]: [[Кальман Калачай]], венгерскі паэт і перакладчык на [[эсперанта]], лінгвіст-тэарэтык * [[17 сакавіка]]: [[Лукіна Вісконці]], італьянскі кінарэжысёр * [[1 красавіка]]: [[Макс Эрнст]], нямецкі і французскі мастак * [[17 красавіка]]: [[Хенрык Карл Петэр Дам]], дацкі біяхімік і фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1943) * [[25 красавіка]]: [[Кэрал Рыд]], брытанскі кінарэжысёр * [[11 мая]]: [[Алвар Аалта]], фінскі архітэктар і дызайнер * [[9 верасня]]: [[Маа Цзэдун]], кітайскі дзяржаўны дзеяч, старшыня КНР (нар. 26.12.[[1893]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Радаслаў Астроўскі]], беларускі палітык і педагог * [[15 лістапада]]: [[Жан Габэн]], французскі акцёр тэатра і кіно * [[18 лістапада]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1976| ]] 5mxeb9nqqwq9f3s9wpuf2qsqzu5dk2v 0 9212 5160132 5074220 2026-07-02T04:40:13Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160132 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Wojewodztwa be.svg|thumb|Ваяводствы [[Польшча|Польшчы]].]] [[Файл:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|[[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года]], [[Францыя]].]] * [[1 студзеня]]: ** Пачалося абарачэнне [[еўра]] — агульнаеўрапейскай валюты. ** У [[Польшча|Польшчы]] ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел * [[24 студзеня]]: Філіял [[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗа]] выпусціў першы [[Аўтобусы МАЗ|аўтобус МАЗ]] для міжнародных перавозак. * студзень: Прайшоў першы ў незалежнай [[Беларусь|Беларусі]] [[перапіс насельніцтва]]. * [[7 лютага]]: Прынц [[Абдала II|Абдула]] становіцца каралём [[Іарданія|Іарданіі]] пасля смерці яго бацькі — караля [[Хусейн бен Талал|Хусейна]]. * [[11 лютага]]: Утворана [[Канферэнцыя Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі]]. * [[1 сакавіка]]: Створаны [[Эканамічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|эканамічны факультэт]] [[БДУ]]. * [[12 сакавіка]]: У [[НАТА|блок НАТА]] ўступілі [[Чэхія]], [[Польшча]] і [[Венгрыя]]. * [[24 сакавіка]]: Пачатак ваеннай аперацыі [[НАТА]] ў [[Югаславія|Югаславіі]]. * [[16 красавіка]]: Пачаў камерцыйную дзейнасць першы сотавы аператар стандарту [[GSM]] у [[Беларусь|Беларусі]] — кампанія «Мабільная лічбавая сувязь» (з 2019 — «[[А1 (тэлекам-правайдар)|А1]]»). * [[30 красавіка]]: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны банк]] Беларусі ўвёў у абарачэнне банкноту наміналам [[1000000 беларускіх рублёў|1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;рублёў]]. * [[7 мая]]: Знікненне беларускага палітыка [[Юрый Захаранка|Юрыя Захаранкі]]. * [[16 мая]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)|Палітычная акцыя]] па выбарах [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Беларусі]]. * [[30 мая]]: У [[Мінск]]у, у пераходзе станцыі метро «[[Станцыя метро Няміга|Няміга]]» загінулі 53 чалавекі, параненыя некалькі соцень. {{далей}} [[Трагедыя на Нямізе]]. * [[9 жніўня]]: [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі старшыні ўрада [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. * [[11 жніўня]]: ** Адбылося [[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года|сонечнае зацьменне]], поўная фаза якога назіралася над [[Еўропа]]й. ** Выпушчана відэагульня [[System Shock 2]]. * [[19 жніўня]]: У [[Бялград]]зе дзесяткі тысяч сербаў патрабуюць у [[Слабодан Мілошавіч|Слабодана Мілошавіча]] пакінуць пасаду прэзідэнта [[Югаславія|Югаславіі]] * верасень: Падрывы жылых дамоў у [[Масква|Маскве]] і [[Валгадонск]]у, загінула звыш 300 чалавек. * [[12 верасня]]: [[Інданезія]] дала згоду на ўвод міжнародных міратворчых сіл ва [[Усходні Тымор]]. * [[16 верасня]]: Знікненне беларускага палітыка [[Віктар Ганчар|Віктара Ганчара]] і прадпрымальніка [[Анатоль Красоўскі|Анатоля Красоўскага]]. * [[14 кастрычніка]]: Створаны [[Выдрыца (заказнік)|заказнік Выдрыца]] ў Гомельскай вобласці. * [[28 кастрычніка]]: Заснаваная Археаграфічная камісія Дзяржаўнага камітэта па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь. * [[8 снежня]]: Падпісанне ў [[Масква|Маскве]] [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] і [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барысам Ельцынам]] [[Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы|Дамовы аб стварэнні Саюзнай дзяржавы]]. * [[20 снежня]]: [[Партугалія]] перадала [[Макаа]] [[Кітай|Кітаю]]. * [[31 снежня]]: [[Прэзідэнт Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] пайшоў у адстаўку, выконваць абавязкі прэзідэнта прызначаны [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]. == Нарадзіліся == * [[26 жніўня]]: [[Макс Эбонг]], беларускі футбаліст. * [[10 лістапада]]: [[Арман Дзюпланціс]], шведскі лёгкаатлет, шмтразовы рэкардсмен свету у скачках з шастом. == Памерлі == * [[21 лютага]]: [[Гертруда Элаян]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1988 (нар. 23.1.1918). * [[26 мая]]: [[Лідзія Ялоўчык]], беларуская пісьменніца, паэтэса, педагог. * [[24 жніўня]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнаўца (нар. 5.5.1934). * [[8 верасня]]: [[Біргіт Кульберг]], шведскі харэограф. * [[22 верасня]]: [[Уладзімір Куляшоў]], беларускі акцёр, народны артыст Беларусі. * [[12 кастрычніка]]: [[Уілт Чэмберлен]], амерыканскі баскетбаліст. * [[16 лістапада]]: [[Даніэл Натанс]], амерыканскі вірусолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1978) (нар. 30.10.1928). * [[28 лістапада]]: [[Яўген Патафеевіч Шыпіла]], беларускі акцёр. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1999| ]] 9o6k427ytwslimk8yuwp9uxc8rt4uou 0 10430 5160017 5112009 2026-07-01T13:27:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5160017 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Васіль Мікалаевіч Ця́пінскі-Амельяно́віч''' ([[1530-я|1530]]-[[1540-я]], [[Цяпіна]], [[Полацкае ваяводства]], цяпер [[Чашніцкі раён]] — {{ДС|||1603}}) — [[гуманіст]]-[[асветнік]], [[пісьменнік]], [[кнігавыдавец]], [[перакладчык]]. == Паходжанне == Цяпінскія вядомыя ў актах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] з XVI ст. як «кроўнародасныя» (блізка пародненыя) са [[Слушкі|Слушкамі]]. Слушкі былі ўплывовым родам у 2-й палове XVI—XVII стст., займалі важныя дзяржаўныя ўрады, удзельнічалі ў [[сойм]]ах і ўсіх вялікіх войнах. Паводле некаторых пазнейшых [[гербоўнік]]аў, якія часта пры апісанні каранёў арыстакратычных родаў трымаліся легендарных версій, Слушкі атрымалі шляхецтва пры вялікім князю [[Вітаўт|Вітаўце]] разам з [[Маёнтак|маёнткамі]]. Актамі гэта не пацверджана, але пэўныя сведчанні пра гэта ёсць. У 1547 годзе спадчынныя дакументы кіеўскага гараднічага Івана Грыгор’евіча Слушкі загінулі падчас пажару ў [[Мінск]]у. Па хадайніцтве Слушкі [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|Канцылярыя]] выдала яму пацвярджэнне на спадчынныя маёнткі. У акце пацвярджэння ўпершыню, з вядомых цяпер крыніц, згадана Цяпіна. Кіеўскі гараднічы паведаміў пра сваё права на Цяпіна: «''Напервей што ему от брата его рожоного Павла Григоревича Служчича досталос(ь) на ровном делу именье их отчизное и дедизное на имя Тяпино''» і на тое маюцца лісты і «''твердасці''» Вітаўта і іншых вялікіх князёў літоўскіх. Невядома хто быў яго першым ўладальнікам, сам Слушка згадвае пра правы на Цяпіна толькі свайго бацькі Грыгорыя і дзеда — «''именье отчизное и дедизное''». Такім чынам, гэтыя звесткі кажуць пра рэальных заснавальнікаў родаў Слушак і Цяпінскіх. Грыгорый Слушка — бацька кіеўскага гараднічага. Імя дзеда выяўляецца па іншых крыніцах. У судовым акце ад 14 чэрвеня 1514 года згаданы ліст, засведчаны слугамі навагародскага ваяводы, у тым ліку Грыгорыем Амельянавічам Слушкам. Амельян, імаверна, належаў да баярскага службовага стану, бо валодаў зямельнай маёмасцю. З нашчадкаў двух яго сыноў адзіны род Слушак раздзяліўся на два роднасных — Слушак (ад Грыгорыя) і Цяпінскіх (ад Івана). Імя агульнага пачынальніка роду працяглы час заставалася ў поўных родавых прозвішчах Слушак і Цяпінскіх. Нават судовы акт ад 28 ліпеня 1604 года называе аднаго з сыноў Васіля Цяпінскага, [[Зямяне|зямяніна]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] — Цяпінскім-Амельяновічам. Сыны Івана Амельянавіча, «''рожоныя''» (родныя) браты Мікалай (бацька Васіля) і Мацей Цяпінскія, упершыню названыя ў [[Попіс 1528 года|Попісе 1528 года]]. У беларускай [[Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|гістарыяграфіяй]] гэтая згадка была не заўважана, магчыма, недагляд тлумачыцца запісам іх без прозвішча Цяпінскія. Попісы (перапісы шляхецкага [[Паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] Вялікага княства Літоўскага) праводзілі нерэгулярна, звычайна, падчас збору войска для ваенных дзеянняў або пры пагрозе вайны, і змяшчалі агульныя звесткі пра сацыяльны і маёмасны стан шляхты і колькасці выстаўляных ёю «коней» (узброеных вершнікаў), пастановы вольных [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|соймаў]] вызначылі адпаведныя нормы — 1 «конь» з 8 сялянскіх [[служба (адзінка падаткаабкладання)|службаў]] у 1528 годзе, з 10 службаў ў 1567 годзе. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і баярына гаспадарскага [[Полацкі павет|Полацкага павета]] Мікалая Амельяновіча. Імя Васіля Цяпінскага разам з братамі Жданам і Іванам-Войнай ўпершыню згадана ў крыніцах 1560-х гадоў ([[тастамент]] маці 1563 года, працэс 1564 года з [[Юрый Юр’евіч Осцік|Юрыем Осцікавічам]], які напаў на маёнтак Цяпінскіх — [[Свіраны]]). Жыццё Васіля Цяпінскага амаль не асветлена крыніцамі. Год нараджэння невядомы. Традыцыйна (без значнага абгрунтавання) лічыцца, што ён нарадзіўся недзе ў 1540-х гадах. Датаваны 1578 годам [[партрэт]] Цяпінскага выклікае сумненні датычна свайго паходжання. Няма звестак пра вучобу Васіля Цяпінскага ў замежных універсітэтах. Паводле дакументаў, у канцы 1550-х — пачатку 1560-х гадоў бацькі Васіля Цяпінскага былі вельмі сталага ўзросту (тастамент маці напісаны ў 1563 годзе, бацька памёр раней). Таму даследчыкі дапускаюць, што Васіль Цяпінскі нарадзіўся ў 1530-я — пачатку 1540-х гадоў. У 1550-х гадах ён самастойна ўдзельнічаў у [[суд]]овых працэсах і не быў малодшым сынам падчас складання тастаменту маці. У тастаменце названы яшчэ два сыны Матроны Мікалаеўны — Ждан і Іван Война, якому на пачатку 1560-х гадоў яшчэ трэба было апякунства, а таксама даволі дарослая ўнучка Марына. Жонка Васіля Цяпінскага — Соф’я Данілаўна, паходзіла з княжацкага роду [[Жыжэмскія|Жыжэмскіх]]. Васіль Цяпінскі меў родавы маёнтак Цяпіна (каля Лепеля), спадчынныя і набытыя ўладанні ў [[Менскі павет|Менскім]], [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім]], [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім]], [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскім паветах]]. У 1567 годзе служыў таварышам коннай роты аршанскага старосты [[Ф. Кміта-Чарнабыльскі|Філона Кміты-Чарнабыльскага]]. Браў удзел у [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]] 1558—1563 гадоў. Служыў падканцлеру літоўскаму [[Астафі Валовіч|Астафію Валовічу]], апекуну рэфармацыйнага руху, які падтрымліваў кнігавыдавецкую і асветніцкую дзейнасць у ВКЛ. Некаторыя даследчыкі лічаць, што ў пачатку 1570-х гадоў Васіль Цяпінскі жыў на [[Валынь|Валыні]]. У канцы жыцця Цяпінскі, відаць, не захаваў за сабой усіх маёнткаў, бо ў студзені 1604 года полацкі гродскі суд разглядаў справу паміж ягонымі сынамі і жонкай пра падзел толькі Цяпіна. Астатнія маёнткі, магчыма, былі прададзеныя ім на пакрыццё выдаткаў, звязаных з кнігадрукаваннем. У актавай кнізе менскага гродскага суда за 1600 год (захоўваецца у Цэнтральным гістарычным архіве) знойдзена скарга баяраў Полацкага павета Канстанціна і Абрама Цяпінскіх на зямяніна К. Гурына з маёнтка Юнцаўскі за напад і збіццё іх у стадоле маёнтка Крайскі.<blockquote>«''…по справе своей, которую мети маем за позвы гродскими… перед судом… з земяны господарскими воеводства Полоцкого с паном Иваном и Василием Матеевичами Тяпинскими'' ''о забите через них отцу нашого пана Василя Цяпинского..''»</blockquote> Такім чынам, запіс паведамляе пра забойства Васіля Цяпінскага яго стрыечнымі братамі ў 1599 або ў пачатку 1600 года, матывы невядомыя, магчыма, так скончылася даўняя варожасць Васіля і яго дзядзькі Мацея Цяпінскага, пра якую згадвае запіс у [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы]]. Пра шматлікіх нядобразычліўцаў і ворагаў Цяпінскі піша ў сваёй прадмове да Евангелля. == Дзейнасць == Васіль Цяпінскі працягваў [[гуманізм|гуманістычныя]] і [[Асветніцтва|культурна-асветніцкія]] традыцыі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], быў асабіста і ідэйна звязаны з [[Сымон Будны|Сымонам Будным]], падзяляў яго грамадска-палітычныя і рэлігійныя погляды. Як і Сымон Будны, ён прыйшоў ад [[кальвінізм]]у да [[антытрынітарызм]]у. У кнізе «Пра найважнейшыя артыкулы хрысціянскай веры» Сымон Будны паведамляў, што ў 1574 годзе ў доме «брата мілага Васіля Цяпінскага» адбыўся [[сінод]] антытрынітарыяў. У другой сваёй кнізе ён пісаў пра сінод [[1578]] года, на якім Цяпінскі адстойваў пазіцыю, што валодаць [[маёнтак|маёнткамі]] і [[зямля|зямлёй]], а таксама ўдзельнічаць у справядлівых войнах супраць нашэсцяў і пагрозы [[тыранія|тыраніі]] — не грэх і не супярэчыць [[Біблія|Бібліі]], як даводзілі крайне левыя антытрынітарыі. Такія погляды Цяпінскага супадалі з поглядамі шляхецкага крыла [[пратэстантызм|пратэстанцкага]] руху{{sfn|Асветнікі|2001|с=462}}. === Выданне Евангелля === {{асноўны артыкул|Евангелле Васіля Цяпінскага}} [[Файл:Эвангельле Васіля Цяпінскага.pdf|thumb|Евангелле Васіля Цяпінскага]] У 1570-я гады Васіль Цяпінскі на свае сродкі арганізаваў друкарню (якая знаходзілася, відаць, у [[Цяпіна]]) з намерам выдаваць кнігі на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]]. У яго была добрая бібліятэка, неабходная для выдавецкай дзейнасці. Наважыўшыся надрукаваць [[Евангелле (Цяпінскі)|Евангелле на дзвюх мовах]] — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і старабеларускай — Цяпінскі распачаў цяжкую і складаную па тым часе работу па яе перакладзе. Зараз вядома толькі адно яго выданне Евангелля, якое выйшла каля [[1570]] года і змяшчае [[Евангелле ад Матфея|Евангеллі ад Матфея]], [[Евангелле ад Марка|Марка]] і часткова [[Евангелле ад Лукі|ад Лукі]] (захоўваецца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай нацыянальнай бібліятэцы]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у). Гэта частка выдання выяўлена ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] ў рукапісным зборніку, куды былі ўплецены 62 друкаваныя аркушы Евангелля Васіля Цяпінскага. Кніга мае арыгінальную будову: тэкст надрукаваны ў два слупкі (на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і старабеларускай мовах) са шматлікімі спасылкамі на літаратурныя крыніцы{{sfn|Асветнікі|2001|с=462}}. ==== Прадмова да Евангелля ==== Прадмова да гэтага выдання на 6 аркушах напісана ім жа. Пры перакладзе Евангелля на старабеларускую мову Васіль Цяпінскі абапіраўся на стараславянскія пераклады Бібліі [[Кірыл і Мяфодзій|асветнікамі Кірылам і Мяфодзіем]]. Выданне ўпрыгожана наборным [[арнамент]]ам. Прадмова да «Евангелля» адрозніваецца ад іншых прадмоў у старадруках публіцыстычнай страснасцю, вастрынёй пастаўленых пытанняў. Васіль Цяпінскі асуджае царкоўную і свецкую знаць, якая абыякава ставіцца да будучыні Айчыны{{sfn|Асветнікі|2001|с=462}}. Уся перакладчыцкая і друкарская дзейнасць вялася ім з патрыятычных пачуццяў да Радзімы. Пра сваё высокае прызначэнне служыць народу Васіль Цяпінскі пісаў у рукапіснай прадмове да Евангелля. Ён высока цаніў свой «''зацный, славный, острий, довстипный''» народ, да якога адносіў і сябе. Занепакоены заняпадам нацыянальнай культуры і асветы, духоўнасці існуючага грамадства, ён звязваў яго з агульным заняпадам навукі і маралі, заклікаў паноў і духавенства дапамагчы паспалітаму люду, адкрыць школы і ўзняць навуку «''занедбаную''». Васіль Цяпінскі імкнуўся даказаць вялікую карысць чытання Евангелля на роднай мове як «сумы закону божиего», якое дае магчымасць лепш разумець рэлігію. Такім чынам асветніцкая праграма Васіля Цяпінскага была разлічана на ўздым нацыянальнай культуры, школьнай справы, пісьменства, кнігадрукавання, умацаванне пазіцый старабеларускай мовы, абуджэнне грамадзянскай актыўнасці народа, яго гістарычнай і нацыянальнай свядомасці. У яго творчасці прысутнічаюць выразныя дэмакратычныя тэндэнцыі{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. Яго падыход да рэлігіі быў рацыяналістычны, талерантны. Рэлігійную адукацыю ён звязваў з асветай наогул. Евангелле адрасаваў і дарослым, і дзецям, і кальвіністам, і праваслаўным, і ўсім, хто хоча чытаць гэту частку Бібліі. У сваёй прадмове да Евангелля Цяпінскі пісаў, што з-за цяжкага матэрыяльнага становішча процідзеяння непрыяцеляў, якія здзекаваліся з яго шчырага імкнення надрукаваць кнігу, яму давялося выпусціць толькі пісанні святых Матфея, Марка і пачатак з Евангелля Лукі. Выданнем Евангелля Васіль Цяпінскі ставіў за мэту не толькі спрыяць рэлігійнаму выхаванню, але ўзняць асвету і [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальную самасвядомасць]] народа. Асноўную прычыну цяжкага становішча і заняпаду сваёй айчыны ён бачыў у афіцыйнай палітыцы паланізацыі і акаталічвання, у падтрымцы гэтай палітыкі мясцовымі феадаламі, якія не толькі не дапамагалі народу развіваць сваю культуру, але і самі адракліся ад таго, што калісьці было зроблена іх «''фалебными предками''», саромеюцца свайго паходжання і мовы. Таму, паводле Цяпінскага, «''за такою неволею''» замест «''мудрости и цвичения''» «''оплаканая неумеетность пришла, же вжо некоторые и писмо се своим… встыдают''». Даўно наспелай справай ён лічыў адкрыццё школ, у якіх выкладанне вялося б не на лацінскай ці польскай, а на [[русінская мова|русінскай мове]], дастаткова багатай для выкарыстання яе ў навучальных установах. Такія школы і вывучаемыя ў іх прадметы, на яго думку, павінны адпавядаць усебаковаму развіццю адукацыі на роднай мове і, значыць, усебаковаму развіццю чалавека «''для лепшого розсудку''», каб у іх «''детки смыслы свои неяко готовали, острили и в вере прицвичали''». У сваім выданні Евангелля Васіль Цяпінскі змясціў 210 глос (слоў-перакладаў), якія тлумачылі на палях кнігі незразумелыя ці малазразумелыя словы{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. === Гістарычны кантэкст === У 1560—1570-я гады ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было цяжкае становішча. Не скончылася яшчэ [[Лівонская вайна]], няпростымі былі адносіны паміж Польшчай і Вялікім Княствам Літоўскім у новым дзяржаўным фарміраванні — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. [[Люблінская унія]] [[1569]] года закранула дзяржаўныя інтарэсы Вялікага Княства Літоўскага, у склад [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]] былі інкарпараваны былыя яго землі — [[Валынь]], [[Кіеўскае ваяводства]], [[Падляшша]]. Умацаваліся пазіцыі [[Каталіцкая царква|каталіцкай царквы]], відавочнымі сталі першыя поспехі [[Ордэн езуітаў|езуіцкага ордэна]]. У асяроддзі прывілеяваных пластоў грамадства, князёў, паноў і магнатаў, высокіх дзяржаўных ураднікаў Вялікага Княства Літоўскага сталі развівацца не столькі паланафільскія, колькі паланізацыйныя тэндэнцыі. Усё часцей у бытавым і грамадскім жыцці мясцовай знаці старабеларуская мова саступала сваё месца польскай, а часткова і лацінскай мовам, пашыралася рэлігійная канверсія (пераход шляхты ў каталіцызм), у крызісным становішчы апынулася [[праваслаўная царква]]. Пад уплывам новых дзяржаўна-палітычных умоў і ўнутраных супярэчнасцяў пачаўся імклівы адыход ад [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] найбольш знатных і ўплывовых родаў. Гэтыя працэсы па-рознаму адбіваліся на духоўным жыцці народа, але ў цэлым яны вялі да выразнага духоўнага і культурнага размежавання пануючых пластоў Вялікага Княства Літоўскага з простым, паспалітым, людам, значнай часткай гарадскога насельніцтва, дробнай шляхты, сялянамі. На былое сацыяльнае адасабленне напластоўвалася і чужая мова, звычаі і традыцыі, чужая канфесія. Агульнае пагаршэнне становішча, паборы і іншыя беды ваеннага часу ў свядомасці паспалітага люду нярэдка звязваліся з узмацненнем польскіх уплываў, а польскамоўная каталіцкая мясцовая шляхта і магнаты нярэдка атаясняліся з «ляхамі». Некаторыя асветнікі-рэфарматары ў Вялікім Княстве Літоўскім, у тым ліку прыроджаныя палякі, з гуманістычных пазіцый выказваліся за пашырэнне і рэфармаванне занядбанай школьнай справы, высока ацэньвалі прыгажосць і духоўныя магчымасці старабеларускай і царкоўнаславянскай моў, выказваліся за мірнае сужыццё розных, пагатоў суседніх народаў{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. Прыкметы неадназначных палітычных, духоўных і культурна-моўных працэсаў усведамлялі Васіль Цяпінскі, Сымон Будны і іх паплечнікі. Мяркуюць, што ў [[1562]] годзе Васіль Цяпінскі надрукаваў у [[Нясвіж]]ы 2 творы Сымона Буднага: «[[Катэхізіс (Сымон Будны)|Катэхізіс]]» і «Апраўданне грэшнага чалавека перад Богам». Але толькі ў творчасці самога Цяпінскага асветніцкія і духоўныя тэндэнцыі знайшлі найбольш моцнае і ўзвышанае ўвасабленне, сталі асноўнай духоўнай справай яго жыцця і дзейнасці. Цяпінскі, мабыць, не вучыўся ў замежных універсітэтах, бо ўсё папярэдняе жыццё яго было павязана з вайсковымі, грамадскімі і складанымі хатнімі абавязкамі, ды і каштавалі замежныя падарожжы нямала. Але ж пераклады Бібліі былі пад сілу толькі людзям вельмі адукаваным, таленавітым, са значнымі гістарычнымі, лінгвістычнымі, тэалагічнымі, літаратурнымі ведамі. Безумоўна, пашырэнню яго інтарэсаў, кругагляду, грамадскай і духоўнай актыўнасці, зацікаўленасці біблейскімі перакладамі спрыяла сяброўства з Сымонам Будным і яго паплечнікамі, удзел у рэфармацыйным руху, знаёмства з дзейнасцю Францыска Скарыны і нясвіжскай друкарні{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. У Супрасльскім зборніку XVI ст. перад прадмовай да Евангелля Цяпінскага, змешчаны «''Катэхизисъ, або Соума Науки детей въ Христе Исусе''», магчыма, тэкст падрыхтаваны Цяпінскім{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. == Прадмовы == «''Обычиване речей жалосных гвалтом слова до уст гонит''». Уражвае шчырасць гэтай прадмовы, яе эмацыянальнасць, мастацтва, з якім Цяпінскі ў невялікім адносна творы сціплымі словамі акрэслівае духоўны заняпад грамадства, асабліва яго пастыраў, занядбанне боскіх запаведзяў, пагоню за матэрыяльнымі здабыткамі, пашырэнне невуцтва, недастатковую развітасць школьнай і кніжнай справы, «''трапенасць''» і «''заведзенасць''» народу простага, беднага, паспалітага. Нават калі спісаць некаторыя з гэтых абвінавачанняў на палемічную завостранасць твора, рэфармацыйныя погляды аўтара, карціна атрымоўваецца надзвычай драматычная. «''3 убогое своее маетности''». Для асветніцкіх і талерантных поглядаў Цяпінскага вельмі характэрным быў яго заклік да духоўных іерархаў і свецкіх вучоных асоб, выпускнікоў еўрапейскіх універсітэтаў, магістраў і дактароў навук, якія павінны б былі актыўна займацца школьнымі, кніжнымі і іншымі патрэбнымі рэчамі. На жаль, гэтыя яго чаканні не спраўдзіліся. Адчуваючы вострыя патрэбы Айчыны і свайго народа, ён вымушаны быў сам узяцца за гэту высакародную справу. Лепей сказаць яго ўласнымі словамі: <blockquote>«''И о тое маючи пана (бога) на помочи, не смысленым або красомовным выводом, не залецаными ани часу угажаючими словы, але яко сприязливый, простый и щирий правдиве, верне а отвористе з зычливости ку моей отчизне, — поневаж, которым бы то властней учинити пристоило митрополитове, владыки и нихто з учоных через так многий час не хотели…''»</blockquote>Па сціслых словах прадмовы бачна, як цяжка прыйшлося небагатаму шляхціцу Васілю Цяпінскаму ў ажыццяўленні складанай справы па перакладу евангельскіх кніг, наладжванні ўласнай друкарні, якія фінансавыя і іншыя перашкоды прыйшлося пераадольваць. <blockquote>«''3 убогое своее маетности народу моему услугую, на которой, и теж при ней и на именечку, хотя ж то было невеликое вжо для накладу, а злаща книг старих, давних на розных и неблизких месца[х] доставаючи, надто еще в минулые лета тяжкие дороги, дле друку и потреб, тому належачих, подымаючи, а праве все до того зачинаючи знову, ач вельмим стол[ь] предсе и должачисе''»</blockquote> == Памяць == * У 2000 годзе ва ўнутраным дворыку [[БДУ]] ўстаноўлена кампазіцыя «Дыспут: Цяпінскі і [[Сымон Будны|Будны]]» скульптара [[Ігар Голубеў|Ігара Голубева]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/1144786.html Помнікі ў БДУ зьявіліся з ініцыятывы Казуліна]</ref>. * У гонар Цяпінскага названа вуліца ў [[Мінск|Мінску]]. * Да 480-годдзя з дня нараджэння Васіля Цяпінскага ў [[Чашнікі|Чашніках]] устаноўлена кампазіцыя — разгорнутая кніга і друкаваны станок<ref>Аналогичный тому, на котором работал белорусский просветитель в XVI веке.</ref> сярэдзіны XVI стагоддзя. * Фестываль, прысвечаны Цяпінскаму ў [[Цяпіна]] і [[Чашнікі|Чашніках]]. * Крыніца Цяпінскага ў [[Цяпіна]] [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * Імем Цяпінскага названы прыпыначны пункт пры адпаведнай вуліцы ў Мінску (2025)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=R925o0142251|title=Решение Минского городского исполнительного комитета от 9 октября 2025 года № 4072 "О наименовании и переименовании остановочных пунктов транспорта общего пользования в городе Минске"|website=pravo.by}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Асветнікі|2001| {{крыніцы/Асветнікі зямлі беларускай (2001)}} }} * {{артыкул |аўтар=[[В. Бабкова|Бабкова В.]] |загаловак=Васіль Цяпінскі : новыя дакументы |выданне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] |год=1991 |нумар=3 |старонкі=15—19 |ref=Бабкова}} * {{артыкул |аўтар=[[І. П. Клімаў|Клімаў І.&nbsp;П.]] |загаловак=Нарыс бібліяграфіі аб Васілю Цяпінскім |выданне=Здабыткі : дакументальныя помнікі на Беларусі |адказны=Нацыянальная бібліятэка Беларусі; [рэд. І.&nbsp;А.&nbsp;Прылішч, Т.&nbsp;І.&nbsp;Рошчына] |месца=Мн. |год=1995 |старонкі=60—114 |ref=Клімаў}} * {{артыкул |аўтар=[[А. Ф. Коршунаў|Коршунаў А.&nbsp;Ф.]] |загаловак=Васіль Цяпінскі |выданне=Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры |месца=Мн. |год=1968 |ref=Коршунаў}} * {{кніга |загаловак=Славутыя імёны бацькаўшчыны. Выпуск першы |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларускі фонд культуры]] |год=2000 |ref=Славутыя імёны бацькаўшчыны}} * {{артыкул|аўтар=[[Фёдар Віктаравіч Чарняўскі|Чарняўскі Ф.]]|загаловак=Уводзіны ў генеалогію рода Служкаў-Амельяновічаў|выданне=[[Герольд Litherland]]|год=2020|нумар=21|старонкі=15—23|ref=Чарняўскі}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/piaczatka-ciapinskaha/28780632.html У Кракаве знайшлі дакумэнт з подпісам і пячаткай беларускага асьветніка Васіля Цяпінскага] svaboda.org, 08.10.2017, 15:15 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цяпінскі Васіль}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чашніцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чашніцкім раёне]] cl7a1lv74xew42yxhkx0zmzxdon1hx2 0 16269 5160144 5159411 2026-07-02T05:00:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160144 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жлобін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Жлобін |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |від кіраўніка = старшыня райвыканкама |дата заснавання = XV ст. |першае згадванне = 1654 |ранейшыя назвы = Злобін |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 79,8[[Працэнт|%]]; [[рускія]] — 15,1%; [[украінцы]] — 2,8%; іншыя — 2,3% |канфесійны склад = [[Выява:Christian cross.svg|6px|Хрысціянскі крыж]] [[Хрысціянства|хрысціяне]] — [[Праваслаўе|праваслаўныя]], [[Каталіцызм|католікі]] і інш. }} '''Жло́бін'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žlobin}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна. Трэці па колькасці насельніцтва горад у вобласці (пасля [[Гомель|Гомеля]] і [[Мазыр]]а). Размешчаны на [[Раўніна|раўніне]] Гомельскае [[Палессе]], за 93 км ад Гомеля, 215 км ад [[Мінск]]а. Прыстань на [[Дняпро|Дняпры]]. Буйны чыгуначны вузел (кірункі на [[Мінск]], [[Магілёў]], [[Гомель]], [[Калінкавічы]]); аўтадарогі на [[Бабруйск]], Гомель, [[Рагачоў]], [[Светлагорск]]. == Назва == У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Жлоба, Жлобіч<ref>''М. В. Бірыла''. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 146.</ref>. З прозвішчам Жлоба звязваў назву Жлобіна географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]]<ref>''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 124.</ref>. З іншага боку, ёсць гідронім [[Жлобінскае|Жлобін]], так называецца возера каля [[Баранавічы|Баранавічаў]] (цяпер у складзе горада). Ёсць некалькі версій паходжання назвы «Жлобін», у тым ліку адкінутыя, легендарныя, тапанімічныя і лінгвістычныя. Працяглы час у літаратуры сцвярджалася, што старая назва Жлобіна — «Хлепень», нібыта згаданая ў 1492 годзе ў сувязі з [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайной Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім]]. Аднак сучасныя даследаванні паказалі, што гаворка ішла пра іншае паселішча — вёску Хлепень каля Сычова ў сучаснай Смаленскай вобласці Расіі. Атаясненне Хлепеня і Жлобіна прызнана памылковым<ref name="zk2025">''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.</ref>. Паводле народнай легенды, назва Жлобін паходзіць ад імя легендарнага заснавальніка Злобіна — ваяра, які нібыта выратаваў людзей ад цмока. Паселішча было названа ў ягоны гонар, а з часам назва змянілася на «Жлобін». Версія падмацоўваецца мясцовымі паданнямі і тыповай практыкай утварэння назваў ад імёнаў першапасяленцаў<ref name="zk2025" />. Яшчэ адна легенда сцвярджае, што ў балотах каля сучаснага Жлобіна жыў дванаццацігаловы цмок, які патрабаваў даніну людзьмі. Малады асілак Пятрок забіў цмока, але загінуў у баі. На месцы яго пахавання паставілі крыж, а пазней быў заснаваны замак Злобін. Назву нібыта далі ад слова «злоба» або ад крыку плытагонаў «Злоообін!» у небяспечным месцы на павароце Дняпра<ref name="zk2025" />. Назва можа паходзіць ад мясцовых геаграфічных умоў — узгоркаў над Дняпром, на якіх не даставала паводкавая вада. У гэтым выпадку «злобак», «злобень» азначалі ўзвышша, сухое месца ў забалочанай мясцовасці. Версія падтрымліваецца шэрагам беларускіх тапанімістаў, уключаючы Ю. Татарынава<ref name="zk2025" />. Апублікаваная ў выданні «Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік» (2025) балцкая версія<ref name="zk20252">''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.</ref> была цалкам скапіравана з артыкула «Жлобін» Беларускай Вікіпедыі (версіі паміж 1 мая 2023 і 16 мая 2025), але гэтыя звесткі на праўдзе не пацверджаліся крыніцамі, хоць зноскі на іх стаялі, таму з вікіпедыйнага артыкула іх выдалілі 16 мая 2025 года. Разглядаецца таксама магчымасць паходжання ад фіна-угорскіх або іранскіх кораняў, звязаных са значэннямі «вільготнае месца», «талая вада» ці «рака» (камскі, таджыцкі, персідскі адпаведнікі). У такім выпадку «Жлобін» мог значыць «паселішча на вільготным месцы»<ref name="zk2025" />. == Геральдыка == Афіцыйны [[герб Жлобіна]] — сярэбраная [[ладдзя]] з разгорнутым ветразем на блакітным полі іспанскага шчыта. Зацверджаны [[25 студзеня]] [[2002]] года рашэннем гарвыканкама № 962 і ўнесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь пад № 80<ref name="вп">[[Герб Жлобіна]] — артыкул у беларускай Вікіпедыі</ref><ref name="геральдыка">[https://geraldika.by/gerb-goroda-zhlobin/ Герб горада Жлобіна] // Геральдыка Беларусі</ref>. Выява ладдзі адсылае да значэння [[Дняпро|Дняпра]] як гандлёвага і культурнага шляху, які спрыяў фармаванню Жлобіна. Сімвалізуе падарожжа і накіраванасць у будучыню. Падчас публічнага абмеркавання герба разглядаліся і іншыя варыянты, у тым ліку — грыфон з мячом як сімвал рода [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]<ref>Адамушко В. І., Елінская М. М. «Гербы и флаги Беларуси». — Мінск: Беларусь, 2006. — С. 254.</ref>. Аднак перамог праект з ладдзёй, падтрыманы большасцю ўдзельнікаў конкурсу. == Гісторыя == === Старажытнасць === Вынікі [[Археалогія|археалагічных]] даследаванняў паказваюць, што першыя пасяленні людзей на тэрыторыі сучаснага горада ўзніклі ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынны час]], задоўга да заснавання Жлобіна. На ўзбярэжжы Дняпра ў межах горада знойдзены рэшткі паселішча перыяду [[Бронзавы век|бронзавага веку]] (II — пачатак I тысячагоддзя да [[Наша эра|н.э.]]). На тэрыторыі гарадскога парку культуры і адпачынку «Прыдняпроўскі» выяўлены сляды пасялення перыяду [[Жалезны век|жалезнага веку]]<ref name="Cisieckaja"/>, якое існавала ў канцы I тысячагоддзя да н. э. — пачатку I тыс. н.э.<ref name="M."/>. === У Рэчы Паспалітай === Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] [[казакі|казацкі]] гетман [[Іван Залатарэнка]], які ваяваў на баку [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]], у сваім лісце ад 15 ліпеня 1654 года паведаміў, што яго войскі спалілі «замак Злобін» (разам з замкамі [[Рэчыца]], [[Стрэшын]], [[Рагачоў]] і Горваль). Больш позніх звестак пра гэты замак не маецца<ref name="Tkačoŭ-1"/>. Паводле [[Археалогія|археалагічных]] даных, [[Жлобінскі замак]] існаваў у XV—XVII стагоддзях ля ўпадання ручая Чорначка ў раку Дняпро, побач з сучасным гарадскім паркам «Прыдняпроўскі». Абарончыя ўмацаванні складаліся з 2-х частак: [[Замак|замка]] і падзамка. Пляцоўка замка ўзвышаецца над нізінай на 3—4 м (цяпер тут знаходзіцца сучасны будынак — спартыўная школа). Пляцоўка падзамка, якая выцягнута з поўначы на поўдзень, узвышаецца над нізінай на 2 — 3 м (стадыён спартыўнай школы). Побач знаходзіцца і першапачатковае неўмацаванае [[Сярэднявечча|сярэдневяковае]] [[Селішча (археалогія)|селішча]]<ref name="Tkačoŭ-2"/>. На ім размясціўся парк «Прыдняпроўскі»<ref name="Babin"/>. Пры археалагічных абследаваннях знойдзены матэрыял XIV—XVIII стагоддзяў<ref name="M."/>. [[Файл:POL COA Chodkiewicz.svg|left|100 px|thumb|Герб Хадкевічаў.]] У XV—XVI стагоддзях гэта мясцовасць знаходзілася ва ўладаннях [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (якое 1 ліпеня 1569 года [[Люблінская унія|аб’ядналася]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім Каралеўствам]] у [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]). У публікацыях сустракаецца меркаванне аб тым, што першая пісьмовая згадка аб Жлобіне пад назвай Хлепень адносіцца да 1492 года, але гэта памылка<ref name="Tkačoŭ-3"/>. Імаверна, яна ўзнікла ў выніку таго, што з беларускім горадам [[Рагачоў]] (паблізу Жлобіна) блыталі сяло, якое ў XV стагоддзі знаходзілася на сумежжы Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы — {{нп5|Рагачова (Дмітраўскі раён)|Рагачова|ru|Рогачёво (Дмитровский район)|}} (у сучасным Дмітраўскім раёне [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]), а непадалёк ад яго ёсць в. [[Хляпень]] ([[Сычоўскі раён]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]])<ref name="docs"/>. Дакументаў пра тое, што ў Жлобіна была назва Хлепень, няма. З 1509 года ў складзе [[Рагачоўская воласць|Рагачоўскай воласці]], ва ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], з 1556 года ў складзе скарбовага Рагачоўскага маёнтка. З 1563 года ва ўладанні полацкага шляхціца<ref name="ReferenceA"/>. У 1790 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] выдаў прывілей на штотыднёвыя таргі і 4 гадавыя кірмашы ў Жлобіне, які тады належаў І. Халецкаму. Былі прыстань і паромная пераправа, вялося будаўніцтва рачных суднаў. З 1792 года дзейнічала Крыжаўздвіжанская царква. === У Расійскай імперыі === З 1793 года, пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]], Жлобін у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Падчас [[Вайна 1812 года|вайны паміж Францыяй і Расіяй 1812 года]] французскія войскі 20 ліпеня 1812 года занялі Жлобін, але ў хуткім часе адступілі. Паводле рэвізіі 1816 года ў Жлобіне 189 двароў. З 1818 года Жлобін стаў мястэчкам. Паводле інвентару 1847 года меў 965 жыхароў. У 1860 годзе меліся царква, паштовая станцыя (24 камплекты коней), прыстань і пераправа. У 1863 годзе шляхта Жлобіншчыны далучылася да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў у Польшчы, Літве і Беларусі]] супраць уладаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Гл. таксама: [[Паўстанне 1863–1864 гадоў на тэрыторыі Рагачоўскага павета]] У 1863 годзе замест састарэлага ўзведзены новы будынак царквы, дзейнічалі [[народнае вучылішча]] (у 1864 годзе 15 вучняў, у 1889 годзе 92 вучні), [[хлебазапасны магазін]]. З 1876 года працаваў дрожджавы завод, з 1868 года — крупарушка. Праз мястэчка праходзіла дарога з Магілёва на поўдзень Беларусі. 16 лістапада 1873 года была адкрыта чыгунка Асіповічы — Гомель і чыгуначная станцыя Жлобін 2-га класа. За 1 км на захад ад мястэчка было збудавана паравознае дэпо, вагонныя майстэрні, памяшканні для пасажыраў. Пазней быў узведзены аднапавярховы драўляны вакзал. 13 мая 1880 года ў пажары згарэла 159 дамоў, царква, усе 5 яўрэйскіх малітоўных дамоў, народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, 65 лавак і складоў з таварамі. Адбудоўвалася мястэчка паводле новага плана. У 1880 годзе 164 двары, 430 жыхароў, 6 лавак, цукровы завод. 16 мая 1889 года ў пажары згарэла 89 дамоў з надворнымі пабудовамі. Паводле перапісу 1897 года ў в. Карпілаўка, якая пазней увайшла ў склад Жлобіна — 301 двор, 1307 жыхароў, капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, 8 крупарушак, 4 пастаялыя двары, 2 карчмы. Паблізу размяшчаўся казённы завод для прэсавання сена, якое накіроўвалася ў ваенныя акругі. 24 снежня 1902 года адкрыта чыгунка Віцебск — Жлобін, 2 лістапада 1915 года — чыгунка Жлобін — Калінкавічы. Пашыраўся гандаль, асабліва хлебам, лёнам, пянькой. Працавалі 2 вінакурні. З 22 снежня 1905 года да 2 студзеня 1906 года адбывалася забастоўка чыгуначнікаў. З 1908 года дзейнічала пазыкова-ашчадная каса. Мелася паштовае аддзяленне. У 1909 годзе ў Жлобіне, які адносіўся да Лукаўскай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні, налічвалася 486 гаспадарак, 4270 жыхароў, 613 драўляных і 4 мураваныя будынкі. 27 красавіка 1910 года жыхары на беразе Дняпра сустракалі мошчы прападобнай Ефрасінні, якія на параходзе «Галавачоў» перавозіліся з Кіева ў Полацк. У 1911 годзе адкрыта прыватная гімназія з бібліятэкай пры ёй, у 1913 годзе — крэдытнае таварыства. У 1915 годзе на чыгуначнай станцыі адбылося хваляванне салдат, меліся сутыкненні з паліцыяй. <center><gallery> Выява:Žłobin. Жлобін (1915).jpg|Мястэчка Жлобін, агульны выгляд. 1915 г. Выява:Žłobin, Hałoŭnaja. Жлобін, Галоўная (1905).jpg|Галоўная вуліца. Да 1914 г. Выява:Žłobin. Жлобін (1901-17) (2).jpg|Тэатр. Да 1918 г. Выява:Žłobin, Dniapro. Жлобін, Дняпро (1901-17).jpg|Мост праз Дняпро. Да 1914 г. Выява:Žłobin, Nabiarežnaja. Жлобін, Набярэжная (1901-17).jpg|Набярэжная. Да 1914 г. Выява:Žłobin, Carkoŭnaja. Жлобін, Царкоўная (1901-17).jpg|Жлобін. Да 1918 г. </gallery></center> === 1917—1941 === У час рэвалюцыйных падзей 1917 года [[Часовы ўрад Расіі]] вырашыў выкарыстаць для барацьбы з рэвалюцыйнымі выступленнямі рабочых польскія часці [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]]. Корпус польскіх легіянераў знаходзіўся ў раёне Жлобіна. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Ю. Доўбар-Мусніцкі заявіў аб сваім нейтралітэце ў адносінах да савецкай улады, аднак у 12 студзеня 1918 года ён [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|аб’явіў вайну Савецкай Расіі]]. Каля станцыі Жлобін упарты бой, аж да рукапашных стычак, працягваўся 6, а гарматны агонь — 30 гадзін; атрымаўшы перамогу ў гэтым баі, чырвонаармейскія атрады ўвайшлі ў Жлобін. З 2 сакавіка да лістапада 1918 года акупаваны нямецкімі войскамі. Немцы пратрымаліся ў Жлобіне да 24 лістада 1918 года. 25 сакавіка 1918 года абвешчана аб прыналежнасці тэрыторыі да [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 24 лістапада 1918 года ўладу ўзялі бальшавікі. З 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] Жлобін увайшоў у склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў уключыць яго ў састаў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. У 1919 годзе Жлобін становіцца цэнтрам воласці. Да восені 1920 года пабудавана электрастанцыя магутнасцю 35 конскіх сіл. 9 мая 1923 года створана Жлобінская воласць. У сакавіку 1924 года Рагачоўскі павет, у т. л. Жлобін, вернуты [[БССР|Беларускай ССР]]. З 17 ліпеня 1924 года Жлобін — адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна (да 26 ліпеня 1930 года ў [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]]). У 1924 годзе на паўночнай ускраіне мястэчка заснавана метэастанцыя, працавала ветэрынарная лячэбніца. З 3 ліпеня 1925 года — горад. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны Жлобін». У 1927—1929 гадах пабудавана чыгуначная сярэдняя школа, у 1933 годзе — будынак сярэдняй школы № 2 (цяпер № 5). У 1934 годзе працавалі шпаларэзны завод, электрастанцыя, рамонтна-вагонны ўчастак, машынна-трактарная станцыя (з 1932 года) і майстэрня, дрэваапрацоўчы камбінат (145 рабочых), нафтавы млын і крупарушка, цагельня (56 рабочых), металаапрацоўчая, камвольная, кравецкая, абутковая майстэрні, мэблевая фабрыка, маслазавод, друкарня, кузня. З 5 чэрвеня 1931 года выдавалася раённая газета, а затым чыгуначная шматтыражная газета «Ударнік». У 1937 годзе ўзведзены будынак для яшчэ адной сярэдняй школы, у 1940 годзе — новы будынак для чыгуначнай школы. У 1938—1939 гадах на станцыі Жлобін-Паўночны пабудаваны новы будынак дэпо. З 20 лютага 1938 года [[Жлобінскі раён]] — у Гомельскай вобласці. З 27 лістапада 1938 года Жлобін — горад раённага падпарадкавання. У 1930-х гадах Жлобінскі раён моцна пацярпеў ад масавых савецкіх рэпрэсій. У кантэксце прымусовай калектывізацыі ўлады высялялі заможных сялян, канфіскоўвалі маёмасць, абвінавачвалі людзей у «контррэвалюцыйнай» дзейнасці<ref name="памяць">Памяць: Жлобін, Жлобінскі раён. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 320—325.</ref>. У 1931 годзе з раёна было гвалтоўна пераселена 158 сямей (734 чалавекі) на Урал<ref name="памяць" />, а ў 1933 годзе каля 50 двароў вывезлі ў Адэскую вобласць у складзе 4 500 гаспадарак з БССР<ref name="памяць" />. Да сакавіка 1936 года колькасць перасяленых з БССР складала 1779 чалавек пры плане 2000<ref name="памяць" />. У кнізе «Памяць» названыя імёны каля 250 чалавек са Жлобіншчыны, асуджаных або рэпрэсаваных як «шпіёны» ці «ворагі народа». Фіксаваліся выпадкі супраціву: падпалы калгасаў, адмова ад галасавання за Сталіна, агітацыя за іншых кандыдатаў<ref>Газета «Звязда», 1936.</ref>. Мелі месца масавыя арышт і дэпартацыі сярэднякоў і нават беднякоў<ref>{{Cite web|lang=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания. 7 марта 1930 г.|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/87843-materialy-ogpu-o-peregibah-i-iskrivleniyah-v-protsesse-kollektivizatsii-i-raskulachivaniya-7-marta-1930-g|title=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания}}</ref>. Больш падрабязна: «[[Савецкія рэпрэсіі ў Жлобінскім раёне]]». === 1941—1945 === Ужо 27 чэрвеня 1941 года, праз пяць дзён пасля пачатку вайны, [[Люфтвафэ]] нанеслі бомбавы ўдар па Жлобінскім чыгуначным вузле<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 370.</ref>. У гэты ж дзень быў сфармаваны Жлобінскі знішчальны батальён з больш як 100 чалавек — супрацоўнікаў [[НКУС]], партыйных, савецкіх і камсамольскіх актывістаў. Ён узначальваўся А. Міронавым, А. Ярашавым і М. Шапірам. Батальён удзельнічаў у баях і эвакуацыі<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 372.</ref>. 4 ліпеня 1941 года нямецкія войскі захапілі Жлобін. Савецкія войскі 6 ліпеня 1941 года адбілі горад, але пад націскам намнога большых сіл праціўніка адступілі за Дняпро. З 13 ліпеня па 17 жніўня 1941 года войскі 63-га стралковага корпуса пад камандаваннем Л. Пятроўскага правялі [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1941)|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыю]], занялі Жлобін і пратрымалі яго да сярэдзіны жніўня. Гэта быў першы контрудар [[Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] на фронце<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 374.</ref>. Падчас акупацыі ([[Жлобінскі гета]] існавала з верасня 1941 па красавік 1942) было забіта не менш за 2000 яўрэяў<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 376.</ref>. Усяго акупанты загубілі 2500 жыхароў Жлобіна, Стрэшына і іншых населеных пунктаў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму за 9 км на поўдзень ад горада). З восені 1941 года пачалі дзейнічаць першыя падпольныя групы на чале з Цітам Мінянковым, Паўлам Скварчэўскім і інш. Увосень 1942 года на Жлобіншчыну прыбылі дзве падрыхтаваныя групы — І. Крышнёва і Д. Шыбінскага — для стварэння партызанскіх атрадаў. Яны ўтварылі [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»|атрад «Смерць фашызму»]]<ref>[[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]]</ref> і «[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)|Жалязняк]]»<ref>[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]]</ref>. У жніўні 1943 года партызаны з атрадаў «Смерць фашызму» і «Жалязняк» правялі аперацыю «[[Рэйкавая вайна]]», падарваўшы больш за 1200 рэек на Жлобінскім участку чыгункі<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 382.</ref>. У лютым 1944 года савецкія войскі выйшлі на левы бераг Дняпра насупраць Жлобіна, але да 6 чэрвеня 1944 года горад не быў вызвалены. 23 лютага 1944 года ў ходзе [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1944)|Рагачоўска-Жлобінскай наступальнай аперацыі]] савецкія войскі вызвалілі вёску Майскае, а 26-27 чэрвеня 1944 года Жлобін і навакольныя населеныя пункты былі канчаткова вызвалены падчас [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]]<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 389—390.</ref>. ''Падрабязней:'' [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]], [[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]] === 1945—1990 === Пасля вайны ў Жлобіне і раёне засталося крыху больш за 3 000 жыхароў, хоць напярэдадні вайны іх было звыш 19 000. Да 1959 года насельніцтва аднавілася — налічвалася ўжо 19 200 чалавек<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 404. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]</ref>. У 1963 годзе да Жлобіна далучаны пасёлак пеньказавода. Раней былі далучаны пасёлкі Ветка-Вір, Жлобін-Падольскі, Рабочы. З 17 сакавіка 1963 года — горад абласнога падпарадкавання. У 1975 годзе ў Жлобіне быў адкрыты мясакамбінат<ref>Там жа. — С. 406</ref>. У 1977 годзе пачала працу новая навучальная ўстанова, сёння — тэхналагічны каледж<ref>Там жа. — С. 406</ref>. 30 снежня 1978 года пабудаваны завод штучнага футра, а таксама каледж сферы абслугоўвання<ref>Там жа. — С. 407</ref>. У канцы 1984 года — [[Беларускі металургічны завод]]. Пабудавалі яго з удзелам фірмаў «Фест-Альпіне» (Аўстрыя) і «Даніэлі» (Італія). Першы расплаў і разліўка сталі (СТАЛЬ 1 ГОСТ) адбыліся 15 кастрычніка 1984 года — гэта дата лічыцца днём заснавання завода. Яго першым дырэктарам стаў [[Дзярожант Лявонавіч Акопаў|Дзярожант Акопаў]]<ref>Там жа. — С. 408</ref>. === 1991—2020 === Пасля распаду СССР Жлобін працягваў развівацца як важны прамысловы і культурны цэнтр рэгіёна. У 1993 годзе быў пабудаваны Палац культуры металургаў<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 413. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]</ref>. У 1995 годзе ўзведзены новы мураваны будынак Свята-Троіцкай царквы<ref name="ReferenceA" />. У 1996 годзе адкрыўся тэхнікум пры БМЗ (цяпер — металургічны каледж)<ref>Там жа. — С. 413</ref>. 4 студзеня 2002 года [[Жлобінскі раён]] і горад Жлобін аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Жлобінскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Жлобін<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 2004 годзе быў узведзены новы будынак чыгуначнага вакзала<ref>Там жа. — С. 414</ref>, а ў 2006 годзе адкрыты Цэнтр алімпійскага рэзерву<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У 2007 годзе на БМЗ увялі ў эксплуатацыю трубную вытворчасць<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У Красным Беразе быў адкрыты мемарыял «Дзяцям — ахвярам вайны»<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У 2008 годзе ў Цэнтры алімпійскага рэзерву адкрыўся аквапарк<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2012 годзе хакейны клуб «Металург» стаў чэмпіёнам Беларусі<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2013 годзе горад прымаў рэспубліканскі фестываль «Дажынкі»<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2013—2021 гадах праводзілася электрыфікацыя чыгуначных участкаў<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2020 годзе адкрыты новы будынак [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей|Жлобінскага гісторыка-краязнаўчага музея]]<ref>Там жа. — С. 416</ref>. 22 снежня 2014 года ў склад горада ўключаны большая частка вёскі [[Лебядзёўка (Жлобінскі раён)|Лебядзёўка]] [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]] і пасёлак [[Рубеж (Жлобінскі раён)|Рубеж]] [[Малевіцкі сельсавет|Малевіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]</ref>. У жніўні 2020 года Жлобін стаў адным з гарадоў, дзе прайшлі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]]. 17 жніўня забастоўка на БМЗ увайшла ў актыўную фазу: былі спынены ўсе тры мартэлі (электрадугавыя печы), з іх быў сліты метал, і завод спыніў працу<ref>[https://opendemocracy.net/articles/belarus-workers-strike OpenDemocracy.net]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://sputnik.by/20200817/zavod-na-pereglyad-chem-zakonchilas-stachka-na-bmz-1055326722.html Sputnik Беларусь]</ref>. Каля 2 000 рабочых падпісалі зварот з патрабаваннем перагляду вынікаў выбараў. Некалькі працоўных — Яўген Говар, Аляксандр Баброў і Ігар Повараў — былі асуджаныя на рэальныя турэмныя тэрміны за нібыта «арганізацыю» страйку<ref name="рэпрэсіі2020">[https://be.wikipedia.org/wiki/Палітычныя_рэпрэсіі_ў_Жлобіне_пасля_выбараў_2020_года Падрабязней пра палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне]</ref>. Асобны прысуд атрымаў супрацоўнік БМЗ Аляксандр Гашнікаў — 14 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму за спробы стварэння незалежнага прафсаюзу і арганізацыю працоўнага руху ў краіне<ref name="рэпрэсіі2020" />. === З 2021 года === Пасля грамадска-палітычных падзей у Беларусі ў 2020 годзе і пачатку расійска-украінскай вайны ў 2022 годзе [[Беларускі металургічны завод]] сутыкнуўся з праблемамі на міжнародным рынку. Заводу стала цяжка прадаваць прадукцыю ў краіны Заходняй Еўропы і ЗША. 12 мая 2023 года санкцыі супраць БМЗ увяла [[Украіна]], а ў жніўні таго ж года — [[Еўрапейскі саюз]]. Да санкцый далучыліся [[Швейцарыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]] і [[Нарвегія]]. Таксама ў санкцыйны спіс ЗША трапілі сам завод, генеральны дырэктар Дзмітрый Корчык і звязаная з БМЗ кампанія BELKAPSTEEL<ref>{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}</ref>. Тым не менш, афіцыйнае кіраўніцтва заяўляе пра станоўчую дынаміку. У 2023 годзе, паводле слоў генеральнага дырэктара Дзмітрыя Корчыка, было выпушчана на 250 тысяч тон сталі больш, чым у папярэднім годзе (плюс 12 %), а экспарт пракату чорных металаў вырас да 1,6 млн тон (плюс 17 %). Доля інавацыйнай прадукцыі склала 41 %, а работнікам была выплачана 13-я зарплата<ref>{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}</ref>. Пасля падзей жніўня 2020 года ў Жлобінскім раёне адбыўся шырокі палітычны пераслед. Дзясяткі жыхароў былі асуджаныя за ўдзел у пратэстах, каментары ў інтэрнэце або за публічныя выказванні салідарнасці. Штрафы, «хатняя хімія», пазбаўленне волі — гэта найбольш тыповыя формы пакарання. Прысуды выносіліся паводле артыкулаў 342, 364, 369, 130 КК, а ў асобных выпадках — нават за нібыта «здраду дзяржаве». У 2024 годзе Жлобін заняў першае месца сярод усіх раённых цэнтраў Гомельшчыны па колькасці палітычна матываваных крымінальных спраў — 168 зафіксаваных выпадкаў, што саступае толькі [[Гомель|Гомелю]]<ref>[https://gomelspring.org/be/news/11103 Гомельская Вясна: «Жлобін — самы пацярпелы ад рэпрэсіяў горад Гомельшчыны»]</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:80000 ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1847 from:0 till:965 bar:1880 from:0 till:430 bar:1897 from:0 till:1307 bar:1909 from:0 till:4270 bar:1939 from:0 till:19300 bar:1959 from:0 till:19200 bar:1970 from:0 till:25000 bar:1995 from:0 till:67600 bar:2013 from:0 till:75335 bar:2016 from:0 till:75956 bar:2026 from:0 till:75732 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1847 год — 965 чал.; 1880 год — 430 чал.; 1897 год — 1&nbsp;307 чал. (перапіс)(2100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}) * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 4&nbsp;270 чал.; 1939 год — 19,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1959 год — 19,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1970 год — 25 тыс. чал. (25,4 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}); 1995 год — 67,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2013 год — 75&nbsp;335 чал.; 2016 год — 75&nbsp;956 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 76&nbsp;068 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 75&nbsp;732 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, металургічнай ([[Беларускі металургічны завод]]), харчовай, будматэрыялаў прамысловасці, фабрыка інкрустацыі. Гасцініцы «Славянская», «Юбілейная». == Культура == * Дзейнічае [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей]]. У 1955 годзе ў Жлобіне здымаўся мастацкі фільм «[[Спіс беларускіх фільмаў|Зялёныя агні]]» (рэжысёры С. І. Сплашноў, І. А. Шульман, кінастудыя «[[Беларусьфільм]]»). === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Славутасці == [[Файл:Жлобін. Храм Свяціцеля Васіля Вялікага.jpg|міні|Стары будынак храма Свяціцеля Васіля Вялікага.]] * [[Свята-Троіцкая царква (Жлобін)|Свята-Троіцкая царква]] ([[1995]]). * [[Касцёл Маці Божай Каралевы Свету (Жлобін)|Касцёл Маці Божай Каралевы Свету]]<ref>https://catholic.by/3/news/belarus/2614-u-kastsjole-my-sustrakaemsya-z-tym-khto-josts-lyubouyu-u-zhlobine-asvechany-novy-kastsjol-abnoulena</ref>. * [[Храм Свяціцеля Васіля Вялікага (Жлобін)|Храм Свяціцеля Васіля Вялікага]]. * [[Жлобінскі заапарк]]. == Спорт == * [[Лядовы палац «Металург»]] * Хакейны клуб «[[ХК Металург Жлобін|Металург]]» * Футбольны клуб «[[ФК Жлобін|Жлобін]]» == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Жлобіна|Ганаровыя грамадзяне Жлобіна}} * [[Вульф Іосіфавіч Агранаў]] (1918—1995) — [[мастак]]-пастаноўшчык [[тэатр]]а і [[кіно]], заслужаны дзеяч [[мастацтва]]ў [[Украінская ССР|Украінскай ССР]]. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Жлобіна]] * [[Жлобінскі аўтобус]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Cisieckaja">''Цісецкая, К.'' [http://news.21.by/culture/2013/04/23/754070.html Гліняны посуд жалезнага веку] // Новы дзень. Жлобінская раённая газета. 2013, 23 красавіка.</ref> <ref name="M.">[https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcblB0eEFoMUFlbzg/edit?usp=sharing Маслюкоў, Т. В. Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне] // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : О. М. Демиденко (отв. ред.), Н. Н. Кривальцевич (зам. отв. ред.), [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|О. М. Макушников]] (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории НАН Б]], [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины]] [и др.]. — Гомель: [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]], 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7.</ref> <ref name="Tkačoŭ-1">[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] Мн., [[1991]], с. 152—153.</ref> <ref name="Tkačoŭ-2">Ткачов, М. А. Изучение средневековых памятников Белоруссии // Археологические открытия 1983 года. М., 1985, с. 407—408. {{ref-ru}}</ref> <ref name="Babin">Бабин, В. Археологи изучают старый Жлобин // Нюанс-плюс. Еженедельная информационно-рекламная газета. 2013. № 27. С. 2. {{ref-ru}}</ref> <ref name="Tkačoŭ-3">[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] [[Мінск|Мн.]], [[1991]], с. 178 (гл. спасылку 164).</ref> <ref name="docs">[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:C8fPFhEmYMUJ:school9_zlobin.at.tut.by/%25D0%25A1%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BD%25D1%258B%25D0%25B5%2520%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%2520%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B8%2520%25D0%2596%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0.pdf+&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESgy764tgM8o826hGpll6SVxAhaS0_avxXJsIZnA8lZeEacXNhsKicLsVdxhexepDMMmgSQoIbsYcL9NNtyhHeGFy4g18MFwRzUmZ_VEEHvvTugavY4K9zrZCUsdN0uu1pSws5ZS&sig=AHIEtbQ-R5BfvZKkC1qzUlP1t8FPHabFNw Спорные вопросы истории Жлобина (историко-краеведческий очерк). {{ref-ru}}]</ref> <ref name="ReferenceA">Гарады і вёскі Беларусі. Гомельская вобласць. [[Мінск|Мн.]], 2004.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kino">[http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2466/annot/ Информация о фильме «Зелёные огни» // Кино-Театр.ru. {{ref-ru}}]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Жлобин}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|Жлобін|Кірычэнка, П.|369}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жлобін|306—307}} * ''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — 2025. — 463 с. — С. 65-73. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Žlobin|Жлобін}} * {{bis.nlb.by|146105|Жлобін}} {{OSM relation|5598358|Жлобін}} {{Жлобінскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жлобін| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] af44p74ruvoii4c5k7h30nqxnyb8pfv 0 16345 5160153 5061037 2026-07-02T05:19:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160153 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Жодзіна |вобласць = Мінская }} '''Жо́дзіна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žodzina}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == {{няма АК 2|Ранейшая назва Жодзіна — «Жодзін».|25|11|2025}} {{няма АК 2|Паходзіць ад назвы рэчкі, на сутоку якой з [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Плісай]] паселішча ўзнікла.|25|11|2025}} У П. Маштакова згадваецца рака Паджодзінка (прыток Плісы)<ref>''П. Л. Маштаковъ''. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. С.-Петербургъ, 1913. С. 97.</ref>. На думку У. Тапарова, назва ракі Паджодзінка няясная, зрэшты вылучаецца корань ''жод-/жад-'', які ўтварае шэраг гідронімаў на старой балцкай тэрыторыі Верхняга Падняпроўя<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202.</ref>. На думку А. Ванагаса, літоўскія рачныя назвы ''Žadalis, Žadikė, Žad-upys'' могуць быць звязаныя з літ. ''žãdinti'' «будзіць, падымаць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 395—396.</ref>. У. Тапароў згадвае як стараіндыйскае ''nadī'' «рака, водная плынь» пайшло ад *''nad''- «гучаць, шумець, раўсці, цурчэць»<ref>''В. Н. Топоров.'' Речь и река/речка (из области мнимых этимологических парадоксов) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропейцы. Кн. 2. Москва, 2006. С. 205.</ref>. {{няма АК 2|Значэнне рачной назвы (Пад)жодзінка звязанае з цячэннем вады, «Цякучая (рака)».|25|11|2025}} == Геаграфія == Знаходзіцца за 44 км ад [[Мінск]]а; чыгуначная станцыя на лініі Мінск—[[Орша]], на аўтадарозе Мінск—[[Масква]]. Горад размешчаны на [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]] [[Верхнебярэзінская нізіна|Верхнебярэзінскай нізіны]]. Каля 70 % усёй тэрыторыі знаходзіцца на вышыні 180—220 м над узроўнем мора, на [[Пліса (прыток Бярэзіны)|р. Плісе]]. Плошча тэрыторыі горада: больш за 23 км² == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згадваецца каля 1688 г. як в. Жодзіна Слабада ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]] на рацэ Паджодзінцы, належала [[Радзівілы|Радзівілам]]. === Пад уладай Расійскай імперыі === З 1793 г. — у складзе Расійскай імперыі, [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З завяршэннем будаўніцтва чыгункі Масква — [[Брэст]] (1871) — чыгуначная станцыя. === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў кайзераўскай Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. У жніўні 1919 — ліпені 1920 вёска знаходзілася пад польскай уладай. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 г. да ліпеня 1944 г. акупіравана нямецкімі войскамі. З 1924 г. стала цэнтрам сельсавета [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. 21 студзеня 1958 года вёска Жодзіна пераўтворана ў пасёлак гарадскога тыпу з уключэннем у яго склад пасёлкаў Смалявіцкай ДРЭС (з 1979 года [[Жодзінская ЦЭЦ]]), завода дарожных і меліярацыйных машын і вёсак Зарэчча і Крушынкі<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Жодзіна, Смалявіцкага раёна, Мінскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 21 студзеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 1.</ref>. У 1958 г. быў пабудаваны [[Беларускі аўтамабільны завод]] (БелАЗ). З 1963 года — горад абласнога падпарадкавання. У 1964 годзе да Жодзіна былі далучаны вёскі [[Судабоўка]] і [[Дымкаўка]].<ref>…[https://zhodinonews.by/2021/03/06/kak-zhodino-chut-ne-stal-kupriyanovskom/ Але ўжо '''''ў 1964 годзе''''' Навуковы ўвайшоў у гарадскую мяжу. Тады ж да горада былі '''''далучаны вёскі Судабоўка, Дымкаўка'''''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220828143154/https://zhodinonews.by/2021/03/06/kak-zhodino-chut-ne-stal-kupriyanovskom/ |date=28 жніўня 2022 }}…</ref> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:40 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:80000 ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1781 from:0 till:230 bar:1796 from:0 till:374 bar:1897 from:0 till:697 bar:1970 from:0 till:22000 bar:1991 from:0 till:56000 bar:1995 from:0 till:59100 bar:2005 from:0 till:61200 bar:2010 from:0 till:61822 bar:2015 from:0 till:62560 bar:2017 from:0 till:64303 bar:2023 from:0 till:64000 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1781 год — 230 чал.; 1796 год — 374 чал.<ref name="vn"/> * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 697 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XX стагоддзе''': 1970 год — 22 тыс. чал.<ref name="VSE"/> (22,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}); 1991 год — 56 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1995 год — 59,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 61,2 тыс. чал.; 2006 год — 61,2 тыс. чал.; 2009 год — 61 577 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2010 год — 61 822 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2011 год — 62 075 чал.<ref name="2011-Estimate"/>; 2012 год — 62 432 чал.<ref name="2012-Estimate"/>; 2013 год — 62 696 чал.<ref name="2013-Estimate"/>; 2014 год — 63 157 чал.<ref name="2014-Estimate"/>; 2015 год — 62 560 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 63 888 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 64 303 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Рэлігія == * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Збавіцельніца» (Жодзіна)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Збавіцельніца»]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Жодзіна)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Петра-Паўлаўская царква (Жодзіна)|Петра-Паўлаўская царква]] * [[Касцёл Маці Божай Фацімскай (Жодзіна)|Касцёл Маці Божай Фацімскай]] * Баптысты сёмага дня * Дом малітвы евангельскіх хрысціян-баптыстаў <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Рэлігія" perrow="10"> Жодзіна, Царква.jpg|Царква Жодзіна, Касцёл Маці Божай Фацімскай.jpg|Касцёл Маці Божай Фацімскай Жодзіна. Капліца.jpg|Капліца Жодзіна. Капліца Святога Міхаіла Арханёла.jpg|Капліца Святога Міхаіла Арханёла Жодзіна. Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла.jpg|Петра-Паўлаўская царква Жодзіна. Царква святога Міхала Арханёла.jpg|Свята-Міхайлаўская царква Жодзіна. Царква адвентыстаў сёмага дня.jpg|Царква адвентыстаў сёмага дня Жодзіна. Дом малітвы евангельскіх хрысціян-баптыстаў.jpg|Дом малітвы евангельскіх хрысціян-баптыстаў </gallery></center> == Эканоміка == Прадпрыемствы электраэнергетыкі, машынабудавання ([[Беларускі аўтамабільны завод|БелАЗ]]) і металаапрацоўкі, харчовай, лёгкай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Дружба», «Раніца». [[Жодзінская ГЭС]], [[Жодзінская ЦЭЦ]]. * [[Рэміз|ААТ «Жодзінскі вопытна-эксперыментальны завод „Рэміз“»]] <gallery> Жодзіна (станцыя).jpg|Станцыя Жодзіна Жодзіна, Прыпыначны пункт "Жодзіна-Паўднёвае".jpg|Прыпыначны пункт "Жодзіна-Паўднёвае" Жодзіна, РУП “Навукова-практычны центр НАН Беларусі па земляробству”.jpg|Будынак. РУП “Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробству” Жодзіна. Пошта.jpg|Пошта Жодзіна.Галоўны_ўваход_БелАЗа.jpg|Галоўны ўваход БелАЗа Жодзіна. Філіял «Жодзінскі хлебазавод» ААТ «Барысаўхлебпрам».jpg|Філіял «Жодзінскі хлебазавод» ААТ «Барысаўхлебпрам» </gallery> == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === Жодзінская школа вядзе сваё летазлічэнне з 1864 г., калі пастановай Барысаўскай павятовай камісіі па народнай адукацыі ў сяле Жодзіна адкрылася народная вучэльня. Да 1901 г. вучэльня месцілася ў драўлянай хаце пры царкве. У горадзе працуе: * 14 установы дашкольнай адукацыі<ref>{{Cite web |url=https://zhodino-edu.gov.by/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F |title=Архіўная копія |access-date=15 красавіка 2019 |archive-date=14 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814203444/https://zhodino-edu.gov.by/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F |url-status=dead }}</ref>, * 7 школ, * 2 гімназіі, з якіх адна жаночая, * Прафесійны ліцэй, * [[Жодзінскі дзяржаўны політэхнічны каледж]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="10" caption="Сацыяльная сфера"> Жодзіна. Дзіцячы сад.jpg|Дзіцячы сад Жодзіна. Сярэдняя школа № 4.jpg|Сярэдняя школа № 4 Жодзіна. Сярэдняя школа № 5.jpg|Сярэдняя школа № 5 Жодзіна. Сярэдняя школа № 6.jpg| Сярэдняя школа № 6 Жодзіна. Жодзінскі дзяржаўны політэхнічны каледж.jpg|Жодзінскі дзяржаўны політэхнічны каледж Жодзіна. Паліклініка.jpg|Паліклініка Жодзіна. Лазня.jpg|Лазня Жодзіна. Асілак.jpg|Асілак </gallery></center> == Культура і грамадства == [[Цэнтральная гарадская бібліятэка (Жодзіна)|Цэнтральная гарадская бібліятэка]] — інфармацыйны і грамадска-культурны цэнтр горада Жодзіна. === Сродкі масавай інфармацыі === Мясцовая прэса прадстаўлена гарадскою грамадска-палітычнай газетай «{{нп3|Жодзінскія навіны|Жодзінскія навіны|en|Zhodzinskiya Naviny}}»<ref>http://www.zhodinonews.by</ref>. Выдаецца са студзеня 1991 г. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Жодзінскія навіны" perrow="10"> Жодзіна. Жодзінскія навіны 1.jpg| Жодзіна. Жодзінскія навіны 2.jpg| </gallery></center> === Славутасці === * [[Манумент у гонар савецкай маці-патрыёткі (Жодзіна)|Манумент у гонар савецкай маці-патрыёткі]] * [[Дом-музей А. Ф. Купрыянавай|Жодзінскі дом-музей А. Ф. Купрыянавай]], у экспазіцыі музея прадстаўленыя асабістыя рэчы сям’і Купрыянавых, прадметы побыту даваеннага і ваеннага часу * Касцёл Маці Божай Фацімскай (1990-я) * Цэрквы Багародзіцкая і Міхайлаўская (1990-я) * Памятны знак у гонар вызвалення горада Жодзіна 2 ліпеня 1944 года сіламі 3-яй танкавай брыгады 5-га танкавага войска. Быў усталяваны Ў 2010 годзе ў гарадскім скверы<ref>{{Cite web |url=http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82/4/ |title=Архіўная копія |access-date=8 мая 2019 |archive-date=11 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511043653/http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82/4/ |url-status=dead }}</ref> * [[Помнік Пятру Іванавічу Купрыянаву]] * [[Фігура Божай Маці (Жодзіна)|Фігура Божай Маці]] (2021) === Страчаная спадчына === * Царква Св. Міхала Архангела (1864). === Спорт === * Футбольны клуб «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» * Стадыён «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» <gallery> Жодзіна, фігура Божай Маці (05-11-2021).jpg|Фігура Божай Маці Жодзіна, помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам.jpg|Помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам Жодзіна, помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам (валун).jpg|Помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам (валун) Жодзіна, помнік Купрыянаву.jpg|помнік Купрыянаву Жодзіна, помнік Купрыянаву (2).jpg|помнік Купрыянаву Жодзіна. Памятная таблічка.jpg| Жодзіна. Памятная таблічка 1.jpg| Жодзіна. Помнік 1.jpg| Жодзіна. Помнік.jpg|Памятны знак у гонар вызвалення горада Жодзіна Жодзіна. Помнік 2.jpg| Станцыя Жодзіна. Памятная таблічка.jpg|Станцыя Жодзіна. Памятная таблічка Жодзіна. Дом культуры.jpg|Дом культуры Жодзіна. Кінатэатр «ЮНАЦТВА».jpg|Кінатэатр «ЮНАЦТВА» Жодзіна. Дом-музей А.Ф. Купрыянавай.jpg|Дом-музей А.Ф. Купрыянавай Жодзіна. Помнік ушанавання памяці загінуўшых уражэнцаў у Другой сусветнай вайне 1.jpg|Помнік ушанавання памяці загінулых ураджэнцаў у Другой сусветнай вайне Жодзіна. Помнік ушанавання памяці загінуўшых уражэнцаў у Другой сусветнай вайне 2.jpg| </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Жодзіна}} * [[Алесь Аркуш]] (нар. 1960) — беларускі [[паэт]], [[эсэ]]іст, выдавец. * [[Мікалай Іванавіч Астапковіч|Мікалай Астапковіч]] (нар. 1954) — шматразовы чэмпіён свету па веславанню [[Веславанне на байдарках і каноэ|на байдарках і каноэ]]. * [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] (нар. 1973) — беларускі дыпламат і дзяржаўны дзеяч, [[прэм’ер-міністр Беларусі]]. * [[Сяргей Канстанцінавіч Дзік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны. * [[Мікіта Крыўцоў]] (1992—2020) — беларускі футбольны фанат, загінулы ўдзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. * [[Пётр Іванавіч Купрыянаў]] (1926—1944), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]]<ref name="bel9"/>. * [[Эдуард Аляксандравіч Пятровіч]] (нар. 1939) — вучоны-эканаміст, Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі БССР. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў]] (нар. 1958) — беларускі [[пісьменнік]], перакладчык, выдавец. * [[Марына Новік]] (нар. 1984) — беларуская [[лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]], шматразовая чэмпіёнка Беларусі. == Сімволіка горада == === Герб і сцяг горада === {{main|Герб Жодзіна}} <center><gallery perrow="2"> File:Coat of Arms of Žodzina, Belarus.svg|Герб горада File:Flag of Zhodzina.svg|Сцяг горада </gallery></center> === Гімн горада === Музыка і словы С. Ждановіча. <center> У Беларусі на Міншчыне, Над ціхаплыннай Плісой, Горад, вядомы між іншымі Волатаў слаўнай сям’ёй. ''Прыпеў'': Жыхары горада, Шчасця, ды сто год вам, Працы ў божы дзень, моцнай сям’і, Мірнага неба ўсім, Сталым і маладым, Разам ствараем лёс, разам заўжды! Са старажытнаю назваю Ды маладою душой, Жодзіна, зоркаю яснаю Ззяй на Радзіме сваёй! </center> == Гарады-пабрацімы == [[Файл:Жодзіна. Гарады-пабрацімы.jpg|міні|Гарады-пабрацімы]] * {{сцяг|Украіна}} [[Крывы Рог]], [[Украіна]] ([[2018]]-2022)<ref>https://www.0564.ua/news/3344215/krivij-rig-rozirvav-pobratimski-stosunki-z-biloruskim-mistom-zodino</ref> == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="10" caption="Галерэя"> Жодзіна. ЗАГС.jpg|ЗАГС </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Гарады Мінскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <!--<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref>--> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="vn">[[Вячаслаў Насевіч]]. [http://vn.belinter.net/kraeved/6.html Смалявіччына ў перыяд феадалізму] // Літаратура/Памяць/Смалявіцкі раён і Жодзіна — С. 27—48; 58—59.</ref> <ref name="VSE">{{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article040746.html|Жодино}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/129346 Жодино] // {{Літаратура/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||39}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Жодино}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жодзіна|307—308}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Žodzina|Жодзіна}} {{OSM relation|79911|Жодзіна}} * [http://www.zhodino.minsk-region.by/ Жодзінскі гарадскі выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120814112128/http://www.zhodino.minsk-region.by/ |date=14 жніўня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://zhodzina.by Інфармацыйны партал ZHODZINA.BY] * [http://www.youtube.com/watch?v=7Ht-GZSE14k Канал СТВ: Жодзіна. Падарожжы дылетанта] * [http://knihi.com/Andrej_Chadanovic/Z_caho_pacynajecca_Zodzina.html Верш А.Хадановіча «З чаго пачынаецца Жодзіна?»] * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-zhodino-11949/ Жодзіна] {{Смалявіцкі раён}} {{Мінская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жодзіна| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1643 годзе]] smozylxxhb8q11slquzyxxekbjo9seo 4 16411 5160013 5157539 2026-07-01T13:21:52Z DobryBrat 5701 /* Волшебная Гора (рок-гурт) */ вынік 5160013 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кэнто Масуда]] == Вынесены да выдалення а 03:12 31 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Wooze}} з каментарыем: «not notable + crosswiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:24, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, наконт ''not notable'' можна было б паспрачацца, калі б у артыкуле меўся змест. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 6 чэрвеня 2026 (+03). == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == {{Закрыта}} Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Істотная інфармацыя пра гурт перанесена ў артыкул [[Раман Яўгенавіч Канаплёў]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:21, 1 ліпеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 1pdt8h1wzf6jwn228ozx39u283smatj 0 19107 5160103 5150571 2026-07-02T02:30:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160103 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Жамойць | Арыгінальная назва = {{lang-lt|Žemaitija}}, {{lang-sgs|Žemaitėjė}} | Краіна = {{Сцягафікацыя|Літва}} | Сталіца = [[Цельшы]] | Буйныгорад = [[Шаўлі]] | Мовы = [[літоўская мова]], [[жамойцкая мова|жамойцкая мова (жамойцкі дыялект)]] | Насельніцтва = ≈ 0.5 млн | Канфесійны склад = [[каталіцтва]], [[лютэранства]], [[праваслаўе]], [[іўдаізм]] | Плошча = ≈ 21 000 | Карта = Мапа этнаграфічных рэгіёнаў Літвы.jpg | Часавыпояс = UTC +2 | Код аўтамабільных нумароў = LT }} '''Жамо́йць''', ці часам '''Жмудзь''', '''Самагі́ція''' ({{lang-sgs|Žemaitėjė}}, {{lang-lt|Žemaitija}}; {{lang-la|Samogitia}}; {{lang-pl|Żmudź}}; {{lang-ru|Жемайтия}}; [[Старабеларуская мова|стар.-бел.]]: ''Жмойдъ''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zhmojd|title=жмойдъ - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)}}</ref>, ''Жмуйдъ''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zhmujd|title=жмуйдъ - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)}}</ref>, ''Жомойть''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zhomojt|title=жомойть - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)}}</ref>) — гістарычная вобласць і [[Рэгіёны Літвы|этнаграфічны рэгіён]] сучаснай [[Літва|Літвы]], размешчаны на паўночным захадзе краіны паміж нізоўямі [[Нёман|ракі Нёман]] і вярхоўямі рэк [[Дубіса]] і [[Вэнта|Вента]]. Жамойць мае доўгую пісьмовую гісторыю і самабытныя культурныя традыцыі, адлюстраваныя паміж іншага ў існаванні [[жамойцкая мова|жамойцкага дыялекту (мовы)]]. На тэрыторыі рэгіёну [[Жамайцкае ўзвышша]]: узгорыста-марэнны рэльеф; хваёвыя і змешаныя лясы, лугі, пашы, ралля; шмат маленькіх азёр і рэчак. У цяперашні час самым вялікім горадам этнаграфічнага рэгіёну ёсць [[Шаўлі]] (звыш 104 тыс. жыхароў у 2023 г.), а гістарычнай сталіцай — горад [[Цельшы]] (звыш 22 тыс. у 2023 г.). == Назва == Традыцыйна лічыцца, што назва «Жамойць» («Žemaitija») паходзіць ад літоўскага слова ''žemas'' «нізкі, ніжні» ([[Аўкштайція]], адпаведна, ад ''aukštas'' «высокі, вышынны»). На думку многіх гісторыкаў, гэтае слова ўжывалася для абазначэння зямель, ніжэйшых па цячэнні [[Нёман]]а за астатнія землі Літвы. Некаторыя сучасныя літоўскія даследчыкі кажуць таксама пра нізоўі басейна ракі Нявяжы<ref>''Дзярновіч, А.'' [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва].</ref><ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 126.</ref>. Італьянскі балтыст П. У. Дзіні звяртае ўвагу, што літоўская назва «Žemaitija» мае той жа корань, што і літоўскае ''žemė'' «зямля»<ref>[http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/726/665 ''Dini, Pietro Umberto'' «Illuc erant leones»]</ref>, пры гэтым літоўскае ''žemė'' «зямля» i ''žemas'' «нізкі» аднаго паходжання<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 415.</ref><ref>Цікава, што слова «Zemgale» / «[[Зэмгалэ|Земгалія]]» / «Земгала» (па-літоўску «Žiemgala» / «Žemgala») у перакладзе з латышскай мовы («zeme gali») азначае «канец зямлі», «акраіна зямлі».</ref>. На [[латынь|лацінскай мове]] слова «Жамойць» пісалася як «Samogitia», што ў сваю чаргу прывяло да ўзнікнення ў [[руская мова|рускай мове]] лацінізма «Самогития» (Самагіція). == Жамойць да ўтварэння ВКЛ == [[Файл:Lopaiciai. 2007-06-12.jpg|thumb|left|220px|Ландшафт Жамойці — вёска [[Лопайчай]] ([[Рэтаўскае самакіраванне]]). Фота 2009 г.]] Насельніцтва Жамойці першапачаткова практыкавала родавыя культы ([[язычніцтва]]). Этнагенез [[жамойты|жамойтаў]] у навукоўцаў выклікае дыскусію. Упершыню Жамойць ускосна згадваецца ў [[1219]] г. у [[Дагавор 1219|дагаворы галіцка-валынскіх і літоўскіх князёў]]. Пералік апошніх пачынаецца «старэйшымі» або «старэйшым» князем (у гэтым месцы [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]], верагодна, ёсць розначытанні паміж спісамі), але не «вялікім князем», а за імі ў дагаворы названы жамойцкія князі [[Эрдзівіл|Гердзівіл]] і [[Вікінт]]. З гэтага часу назва «Жамойць» стала згадваецца (у тым ліку побач з назвай «Літва») у [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісе]] як да часу ўзнікнення [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], так і пазней. У нямецкай крыніцы «[[Хроніка Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]] (цэнтрам яго ўвагі была тэрыторыя сучаснай [[Латвія|Латвіі]], а іншыя землі — перыферыяй) пры апісанні падзей 1210—1220-х гг. землі Жамойці, сумежныя з уладаннямі [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]], завуцца проста «Літвой». Беларускі гісторык [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] тлумачыць гэта палітычнай залежнасцю Жамойці ад дынастыі «старшых князёў» Літвы ў тыя часы і пазней<ref name="Літва">''Насевіч В. Л.'' [http://vln.by/node/17 Літва]; ''Насевіч, В.'' [http://www.belhistory.eu/pytannyaў-bolsh-chym-adkazaў-vyachaslaў-nasevich/#ftn10 Пытанняў больш, чым адказаў].</ref>. Генрых Латвійскі не пазначае ніводнага з пяці «старэйшых князёў» і ўвогуле нікога з літоўскага боку Дагавора 1219 года, зафіксаванага ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісе]], а «найбольш магутным з літоўцаў» (''potentioris de Lethonia'') называў князя [[Даўгерутэ]], які быў цесцем князя [[Усевалад Герцыкскі|Усевалада]] з [[Герцыке]], загінуў у [[1213]] г. і таму не згадваўся ў Дагаворы 1219 года<ref>''Краўцэвіч К.'' Стварэнне Вялікага княства Літоўскага… С.137</ref><ref>Генрых Латвійскі не ўжывае тытулатуру «кароль» у адносінах да паганскіх уладароў (у тым ліку да Даўгерутэ), а толькі азначэнне «старшыня». Лівонская рыфмаваная хроніка называе ананімнага бацьку Міндоўга як «könig gros» («вялікі кароль»). Гл.: ''Насевіч В. Л.'' [http://www.belhistory.eu/pytannyaў-bolsh-chym-adkazaў-vyachaslaў-nasevich/#ftn10 Пытанняў больш, чым адказаў].</ref>. Вячаслаў Насевіч выказаў гіпотэзу, што Даўгерутэ мог быць сваяком тых «старэйшых» князёў і нават бацькам [[Міндоўг]]а<ref>''Насевіч, В.'' [http://www.belhistory.eu/pytannyaў-bolsh-chym-adkazaў-vyachaslaў-nasevich/#ftn10 Пытанняў больш, чым адказаў].</ref><ref>На думку некаторых даследчыкаў, адсутнасць у Хроніцы Лівоніі імён з пяці «старэйшых князёў» (і ўвогуле нікога з літоўскага боку Дагавора 1219 года) можа тлумачыцца маладым узростам тых князёў у часы жыцця Даўгерутэ.</ref>. Першакрыніцы фіксуюць таксама факты дзейнасці балцкіх князёў (у тым ліку і [[Літва (племя)|літоўскіх]]) незалежна адзін ад аднаго<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага… С. 137.</ref>. [[Файл:Teutonic Order 1260.png|thumb|220px|Экспансія крыжакоў на балцкія землі ў XIII ст.]] Пасля захопу большай часткі [[Лівонія|Лівоніі]] [[Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн|Ордэн мечаносцаў]] звярнуў сваю ўвагу і на іншыя тэрыторыі балтаў-язычнікаў. У верасні [[1236]] г. адбыўся першы крыжовы паход у Жамойць і з таго часу гэтая тэрыторыя надоўга стала аб’ектам пастаяннай экспансіі крыжакоў<ref>''Насевiч, В. Л.'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага… С. 30; ''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года… С. 44.</ref>. Але [[Саўлеская бітва (1236)|бітва пры Саўле]] ([[22 верасня]] [[1236]] г.) — паміж войскам [[Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн|Ордэна мечаносцаў]] і яго саюзнікаў з аднаго боку і войскам [[жамойты|жамойтаў]] і [[земгалы|земгалаў]] з другога — скончылася тады паражэннем крыжакоў. Разгром у [[Саўлеская бітва (1236)|бітве пры Саўле]] вымусіў Ордэн мечаносцаў у [[1237]] г. уключыцца ў склад [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] (у [[Старажытная Прусія|Прусіі]]): новаствораны ў Лівоніі замест Ордэна мечаносцаў [[Лівонскі ордэн]] стаў адгалінаваннем Тэўтонскага, на што даў згоду асабіста [[Грыгорый IX|папа рымскі Рыгор IX]]. Натуральнай стала ідэя злучыць тэрыторыі двух частак Тэўтонскага ордэна (у Прусіі і Лівоніі), захопліваючы прамежкавыя (у першую чаргу — прыморскія) тэрыторыі паміж імі<ref>''Насевiч, В. Л.'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага… С. 30—31; ''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года… С. 44—45.</ref>. У верасні [[1237]] г. папскі легат Вільгельм Мадэнскі апісаў межы [[Курземе|Курземе (Куроніі)]], на частцы яе — ад рэк Венты і Нёмана да Літвы і ад ракі Абавы да [[Земгале]] — было створана [[Курляндскае біскупства]], а паўночна-ўсходняя частка Курземэ — «Фрэдэкуронія» (г.зн. «мірная Куронія»), якая не ўдзельнічала ў [[куршы|куршскім]] паўстанні — была далучана легатам да Рыжскай дыяцэзіі. Вільгельм Мадэнскі называе Літвою тэрыторыі, якія пазней сярод немцаў будуць болей вядомыя як Жамойць, тым часам [[жамойты]] не жылі на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] — тэрыторыя іх рассялення пачыналася ў вярхоўях ракі Венты і цягнулася далей на ўсход, уздоўж межаў Земгале<ref>''«Curonensem vero dioecesin sic limitamus, ut quidquid est inter Memelam et praedictum fluvium Vende, usque ad Litoviam, at sicut Aboa clauditur versus fluvium Vende, usque ad terminos Semigalliae, in Curonensi dioecesi computetur»'' — Паводле LUB 1. Bd. 1. № 153. S. 197; ''Donner G. A.'' Kardinal Wilhelm. S. 202—203.</ref>. Сучасны беларускі гісторык [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] лічыць, што пад «Літвой» у такім сэнсе разумелася тэрыторыя шэрагу паўсамастойных «княстваў», на якія таксама распаўсюджваўся палітычны ўплыў дынастыі «старшых князёў» [[Літва (племя)|літвы]] ў тыя часы<ref name="Літва" />. Сучасны літоўскі гісторык [[Эдвардас Гудавічус]] выказаўся (адносна аб’яўленага ў папскай буле ад [[19 лютага]] [[1236]] г. [[крыжовыя паходы|крыжовага паходу]] супраць язычнікаў, геаграфічных апісанняў і дзеянняў легата Вільгельма Мадэнскага), што немцы-крыжакі тады дрэнна сабе ўяўлялі, якія землі былі размешчаныя паміж [[Курземе|Куроніяй]] і [[Старажытная Прусія|Прусіяй]], але імкнуліся іх засвоіць шляхам ваеннага захопу<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года… С. 44.</ref>. == Жамойць у часы ВКЛ == === Жамойць да часу поўнай хрысціянізацыі (1417) === [[Файл:Teutonic Order 1410.png|thumb|right|Барацьба [[ВКЛ]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] за Жамойць у канцы XIV — пачатку XV ст.]] У сярэдзіне XIII ст. Жамойць займала парэчча [[Свента|Свенты]] і [[Юра (рака)|Юры]] — на тэрыторыі будучых воласцяў Бетыгола, Айрагола, Расіены, Крожы, Лукаў, Каршова. На Жамойць звярнулі сваю ўвагу яшчэ самыя першыя вялікія князі літоўскія падчас стварэння новай дзяржавы ва Усходняй Еўропе і ўрэшце Жамойць стала часткай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]. У [[1251]] г. [[вялікі князь літоўскі]] Міндоўг ідзе вайной на Жамойць да горада Цверамет (цяпер літ. ''Tverai'' «Цверы»), якім валодаў яго дзяцька князь [[Вікінт]], але не здолеў захапіць горада. У [[1253]] г. Міндоўг падараваў сваёй граматай значную частку Жамойці [[Лівонскі ордэн|Лівонскаму ордэну]], хоць у той час Міндоўг Жамойцю не валодаў. У [[1260]] г. у Жамойці ўзнялося паўстанне, якое падтрымаў сваімі войскамі Міндоўг і замацаваў пасля ў Жамойці свайго стаўленіка — князя Траняту. Пасля забойства Міндоўга ў [[1263]] г. кантроль над Жамойцю і Літвой захаваў новы [[вялікі князь літоўскі]] — [[Транята]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 76—77.</ref>. Пасля забойства Траняты ў [[1264]] г. і прыхода да ўлады ў [[ВКЛ|Літве]] [[Войшалк]]а Жамойць выйшла з-пад кантролю вялікага князя літоўскага. Толькі пры вялікім князю літоўскім [[Трайдзень|Трайдзені]] ў [[1270]]-ыя гг. Жамойць зноў аказалася пад кантролем уладара [[ВКЛ]], але аб статусе Жамойці звестак не засталося<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 77.</ref>. Аўтар «Апісання земляў» (Дублінская хроніка) другой паловы XIII ст., які прысутнічаў на каранацыі [[Міндоўг]]а, асобна ўпамінаў Жамойць ''(Samoita)'' побач з [[Літва (зямля)|Літвой]] ''(Lectauie)''<ref>Назва Lectauie з’яўляецца скажоным напісаннем лацінскай назвы Lettauie (г.зн. Літва).</ref>, [[Нальшчаны|Нальшчанамі]] ''(Nalsani)'' і [[Яцвягі|Яцвяззю]] ''(Ietuesi)'', адзначаючы пра язычніцкую Жамойць, што «без мяча там ніколі не прапаведвалі»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Opisanie/frametext.htm «Описание земель». Анонимный географический трактат второй половины XIII в.]</ref>. Захопніцкія паходы крыжакоў на Жамойць і Літву не спыняліся. Да [[1289]] г. крыжакі захапілі шэраг памежных жамойцкіх валасцей (Каршуву, Шаўле і Цверы)<ref>''Насевiч, В. Л.'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага… С. 66.</ref>. Новы вялікі князь літоўскі [[Будзікід]] названы ў лісце [[Ландмагістры Тэўтонскага ордена|лівонскага ландмайстра]] ў [[1290]] г. як «кароль», на якога крыжакі плануюць зрабіць сумесны напад з Лівоніі і Прусіі праз землі Жамойці. Крыжакі з [[1292]] па [[1295]] г. кожны год нападалі на Жамойць і іншыя куткі ВКЛ<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 175.</ref>. У [[1294]] г. [[вялікі князь літоўскі]] [[Віцень]] ваяваў у [[Ленчыцкая зямля|Ленчыцкай зямлі]] і задушыў паўстанне ў Жамойці, дзе [[жамойты|жамойцкая]] знаць схілялася да саюзу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]]. [[Пётр з Дусбурга]] ў сваёй хроніцы [[Хроніка Прускай зямлі|«Chronicon terrae Prussiae» (1326)]] пры апісанні ваенных падзей 1294—1300 гг. называе Жамойць як адну з дзвюх частак уладанняў вялікага князя літоўскага [[Віцень|Віценя]] (''«караля Літвы»''), побач з [[Аўкштота|Аўкштойцю]]. Так яна названая раней і ў [[Дагавор 1323|дагаворы Гедзіміна з Рыгай (1323)]]<ref name="Жамойць">''Насевіч, В. Л.'' [http://vln.by/node/29 Жамойць]</ref>. На ўсім працягу [[XIV ст.]] Жамойць моцна цярпела ад [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|нападаў (1283—1409) рыцараў Тэўтонскага і Лівонскага ордэнаў]]: толькі за часы Віценя крыжакі правялі больш 20 паходаў з тэрыторыі Прусіі ў Жамойць і Літву, даходзячы нават да [[Гродна|Гародні]] і [[Навагрудак|Навагрудка]], і стараліся падбухторваць некаторых жамойцкіх лідараў супраць вялікіх князёў літоўскіх — храніст [[Пётр з Дусбурга]] ўказвае пра сутычкі паміж жамойтамі і войскам ВКЛ<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 176—177.</ref>. З-за пастаяннай барацьбы ВКЛ і крыжакоў памежныя воласці Жамойці ў 2-й палове XIV ст. практычна запусцелі. У [[1345]] г. пасля ўстанаўлення ў [[ВКЛ]] дуумвірату Жамойць, Панямонне, Падляшша і Берасцейская зямля адышлі пад кантроль вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 83.</ref>. У Жамойці амаль не было вялікакняскай адміністрацыі, збор войска склікала мясцовая знаць<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 94—95.</ref>. Паўлегендарныя звесткі кажуць, што [[Бірута]] (маці будучага вялікага князя літоўскага [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]) нарадзілася каля [[Паланга|Палангі]], таму магла належаць да племені [[жамойты|жамойтаў]] ці, хутчэй, [[куршы|куршаў]], бо, верагодна, што жамойты яшчэ не жылі ў тыя часы на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. У [[1377]] г. войскі вялікага магістра Тэўтонскага ордэна [[Вінрых фон Кніпродэ|Вінрыха фон Кніпродэ]] і [[герцаг Аўстрыі|герцага Аўстрыі]] [[Альбрэхт III (герцаг Аўстрыі)|Альбрэхта III]] пайшлі ў чарговы [[крыжовы паход]] супраць язычнікаў і разрабавалі жамойцкія воласці Відукле і [[Мястэчка Кражэй|Крожы]]<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 389—152.</ref>. Пад час усобіцы ў [[ВКЛ]] у [[1382]] г. Жамойць амаль цалкам (воласці Меднікі, Крожы, Калтыняны, Кнетува, Відукле, Расіены і Айрагола) была перададзена Тэўтонскаму ордэну. У складзе [[ВКЛ]] засталіся толькі воласці на ўсход ад ракі Дубісы — Ясвойна і Тандзягола<ref name="Жамойць"/>. [[Файл:Zmudz 1386-1434 AD.jpg|thumb|left|Жамойць у складзе [[ВКЛ]] у 1386—1434 гадах]] У [[1387]] г. адбылося (праз захады вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]]) хрышчэнне літоўцаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] з язычніцтва ў [[каталіцызм|каталіцтва]], але гэта не закранула большай часткі Жамойці. Акрамя таго, пастаянныя супярэчнасці паміж ВКЛ і крыжакамі рабілі Жамойць у пэўнай ступені самастойнай — да [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага пагаднення]], заключанага [[12 кастрычніка]] [[1398]] г. паміж вялікім князем літоўскім [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўтам]] і гросмайстрам [[Конрад фон Юнгінген|Конрадам фон Юнгінгенам]]: паводле дагавора Вітаўт саступіў крыжакам заходнюю частку Жамойці (да [[Дубіса|ракі Дубісы]]), што следам прывяло да прымусовага навязання крыжакамі каталіцтва сярод жамойтаў. На працягу [[1399]] года крыжакі спалілі шмат пасяленняў, бо [[жамойты]] ўпарта адстойвалі свае родавыя культы і хаваліся па лясах. У лютым [[1400]] г. крыжакі, падмацаваныя рыцарамі з Францыі і Нідэрландаў, на чале з [[Спіс кіраўнікоў Латарынгіі|герцагам латарынгскім]] [[Карл II, герцаг Латарынгіі|Карлам II Смелым]] (1364—1431) пераправіліся з Прусіі цераз Нёман у Жамойць і пачалі яе спусташаць<ref name="ReferenceA">Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 13—14.</ref>. Пасля [[Бітва на Ворскле (1399)|паражэння на Ворскле (1399)]] ад татараў Вітаўт не наважыўся парушыць дагавор з крыжакамі і сам з комтурам Рагнеты [[Марквард фон Зальцбах|Марквардам Зальцбахам]] увайшоў на землі заходняй Жамойці для яе ўціхамірання. Жамойты паабяцалі прыняць каталіцтва і пакарыцца крыжакам. Аднак хутка было ўзнята новае [[Паўстанне ў Жамойці (1401)|жамойцкае паўстанне (1401)]], якое было падаўлена, але лакальныя хваляванні працягваліся да [[1409]] г.<ref name="ReferenceA" /> Фактычная ўлада вялікага князя літоўскага над Жамойцю была вернутая ў час новага [[Паўстанне ў Жамойці (1409—1411)|жамойцкага паўстання (1409—1411)]] і пачатку [[Вялікая вайна (1409-1411)|Вялікай вайны (1409—1411)]] з крыжакамі. Паводле [[Першы Торунскі мір|Торуньскага міру (1411)]] уся Жамойць пажыццёва пераходзіла ў валоданне польскага караля Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта, а пасля іх смерці заходняя Жамойць вярталася ў валоданне крыжакоў. Тады ж было трывала створана [[Жамойцкае староства]] (1411—1793) і да яго былі канчаткова далучаны запусцелыя [[Куршы|куршскія землі]] — [[Мегава]] (з [[Паланга]]й) і [[Цэкліс]], а таксама воласць [[Панемунь]] за Нёманам. З гэтага часу пачалася інтэнсіўнае засяленне запусцелых памежных валасцей<ref name="Жамойць"/>. У [[1412]] г. [[Кезгайла Валімонтавіч]] (з блізкага кола [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]) быў прызначаны на пасаду [[Старосты жамойцкія|жамойцкага старосты]], галоўнай задачай якога было распаўсюджанне каталіцтва, а Жамойцкае староства падзялялася на воласці (цівунствы). Плошча Жамойці тады складала каля 19 тыс. км²<ref name="Жамойць"/>. У [[1413]] г. Ягайла і Вітаўт самі адправіліся ў Жамойць для канчатковага ўвядзення там каталіцтва, хоць насельніцтва ўпарта супраціўлялася. Вітаўт звярнуўся да Папы рымскага аб заснаванні тут біскупства, і ў [[1416]] г. [[Канстанцкі сабор]] прыняў рашэнне аб заснаванні каталіцкага [[Жамойцкае біскупства|Медніцкага (Жамойцкага) біскупства]], якое [[27 кастрычніка]] [[1417]] г. было кананічна ўфундавана польскім львоўскім архібіскупам і віленскім біскупам. Яно адміністрацыйна-тэрытарыяльна ахоплівала не толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. Рэзідэнцыяй Жамойцкага біскупства сталі [[Варняй|Меднікі (Ворні)]], а першым біскупам — [[Мацей з Вільні|Мацей (з Вільні)]]<ref name="Жамойць"/>. У [[1418]] г. пачалося [[Паўстанне ў Жамойці (1418)|паўстанне язычніцкага насельніцтва Жамойці]] супраць запрыгоньвання: былі выгнаны жамойцкі біскуп і святары, разбураны касцёлы, спалены дамы баяр, прыняўшых каталіцтва, будаваліся язычніцкія капішчы і ставіліся ідалы. Вітаўт сілай падавіў паўстанне і ўзнавіў хрысціянізацыю края. У Жамойці захавалася значная праслойка вольных сялян, але ўсё ж паступова і расла колькасць прыгонных. Лічыцца, што Жамойць была адным з апошніх рэгіёнаў [[Еўропа|Еўропы]], які адмовіўся ад [[язычніцтва]]. === Фарміраванне асаблівага статусу ў адміністрацыйнай сістэме ВКЛ і пачатак уніфікацыі (XV — сярэдзіна XVI ст.) === [[Файл:Teutonic Order 1466.png|thumb|right|Жамойць у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]], 1466 г.]] [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|thumb|left|Герб Жамойці ў XVI—XVIII стст.]] Наяўнасць спецыфічнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі ([[Жамойцкае староства]] з 28-30 валасцей) і асобнай каталіцкай епархіі ([[Жамойцкае біскупства]]), а таксама асаблівасцей эканамічнага ўкладу (значнай колькасці вольных («пахожых») сялян, латыфундый і інш.) на працягу ўсяго існавання [[ВКЛ]] адрознівала Жамойць ад усіх іншых зямель дзяржавы. Вольныя сяляне Жамойці былі даннікамі вялікага князя, а не жамойцкага старосты<ref>История Литовской ССР… С. 79.</ref>. Сутычкі і спрэчкі за Жамойць працягнуліся да заключэння [[17 жніўня]] [[1422]] г. [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]], падпісанага з крыжакамі, паводле якога Жамойць назаўсёды пераходзіла ў вотчыннае валоданне Ягайлы і Вітаўта і ніколі ўжо не была пад уладай крыжакоў. Мірны дагавор, падпісаны ў [[1431]] г. у Хрыстмемеле паміж вялікім князем літоўскім [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлам]] і гросмайстрам [[Паўль фон Русдарф|Паўлам Русдарфам]], канчаткова зафіксоўваў вызначаныя ў часы Вітаўта межы паміж ВКЛ і крыжацкімі валоданнямі<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 15.</ref>. У час [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|грамадзянскай вайны (1432—1437)]] у [[1432]] і [[1433]] г. адбыліся наезды лівонскіх рыцараў на Жамойць, але жамойцкі староста здолеў адбіць напады і нанесці ў [[1433]] г. удар у адказ па Лівоніі. У [[1 верасня]] [[1435]] г. перамога вялікага князя [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] ў бітве каля Пабойска (каля [[Вількамір]]а) прымусіла крыжакоў адмовіцца ад умяшальніцтва ў справы [[ВКЛ]]<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 16.</ref>. Пасля абрання вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]], у Жамойці пачалося [[Паўстанне ў Жамойці, 1440|паўстанне мясцовага баярства (1440)]], што было на баку іншага прэтэндэнта на сталец — [[Міхаіл Жыгімонтавіч|Міхаіла Жыгімонтавіча]]. Жамойцкім старостам быў абраны мясцовы баярын [[Контаўт]]. Каб улагодзіць баярства, вялікі князь выдаў прывілей (1441), паводле якога Жамойцкаму староству гарантаваўся асобны федэратыўны статус, у тым ліку беспрэцэдэнтнае права мясцоваму баярству самім абіраць кандыдатуру на пасаду старосты, які сваім статусам быў роўны ваяводзе, а таксама мясцовых службоўцаў — цівуноў (кіраўнікоў валасцей Жамойці)<ref>''Дзярновіч, А.'' [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва]</ref>. Зацвярджэнне выбранага баярствам кандыдата на пасаду старосты было прэрагатывай вялікага князя. [[Контаўт]] (на выбар баяр і зацвярджэнне вялікага князя) захаваў пасаду старосты і пасля паўстання. З гэтага часу поўная афіцыйная назва Вялікага Княства Літоўскага абавязкова змяшчала і назву «княства Жамойцкае», якое традыцыйна называлася «зямлёй», але фактычна была па адміністрацыйнаму статусу роўнай [[ваяводства|ваяводству]]. Пасада [[Старосты жамойцкія|жамойцкага старосты]] ў [[1445]] г. перайшла зноў да [[Кезгайла Валімонтавіч|Кезгайлы Валімонтавіча]] і заставалася ў руках 4 прадстаўнікоў [[Кезгайлы|роду Кезгайлаў]] на працягу 3 пакаленняў аж да [[1532]] г., што сведчыла аб дамінуючым становішчы той сям’і ў Жамойці<ref name="Жамойць" />. Адміністрацыйным цэнтрам староства было мястэчка [[Мястэчка Кражэй|Крожы]] (з [[1535]] г. — [[Кедайней|Кейданы]], а з канца XVI ст. — [[Расейняй|Расіены (Расейны)]]), а духоўным — [[Варняй|Меднікі]] (рэзідэнцыя [[Біскупы жамойцкія|жамойцкага біскупа]]). [[22 жніўня]] [[1492]] г. вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] выдаў [[Аляксандраў прывілей, 1492|земскі прывілей]], якім надзяляў баяр Жамойці тымі ж самымі правамі, што ўжо мелі баяры іншых зямель ВКЛ, і пацвярджаў федэратыўны статус Жамойці. Той жа статус быў пацверджаны земскім прывілеем (1507) вялікага князя [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]]<ref name="Жамойць"/>. У першым пункце граматы 1492 г. вялікі князь Аляксандр усім жыхарам [[ВКЛ]] забараняў казаць, што жыхары Жамойці далучаны да [[ВКЛ]] сілай, а не па добрай волі (''«Найпервей, хочем, иж им [жыхарам Жамойці] жадны не мает мовити, альбо на очи истить, иж бы през меч, альбо через оныи валки были звалчоные, але з доброю волею пристали»'')<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Між тым, поўнай самаізаляцыі ўнутранага жыцця Жамойці не ўдалося дасягнуць. Наадварот, Жамойць праз дзеянні найвышэйшага саслоўя дзяржавы ([[шляхта|шляхты]]) уцягвалася ў агульнадзяржаўныя працэсы: на тэрыторыі Жамойці распаўсюджвалася дзеянне «[[старабеларуская мова|рускамоўных]]» [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|агульнадзяржаўных Статутаў ВКЛ]] (1529, 1566, 1588); на сенатарскія пасады ў Жамойць прызначаліся людзі нежамойцкага паходжання (у тым ліку — прадстаўнікі [[магнат|магнацкіх]] родаў [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Валовічы|Валовічаў]] і інш., галоўныя сядзібы якіх знаходзіліся зусім не ў Жамойці), што адсоўвала на другарадныя пазіцыі такія вядомыя мясцовыя роды як Гірвойны, Буйвіды, Гінтылы і інш.; вялікі князь раздаваў маёнткі ў Жамойці ў вотчыну ці пажыццёва як шляхце з усіх зямель ВКЛ, так і натуралізаваным прыбышам з-за мяжы (з якіх узвысіліся [[род Гурскіх|Гурскія (Горскія)]], [[Гедройцы]], Міланоўскія, [[кальвінізм|кальвіністы]] Гружэўскія і інш.)<ref>Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 988—989, 994.</ref>. Прававыя нормы ВКЛ (у тым ліку — [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуты ВКЛ]]) і агульнае палітычнае жыццё сфарміравалі палітычны клас дзяржавы — [[шляхта|шляхту]], якая ў сваёй большасці паходзіла ад «рускіх» родаў; была праваслаўнай і каталіцкай па веравызнанні (а з XVII ст. — у абсалютнай большасці каталіцкай); мовіла спачатку на «[[старабеларуская мова|рускай мове]]», а пасля на [[польская мова|польскай мове]]; вызначала сябе як «літоўцы» (ці больш складана — «лiтоўцы грэцкага закону людзi», «лiтоўцы руськага рода», «gente Lithuanus, natione Polonus») і лічыла сябе грамадзянамі [[ВКЛ]], а пасля [[Люблінская ўнія|Люблінскай уніі (1569)]] і шырэй — грамадзянамі ўсёй федэрацыйнай польска-літоўскай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 83, 86; Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — С. 53, 60, 64, 95; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 179.</ref><ref>Напрыклад, у прывілеі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] ад 28 студзеня 1588 г. аб зацвярджэнні і ўвядзенні ў дзеянне [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|новага Статута ВКЛ]] адзначалася, што манарх удзячны шляхце Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага (двум слаўным «народам» — польскаму і літоўскаму) за пашырэнне меж дзяржаў і трыманне абароны, а таму і выдае новы Статут для ўсіх саслоўяў Вялікага Княства Літоўскага аб пашырэнні свабод і вольнасцей. Прывілей загадваў надрукаваць Статут для «літоўскага народа» на «[[старабеларуская мова|рускай]]» і [[польская мова|польскай мове]]: ''«Жикгимонтъ Третий, божъю м[и]л[о]стью король полский, великий князь литовъский, руский, пруский, жомоитъский, мазовецъкий, ифляньтъский, тою жъ божъю м[и]л[о]стью назначоный король шведъский, кготъский, ванъдальский и великое княже финълянъдъское и иныхъ. <…> Мы, г[о]с[по]д[а]ръ, знаючы быти повинъность нашу, ижъ есмо тымъ паньствомъ, на которыхъ насъ панъ богъ з ласки и воли своее светое за добровольнымъ обудвухъ народовъ Короны польское и Великого князьства Литовъского обраньемъ посадити рачилъ, повиньни права, вольности и свободы ихъ не толко цело и непорушно деръжати, але што бы наболей примножати, справедливость и оборону чынити, помнечы тежъ и на то, яко тые '''обадва славные народы, польскый и литовскый''' <…> насъ, г[о]с[по]д[а]ра, за пана собе зверхнего на Корону польскую и на Великое князьство Литивъское взяти волели, чого мы, вдячни от нихъ будучы и хотечы имъ завжды правъ, волностей и свободъ въшелякихъ прыкладомъ продъковъ нашихъ прибавляти и примножати, <…> тот статутъ права Великого князьства Литовъского новопоправленый симъ прывильемъ нашимъ стверъжаемъ и всимъ станомъ Великого князьства Литовъского ку уживанью на вси потомные часы выдаемъ. <…> А ижъбы тымъ рыхълей всимъ ку ведомости и уживанью прыйти могъ, прото тотъ статутъ новопоправленый и прывильями земъскими '''писмомъ польскимъ и рускимъ друковати''' и в поветы розослати велели есмо. <…> Писанъ у Кракове лета бож[ъ]его нароженья 1588 м[е]с[я]ца генвара, 28 дня. Сиисмунъдусъ рексъ. [[Леў Іванавіч Сапега|Левъ Сапега]], подъканъцлерый Великого князьства Литовъского. Кгабриель Война, писаръ»''. Гл.: http://starbel.narod.ru/statut1588_pryv2.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180628130829/http://starbel.narod.ru/statut1588_pryv2.htm |date=28 чэрвеня 2018 }}. Той жа [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэці Статут ВКЛ (1588)]] таксама ўказваў, што земскія акты (г.зн. афіцыйнае справаводства) павінны пісацца на «[[старабеларуская мова|рускай мове]]»: ''«А писаръ земъский маеть по-руску литерами и словы рускими вси листы, выписы и позвы писати, а не иншимъ езыкомъ и словы»''. Гл.: http://starbel.narod.ru/statut1588_4.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071119022120/http://starbel.narod.ru/statut1588_4.htm |date=19 лістапада 2007 }}.</ref>. Верагодна, што першым горадам на Жамойці, атрымаўшым [[магдэбургскае права]] на самакіраванне ў канцы XV ст., быў [[Мястэчка Кражэй|горад Крожы]]; дакладна вядома, што другім жамойцкім горадам атрымаўшым тое права ў [[1501]] г., быў [[горад Велюона|горад Вялёна]]<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 369.</ref>. У [[1527]] г. вялікі князь [[Жыгімонт I Стары]] ўзяў пад свой непасрэдны кантроль большую частку (18 валасцей) Жамойцкага староства, тым абмяжоўваючы ўсеахопнасць улады роду Кезгайлаў; а ў [[1527]] і [[1529]] г. увёў грашовы збор (замест натуральнага аброку) у Жамойці, на што ўзнялося [[Паўстанне ў Жамойці (1535—1537)|паўстанне жамойцкіх сялян (1535—1537)]], якое было задушана<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 382; Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 989.</ref>. Тым не менш, новым жамойцкім старостам у 1527 г. па просьбе мясцовай шляхты стаў князь [[Станіслаў Станіслававіч Кезгайла]], сын папярэдняга старосты, які заставаўся самым буйным уласнікам Жамойці і ў 1528 г. выстаўляў ад сваіх маёнткаў 371 вершніка ў войска<ref>История Литовской ССР… С. 79; Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 989.</ref>. === Хвалі новай уніфікацыі ўнутранага жыцця Жамойці (сярэдзіна XVI—XVIII стст.) === [[Файл:Eldership of Samogitia (Žemaitija) within Lithuania in the 17th century.png|thumb|left|220px|[[Жамойцкае староства]] ''(вылучана чырвоным колерам)'' у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]], XVII ст.]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|thumb|220px|Карта Жамойці, 1656 г.]] У [[1566]] г. у [[ВКЛ]] адбылася чарговая ўніфікацыйная адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа, якая канчаткова ліквідавала блытаніну розных тэрытарыяльных адзінак, нярэдка рэліктавых, і паводле якой у дзяржаве асноўнымі адзінкамі адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры станавіліся ваяводствы і паветы (са сваімі соймікамі), колькасць якіх была павялічана шляхам падзелу былых вялізных ваяводстваў. Аднак гэта не закранула Жамойці, дзе працягвала існаваць [[Жамойцкае староства]]: у рацыянальна арганізаванай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры дзяржавы Жамойцкае староства (з 28 цівунстваў) выразна вылучалася і па сутнасці было паветам, бо мела толькі адзін [[Ваяводскі соймік|соймік]], аднак [[Старосты жамойцкія|жамойцкі староста]] меў кампетэнцыі ваяводы і таму быў сенатарам і засядаў у [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце]]<ref name="Albaruthenica 1994">''Закшэўскі, А. Б.'' Юрыдычна-адміністрацыйны рэгіяналізм у І Рэчы Паспалітай / А. Б. Закшэўскі // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 3 : Нацыянальная і рэгіянальныя культуры, іх узаемадзеянне. — Мінск : Навука і тэхніка, 1994. — С. 16—23.</ref>. Староства мела трох сенатараў — [[біскупы жамойцкія|жамойцкі біскуп]], [[Старосты жамойцкія|жамойцкі староста]] і [[кашталяны жамойцкія|жамойцкі кашталян]]. Жамойцкая шляхта была ў XV—XVIII стст. таксама ўключана ў барацьбу магнацкіх груповак у [[ВКЛ]]. [[Файл:Siauliaiaktas17940505.jpg|thumb|right|220px|Акт паўстання шляхты Шавельскай зямлі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага княства]], 1794 г. ''(на польскай мове)'']] У [[1581]] г. у [[ВКЛ]] узнік [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунал]]. Першапачаткова Жамойць, як і ўкраінскія ваяводствы [[Польскае каралеўства|Польскага каралеўства]], павінна была атрымаць асобныя трыбунальскія суды (у Расіенах), аднак сама шляхта Жамойцкага староства ад такой прапановы Вільні адмовілася, што таксама не спрыяла самаізаляцыі ўнутранага жыцця Жамойці<ref name="Albaruthenica 1994"/>. Жамойць стала тэатрам ваенных дзеянняў у ходзе [[Паўночная вайна 1655—1660|Паўночнай вайны (1655—1660)]], у [[1655]] г. была занята шведскімі войскамі і моцна пацярпела. Па ініцыятыве гетмана [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] і часткі шляхты ў [[1655]] г. у радзівілаўскай сядзібе была аб’яўлена [[Кейданская дэкларацыя]]. Жамойць, дзе меліся значныя латыфундыі [[Сапегі|Сапегаў]] (маёнткі [[Скуодас|Шкуды]], [[Крацінга]] і інш.)<ref>История Литовской ССР… С. 142.</ref>, стала важным тэатрам ваенных дзеянняў у ходзе [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1696—1702)|Грамадзянскай вайны ў Вялікім Княстве Літоўскім (1696—1702)]], якая спалучылася з наступнай [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайной (1700—1721)]], калі праз Жамойць у [[1701]]—[[1708]] гг. праходзілі шведскія войскі. У [[1707]] г. у Жамойці прайшлі значныя хваляванні сялян, а ў [[1707]]—[[1711]] гг. голад і хваробы (эпідэмія [[чума|чумы]]) значна скарацілі колькасць насельніцтва Жамойці і [[Каралеўства Прусія|Каралеўства Прусіі]]<ref>Литва Малая // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 628.</ref>. Праз Жамойць праходзілі расійскія войскі ў 1733 г. (у час бескаралеўя ў Рэчы Паспалітай і «[[Вайна за польскую спадчыну|Вайны за польскую спадчыну]]») і ў 1758—1760 гг. у час [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны (1753—1763)]]. Жамойць стала важным цэнтрам пачатку [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] — у [[1768]] г. у [[Расяйней|Расейнах]] была аб’яўлена Генеральная канфедэрацыя ВКЛ. У [[1769]] г. адбыліся значныя [[Паўстанне ў Шавельскай эканоміі|хваляванні сялян Шавельскай эканоміі]]<ref>История Литовской ССР… С. 157—159.</ref>. У 1768—1782 і 1791—1796 гг. адбыліся значныя пратэсты сялян староства Паланга супраць пажыццёвага ўласніка віленскага біскупа [[Ігнацій Якуб Масальскі|Ігната Масальскага]], а ў 1775—1792 гг. — у старостве Вялёна супраць каралеўскага губернатара [[Антоній Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]]<ref>История Литовской ССР… С. 157.</ref>. [[23 лістапада]] [[1793]] г. у ходзе адміністрацыйна-тэрытарыяльных рэформ, прынятых [[Чатырохгадовы сейм|Вялікім соймам]] (1788—1792), [[Жамойцкае староства]] было пераўтворана ў [[Жамойцкае ваяводства]] (1793—1795) і падзелена на тры паветы («зямлі») — Расіенскі, Цельшаўскі і Шавельскі<ref>''Закшэўскі, А. Б.'' Юрыдычна-адміністрацыйны рэгіяналізм у І Рэчы Паспалітай / А. Б. Закшэўскі // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 3 : Нацыянальная і рэгіянальныя культуры, іх узаемадзеянне. — Мінск : Навука і тэхніка, 1994. — С. 16—23; Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 20—21.</ref>. Па прычыне сваёй аддаленасці ад месцаў канцэнтрацыі расійскіх войск тэрыторыя Жамойці стала адным з важных цэнтраў, дзе ўзнялося [[Паўстанне 1794 года|паўстанне 1794 года на чале з Тадэвушам Касцюшкам]]. Для заахвочання сялян адозвы касцюшкаўцаў спецыяльна перакладаліся з польскай на [[літоўская мова|літоўскую мову]]<ref>История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др… С. 174—175.</ref>. === Эканамічнае становішча ў XVI—XVIII стст. === На Жамойці меліся вялікія як дзяржаўныя староствы і эканоміі (Шаўлі, Цверы, Жараны, Платэле, [[Ціркшляй|Ціркшлі]], [[Цяльшэй|Цельшы]] і інш.)<ref>''Gadon, M.'' Opisanie Powiatu Telszewskiego… С. 43, 47, 51.</ref>, якія раздаваліся пажыццёва, так і значныя прыватнаўласніцкія маёнткі, з якіх у XVI—XVII стст. асаблівымі памерамі вылучаліся прыватныя латыфундыі магнатаў [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] (маёнткі [[Шаўкенай|Шаўкяны]], [[Лідувяняй|Лідавяны]], [[Відукле|Відуклі]], [[Скуодас|Шкуды]], [[Крацінга]], Грусце, Гондынга і інш.), [[Радзівілы|Радзівілаў]] (маёнтак [[Кедайняй|Кейданы]], [[Цітувенай|Цытавяны]], [[Таўраге|Таўрогі]]), [[Сапегі|Сапегаў]] (маёнтак [[Рыетавас|Рэтава]], Гелгудышкі), [[Кішкі|Кішкаў]] (маёнтак [[Кедайняй|Кейданы]]), [[Валовічы|Валовічаў]] (маёнтак [[Цітувенай|Цытавяны]], Трушкі, Платэле, Эйгірдзі), [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] (мястэчка [[вёска Плокшчай|Благаславенства]])<ref>История Литовской ССР… С. 150; ''Кіркене, Г.'' Новы погляд на род Хадкевічаў… С. 68—69; ''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s.</ref>. [[Біскупы жамойцкія|Жамойцкі біскуп]] таксама быў значным зямельным уласнікам ([[Варней|Ворні]], [[Жамайчу Калварыя|Кальварыя]], Янопаль і інш.)<ref>''Gadon, M.'' Opisanie Powiatu Telszewskiego… С. 39, 44, 46.</ref>. У сярэдзіне XVI ст. па мужчынскай лініі выгас магнацкі [[Кезгайлы|род Кезгайлаў]], землі якога перайшлі да сваякоў — паноў [[Завішы|Завішаў]] і [[род Шэметаў|Шэметаў]], а самай уплывовай сям’ёй у Жамойці сталі [[Хадкевічы]]. У сярэдзіне XVII ст. згас род Кішкаў, а велізарныя латыфундыі Хадкевічаў па жаночай лініі перайшлі да [[Сапегі|Сапегаў]] (маёнткі [[Скуодас|Шкуды]], [[Крацінга]] і інш.) і іншых асоб. У сярэдзіне XVII ст. у склад латыфундыстаў Жамойці ўвайшлі і [[Агінскія]] (маёнтак [[Ціркшляй|Ціркшлі]] і інш., а ў XVIII ст. набылі значны маёнтак [[Рыетавас|Рэтава]]), а ў XVIII ст. — яшчэ і [[Плятэры]] (маёнтак [[Швекшна|Швекшне]]), [[Карпы (род)|Карпы]] (мястэчка [[Плокшчай|Благаславенства]]), [[Касакоўскія]] (маёнтак Юзафова ў [[Жамойцкае староства|Жамойцкім княстве]], ключ Геруці ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]]), [[Масальскія]] (маёнткі [[Паланга]], [[Плунге|Плунгяны]], Фарніды). Аднак галоўныя рэзідэнцыі ўсіх гэтых магнацкіх родаў знаходзіліся па-за жамойцкімі землямі. Значнымі памерамі ў XVI ст. вылучаліся таксама валоданні сярэднезаможнай шляхты — такіх родаў як [[Білевічы]], [[Белазоры]], Талька-Грынцэвічы, Гротусы, Гружэўскія, [[Зяновічы]], Орвіды, Пяткевічы; у XVII ст. — яшчэ і [[род Гурскіх|Гурскія (Горскія)]], Войны, [[Крышпін-Кіршэнштэйны|Кіршэнштэйны]], [[Гелгуды]], [[Гедройцы]], [[Масальскія]], [[Пацы]], [[Род Сіруцяў|Сіруці]], кальвіністы [[Блінструбы]]; у XVIII ст. — яшчэ і [[род Пшаздзецкіх|Пшаздзецкія]], [[род Коньчаў|Коньчы]], [[Род Залускіх|Залускія]], [[Род Вейсенгофаў|Вейсенгофы]], Нагурскія, [[Род Монтвілаў|Монтвілы]], [[род Пілсудскіх|Пілсудскія]], [[Род Страшэвічаў|Страшэвічы]], [[Род Станевічаў|Станевічы]], Станкевічы і інш.<ref>''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s.</ref> Мець маёнтак у Жамойці было выгадней, чым аналагічны, напрыклад, у [[чарназём]]ных украінскіх ваяводствах [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]], бо галоўны экспарт збожжа ішоў у Заходнюю Еўропу — праз [[Калінінград|Кёнігсберг]] і [[Гданьск]], а не [[Чорнае мора]]<ref>История Литовской ССР… С. 156.</ref>. З першай паловы XVI ст. у Жамойці назіраецца рост прысутнасці нямецкіх купцоў з [[Герцагства Прусія]] і рост гандлёвага абароту з ім, а ў [[1529]] г. для сваёй выгады [[ВКЛ]] заключыла гандлёвы дагавор з Прусіяй, які забараняў вываз металаў з ВКЛ<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 389—390.</ref>. «[[Валочная памера]]» у Жамойці пачалася яшчэ ў [[1553]] г., але на Жамойці ніколі не было развітай [[фальварак|фальваркавай гаспадаркі]], бо вялікія князі літоўскія гарантавалі не засноўваць у Жамойці фальваркаў, таму стварэнне [[фальварак|фальваркаў]] было рэдкасцю<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 589; История Литовской ССР… С. 88, 152.</ref>. Большая частка сялян была вольнай (на паўночным-захадзе Жамойці — каля 90 % усіх сялян), бо плаціла маянткоўцам [[чынш]] — аж да 1861 г., калі быў [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адменены прыгон у Расійскай імперыі]]<ref>Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 996; История Литовской ССР… С. 152.</ref>. Шмат сялян займалася гандлем у [[Каралеўства Прусія|Каралеўстве Прусія]], які дазваляў ім адпраўляць сваіх дзяцей вучыцца за грошы ў жамойцкія парафіяльныя школы і вучыцца на каталіцкіх ксяндзоў, што лічылася за вялікае шчасце<ref>Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 996; История Литовской ССР… С. 152—153.</ref>. У 1650 г. у Жамойцкім старостве колькасць [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|сялянскіх дымоў]] складала звыш 49 тыс., што адпавядае колькасці насельніцтва каля 330 тыс. чалавек<ref name="Жамойць"/>. Шчыльнасць насельніцтва (17,4 чал./км²) была адною з самых высокіх у ВКЛ<ref name="Жамойць"/>. Па прычыне ваенных дзеянняў колькасць дымоў паводле дадзеных ад 1667 г. скарацілася да 34 тыс.<ref name="Жамойць"/> Жамойць славілася вялікай колькасцю дробнай (малазаможнай) шляхты, якая пражывала часта супольна — цэлымі ваколіцамі. У 1667 г. у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]] мелася 5486 маёнткаў шляхты, з якіх 3940 маёнткаў (71,8 %) не мелі прыгонных сялян, а шляхціцы былі аднадворцамі; толькі 1546 шляхецкіх сямей валодалі прыгоннымі сялянамі (цалкам {{num|14036}} сялянскіх двароў); толькі 53 шляхецкія сям’і мелі больш чым па 50 прыгонных<ref>История Литовской ССР… С. 112—113.</ref>. У 2-й палове XVIII ст. колькасць насельніцтва вярнулася да ўзроўню 1650 г. — каля 330 тыс. чалавек<ref name="Жамойць"/>. Паводле попісу 1775 г. у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]] шляхта мела 12,5 тыс. [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|сялянскіх дымоў]], вялікі князь літоўскі — 11 тыс., каталіцкі касцёл — 3 тыс.<ref name="История Литовской ССР... С. 150">История Литовской ССР… С. 150.</ref> Той жа попіс налічыў 5 748 двароў шляхты (у тым ліку магнатаў), з якіх толькі 1 179 двароў (20,5 %) мелі прыгонных сялян<ref name="История Литовской ССР... С. 150"/>. Вялізная [[Шавельская эканомія]] ў 1788 г. налічвала 17 652 душы, дзе на селяніна прыходзілася 1,5 [[валока|валокі]] зямлі<ref>История Литовской ССР… С. 151.</ref>. === Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў часы ВКЛ === [[Файл:Hill of Crosses Siauliai.jpg|thumb|[[Гара Крыжоў]] каля [[Шаўляй|Шаўляя]] на Жамойці. Фота 2005 г.]] [[Файл:Žemaičių Kalvarijos bažnyčia mišios, 2006.jpg|thumb|Працэсія паломнікаў у мястэчку [[Жамайчу Калварыя|Жамойцкая Кальварыя]]. Фота 2006 г.]] Пасля пачатку хрысціянізацыі ў XV ст. Жамойць на працягу існавання [[ВКЛ]] была каталіцкім рэгіёнам, хоць хрысціянізацыя доўгі час з-за няведання балцкіх гаворак многімі немясцовымі ксяндзамі (палякамі і інш.) насіла павярхоўны характар і працягла захоўваўся рэлігійны дуалізм — змешванне дахрысціянскіх вераванняў з хрысціянскімі, а ў паўночна-заходніх кутках Жамойці нават у сярэдзіне XVI ст. не было касцёлаў<ref>Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego. — Wilno, 1913. — С. 8—12; ''Зинкявичюс, З.'' К вопросу о происхождении жемайтского диалекта… С. 117.</ref>. Калі пачаткова [[язычніцтва|паганскае]] насельніцтва Жамойці зацята супраціўлялася прыняццю каталіцтва, то пасля паўсюднага прыняцця пачало зацята яго трымацца. Жамойць стала адзінай зямлёй, якая атрымала ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] неафіцыйную назву сярод шляхты «святой» зямлі<ref name="ReferenceB">Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 994.</ref> за сваю набожнасць і адданасць [[каталіцызм]]у, якія ўвайшлі ў легенды і прымаўкі і захаваліся нават да XX ст. Яшчэ са старажытных часоў у знак шчырай веры насельніцтва (асабліва сялянскае) ставіла ў кожнай вёсцы сімвалічныя драўляныя крыжы, а часам абстаўляла групамі крыжоў цэлыя пагоркі. Каталіцкія ксяндзы карысталіся ўсямернай павагай на вёсцы<ref>Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 994—995.</ref>. У каталіцкім набажэнстве і справаводстве асноўнай мовай была [[лацінская мова|лацінская]], а дадатковай — [[польская мова|польская]]; балцкія гаворкі абмежавана выкарыстоўваліся ў якасці другасных пры пропаведзях у дадатковым набажэнстве, што не спрыяла трываламу засваенню прынцыпаў хрысціянскага веравучэння сярод сялян<ref>Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego. — Wilno, 1913. — С. 8—12.</ref>. З пачатку XVI ст. у Жамойці з’яўляюцца [[яўрэі]], якія засноўваюць у гарадах і мястэчках свае [[кагал]]ы і ўваходзяць у склад [[Брэсцкая сінагога|Брэсцкай сінагогі (акругі)]], а пасля стварэння ў [[1652]] г. [[Віленская сінагога|Віленскай сінагогі (акругі)]] — у яе склад аж да падзелаў Рэчы Паспалітай. Асаблівасцю Жамойці было тое, што тут не мелася пасяленняў [[татары|татар]]. Жамойць павярхоўна закранулі працэсы [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў Рэчы Паспалітай]] і зусім абмінуў працэс увядзення [[уніяцтва|ўніяцтва]] (з 1596 г.). Спроба распаўсюджання [[лютэранства]] ў ВКЛ, калі пачаўся рух [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], не мела поспеху: у 1539 г. у [[Вільнюс|Вільні]] шляхціц-лютаранін [[Абрахам Кульвец]] (ураджэнец вёскі Кульва — каля [[Каўнас|Коўна]]) адкрыў рэлігійную (лютэранскую) школу для малазаможнай шляхты (аднак школа карысталася папулярнасцю толькі ў [[немцы|немцаў]]-мяшчан), а ў 1542 г. Кульвец вымушаны быў эмігрыраваць у суседнюю лютэранскую [[Герцагства Прусія|Прусію]], дзе прапанаваў праграму зрабіць балцкія гаворкі падмуркам усёй адукацыйнай сістэмы ў ВКЛ, выкарыстоўваючы базу новастворанага [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскага ўніверсітэта]] (1544)<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 67, 81.</ref>. Менавіта ў рамках гэтых задум ураджэнец Жамойці, лютэранскі пастар [[Марцінас Мажвідас]] выдаў пры дапамозе прускага герцага ў 1547 г. у [[Калінінград|Кёнігсбергу]] (Прусія) лютэранскі «Катэхізіс» — на заходніх гаворках сучаснай [[жамойцкая мова|жамойцкай мовы (дыялекту)]] з вялікім уплывам гаворак [[пруская мова|прускай мовы]], што было пачаткам друкарства на балцкіх гаворках ВКЛ<ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 134; ''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 597—599; Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье… С. 93, 101.</ref>. Аднак праграма пераходу сістэмы адукацыі на балцкія гаворкі ў ВКЛ (у тым ліку ў Жамойці) не сустрэла ўвагі і не атрымала падтрымкі ў шляхты ВКЛ<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 64, 67, 81; ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 128—129.</ref>. Наадварот, самы ўплывовы магнацкі род ВКЛ — [[Радзівілы]] на чале з [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаем Радзівілам «Чорным»]] — прыняў галоўны ўдзел у мясцовым руху Рэфармацыі ў [[1550]]—[[1570]]-ыя гг., але імкнуўся распаўсюджваць у краіне [[кальвінізм]] і падтрымаў друк рэлігійнай літаратуры на «[[старабеларуская мова|рускай мове]]» ([[Катэхізіс Сымона Буднага|«Катэхізіс» (1562) Сымона Буднага]]) і [[польская мова|польскай мове]] ([[Берасцейская Біблія|«Берасцейская Біблія», 1563]])<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 68.</ref>. Кальвінізм падтрымала тады большая частка сенатараў ВКЛ — у тым ліку жамойцкі староста [[Ян Геранімавіч Хадкевіч]] (хоць і заснаваў у сваім перыферыйным маёнтку [[Скуодас|Шкуды]]<ref>Пачаткова ў XVI ст. мястэчка называлася Ёханесберг і мела па большасці нямецкае насельніцтва нават у XVIII ст. Гл.: ''Gadon, M.'' Opisanie Powiatu Telszewskiego… С. 53, 56, 57.</ref> лютэранскую кірху для немцаў, але ў галоўнай сядзібе — Шаўкяны — кальвінісцкі збор), жамойцкі кашталян [[Мікалай Нарушэвіч (кашталян жамойцкі)|Мікалай Мікалаевіч Нарушэвіч]], троцкі кашталян [[Ян Янавіч Глябовіч]], падканцлер [[Астафій Багданавіч Валовіч]], новагародскі ваявода [[Павел Сапега (ваявода новагародскі)|Павел Іванавіч Сапега]], вялікі пісар літоўскі [[Леў Іванавіч Сапега]] і іншыя магнаты<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 68; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 507; Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье… С. 93.</ref>. У Жамойці па загаду магнатаў пачалі ўзнікаць з [[1550]]-х гг. кальвінісцкія зборы (храмы), але па іх жа загаду ў [[1580]]-ыя гг. амаль усе яны былі пераведзены ў каталіцкія касцёлы<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 524.</ref>. Жамойцкі староста, а пазней віленскі кашталян [[Ян Станіслававіч Кішка]] (каля 1552—1592), прыхільнік [[арыянства]], заснаваў у [[Кедайней|Кейданах]] суполку арыян, аднак галоўную падтрымку іх дзейнасці разгарнуў па-за жамойцкімі землямі — [[Іўе]], [[Лоск]], [[Любча]], [[Вэнграў|Венграў]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 513.</ref>. Пасля [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] на Жамойці, побач з невялікай колькасцю кальвінісцкіх збораў, толькі [[Кедайней|Кейданы]] засталіся (для шляхты) важным цэнтрам [[кальвінізм]]у, [[арыянства]] (да 1658 г.) і [[праваслаўе|праваслаўя]] (меўся значны мужчынскі манастыр і царква з 1652 г.), бо падтрымліваліся біржанскай («кальвінісцкай») галіной князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], уласнікаў Кейданскай латыфундыі. Акрамя таго, у [[Кейданская друкарня|Кейданах мелася значная друкарня (1651—1653)]], суполкі [[шатландцы|шатландцаў]], [[немцы|немцаў]], [[галандцы|галандцаў]] і самая буйная [[кагал|яўрэйская суполка]] ў Жамойці. Толькі ў 1595 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў выдадзены «Катэхізіс» [[Мікалоюс Даўкша|Мікалоюса Даўкшы]], ураджэнца [[Кедайняй|Кейдан]], — першая друкаваная кніга на тэрыторыі ВКЛ на [[літоўская мова|літоўскай мове]], а ў прыватнасці — на заходніх гаворках аўкштайцкага дыялекту [[літоўская мова|сучаснай літоўскай мовы]] (гаворкі вакол гарадоў [[Кедайней|Кейданы]] і [[Шаўляй|Шаўлі]]), якія ў тыя часы атрымалі назву «жамойцкая мова» (lingua Samogitica) тапанімічна — па назве [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]]<ref>''Зинкявичюс, З.'' К вопросу о происхождении жемайтского диалекта… С. 115; ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 129; ''Дзярновіч, А.'' [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва]; ''Насевіч, В. Л.'' [http://vln.by/node/17 Літва].. С. 205.</ref>. Заклік Даўкшы развіваць высокую культуру на балцкіх гаворках таксама не сустрэў падтрымкі ў шляхты<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 81.</ref>. Далейшы друк у ВКЛ на балцкіх гаворках (дзейнасць жамойцкага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]], работы [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінаса Шырвідаса]] і інш.) меў ужо абмежаваны наклад і дапаможны характар — для ўмацавання хрысціянскай веры сярод балтамоўных сялян (некаторыя з якіх яшчэ не адмовіліся поўнасцю ад язычніцкіх абрадаў), а таму меў рэлігійны змест, другаснае (пасля друку на «рускай», лацінскай і польскай мовах) значэнне, зыходзіў ад каталіцкага святарства (а не свецкай шляхты) і быў на «жамойцкай мове» (заходнеаўкштайцкім дыялекце)<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 81; История Литовской ССР… С. 146.</ref>. За ўзмацненне пазіцый [[каталіцызм]]у і дзейнасць супраць перажыткаў [[язычніцтва]] [[Біскупы жамойцкія|жамойцкі біскуп]] (1576—1609) [[Мельхіёр Гедройц]] быў празваны «другім хрысціцелем Жамойці». Узнятая ў XVI ст. спроба заснаваць сталую традыцыю пісьменнасці і друку на балцкіх гаворках, часта на розных яе варыянтах, аказалася няўдалай у ВКЛ і трывала падтрымлівалася ў XVI—XVIII стст. і пазней толькі ў лютэранскім [[Герцагства Прусія|Герцагстве Прусія]] (напрыклад, дзейнасць [[Балтрамеюс Вілентас|Балтрамеюса Вілентаса]], [[Ёнас Брэткунас|Ёнаса Брэткунаса]], [[Даніэль Клейн|Даніэля Клейна]], [[Крысціонас Данелайціс|Крысціонаса Данелайціса]], [[Філіп Руйгіс|Філіпа Руйгіса]], [[Людвікас Рэза|Людвікаса Рэзы]] і інш.), у тым ліку пры дапамозе правячай мясцовай нямецкай [[Гогенцолерны|дынастыяй Гогенцолернаў]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 81; ''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — С. 595—606; Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье… С. 93, 102; История Литовской ССР… С. 145.</ref>. Прычым гэты друк у Прусіі, які ажыццяўляўся мясцовымі балтамі-лютэранамі, быў працягам моўнай традыцыі [[Марцінас Мажвідас|Мажвідаса]]: кнігі там друкаваліся на заходніх гаворках сучаснай [[жамойцкая мова|жамойцкай мовы (дыялекту)]] з вялікім уплывам [[пруская мова|прускіх гаворак]], а таму мова выданняў вылучалася аддаленасцю ад большасці балцкіх гаворак ВКЛ<ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 134; ''Дзярновіч, А.'' [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва].</ref>. Першы поўны пераклад Бібліі на [[жамойцкая мова|жамойцкую мову (дыялект)]] быў надрукаваны ў [[1735]] г. у [[Калінінград|Кёнігсбергу]] ([[Каралеўства Прусія]]) і паўторна надрукаваны пасля выпраўкі ў [[1755]] г. там жа<ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 134.</ref>. [[Файл:Kraziu kolegija bursa.jpg|thumb|left|Езуіцкі калегіум у [[Мястэчка Кражэй|Крожах]], уфундаваны [[Ян Караль Хадкевіч|Янам Каралем Хадкевічам]]. XVII ст.]] Земскія акты (г.зн. афіцыйнае справаводства), якія захаваліся толькі з сярэдзіны XVI ст., у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]] пісаліся да [[1640]] г. на [[старабеларуская мова|«рускай мове» (г.зн. старабеларускай)]], а пасля — на [[польская мова|польскай мове]]<ref name="ReferenceB"/>. Апошняя рэдакцыя агульнадзяржаўнага і «рускамоўнага» зводу законаў — [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|трэці Статут ВКЛ (1588)]] — толькі ў [[1614]] г. была надрукавана на польскай мове. [[Польская мова]] пачынае шырока распаўсюджвацца сярод шляхты (у тым ліку жамойцкай) з [[1610]]-х гг., чаму спрыяў хуткі рост сеткі [[езуіты|езуіцкіх]] школ і [[калегіум]]аў (з [[латынь|лацінскай]] і польскай мовамі навучання), дзе адукацыя была на найвышэйшым узроўні ў ВКЛ і таму прывабнай для [[шляхта|шляхты]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 81—83.</ref>. Так, у [[1614]] г.<ref>У літаратуры сустракаюцца і іншыя даты заснавання калегіума ў Крожах — 1616 г. і 1618 г.</ref> [[Старосты жамойцкія|жамойцкі староста]] [[Ян Караль Хадкевіч]] уфундаваў у [[Мястэчка Кражэй|Крожах]] езуіцкі калегіум (1614—1773), а [[езуіты]] пачалі з таго, што знішчылі ў Крожах святыя жамойцкія дубы і зверглі ідалаў, якім частка сялянства ў тыя часы яшчэ пакланялася і давала ім ахвяры жывёламі<ref>Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье… С. 33.</ref>. [[Польская мова]] з той пары стала дамінуючай у культурным жыцці шляхты і святарства Жамойці аж да [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] і нават пазней. Як сведчылі справаздачы жамойцкіх біскупаў у [[Рым]], шляхта не наведвала касцёлаў, дзе набажэнства вялося на балцкіх гаворках<ref>История Литовской ССР… С. 145.</ref>. У Жамойці балцкія гаворкі існавалі галоўным чынам толькі ў асяроддзі сялянства, дробнай і непісьменнай шляхты і парафіяльнага каталіцкага святарства, бо апошняе рэкрутавалася звычайна з ліку сялян, і выкарыстоўваліся асобнымі езуітамі ў якасці дапаможных пры пропаведзях<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 69.</ref><ref>Выдаваныя ў XVII—XVIII стст. маластаронкавыя польска-літоўскія (польска-літоўска-лацінскія) слоўнікі і лемантары служылі для балтамоўных жыхароў падмуркам для засваення польскай ці лацінскай мовы.</ref>. Яшчэ ў [[1737]] г. жамойцкі біскуп [[Юзаф Міхал Карп]] у сваёй акруговай грамаце рэзка нападаў на многія рэшткі [[язычніцтва]] ў Жамойці сярод сялян<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 570.</ref>. Самым вядомым месцам каталіцкага паломніцтва аж да сённяшняга часу стала мястэчка [[Жамайчу Калварыя|Жамойцкая Кальварыя]], дзе жамойцкі біскуп [[Юрый Тышкевіч (біскуп віленскі)|Юрый Тышкевіч]] у [[1633]] г. заснаваў [[кальварыя|кальварыю]]. У XVII—XVIII стст., у Жамойці, як і паўсюль у [[ВКЛ]], панаваў росквіт пышнага і каталіцкага мастацтва [[барока]], але рэгіён быў перыферыяй дзяржавы ў адносінах культурных тэндэнцый і развіцця навукі. У [[Кедайней|Кейданах]] была адкрыта [[Кейданская гімназія|кальвінісцкая гімназія (1629—1863)]], дзе з 1647 г. пачалі выкладаць у тым ліку і «рускую мову», але ніколі не выкладалі літоўскую ці жамойцкую; а ў 1741 г. у [[Варней|Ворні]] была пераведзена біскупская духоўная (каталіцкая) семінарыя з [[Кражэй|Крож]] (дзе яна раней існавала з 1570 г.)<ref name="ReferenceC">''Gadon, M.'' Opisanie Powiatu Telszewskiego… С. 39.</ref>. У мястэчку [[Базылянай|Падубісь (Падубісь Базыльянскі)]] у 1749—1835 гг. дзейнічалі адзіны ў Жамойці ўніяцкі базыльянскі кляштар, уніяцкая царква і з 1773 г. [[Ордэн Базыльян|базыльянская]] школа (дзе выкладалася ў тым ліку і «руская мова»)<ref>«Руская мова» вывучалася ва ўсіх школах ордэна базыльян і выкарыстоўвалася толькі пры набажэнствах, а справаводства ўніяцкай царквы ў XVIII ст. вялося выключна на польскай мове.</ref>, якая ў XIX ст. налічвала звыш 300 вучняў<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/475 Podubiś Bazyliański w ''Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego'']</ref><ref>У 1836 г. уніяцкая царква па распараджэнні расійскай улады была пераўтворана ў праваслаўную і стала цэнтрам праваслаўнай парафіі, а кляштар базыльян пераўствораны ў праваслаўны манастыр.</ref>. [[Адукацыйная камісія]] (1773) вылучыла Жамойць у 1783 г. у адну з чатырох адукацыйных акруг Літоўскай правінцыі: цэнтрам Жамойцкага аддзела (з трох падакруг) стаў [[Кражэй|горад Крожы]], а школы ў [[Крацінга|Крэцінзе]] і [[Расейняй|Расейнах (Расіенах)]] сталі цэнтрамі падакруг. == Жамойць у часы Расійскай імперыі == === Адміністрацыйная прыналежнасць === [[Файл:Kovno Governorate (1888).jpg|thumb|right|Падзел [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] (1842—1917) на паветы, 1888 г.]] [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|thumb|right|Малюнак [[Антоній Аляшчынскі|Антонія Аляшчынскага]] ''«[[Каўнас|Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' ([[1850]] г.)]] Пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] у 1795 г. тэрыторыя Жамойці была ўключана ў склад [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]] (1795—1801) [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], акрамя паўднёва-ўсходніх раёнаў, якія ўвайшлі ў склад [[Каралеўства Прусія|Прусіі]]. І ў Расійскай імперыі перастала існаваць адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка, якая б мела назву «Жамойць» у афіцыйнай яе назве, аднак назва «Жамойць» стала прысутнічаць у [[Імператар усерасійскі|афіцыйным тытуле расійскага імператара]] — выразам «князь Самагіцкі» аж да 1917 г. Расійскі імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] (1801—1825) сваім указам ад [[21 верасня|9 (21) верасня]] [[1801]] г. падзяліў Літоўскую губерню на дзве — [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскую]] і [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскую губерні]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 26, № 20004; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 111; История Литовской ССР… С. 176.</ref>. Тэрыторыя Жамойці цалкам увайшла ў склад [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]] (1801—1840)<ref>Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 997.</ref>. У 1819 г. прыморскае мястэчка [[Паланга]] з акругай былі перададзены ў склад [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]], але ў 1827 г. зноў вернуты ў склад Літоўска-Віленскай губерні, а пасля ў 1829 г. зноў уключаны ў склад Курляндскай губерні<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 22.</ref>. 18 ліпеня 1840 г. расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў Сенату перайменаваць Літоўска-Віленскую губерню ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] (1840—1917)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13678; Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 997; История Литовской ССР… С. 176.</ref>. Хоць Жамойць не прадстаўляла сабой асобную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку ў Расійскай імперыі, да пачатку 1840-х гг. у афіцыйным расійскім справаводстве Жамойць часам называлася як «Самагіція» ці «самагіцкія паветы» (па-руску «самогитские поветы») — [[Шавельскі павет|Шавельскі]], [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет|Расіенскі]] і [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Упіцкі паветы]]<ref>Указ от 29 ноября 1824 года «Об учреждении контрактов в городе Шавлях Виленской губернии под именем Самогитских» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 39, № 30131; указ 27 мая 1831 года «Об установле­нии временного управления по гражданской части в четырёх Самогитских уездах Виленской губер­нии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленне 1, № 4594; указ 12 февраля 1832 года «О прекращении действия особого в Самогитии Начальника и о восстановлении обыкновенного порядка отношений четырех Самогитских уездов с Виленским Губернским Начальством» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, № 5151; Указ от 11 марта 1832 года «О порядке определения римско-католических духовных к должностям в Самогитии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5225; Указ от 3 мая 1832 года «О непроизводстве двойных окладов чиновникам, командированным из России для исправления должностей земских исправников, заседателей земских судов, городничих и полицмейстеров в четырех самогитских уездах» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5327; Указ от 1 июля 1832 года «О наставлениях касательно долга верноподданичества» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5521; Указ от 19 декабря 1833 года «О учреждении в губерниях, от Польши возвращенных, особых комиссий для рассмотрения метрических и актовых книг» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 8, аддзяленне 1, № 6644; і інш.</ref>. Існавала таксама каталіцкая [[Жамойцкая дыяцэзія|«Самагіцкая» (Жамойцкая) дыяцэзія]], перайменаваная [[11 кастрычніка]] [[1840]] г. у Цельшаўскую (з цэнтрам у [[Варней|Ворнях]]), а ў 1848 г. старая назва «Самагіцкая» была зноў дазволена расійскімі ўладамі да выкарыстання побач з новай<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 25, № 18504; Указ 11 октября 1840 года «О переименовании Литовского Евангелическо-Реформаторского Синода в Виленский, а Самогитской Римско-Католической Епархии в Тельшевскую» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13854.</ref>. Тым жа ўказам 11 кастрычніка 1840 г. большая частка зямельнай маёмасці цельшаўскага біскупа перайшла ў валоданне дзяржаўнага скарбу Расійскай імперыі, што значна звузіла фінансавыя мажлівасці дыяцэзіі<ref name="ReferenceC"/>. [[18 снежня]] [[1842]] г. са складу Віленскай губерні былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана [[Ковенская губерня]] (1842—1917), атрымаўшая неафіцыйную назву «Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)<ref>''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае… С. 4, 20, 22; ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 180—181.</ref><ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 112.</ref>. Цэнтрам Ковенскай губерні стаў [[Каўнас|горад Коўна (цяперашні горад Каўнас)]]. У [[Каўнас|Коўна]] (пабліжэй да губернскай адміністрацыі) па загаду расійскіх улад у 1864 г. была пераведзена і рэзідэнцыя [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага (цельшаўскага) біскупа]]. З 1795 г. мовай афіцыйнага справаводства стала [[руская мова]], аднак да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. Жамойць заўсёды ўваходзіла ў склад [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага (Віленскага) генерал-губернатарства]], а таму была часткай [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] Расійскай імперыі — з усімі наступствамі гэтай прыналежнасці. === Жамойць у час вайны 1812 года, Лістападаўскага і Студзеньскага паўстанняў === [[Файл:Kovenskaya gubernia.jpg|thumb|right|[[Ковенская губерня]] (1842—1917)]] У [[1812]] г. Жамойць была перыферыяй [[Вайна 1812 года|франка-рускай вайны]], але мясцовыя каталіцкія маянткоўцы пастаўлялі харчаванне для армій [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]]. Каб прадухіліць незадаволенасць сялян, [[Біскупы жамойцкія|жамойцкі біскуп]] [[Юзаф Арнульф Гедройц]] (у сваім пасланні ад [[5 жніўня]] [[1812]] г. парафіяльнаму святарству) спецыяльна загадваў сялянам безумоўна падпарадкоўвацца маянткоўцам<ref>История Литовской ССР… С. 120.</ref>. Жамойць стала важным і актыўным раёнам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], якія былі ўзняты шляхтай Літвы і Беларусі, бо Жамойць мела стратэгічнае значэнне з-за свайго выхаду да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]: адсутнасць у дастатковай колькасці ў паўстанцаў [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] рабіла адзіна магчымым яе падвоз з-за мяжы толькі на караблях — да порта [[Паланга|Палангі]] ([[Курляндская губерня]]) побач з жамойцкай [[Крацінга]]й<ref>История Литовской ССР… С. 195, 215.</ref>. Акрамя таго, у паўстаннях на Жамойці (акрамя шляхты) прыняла ўдзел значная колькасць мясцовага сялянства, якое ўдавалася падымаць на барацьбу толькі пры дапамозе прапаганды мясцовых каталіцкіх ксяндзоў. У [[1863]] г. самую вялікую вядомасць атрымаў лідар жамойцкіх паўстанцаў-сялян ксёндз [[Антанас Мацкявічус]] (1828—1863)<ref>История Литовской ССР… С. 213.</ref>. === Структура дваранскага землеўладання === [[Файл:Plunges Oginskio dvaras.JPG|thumb|left|Палац (1879) князёў Агінскіх у [[Плунге|Плунгянах]] у стылі [[неарэнесанс]]]] [[Файл:Palanga Palac Tyszkiewiczow.JPG|thumb|left|Палац (1897) графаў Тышкевічаў у [[Паланга|Паланзе]] ў стылі [[неарэнесанс]]]] У Расійскай імперыі землі Жамойці аж да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]] вылучаліся вялікай канцэнтрацыяй зямельных латыфундый, як мясцовых каталіцкіх уласнікаў, так і рускіх: каля 60 уласнікаў валодалі 1/3 зямлі<ref>История Литовской ССР… С. 180.</ref>. Пасля далучэння зямель [[ВКЛ]] да Расійскай імперыі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай у многіх нелаяльных мясцовых уласнікаў расійская ўлада канфіскавала маёнткі і пачала раздаваць рускім дваранам ці прадаваць мясцовым латыфундыстам. Так, на Жамойці расійскія дваране графы [[род Зубавых|Зубавы]] атрымалі вялізныя латыфундыі [[Юрбаркас|Юрбург]] і [[Таўраге|Таўрогі]] (51 тыс. дзесяцін), пазней прададзеныя дзяржаўнаму скарбу; латыфундыі {{нп5|Грузджэй|Груздзе|lt|Gruzdžiai}} і [[Жагарэ|Жагоры]] (146 тыс. дзесяцін); латыфундыі [[Крацінга]] і [[Плунге|Плунгяны]] (60 тыс. дзесяцін); і [[Шавельская эканомія|Шавельскую эканомію]] (64 тыс. дзесяцін); князі [[род Васільчыкавых|Васільчыкавы]] — латыфундыі [[Юрбаркас|Юрбург]] і [[Таўраге|Таўрогі]] (51 тыс. дзесяцін), падараваныя расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]]; графы Кайсаравы — Лабгіры (28 тыс. дзесяцін); [[род Нарышкіных|Нарышкіны]] набылі ў Зубавых латыфундыі Груздзе і [[Жагарэ|Жагоры]] (146 тыс. дзесяцін); графы [[род Татлебенаў|Татлебены]] — маёнтак [[Кедайней|Кейданы]] (у 1866 г.); і г.д.<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 585—589; ''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s.</ref> Гэта прывяло на Жамойці (а пазней — у створанай [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]) да найбольшай канцэнтрацыі латыфундый рускіх маянткоўцаў сярод [[Паўночна-Заходні край|усіх паўночна-заходніх губерняў]] Расійскай імперыі, што толькі ўзмацнілася пасля антырасійскіх паўстанняў мясцовай шляхты ў 1831 і 1863 гадах і чарговых канфіскацый. Значна скарацілася на Жамойці колькасць маёнткаў князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] — яны страцілі ці прадалі такія значныя свае шматвяковыя валоданні як латыфундыі [[Біржай|Біржы]], [[Кедайней|Кейданы]] і інш. Так, пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] на Жамойці былі канфіскаваны маёнткі асобных прадстаўнікоў мясцовых каталіцкіх родаў — князёў [[Сапегі|Сапегаў]] (маёнтак [[Скуодас|Шкуды]]), графаў [[Плятэры|Плятэраў]] (маёнтак [[Дусятас|Дусяты]]), [[Род Залускіх|Залускіх]] (маёнтак [[Гульбіны]]), [[Род Станевічаў|Станевічаў]] (маёнтак {{нп5|Лідувенай|Лідавяны|lt|}}), Страшэвічаў (маёнтак {{нп5|Рагувеле|Рогаў|lt|Raguvėlė}}), Трускоўскіх (маёнтак Трускаў) і г.д.<ref>''Iwaszkiewicz, J.'' Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773—1867… С. 42.</ref> Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі канфіскаваны валоданні Гейштараў (маёнтак Ігнацагрод), графаў [[Чапскія|Чапскіх]] (маёнтак [[Кедайней|Кейданы]] і Калнабяржэ), Віткевічаў (маёнтак Пашаўша) і г.д.<ref>''Iwaszkiewicz, J.'' Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773—1867… С. 43—44.</ref> Нягледзячы на гэта, на Жамойці пасля 1864 г. захоўвалася большая, чым у рускіх уласнікаў, колькасць латыфундый мясцовых каталіцкіх уласнікаў — графаў [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] (маёнткі [[Біржай|Біржы]], [[Паланга]]<ref>Горад Паланга ўваходзіў у склад Курляндскай губерні Расійскай імперыі, але побач з горадам Крацінга Ковенскай губерні.</ref>, [[Крацінга]], [[Раўдондварыс|Чырвоны Двор]], Шукяны, [[Куртувенай|Куртавяны]], [[вёска Дарбенай|Дарбяны]], Бабціны і інш.), графаў [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] (маёнткі Солы, [[Рокішкіс|Ракішкі]] і інш.), графаў [[Агінскія|Агінскіх]] (маёнткі [[Рыетавас|Рэтава]], [[Плунгэ|Плунгяны]] і інш.), [[Карпы (род)|Карпаў]] (маёнткі [[Ёнішкеліс|Яганішкеле]], [[вёска Смільгяй|Смільге]], [[Клавайней|Клаваны]] і інш.), князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] (маёнтак [[вёска Таўенай|Тавяны]]), графаў [[Плятэры|Плятэраў]] (маёнткі Бяльмонты, [[вёска Карцяна|Карцяны]], Шатэйкі, Вількяны, [[Швекшна|Швекшне]] і інш.), графаў [[Касакоўскія|Касакоўскіх]] (маёнткі [[Ёнава|Янава]], Марцінішкі і інш.), графаў [[Валовічы|Валовічаў]] (маёнтак Савятышкі), князёў [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]] (маёнткі [[Ужвянціс|Ужвенты]], Капяны і інш.), графаў [[Пуслоўскія|Пуслоўскіх]] (маёнткі [[вёска Жыдыкай|Жыдыкі]], [[Таўрагнай|Таўрагіны]], Элеанорава і інш.), баронаў фон дэр [[род Ропаў|Ропаў]] (маёнткі [[Шэдува|Шадаў]], Радзівіланы, Жыляны, Даўкшагола, Юхнайце і інш.), якія звычайна стала пражывалі ў сваіх жамойцкіх сядзібах. Да сярэднезаможнага мясцовага каталіцкага дваранства адносіліся [[Камары (род)|Комары]], графы [[Забелы (род)|Забелы]], [[род Бурбаў|Бурбы]], [[Лапацінскія]], [[Білевічы]], [[род Храпавіцкіх|Храпавіцкія]], [[род Гурскіх|Гурскія (Горскія)]], [[род Пілсудскіх|Пілсудскія]], графы [[Чапскія]], [[Пшацішэўскія|Пжацішэўскія]], [[Касцялкоўскія]], [[Даўгялы (род)|Даўгялы]], [[род Коньчаў|Коньчы]], [[род Монтвілаў|Монтвілы]], [[род Шэметаў|Шэметы]], [[род Мінейкаў|Мінейкі]], Заны, Пяткевічы, [[род Марыконі|Марыконі]], [[Хлявінскія]], [[Сясіцкія]], [[Рутоўскія]] і інш.<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 585—589; История Литовской ССР… С. 180; ''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s.</ref> У [[1890]]-ыя гг. у Ковенскай губерні дваране (5224 маёнткі) валодалі 40,6 % усёй зямлі, а сярод сялян пераважалі дробныя ўласнікі, якія мелі да 10 дзесяцін<ref name="История Литовской ССР... С. 248">История Литовской ССР… С. 248.</ref>. === Эканамічнае развіццё === [[Файл:Rietavo Sv.ark.Mykolo baznycia.JPG|thumb|Касцёл Святога архангела Міхаіла (1873) у [[неараманскі стыль|неараманскім стылі]] ў маёнтку [[Рыетавас|Рэтава]] князёў [[Агінскія|Агінскіх]]]] Сяляне па большасці жылі бедна, акрамя невялікай колькасці тых, якія хадзілі на заробкі ў найбліжэйшыя партовыя гарады ці [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]]<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 589.</ref>. У [[1861]] г. у Расійскай імперыі было [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адменена прыгоннае права]], чым быў адкрыты шлях для інтэнсіўнага развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]], хоць і да таго часу ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] мелася значная праслойка асабіста вольных сялян (у 1860 г. — 54 %), а каля 25 % прыгонных сядзелі на [[чынш]]ы<ref>История Литовской ССР… С. 180, 181.</ref>. [[Яўрэі]] таксама ўвесь час былі катэгорыяй асабіста вольнага насельніцтва і займалі дамінуючыя пазіцыі ў сферы гандлю і рамяства<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 591.</ref>. Тым не менш, галоўнымі рухавікамі эканомікі губерні былі сярэднія і заможныя каталіцкія дваране, а базай эканомікі заставалася [[сельская гаспадарка]] іх маёнткаў<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 589—590.</ref>. Самыя перадавыя тэхналогіі прыносіліся ў край мясцовымі дваранамі. Так, яшчэ ў [[1855]] г. заможны маянтковец [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губерняў]] граф [[Райнальд Тызенгаўз]] купіў першыя ў Ковенскай і Віленскай губерні [[параход]]ы: вялікі хадзіў па [[Нёман|рацэ Нёман]], а меншы — па [[Вілія|рацэ Вілія]]<ref>Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье… С. 54.</ref>. А з [[1870]]-ых гг. князь [[Багдан Ірэніевіч Агінскі|Багдан Агінскі]] (1848—1909) ствараў са свайго маёнтка [[Рыетавас|Рэтава]] ўзорны прагрэсіўны эканамічны і культурны цэнтр: мелася гута; фабрыка па вырабу сельскагаспадарчых машын; сімфанічны аркестр; музычная школа; ветраная электрастанцыя (1892); лакальная [[Тэлефонная сувязь|тэлефонная лінія]] (1892), якая злучыла маёнткі Рэтава, Плунгяны ([[Міхал Ірэніевіч Агінскі|Міхала Агінскага]]) і [[Крацінга]] (графаў [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]); і інш. У [[1900]] г. мясцовыя заможныя каталіцкія маянткоўцы (Тышкевічы, Агінскія, [[род Мяйштовічаў|Мяйштовічы]], Коньчы, Завішы, Комары, [[род Венцлавовічаў|Венцлавовічы]] і інш.) па прыкладу мінскіх дваран з [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] стварылі сваё [[Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі]] для супольнай арганізацыі намаганняў па эканамічнаму развіццю губерні. У таварыства запрашаліся і рускія землеўласнікі: напрыклад, [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] быў яго першым старшынёй (1901—1902), бо валодаў у губерні канфіскаваным у графаў [[Чапскія|Чапскіх]] маёнткам Калнабяржэ. Прамысловасць была развіта адносна слаба. Малазямелле прымушала сялян у пачатку XX ст. эмігрыраваць у [[Велікабрытанія|Велікабрытанію]], [[ЗША]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскую Амерыку]]<ref name="История Литовской ССР... С. 248"/>. === Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў Расійскай імперыі === [[Файл:Simonas Daukantas.png|thumb|left|[[Сіманас Даўкантас]] (1793—1864)]] [[Файл:Motiejus Valančius, Bishop of Samogitia.jpg|thumb|Жамойцкі біскуп [[Матэюс Валанчус]] (1801—1875)]] [[Файл:Poetas Antanas Strazdas.jpg|thumb|Ксёндз і паэт [[Антанас Страздас]] (1760—1833), выхаванец [[Варнейская семінарыя|Варнейскай семінарыі]]. Партрэт-уяўленне аўтарства [[Эдвард Матэй Ромер|Эдварда Ромера]], 1877 г.]] У сярэдзіне XIX ст. Жамойць стала месцам т.зв. «[[Жамойцкае адраджэнне|Жамойцкага адраджэння]]» (хуткага развіцця свецкай літаратуры на [[жамойцкая мова|жамойцкай гаворцы (мове)]] і [[літоўская мова|літоўскай мове]]), а пазней — месцам фармавання літоўскага нацыянальна-дэмакратычнага руху, што было забяспечана падтрымкай каталіцкага святарства (у першую чаргу — каталіцкіх біскупаў [[Матэюс Валанчус|Матэюса Валанчуса]] і [[Антанас Баранаўскас|Антанаса Баранаўскаса]]) і сістэмай каталіцкіх школ і семінарый<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 123—127, 128—132.</ref>. У [[1803]] г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Віленскі ўніверсітэт]], дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 123.</ref>. У [[1808]] г. у [[Варшава|Варшаве]] ксяндзом [[Францішак Ксаверый Богуш|Францішкам Ксаверыем Богушам]] была надрукавана кніга «Аб пачатку народа і мовы літоўскай», якая сцвярджала, што «літоўская мова» — гэта [[балцкія мовы|балцкая мова]], вельмі старажытная і ўнікальная; што «літоўцы» — гэта балцкі народ; і заклікала шляхту Літвы зрабіць літоўскую (балцкую) мову мовай высокай культуры<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 123—124.</ref>. Аднак на Віленшчыне ідэі Богуша не атрымалі папулярнасці, а знайшлі сваю падтрымку ў студэнта Віленскага ўніверсітэта і ўраджэнца Жамойці, селяніна [[Сіманас Даўкантас|Сіманаса Даўкантаса]], які пазней аказаў уплыў на дробных шляхціцаў з Жамойці [[Сіманас Станявічус|Шымана Станевіча (Сіманаса Станявічуса)]] і [[Дыянізас Пошка|Дыянізія Пашкевіча (Дыянізаса Пошку)]]<ref name="ReferenceD">История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 124—125.</ref>. Даўкантас, Станявічус і Пошка сталі балтамоўнымі паэтамі і гісторыкамі-аматарамі, якія першапачаткова прызнаваліся ў любві да роднай Жамойці (а пасля шырэй — Літвы), лічылі [[жамойты|жамойтаў]] і [[літоўцы|літоўцаў]] адным народам і мэтанакіравана пачалі ствараць творы высокай культуры на [[жамойцкая мова|жамойцкай мове (гаворцы)]]<ref>[[Жамойцкая мова]], на якой пісаліся творы С. Валюнаса, С. Даўкантаса, С. Станявічуса і іншых асоб у XIX ст. у часы «Жамойцкага адраджэння» і якая зараз часцей разглядаецца як дыялект [[Літоўская мова|сучаснай літоўскай мовы]], склалася (на думку З. Зіняквічуса) галоўным чынам на аснове гаворак [[Куршы|куршаў]] ці (на думку [[Валянцін Васілевіч Сядоў|В. В. Сядова]] і [[Алег Сяргеевіч Шырокаў|А. С. Шырокава]]) на аснове гаворак старажытных [[Жамойты|жамойтаў]] і часткова [[Куршы|куршаў]]. Гл.: ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 129; Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 146—147.</ref> і адначасова на [[польская мова|польскай мове]], хоць многія значныя кнігі Даўкантаса і Пошкі былі надрукаваны толькі ў канцы XIX — пачатку XX ст.<ref name="ReferenceD"/> Аднак дзейнасць Даўкантаса, Станявічуса, Пошкі і іншых жамойцкіх ураджэнцаў у [[1820]]—[[1840]]-ыя гг. не аказала вялікага ўплыву на мясцовае сярэдняе і заможнае каталіцкае дваранства Жамойці і Віленшчыны. Для мясцовых польскамоўных каталіцкіх сярэдніх і заможных дваран [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] у першай палове XIX ст. было больш характэрна называць сябе і славянамоўнае сялянства (у першую чаргу беларускамоўнае сялянства) «літоўцамі» (ці па-польску «літвінамі»), а ўсё балтамоўнае насельніцтва [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] — «жамойтамі» (ці па-польску «жмудзінамі»)<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }}…С. 8, 64; ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. — С. 124; ''Снегирев, И. М.'' Русские простонародные праздники и суеверные обряды : в 4 вып. — 1837. — Вып. 1. — С. 94.</ref><ref>Напрыклад, паводле афіцыйных дакументаў Міністэрства народнай асветы Расійскай Імперыі ад 1803 г., у друкарні Віленскага ўніверсітэта (якой заведвалі ксяндзы езуіты) і віленскай друкарні ксяндзоў базыліянаў мова выданняў на балцкіх гаворках афіцыйна пазначалася па традыцыі як «самогицкий язык» (г.зн. «жамойцкая мова» ці «жмудская мова»). Гл.: [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004166139?get=pdf Сборник материалов для истории просвещения в России, извлеченных из Архива Министерства народного просвещения]{{Недаступная спасылка}}. — Санкт-Петербург, 1902. — Т. 4. Вып.1. — С. 341—342.</ref><ref>Ананімны сучаснік Y.Q. у часопісе «Dziennik Wileński» (1817 г., № 33) аспрэчыў высновы трактата «Аб пачатку народа і мовы літоўскай» ксяндза [[Францішак Ксаверый Богуш|Францішка Ксаверыя Богуша]] аб балцкасці сучасных і старажытных літоўцаў, у тым ліку спасылаючыся на работы шведскага гісторыка Тунмана. Ананімны сучаснік адзначыў, што ўсім вядома, што сялянства ў Літве славянскае, а старажытныя літоўцы паходзяць не ад герулаў (як кажа ксёндз Богуш), а ад славянскага народа «леты», на славянскую мову якіх часткова паўплывалі готы і фіны, аднак «механізм мовы» ў канечным выніку застаўся славянскім на тры чвэрці моўнага складу (Гл.: [http://ebuw.uw.edu.pl/Content/22974/zip/ «Dziennik Wileński», 1817 г., № 33. С. 332, 335]). А прыведзеныя ксяндзом Богушам прыклады «літоўскіх слоў» ананімны сучаснік Y.Q. вызначыў як «жамойцкую мову», а не «літоўскую»: «Падабалася Богушу для забавы ці для смеху ў такім вялізным гістарычным трактаце шэсць старонак на жамойцкую этымалогію не пашкадаваць» (Гл.: [http://ebuw.uw.edu.pl/Content/97861/zip/ «Pamiętnik Warszawski», 1817 г. Т. 9 (grudzień). С. 475.]).</ref>. Тых жа нешматлікіх збяднелых каталіцкіх дваран і балтамоўную інтэлігенцыю Жамойці, якія ў канцы XIX — пачатку XX ст. пачалі цікавіцца балцкімі гаворкамі і лічыць, што «літоўцы» (ці па-польску «літвіны») — гэта [[балты]], мясцовае сярэдняе і заможнае каталіцкае дваранства літоўска-беларускіх губерняў пачало называць «[[літваманы|літваманамі]]»<ref>''Buchowski, K.'' [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku]… С. 26; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 137.</ref>. [[Файл:Cerkve1.jpg|thumb|left|Праваслаўная царква Успення Божай Маці (1894) у [[горад Мажэйкей|горадзе Мажэйкеі]]. Фота 2009 г.]] Поспех руху па папулярызацыі жамойцкай мовы (гаворкі) наступіў пасля [[1848]] г., калі Даўкантас прапанаваў новапрызначанаму [[Біскупы жамойцкія|жамойцкаму біскупу]] (1849—1875) [[Матэюс Валанчус|Матэюсу Валанчусу (Валанчэўскаму)]], першаму біскупу сялянскага паходжання, напісаць на жамойцкай гаворцы гісторыю [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], а Валанчус пачаў патрабаваць ад ксяндзоў казаць пропаведзі ў Жамойцкім біскупстве на [[жамойцкая мова|жамойцкай гаворцы]] і адкрываць школы пры касцёлах з навучаннем на жамойцкай гаворцы. Гэты крок яшчэ больш узмацніў аўтарытэт Валанчуса сярод жамойцкіх сялян, празваўшых Валанчуса «жамойцкім князем»<ref name="ReferenceE">История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 126.</ref>, хоць каталіцкія біскупы ў Жамойці атрымлівалі аўтарытэт сярод сялян апрыёры. Умела лавіруючы паміж афіцыйнай расійскай адміністрацыяй і польскамоўным каталіцкім дваранствам, Валанчус здолеў пашырыць сферу выкарыстання жамойцкай гаворкі [[літоўская мова|літоўскай мовы]], прадухіліць русіфікацыю каталіцкага касцёла ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], што пачала шырыцца ў іншых [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]], а таксама арганізаваць друк літоўскамоўнай літаратуры ў суседняй лютаранскай [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], дзе [[літоўская літаратура]] заўжды падтрымлівалася, і т.зв. [[кніганошы|рух «кніганош» (1864—1904)]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 126, 130—131.</ref>. Аднак папулярызацыя жамойцкай гаворкі літоўскай мовы закранула толькі сялянскую масу і ксяндзоў, многія з якіх таксама паходзілі з сялян, і таму была больш ліквідацыяй непісьменнасці, чым увядзеннем «літоўскай мовы» у дваранскія колы<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 125—127, 130—132.</ref>. Гэта значна адрознівалася ад працэсу папулярызацыі [[беларуская мова|беларускай мовы]], што падтрымлівалася дваранамі Беларусі: напрыклад, у [[1852]] г. у [[Мінск]]у прэм’ера п’есы «Ідылія» («Sielanka») двараніна [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (закліка да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і адзінства) была арганізавана мінскімі каталіцкімі дваранамі, якія і былі галоўнымі гледачамі. У [[1840]]—[[1850]]-я гг. Дунін-Марцінкевіч з трупай свайго тэатра ласкава запрашаўся ў многія дваранскія сядзібы Беларусі, нават нелегальна, бо з [[1852]] г. дзейнасць яго тэатра была забаронена<ref>16 лютага 1856 г. [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], які пісаў раней і па-польску, і па-беларуску, напісаў публіцыстычны верш «Хіба я стары?» з праграмным крэда: ''«Як раіць [[Уладзіслаў Сыракомля|пясняр Сыракомля]], пішу я цяпер, як заўсёды, на [[беларуская мова|мове мужычай]]»''. А 10 снежня 1856 г. у Мінску напісаў вершаванае апавяданне «Літаратарскія клопаты» з прысвячэннем [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславу Сыракомлю]], дзе апісаў, як ахвотна ў Магілёўскай губерні каталіцкія маянткоўцы (у тым ліку жанчыны) папулярызуюць творы Марцінкевіча: ''«Там амаль кожны маянтковец з ахвотаю і энтузіязмам паўтарае перад грамадою сваіх сялян усё, што толькі на [[беларуская мова|іх мове]] надрукавана, паколькі ён гэтых сялян дзецьмі сваімі называе. Міла назіраць, як прыгожая, з арыстакратычным выхаваннем, таленавітая дзяўчына, як багатая цнотамі гаспадыня вясковага панскага двара, сабраўшы ў святочны дзень дваровую чэлядзь і сялянак, якія прыйшлі на нараду або з якой просьбай да пані, чытае перад усцешанымі ўрыўкі з „Гапона“, „Вечарніц“ або з „Купалы“, а пачцівыя сялянкі слухаюць сцэны; удзячныя сваім чытальніцам, вяртаюцца яны ўзрушаныя дамоў, у сямейных колах апавядаючы, як паны апісваюць іх звычаі і ахвотна цікавяцца іх доляй. Таму селянін наш, набываючы да паноў нейкую сімпатыю, мацней з імі звязваецца і паволі выцясняе са свайго сэрца ўкаранёны з дзяцінства супраць тых жа паноў погляд, таму селянін, бачачы на сваёй зразумелай мове кніжку, у якой апісваюцца звычаі і абрады, перададзеныя яму па традыцыі ад продкаў, рад бы такую прачытаць, сам набірае ахвоты вучыцца або заахвочвае сваіх дзяцей. У гэтым я пераканаўся на ўласныя вочы, якія заплылі слязою радасці і ўзрушэння…»''. Гл.: ''Дунін-Марцінкевіч, В.'' Збор твораў: у 2 т. — Т. 2. — С. 92—93, 381, 572, 574. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч яшчэ ў 1859 г. пачаў рабіць першы пераклад на беларускую мову польскамоўнай паэмы «Пан Тадэвуш», якую напісаў [[Адам Міцкевіч]].</ref><ref>Цікава, што, калі пасля задушэння паўстання адміністрацыя [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага генерал-губернатара]] падштурхоўвала мясцовае дваранства прыносіць вернападданыя адрасы расійскаму імператару, [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] [[Яўстах Станіслававіч Прушынскі|Яўстах Прушынскі]] прамовіў свой адрас у верасні 1863 г. ад імя дваран Мінскай губерні на беларускай мове. Рускі чыноўнік адміністрацыі віленскага генерал-губернатара Масолаў, сведка падзеі, напісаў у мемуарах, што гэты беларускамоўны адрас палічылі за чарговую хітрасць мясцовых каталіцкіх дваран («палякаў»): «Ковенскае дваранства прадставіла адрас за 500-мі подпісамі 26 жніўня, затым гродзенскае — у сярэдзіне верасня; у канцы верасня і мінскае разам з новым маршалкам Прушынскім, чалавекам выдатнай сумленнасці, сілы волі і розуму. Вырашыўшы скласці адрас, ён напісаў агульнае пасланне на беларускай мове з выказваннем сваіх перакананняў. У ім ён выказаў упэўненасць у гістарычнай неабходнасці зліцця [[Паўночна-Заходні край|заходніх губерняў]] з Расіяй, але ў той жа час неабходнасць гэтага зліцця ён даказваў думкай аб панславізме. Думка гэта пусціла карані ў Мінскай губерні, бо ў ёй заключалася вядомая хітрасць палякаў, якія на ўсё згодны, абы толькі не быць і не называцца рускімі». (Гл.: ''Масолов, А. Н.'' Виленские очерки 1863—1865 гг. / А. Н. Масолов // Русская старина. — 1883. — Т. 40. — С. 585.).</ref><ref>Мінскі маянтковец і мемуарыст [[Міхал Крыспін Паўлікоўскі]] напісаў у сваіх мемуарах аб стаўленні дваран Беларусі да беларускай мовы ў канцы XIX — пачатку ХХ ст.: ''«Маёнтак быў, як правіла, прыхільны да беларушчыны. З селянінам размаўлялі па-беларуску. Правільная і беглая беларуская гаворка была як бы своеасаблівым стылем. Заахвочванне беларускай мовы, фальклору і звычаю і клопат пра іх лічыліся адзіным плённым, і прытым легальным, спосабам змагання з [[русіфікацыя]]й»''. Гл.: ''Pawlikowski, M.K.'' Mińszczyzna… С. 301.</ref>. А рэха тых гучных падзей успамінаў яшчэ [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]]<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 210.</ref>. Пасля Валанчуса дзейнасць па папулярызацыі балтамоўнага пісьменства і літаратуры ўзначаліў ксёндз [[Антанас Баранаўскас]], які паходзіў з сялян, быў гадаванцам [[Варнейская семінарыя|Варнейскай семінарыі]] ([[Ковенская губерня]]) і прафесарам Ковенскай семінарыі, а пазней стаў [[Ломжынскае біскупства|сейненскім біскупам]] (1897—1902) — у [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]] ([[Варшаўскае генерал-губернатарства]]), куды і перамясціўся галоўны цэнтр падтрымкі «літоўскай мовы»<ref name="ReferenceE"/>. Менавіта ў [[Марыямпальская гімназія|Марыямпальскай гімназіі]] (у Сувалкаўскай губерні) атрымаў першую адукацыю [[Ёнас Басанавічус]], які ўжо ў пачатку XX ст. пачаў лічыцца «патрыярхам літоўскага народа» — лідарам літоўскага нацыянальна-дэмакратычнага руху — і стаў адным з падпісантаў [[Акта незалежнасці Літвы|Акта незалежнасці Літвы (1918)]]<ref name="ReferenceF">История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 142.</ref>. А літоўскамоўнае выданне руху [[штомесячнік]] [[Аўшра (1883)|«Аўшра» («Світанак»)]], рэдактарам якога быў Басанавічус, пачало выдавацца з [[1883]] г. ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]<ref name="ReferenceF"/>. Менавіта на аснове балцкіх гаворак вакол [[Марыямпале]] (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак [[яцвягі|яцвягаў]]<ref>На тэрыторыі вакол гарадоў Марыямпале і Сувалкі ў старажытнасці жыло заходнебалцкае племя [[яцвягі|яцвягаў]]. Паводле даследаванняў сучаснага літоўскага лінгвіста Зігмаса Зінкявічуса менавіта на базе гаворак яцвягаў у Вялікім Княстве Літоўскім былі складзены сучасныя паўднёвыя гаворкі аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, якія далі пачатак сучаснай літоўскай літаратурнай мове, надаўшы ёй па прычыне сваёй аддаленасці ад большасці гаворак арэол і ўражанне вельмі старажытнай і архаічнай мовы ўцэлым. Гл.: ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 100. Балцкія гаворкі ў [[Вільнюс|Вільні]] і Віленшчыне не захаваліся да нашага часу, бо яшчэ ў часы існавання Вялікага Княства Літоўскага яны былі выцеснены ці заменены славянскімі гаворкамі.</ref>) пачала тады стварацца [[літоўская мова|сучасная літоўская літаратурная мова]], ігнаруючы набыткі балтамоўнага друку ў часы Рэфармацыі і «Жамойцкага адраджэння». Плёнам «[[Жамойцкае адраджэнне|Жамойцкага адраджэння]]» для фарміравання ўстойлівай літаратурнай мовы аказалася толькі хваля зацікаўленасці да балцкіх гаворак. Захоўваліся яўрэйскія рэлігійныя суполкі. У 1824 г. у Кейданах па ўказу імператара было зачынена ўніяцкае духоўнае вучылішча. Расійскія ўлады будавалі і праваслаўныя цэрквы, у першую чаргу для рускіх чыноўнікаў і вайскоўцаў<ref>''Gadon, M.'' Opisanie Powiatu Telszewskiego… С. 34.</ref>. === Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў і шлях да літоўскай дзяржаўнасці === [[Файл:Starolitwin - Kuryer Litewski 1906 nr 146 s 1.jpg|left|thumb|Артыкул «Мы і літоўцы» ананімнага аўтара пад крыптонімам «Старалітовец» (Starolitwin) у газеце «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]» (№ 146, 1906 г.)]] [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі]] дазволіла легалізаваць дзейнасць палітычных партый, але многія партыі былі заснаваны рознымі народамі імперыі яшчэ да той пары. Вынікі рэвалюцыі дазволілі легалізаваць культурную дзейнасць на любых мовах, што было спрыяльным для ўздыму і росквіту балтамоўнай культуры. [[Файл:Newspaper Prawda - nr 41 - 1907 AD.jpg|thumb|Артыкул «Шчырыя словы» у варшаўскай газеце «Prawda» (№ 41, 1907 г.) аб тым, як на «Жамойці» («Жмудзі») пры першых выбарах у [[Дзяржаўная Дума, Расійская імперыя|Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі]] мясцовае сялянства адмовіла «польскім дваранам» у праве прамаўляць за ўсё насельніцтва Жамойці і адносілася да дваран варожа, як да суседзяў і чужынцаў]] Хоць у Ковенскай губерні дзейнічалі аддзяленні многіх партый і рухаў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] і [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] Расійскай імперыі, аднак самымі ўплывовымі і масавымі былі партыі літоўскага (балтамоўнага) нацыянальна-дэмакратычнага руху, які складаўся з прадстаўнікоў сялян, каталіцкага святарства і з невялікай колькасці малазаможных дваран-«літваманаў» — ураджэнцаў Ковенскай і Аўгустоўскай губерняў. Такі сацыяльны склад у многім вызначыў фармаванне трох асноўных плыней руху: сацыялістычныя партыі, хрысціянскія дэмакраты (кансерватары — на чале з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]]) і нацыяналісты («таўцінінкі» — на чале з [[Антанас Смятона|Антанасам Смятонам]]). Самымі моцнымі і стабільнымі былі хрысціянскія дэмакраты (каталіцкі клір і клерыкальная інтэлігенцыя) і нацыяналісты (сяляне і свецкая інтэлігенцыя)<ref name="ReferenceG">История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 140.</ref>. На выбарах у [[Дзяржаўная Дума, Расійская імперыя|Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі]] гэтыя партыі аб’ядноўваліся з [[яўрэі|яўрэямі]] супраць мясцовых каталіцкіх маянткоўцаў і польскамоўных палітыкаў, бо не бачылі ў апошніх саюзнікаў і сяброў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 138, 189.</ref><ref>Адной з галоўных супярэчнасцей была мова набажэнстваў у каталіцкіх касцёлах Ковенскай губерні: літоўскамоўнае каталіцкае святарства актыўна імкнулася ўвесці толькі літоўскую мову ва ўсіх касцёлах Жамойці і выкараніць польскую мову з набажэнстваў, а большая частка польскамоўнага насельніцтва Ковенскай губерні адхіляла падобную літуанізацыю (балтызацыю) духоўнага і культурнага жыцця.</ref>. Таму многія каталіцкія польскамоўныя маянткоўцы Ковенскай губерні да [[1911]] г. у пэўнай ступені падтрымлівалі [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]], а пасля сталі прыхільнікамі ідэй [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі]], якая выступала супраць ідэі ліквідацыі буйной зямельнай уласнасці і за інкарпарацыю часткі зямель Літвы і Беларусі ў склад Польшчы з далейшай паланізацыяй насельніцтва<ref name="ReferenceG"/>. Сярэдняе і заможнае каталіцкае дваранства [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]] Расійскай імперыі вызначала сябе і як «літоўцы» (ці па-польску «літвіны»), і як «палякі»<ref name="ReferenceH">''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 115—124.</ref>. Тэрмін «палякі» быў для іх [[палітонім]]ам і звязваўся з ідэяй адраджэння «Польшчы» — былой федэрацыйнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref name="ReferenceH"/>. Укладванне ў тэрмін «беларусы», якім стала пачалі называць большасць славянамоўнага сялянскага насельніцтва края, значэння [[трыадзіны рускі народ|часткі (галіны) «адзінага рускага народа»]] было непрымальным для самаідэнтыфікацыі значнай часткі (асабліва матэрыяльна незалежнага) мясцовага дваранства, бо было б прызнаннем этнічнай асіміляцыі (абрусення) і адрачэння ад уласнай гісторыі і традыцый<ref>Беларускі нацыянальна-дэмакратычны рух канца XIX — пачатку XX ст. быў прадстаўлены прыхільнікамі з самых розных саслоўяў (дваран, святароў, мяшчан і сялян), дзе пераважалі прадстаўнікі той сялянскай інтэлігенцыі расійскай асветы, якая выходзіла з вёскі і, канчаючы настаўніцкія і духоўныя семінарыі, не далучалася да «[[заходнерусізм|заходнерусістаў]]», а таксама прадстаўнікі інтэлігенцыі мясцовай «польскай» (каталіцкай і польскамоўнай) культуры, якія паходзілі з дробнай засцянковай шляхты. І менавіта апошняя катэгорыя (малазаможнае дваранства польскай культуры) была самай шматлікай і вызначальнай у той перыяд у сацыяльным руху, які вырашыў узняць і прапагандаваць мясцовую беларускамоўную культуру. Гл.: ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 311—312. Акрамя нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Беларусі быў моцны кансерватыўны рух, на чале якога стаяў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]], заўзяты прыхільнік палітычнай суб’ектнасці Беларусі.</ref>. А замацаванне ў другой палове XIX ст. у афіцыйнай расійскай навуцы, ідэалогіі і прэсе тэрміна «літоўцы» («літвіны») толькі за балтамоўным насельніцтвам прывяло да таго, што мясцовае дваранства, якое не згадзілася аднесці сябе да [[балты|балтаў]], для знешніх адносін з афіцыйнай уладай і рускім дваранствам пачало карыстацца толькі тэрмінам «палякі», хоць у прыватных зносінах паміж сабой і з «караняжамі» (г.зн. з [[палякі|палякамі]] з [[Варшаўскае генерал-губернатарства|уласна польскіх губерняў]] Расійскай імперыі — губерняў былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]]) яшчэ выкарыстоўвалі паралельна і тэрмін «літоўцы» («літвіны»)<ref>Дачка [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]] графіня [[Марыя Чапская]] (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 г., Парыж) напісала пра палеміку паміж польскамоўным пісьменнікам {{нп3|Фларыянам Чарнышэвічам||pl|Florian Czarnyszewicz}} (1895—1964) і беларускамоўным пісьменнікам [[Кастусь Акула|Кастусём Акулам]] (1925—2008), калі апошні, жадаючы польска-беларускага паразумення, усё ж папракаў Чарнышэвіча ў фальшаванні гісторыі Беларусі і казаў, што землеўласнікі-«палякі» і беззямельная шляхта гэта чарвякі, якія крывавілі цела яго айчыны і сялян-«беларусаў». У эсе графіня патлумачыла, якія адносіны былі ў карэннага дваранства да сялян і чаму «польскія» дваране не прымалі слова «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў Фларыяна Чарнышэвіча, напісаных па-беларуску да Кастуся Акулы і перасланых копіяй пазней Марыі Чапскай: «Сяляне станавіліся шляхтай, а шляхта выгасала, пераходзячы ў становішча сялян. <…> Важна тое, што спадар з’яўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме не мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацвёртых маскаля. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасць. І калі б тады якая мудрасць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыццё найменне „літоўца“ (у значэнні міцкевічаўскім) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі». (Гл.: ''Czapska, M.'' Florian Czarnyszewicz … С. 166—167.). Фларыян Чарнышэвіч, хоць і не належаў да ідэолагаў «[[краёўцы|краёвасці]]», выказваў тыповыя для краёўцаў думкі.</ref>, працягваючы называць балтамоўнае насельніцтва края «жамойтамі» (ці па-польску «жмудзінамі»). Непрыняцце новага значэння тэрміна «літоўцы» (г.зн. толькі балтамоўнае насельніцтва)<ref>Літоўскі (балтамоўны) нацыянальна-дэмакратычны рух быў прадстаўлены ў абсалютнай большасці сялянамі ці інтэлігенцыяй і святарствам сялянскага паходжання, якія нарадзіліся ў Ковенскай губерні (жамойцкі біскуп [[Антанас Баранаўскас]] (1835—1902), ксёндз [[Ёнас Майроніс]] (1862—1932), ксёндз [[Ёнас Басанавічус]], [[Пятрас Краўчунас]], [[Ёнас Вілейшыс]], [[Пятрас Вілейшыс]], [[Вацловас Біржышка]], [[Пеліксас Бугайлішкіс]], [[Андрус Булёта]], [[Юргіс Шайліс]], [[Казімерас Сцяпонас Шайліс]] і інш.). Напярэдадні 1917 г. у ім было два кірункі — хрысціянска-дэмакратычны, клерыкальны (імкненне да пабудовы каталіцкай і кансерватыўнай дзяржавы, дзе дамінуючае становішча будзе займаць клір) і нацыяналістычны (нацыяналізм і дэмакратызм ва ўсіх галінах жыцця, найбольш папулярны сярод сялянства). Гл.: ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 337.</ref> прывяло да ўзнікнення ў канцы XIX — пачатку XX ст. і пэўнага распаўсюджання ў асяроддзі мясцовага (каталіцкага і польскамоўнага) дваранства [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]] (асабліва ў этнакантактнай зоне — у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], прымежнай з асноўным масівам балтамоўнага насельніцтва — [[Ковенская губерня|Ковенскай губерняй]]) тэрміна «младалітоўцы» для абазначэння балтамоўнага насельніцтва, а для ўласнага самавызначэння — тэрмінаў «старалітоўцы» (starolitwini), «гістарычныя літоўцы» (litwini historyczni), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасці з тым значэннем паняцця «літоўцы» (litwini), якое выкарыстоўваў [[Адам Міцкевіч]] у сваім творы «[[Пан Тадэвуш]]»)<ref>Гл.: ''Buchowski, K.'' Litwomani … С. 26; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис… С. 15.</ref><ref>Ананімны аўтар (відавочна, маянтковец) пад крыптонімам «Старалітовец» (Starolitwin) у газеце «Kurier Litewski» (№ 146, 1906 г.) размясціў артыкул «Мы і літоўцы», дзе спрабаваў папулярызаваць тэрмін «старалітовец» і нават прапаноўваў стварыць «Cтаралітоўскую партыю», якая б адлюстроўвала інтарэсы карэнных дваран; а балтамоўнае сялянства, якое пачало (на думку аўтара, з падачы і падтрымкі расійскага ўрада) карыстацца назвай «літоўцы», прапаноўваў называць «младалітоўцамі». Яшчэ ў 1934 г. [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] у артыкуле-некралогу «Панны з Муру» у газеце «[[Słowo (1922)|Słowo]]» (№ 127, 1934 г.) аб [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] і Юзэфе Куржанеўскай напісаў, што захапленні Канстанцыяй Скірмунт «[[Літваманы|літваманіяй]]» не ўлічвалі тое, што «младалітоўцамі» паняцце «Літва» было звужана толькі да свайго этнаграфічнага, балтамоўнага арэала (Ковеншчыны), сягаючага межамі толькі да [[Вільнюс|Вільні]] (неўключна). Гл.: ''Skirmuntt, R.'' [[commons:File:Slowo - 1934, nr 127 Roman Skirmunt - Panie z muru - p 3.jpg|Panie z Muru (III)]] / R. Skirmuntt // Słowo. — 1934. — № 127. — S. 3.</ref>. Хоць хутка і яны пачалі менаваць сябе толькі як «палякі»<ref>Гл. напрыклад: ''Туронак, Ю.'' Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі / Ю. Туронак. — Мінск : Медисонт, 2006. — С. 18.</ref>. У канцы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пры падтрымцы немцаў [[16 лютага]] [[1918]] г. [[Літоўская Тарыба]] (у складзе якой першапачаткова было аж 6 ксяндзоў) на чале з Антанасам Смятонам аб’явіла ў Вільні аб дзяржаўным суверэнітэце «Літоўскай рэспублікі», што было вынікам злучнасці хрысціянскіх дэмакратаў і нацыяналістаў<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 152—154.</ref>. Летам 1918 г. [[Германская імперыя|нямецкі ўрад]] у Берліне (з адабрэннем ад князя [[Мацей Мікалай Радзівіл|Мацея Радзівіла]]) разглядаў планы стварэння на акупаванай тэрыторыі лімітрофнай манархічнай дзяржавы [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]] на чале з саксонскім каралевічам Фрыдрыхам Крысціянам і наступнай германізацыі (анямечання) балтамоўнага насельніцтва Літвы, якое разглядалася [[Берлін]]ам як «цёмная маса», што было з задаволеннем пачута многімі польскамоўнымі жыхарамі [[Вільнюс|Вільні]]<ref>''Gierowska-Kałłaur, J.'' Zarząd cywilny Ziem Wschodnich… С. 28.</ref>. У канечным выніку Літоўская Тарыба не здолела ўключыць у склад Літоўскай рэспублікі [[Вільнюс|Вільню]] і [[Віленская губерня|Віленскі край]] з-за супраціўлення мясцовых польскамоўных каталіцкіх маянткоўцаў, стварыўшых [[Сярэдняя Літва|Сярэднюю Літву]] (1920—1922): напярэдадні паўстання генерал [[Люцыян Жалігоўскі]], ураджэнец [[Ашмяны|Ашмян]], выдаў па-польску адозву да насельніцтва Вільні і Віленшчыны з заклікам ''«выгнаць жмудзінаў»''<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 162—164; ''Wyszczelski, L.'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921… С. 109, 123.</ref><ref>[[Люцыян Жалігоўскі]] і яго паплечнікі лічылі сябе за славян і называлі сябе «літоўцамі», а балтамоўнае насельніцтва адмаўляліся прызнаваць за «літоўцаў» і называлі тое насельніцтва выключна «жамойтамі» (ці па-польску «жмудзінамі»). У 1943 г., удалечыні ад Вільні, у шатландскім [[Эдынбург|Эдзінбургу]], Люцыян Жалігоўскі пісаў ва ўспамінах пра выгнанне з Вільні балтамоўнай адміністрацыі Літоўскай рэспублікі (1918—1920), балтамоўных ксяндзоў і непрыняцце новага сэнсу «літовец» у значэнні балта, які раней лічыўся дваранамі за «жамойта» (ці па-польску «жмудзіна»): ''«Напярэдадні маршу на Вільню, у Веранёве, былі не толькі палякамі — былі і літоўцамі. <…> Мы ўсе аперавалі даўнімі катэгорыямі. Пад словам „літовец“ мы разумелі паняцце гістарычнай Літвы, Літву вялікіх мэтаў, вялікіх людзей, вялікай ідэі. Мы шанавалі нашыя традыцыі, нават попел Зніча пад [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Катэдрай]]. Нічога з мінуўшчыны не пакінула следу, новаяўлены „літовец“ аказаўся ворагам… і чакаў прыезду на трон літоўскі — Гогенцолерна, пад імем — о іронія — [[Міндоўг II|Міндоўга II]]. <…> Толькі мясцовыя людзі адкідалі ўсё, што звалася літоўскім. Ніхто не хацеў чуць пра навуку [[літоўская мова|жмудзкай мовы]], ніхто не прызнаваў „літоўскага“ чыноўніка, і любая жанчына не хацела ісці ў касцёл, дзе служыў „літоўскі“ ксёндз. Чаму мы, адвечныя насельнікі Літвы, мусілі пазбягаць той дарагой для нас назвы, а іншыя людзі, што не маюць з Літвой нічога супольнага, — называць сябе літоўцамі?»''. Гл.: ''Żeligowski, L.'' Zapomniane prawdy… S. 35—36.</ref>. Асновай дзяржаўнай тэрыторыі створанай Літоўскай рэспублікі (1918—1940) сталі большая частка [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерняў]]. == Жамойць як этнаграфічны рэгіён сучаснай Літвы == === Нівеліроўка эканамічных і культурных асаблівасцей у міжваенны перыяд === [[Файл:Flag of Žemaitija.svg|thumb|right|220px|Сцяг Жамойці — этнаграфічнага рэгіёна сучаснай Літвы, зацверджаны 21 ліпеня 1994 г.]] [[Файл:Grand Coat of Arms of Samogitia.png|thumb|right|220px|Герб Жамойці — [[Рэгіёны Літвы|этнаграфічнага рэгіёна сучаснай Літвы]], зацверджаны 21 ліпеня 1994 г.]] З 1918 г. землі Жамойці ўваходзілі ў склад міжваеннай Літоўскай рэспублікі (1918—1940), а сталіца былой [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] (расійскай «Жамойці») — горад [[Коўна]] — па факце станавілася сталіцай дзяржавы. Стварэнне дзяржавы пацягнула за сабой эміграцыю і іміграцыю, а таксама ўніфікацыю жыцця праз увядзенне дзяржаўных стандартаў: новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Літоўскай рэспублікі — 21 павет (249 валасцей) — не ўлічваў ранейшыя і гістарычныя межы; ніякай рэгіянальнай своеасаблівасці кіравання ці нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій (у першую чаргу для [[яўрэі|яўрэяў]] і [[палякі|палякаў]]) не было створана; дзяржаўнай станавілася літаратурная [[літоўская мова]], створаная не на аснове жамойцкіх гаворак, што паступова выцясняла апошнія з ужытку ў многіх сацыяльных слаёў; была створана сетка агульнадзяржаўных школ з адзінымі адукацыйнымі стандартамі; развіццё тэлефоннай сувязі і сеткі дарог прыводзілі да павелічэння інтэнсіўнасці кантактаў жыхароў розных куткоў дзяржавы і культурнага абмену; адбывалася ўрбанізацыя і [[Секулярызацыя (сацыялогія)|секулярызацыя]] грамадскага жыцця<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 189—190, 193—200.</ref>. Толькі яўрэям было прадастаўлена права рабіць прамовы ў парламенце не на дзяржаўнай мове, а на [[ідыш]]ы, хоць на вуліцы яўрэі часта размаўлялі і на [[руская мова|рускай мове]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 189—190.</ref>. У 1923 г. у [[Каўнаскі павет|Ковенскім павеце]] [[літоўцы]] складалі 56,7 %; у [[Коўна|Коўні]] літоўцы складалі толькі 29,9 %, палякі — 31,5 %, а [[яўрэі]] — 31,8 %<ref>''Starzyński, S.'' Litwa: zarys stosunków gospodarczych… С. 12, 13.</ref>. Напачатку яўрэі складалі 30-40 % гарадскіх жыхароў новай дзяржавы<ref>''Starzyński, S.'' Litwa: zarys stosunków gospodarczych… С. 12.</ref>. [[Файл:Memorejo en Žibininkai.jpg|thumb|left|220px|Мемарыяльная драўляная скульптура ў вёсцы Жыбінінкай каля [[Крацінга|Крацінгі]] з надпісам ''«Калісь тут жылі продкі сям’і Пляйкяй»'', фота 2006 г.]] Значную частку буйных зямельных уласнікаў складалі польскамоўныя дваране-«старалітоўцы», якія валодалі 26 % зямлі ў новай дзяржаве і палітычна былі арыентаваны на [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчу]] (1918—1939)<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 168.</ref><ref>Каталіцкі маянтковец Міхал Юхневіч з Панявежскага павета на прэтэнзіі балтамоўных інтэлігентаў Літоўскай рэспублікі (1918—1940), што «літоўцы» гэта яны, выказаўся: ''«Літоўцы — гэта [[Ягайла]], [[Ян Караль Хадкевіч|Хадкевіч]], [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскі]] і я, а вы — летувісы»''. Гл.: Power and the Nation in European History… P. 225. Тэрмін «літовец» на [[літоўская мова|літоўскай (балцкай) мове]] пішацца як «lietuvis» («летувіс»). Фраза Юхневіча стала распаўсюджаным анекдотам сярод маянткоўцаў для адасаблення ад балтамоўнай культуры.</ref>. Да 1926 г. вядучай партыяй у парламенце былі хрысціянскія дэмакраты, якія [[15 лютага]] [[1922]] г. прынялі закон аб зямельнай рэформе: нацыяналізавалася зямля ў праціўнікаў незалежнасці Літвы і дваранскія маёнткі, пажалаваныя расійскімі ўладамі ў часы Расійскай імперыі з абшару скарбовых зямель; усталёўваўся максімум неад’емнай зямлі ў 80 га (з [[1929]] г. — 150 га), што ліквідоўвала (шляхам прымусовай парцэляцыі) латыфундыі, характэрныя раней для жамойцкіх зямель<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 168—169.</ref>. Напрыклад, графы [[Тышкевічы]] захавалі пасля рэформы толькі невялікія абшары зямлі вакол сваіх [[палац]]аў у маёнтках [[Паланга]], [[Біржы]], [[Крэтынга]], [[Раўдондварыс|Чырвоны Двор]] і інш., а лёсы графаў Тышкевічаў — даволі тыповы прыклад далейшага лёсу многіх дваран-«старалітоўцаў». Так, граф [[Бенедыкт Ян Тышкевіч]] (1875—1948), уласнік Чырвонага Двара, пакінуў з сям’ёй [[Літва|Літву]], з’ехаў у Польшчу, дзе меў маёнткі ў [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускіх ваяводствах]], і вандраваў па [[Еўропа|Еўропе]]. Яго палац у Чырвоным Двары перайшоў ва ўласнасць дзяржавы, дзе была створана [[школа]] для дзяцей. Граф [[Альфрэд Ян Тышкевіч]] (1882—1930), уласнік Біржаў, жадаючы захаваць ва ўласнасці сваю [[біржанская ардынацыя|біржанскую ардынацыю]], падтрымліваў сувязі з [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбай]] і стварэнне незалежнай Літвы ў 1918 г., але ў душы жадаў адзінства зямель былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і выпрацаваў нават свой уласны праект сумеснага жыцця палякаў, літоўцаў, беларусаў і яўрэяў у адной дзяржаве<ref>''Korwin-Milewski, H.'' Siedemdziesiąt lat wspomnień… С. 506—507.</ref>, а пасля аграрнай рэформы ўжо вырашыў пакінуць Літву, прадаў свой абрэзаны ўладамі маёнтак і выехаў у [[Парыж]] з прадметамі мастацтва, якія там і прадаў. Граф [[Фелікс Тышкевіч]] (1869—1933), уласнік Палангі, атрымаў літоўскае грамадзянства, працягваў трымаць прыбытковы марскі курорт, але сыноў пасылаў вучыцца ў [[Парыж]] і [[Варшава|Варшаву]]. Граф [[Аляксандр Тышкевіч]] (1864—1944), уласнік Крацінгі і былы [[краёўцы|краёвец-кансерватар]], застаўся ў Літве і вызначаўся лаяльнасцю да літоўскай улады, а яго сын [[Казімір Віктар Тышкевіч]] (1896—1941) служыў у літоўскім войску, мясцовай адміністрацыі, займаўся гаспадаркай і па сутнасці літуанізаваўся. Другі ж сын Аляксандра граф [[Станіслаў Тышкевіч]] (1888—1965) стаў грамадзянінам Польшчы і бурмістрам [[Варшава|Варшавы]]. Лішкі зямлі, атрыманыя дзяржавай у ходзе рэформы, за плату размяркоўваліся паміж беззямельнымі і малазямельных сялянамі: знікалі старыя бедныя вёскі, а людзі з іх пераязджалі на хутары<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 169.</ref>. Літва засталася краінай з аграрнай эканомікай, арыентаванай на знешні рынак: у 1919—1929 гг. у Літве пераважна развіваліся малочная жывёлагадоўля, вытворчасць збожжа, ільнаводства, птушкагадоўля. Пасля перамогі ў маі 1926 г. на выбарах сацыялістаў і сацыял-дэмакратаў, хрысціянскія дэмакраты і нацыяналісты злучыліся разам і [[Ваенны пераварот у Літве (1926)|ў снежні 1926 г. зрабілі дзяржаўны пераварот, які ўстанавіў у Літве да 1940 г. аўтарытарны рэжым нацыяналістаў]] на чале з прэзідэнтам [[Антанас Смятона|Антанасам Смятонам]]<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 174—179.</ref>. Урад працягваў мяккую, але паступальную літуанізацыю (балтызацыю) насельніцтва краіны ([[немцы|немцаў]], [[рускія|рускіх]], [[палякі|палякаў]] і інш.), акрамя [[яўрэі|яўрэяў]], якім дазволілі этнічную сегрэгацыю; абмяжоўваў магчымасці для культурнага развіцця на [[польская мова|польскай мове]] і ставіў перашкоды [[палякі|палякам]] для заняцця дзяржаўных пасад<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 192—193.</ref><ref>Напрыклад, былы рускі латыфундыст [[Уладзімір Мікалаевіч Зубаў]] (1862—1933), па прычыне захопу бальшавікамі ўлады ў Расіі, нягледзячы на зямельную рэформу ў міжваеннай Літве, якая скараціла памеры яго маёнткаў каля [[Шаўляй|горада Шаўляй]], прыняў з сям’ёй літоўскае грамадзянства і карыстаўся прозвішчам на літоўскі манер — «Зубавас».</ref>. Уключэнне [[Літва|Літвы]] [[3 жніўня]] [[1940]] г. у склад [[СССР]] пацягнула за сабой далейшую нівеліроўку рэгіянальных асаблівасцей і ўвядзенне [[руская мова|рускай мовы]] ў адукацыйны працэс і дзяржаўны ўжытак. Маянткоўцы былі вымушаны эмігрыраваць, бо ў адваротным выпадку былі б рэпрэсаваны савецкай уладай. Савецкая [[калектывізацыя]] прывяла да маштабных перасяленняў насельніцтва з хутароў у гарады і пасёлкі гарадскога тыпу, дзе часта сціраліся вясковыя традыцыі. === Статус і турыстычны патэнцыял сучаснай Жамойці === [[Файл:Palanga Beach.jpg|thumb|220px|Пляж каля горада [[Паланга]]. Фота 12 чэрвеня 2009 г.]] Пасля атрымання [[11 сакавіка]] [[1990]] г. [[Літва|Літвой]] незалежнасці ад [[СССР]], Жамойць працягвае разглядацца выключна як [[Рэгіёны Літвы|этнаграфічны (этнакультурны) рэгіён]] на паўночным захадзе краіны, жыхары якога размаўляюць на адным з двух дыялектаў [[літоўская мова|літоўскай мовы]] — на [[жамойцкая мова|жамойцкім]]. [[21 ліпеня]] [[1994]] г. Геральдычная камісія зацвердзіла сцяг і герб гістарычнай вобласці Жамойць, аўтарам эталона якіх стаў Альгіс Клішавічус. Межы этнаграфічнага рэгіёна не супадаюць з межамі [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]], [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] ці сучаснымі адміністрацыйнымі межамі [[Літва|Літоўскай рэспублікі]], а былі вызначаны на падставе распаўсюджання [[жамойцкая мова|жамойцкага дыялекту (мовы)]], які мае аж тры паддыялекты ў сельскай мясцовасці. Самым вялікім горадам этнаграфічнага рэгіёна ёсць [[Шаўлі]], а гістарычнай сталіцай — горад [[Цельшы]]. Асобныя нешматлікія грамадскія групы выступаюць за правядзенне адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы і стварэнне з паветаў этнакультурнага рэгіёна асобнага Жамойцкага рэгіёна (згодна з нормамі [[Еўрасаюз]]а аб праве на культурную самабытнасць)<ref>[http://www.klaipeda1945.org/nasha-klajpeda/oregione-zhemajtiya/ «О регионе Жемайтия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191115123513/http://www.klaipeda1945.org/nasha-klajpeda/oregione-zhemajtiya/ |date=15 лістапада 2019 }}</ref>, аднак іх намаганні не маюць поспеху і пакуль [[Літва]] з’яўляецца ўнітарнай дзяржавай. Культурныя асаблівасці рэгіёна, якія яшчэ не паспелі сцерціся, пачалі выкарыстоўвацця ў якасці турыстычнага патэнцыялу. Традыцыйна цікавымі з’яўляюцца будаўнічыя традыцыі (маленькія капліцы, якія ўсталёўваюцца як на зямлі, так і на слупах і нават на дрэвах) і малыя архітэктурныя формы (разьбяныя фігуры святых, якія стаяць пры дарогах; прыгожа аздобленыя крыжы; драўляныя слупы з майстэрскай разьбой), што характэрна для ўсёй сучаснай [[Літва|Літвы]]. [[Гара Крыжоў]] (у 12 км ад [[Шаўлі|Шавель]]) з’яўляецца мастацкай і хрысціянскай славутасцю Жамойці. Горад [[Векшні]] са старых часоў з’яўляецца вядомым цэнтрам [[ганчарства]]. Захавалася багатая архітэктурная спадчына розных [[архітэктурны стыль|архітэктурных стыляў]] і перыядаў. Карыстаецца папулярнасцю [[нацыянальны парк Жамайція|Нацыянальны парк «Жамайція»]] (у 33 км ад горада [[Плунгяны]]). [[Паланга]] знакаміта як буйны бальнеялагічны курорт, дзе пясчаныя пляжы і дзюны Балтыйскага ўзбярэжжа напоены хваёвым водарам і марскім паветрам. У Паланзе таксама маецца [[музей бурштыну, Паланга|музей бурштыну]], а ў [[Цельшы|Цельшах]] — цікавы рэгіянальны этнаграфічны музей жамойцкага быту. [[Кальварыя Жамойцкая|Мястэчка Кальварыя Жамойцкая]] (празваная «Новы Ерусалім») з’яўляецца цэнтрам каталіцкага паломніцтва і месцам правядзення штогадовага папулярнага царкоўнага фестывалю (Didieji Žemaičių Kalvarijos atlaidai) — звычайна ў чэрвені ці ліпені. Адзначаюцца і традыцыйныя народныя святы. Існуюць аматарскія суполкі [[неаязычніцтва]], якія займаюцца арганізацыяй фальклорных фестываляў і старажытных абрадаў (дзень летняга сонцастаяння («Швента Росі»), свята памінання продкаў, зімовая Каляда і г.д.). <gallery perrow=5> File:Aukstasis tyras.jpg|Тэльмалагічны (балотавы) прыродны запаведнік Аўкстасіс каля [[Рыетавас|горада Рэтавас]] File:2010 06 13Plateliai01.JPG|[[Плацялей|Возера Платэляй]] на тэрыторыі [[нацыянальны парк Жамайція|Нацыянальнага парка «Жамайція»]] File:Babrungenai.Zem.2007-08-23.jpg|Вёска Бабрунгенай на тэрыторыі [[нацыянальны парк Жамайція|Нацыянальнага парка «Жамайція»]] File:Uzpelkiai.2007-06-15.jpg|Краявід вёскі Ужпелкяй каля [[Плунге|горада Плунгэ]] File:Kusų kryžius 2011.JPG|Вясковы крыж пры дарозе каля [[Скуодас|горада Скуодас]] File:Zemaites muziejus Bukanteje.Zem.2007-08-23.jpg|Драўляная скульптура — помнік пісьменніцы [[Юлія Жамайтэ|Юліі Жамайтэ]] — у вёсцы Букантэ каля [[Плунге|горада Плунгэ]] File:2010 08 11Dubroliai1.JPG|Драўляныя скульптуры абапал увахода ў краму, [[Шаўляй|горад Шаўляй]] File:Zemaiciu kletis, 2007-04-21.jpg|Жамойцкая сялянская клець, XIX ст. File:Sun of Amber.jpg|«Бурштынавае сонца» (3,5 кг) — у [[музей бурштыну, Паланга|музеі бурштыну ў Паланзе]] File:Panemunes pilis.JPG|«Замак Гелгуда» XVI—XVIII стст. ''(пасля паўторнага знішчэння аднаўляецца з 1935 г.)'' — вёска Панямунь у 15 км на ўсход ад [[Юрбаркас|горада Юрбакас]] File:Zemaiciu Kalvarijos baznycia1.Zem.2007-08-16.jpg|Касцёл Візітацыі Найсвяцейшай Панны Марыі ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|мястэчку Жамайчу Калварыя]] File:Varnių muziejus3.JPG|Будынак былой [[Варняйская семінарыя|Варняйскай духоўнай семінарыі]] — зараз [[музей жамойцкіх біскупаў]] File:Berzenai dvaras.jpg|Палац графаў Чапскіх у [[горад Бержаняй|горадзе Бержаняй]] File:Frenkelio vila 2008 spalio mėn.JPG|Віла [[Хаім Фрэнкель|Хаіма Фрэнкеля]] ў [[Шаўляй|горадзе Шаўляй]] File:SveksnaBaznycFas.jpg|Каталіцкі касцёл Святога Якуба ў [[горад Швекшна|горадзе Швекшна]], пабудаваны ў 1905 г. графам Адамам Плятэрам і графам Аляксандрам Плятэрам </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Антоні Адам Скарульскі]] * [[Юлія Жамайтэ]] * [[Чэслаў Мілаш]] == У філатэліі == <center><gallery perrow="5"> File:Stamps of Lithuania, 2015-21.jpg </gallery></center> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — 375 с. * ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с. * Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л. А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома [[Валянцін Васілевіч Сядоў|В. В. Седов]]; Редкол.: [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Б. А. Рыбаков]] (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с. * Языки мира: Балтийские языки / РАН. Ин-т языкознания; Ред. кол.: В. Н. Топоров, М. В. Завьялова, А. А. Кибрик и др. — Москва : Academia, 2006. — 224 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2001. — 433 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. — Москва-Ленинград : АН СССР, 1938. — 608 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Гудавичюс, Э.]]'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]]'' [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва] / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013. * ''[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч, В.]]'' Збор твораў: у 2 т. / В. Дунін-Марцінкевіч; уклад. з тэкст. падрыхт., пер. [[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Я. Янушкевіча]]. — Т. 2. Вершаваныя аповесці і апавяданні, вершы, публіцыстыка, лісты і пасланні, пераклады, Dubia. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2008. — 598 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Анджэй Закшэўскі|Закшэўскі, А. Б.]]'' Юрыдычна-адміністрацыйны рэгіяналізм у І Рэчы Паспалітай / А. Б. Закшэўскі // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 3 : Нацыянальная і рэгіянальныя культуры, іх узаемадзеянне. — Мінск : Навука і тэхніка, 1994. — С. 16—23. * Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — М. : Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с. * ''Зверуго, Я. Г.'' Верхнее Понеманье в IX—XIII вв. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. * ''[[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичюс, З.]]'' Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с. * ''[[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичюс, З.]]'' К вопросу о происхождении жемайтского диалекта / З. Зинкявичюс // Балто-славянские исследования. 1982. — Москва : Наука, 1983. — С. 113—119. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * ''Кіркене, Г.'' Новы погляд на род Хадкевічаў — графаў на Шклове і Мышы / Г. Кіркене // ARCHE. — 2014. — № 6. — С. 59—70. * ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408123400/http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 |date=8 красавіка 2009 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' Міндаўг. Пачатак вялікага гаспадарства / А. Краўцэвіч. — Мінск : Мастацкая Літаратура, 2005. — 163 с. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150929104159/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828 |date=29 верасня 2015 }} * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А. К.]]'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — 238 с. * ''Куликаускене, Р.'' Погребения с конями у древних литовцев // Советская археология. — 1953. — Т. 17. — С. 83—93. * ''[[Іван Антонавіч Ласкоў|Ласкоў, І.]]'' Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць // [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]. — 14 мая 1993 г. * ''[[Язэп Юр’евіч Лёсік|Лёсік, Я.]]'' «Літва-Беларусь» //Беларуская думка XX ст. Гісторыя, рэлігія, культура. Анталогія. — Варшава, 1998. * Литва Малая // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С. 628. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев. — Санкт-Петербург : Общественная польза, 1861. — 745 с. * ''Медведев, А. М.'' К вопросу о взаимоотношении западных балтов и носителей культуры штрихованной керамики в І тысячелетии н. э. // Насельніцтва Беларусі і сумежных тэрыторый у эпоху жалеза. — Мн., 1992. — С. 81—83. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' [http://vln.by/node/29 Жамойць] / В. Л. Насевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.1. — С. 624—625. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' [http://vln.by/node/17 Літва] / В. Л. Насевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевiч, В. Л.]]'' [http://vln.by/node/59 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы]. — Мінск : Полымя, 1993. — 160 с. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://www.belhistory.eu/pytannyaў-bolsh-chym-adkazaў-vyachaslaў-nasevich/#ftn10 Пытанняў больш, чым адказаў] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 5. Сш.1(8). Мн., 1998. С. 210—226. Рэцензія: ''Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мн.: Беларуская навука, 1998. 208 с.'' * [http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Opisanie/frametext.htm «Описание земель». Анонимный географический трактат второй половины XIII в.] // Средние века. — Москва : Наука, 1993. — Вып. 56. — С. 206—225. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004166139?get=pdf Сборник материалов для истории просвещения в России, извлеченных из Архива Министерства народного просвещения]{{Недаступная спасылка}} / Министерство народного просвещения. — Санкт-Петербург : Мин-во народн. просвещения, 1902. — Т. 4. Вып.1. — 432 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Іван Міхайлавіч Снягіроў|Снегирев, И. М.]]'' Русские простонародные праздники и суеверные обряды : в 4 вып. / И. М. Снегирев. — Москва : Тип. Московского университета, 1837. — Вып. 1. — 246 с. * ''Таутавичус, А. З.'' Восточнолитовские курганы // Труды Прибалтийской объединенной комплексной экспедиции. Вопросы этнической истории народов Прибалтики / Под ред. Х. А. Моора и др. — М., 1959. — Том 1. * ''[[Юрый Туронак|Туронак, Ю.]]'' [http://pdf.kamunikat.org/1771-1.pdf Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815024349/http://pdf.kamunikat.org/1771-1.pdf |date=15 жніўня 2014 }} / Ю. Туронак. — Мінск : Медисонт, 2006. — 180 с. * ''Ушинскас, В. А.'' Роль культуры штрихованной керамики в этногенезе балтов // Славяне: Этногенез и этническая история. — Ленинград. — 1989. — С. 62—67. * ''[[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Цьвікевіч, А.]]'' «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадскай мысьлі на Беларусі ў ХІХ і пачатку ХХ в. / А. Цьвікевіч. — 2-е выд. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 352 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s. * ''Bohusz.'' [http://ebuw.uw.edu.pl/Content/97861/zip/ Odpowiedź na odezwę Bezimiennego w Dzienniku Wileńskim na miesiąc Wrzesień umieszczoną. (O początkach narodu Litewskiego)] / Bohusz // Pamiętnik Warszawski. — 1817. — T. 9 (grudzień). — S. 466—476. * ''Buchowski, K.'' [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku] / K. Buchowski. — Białystok : Biblioteka Uniwersytecka im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku, 2006. — 430 s. * ''[[Марыя Чапская|Czapska, M.]]'' Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice / M. Czapska. — Warszawa : Więź, 2006. — S. 164—171. * ''[[Норман Дэвіс|Davies, N.]]'' Boże igrzysko. Historia Polski / N. Davies. — 6-e wyd. — Kraków : Znak, 2006. — 1232 s. * ''Gadon, M.'' Opisanie Powiatu Telszewskiego w Guberni Kowieńskiej w dawnem Xięstwie Żmujdzkiem położonego / M. Gadon. — Wilno : druk. S. Blumowicza, 1846. — 186 s. * ''Gierowska-Kałłaur, J.'' Zarząd cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 — 9 września 1920) / J. Gierowska-Kałłaur. — Warszawa : Neriton, 2003. — 455 s. * ''[[Януш Леанардавіч Івашкевіч|Iwaszkiewicz, J.]]'' Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773—1867 / J. Iwaszkiewicz. — Warszawa : Druk. St. Niemiry, 1929. — 53 s. * ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Korwin-Milewski, H.]]'' Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855—1925) / H. Korwin-Milewski. — Poznań : 1930, Jan Jachowski. — 600 s. * ''Luchtanas A.'' Rytų Lietuva I tūkst. pr. m. erą // Lietuvos archeologija. — 1992. — T. 8. — P. 56—85. * ''[[Міхал Крыспін Паўлікоўскі|Pawlikowski, M.K.]]'' Mińszczyzna, Pamiętnik Wileński / M.K. Pawlikowski; Polska Fundacja Kulturalna. — Londyn, 1972. * Power and the Nation in European History / edit. Len Scales, Oliver Zimmer. — Cambridge-New York-Melbourne-Madrid-Cape Town-Singapore-Sao Paulo : Cambridge University Press, 2005. — 389 p. * ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s. * ''[[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Skirmuntt, R.]]'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1934,_nr_127_Roman_Skirmunt_-_Panie_z_muru_-_p_3.jpg Panie z Muru (III)] / R. Skirmuntt // Słowo. — 1934. — № 127. — S. 3. * ''Starzyński, S.'' [http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/8351/zip/ Litwa: zarys stosunków gospodarczych] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220827144801/http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/8351/zip/ |date=27 жніўня 2022 }} / S. Starzyński. — Warszawa : Przemysł i Handel, 1928. — 122 s. * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * ''[[Стасіс Вайтэкунас|Vaitekūnas, S.]]'' The Population of Lithuania / S. Vaitekūnas. — Vilnius : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. — 150 с. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. * ''Y.Q.'' [http://ebuw.uw.edu.pl/Content/22974/zip/ Początku narodu Litewskiego, rozmaite dochodzenia] / Y.Q. // Dziennik Wileński. — 1817. — № 33. — S. 331—336. * ''[[Люцыян Жалігоўскі|Żeligowski, L.]]'' Zapomniane prawdy / L. Żeligowski. — Londyn : F. Mildner & Sons, 1943. — 43 p. * Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — Warszawa : S. Orgelbrand, 1868. — T. 28 (Wybrzeże-Żyżmory). — S. 973—997. == Спасылкі == * [http://www.samogit.lt/ Žemaitija] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100420013631/http://www.samogit.lt/ |date=20 красавіка 2010 }} — сайт аб Жамойці * [http://club-kaup.narod.ru/kaup_r_rec-img_baltu.html Галерэя рэканструкцый балтаў (літоўцаў, жамойтаў, яцвягаў, куршаў і інш.) паводле В. Кулакова, Р. Валкайтэ-Кулікаўскене, А. Астраўскаса і інш.] * ''Simas Suziedielis'' [http://www.samogit.lt/ISTORIJA/nsamogit.en.htm SAMOGITIA (history)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306112922/http://www.samogit.lt/ISTORIJA/nsamogit.en.htm |date=6 сакавіка 2016 }} // samogit.lt * [http://www.klaipeda1945.org/nasha-klajpeda/oregione-zhemajtiya/ «О регионе Жемайтия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191115123513/http://www.klaipeda1945.org/nasha-klajpeda/oregione-zhemajtiya/ |date=15 лістапада 2019 }} //www.klaipeda1945.org * [https://ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Жмудь Яўрэі ў Жамойці] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэгіёны Літвы}} {{Выдатны артыкул|Гісторыя}} {{Артыкул года|2014}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Літвы]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Жамойць| ]] bwn22560zfjx7qyc5v0o246da6uahc9 0 21652 5160131 4464124 2026-07-02T04:39:29Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі, афармленне 5160131 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі''' ({{ВДП}}) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны і ваенны дзеяч. == Біяграфія == З заможнага шляхецкага роду Кмітаў, аселага ў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскім ваяводстве]]. Атрымаў добрую адукацыю. У 1562 годзе прызначаны камендантам замка [[Асцёр (горад)|Асцёр]] на Чарнігаўшчыне. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) камандаваў войскамі на ўсходняй мяжы ВКЛ. У 1566 годзе за ваенныя заслугі атрымаў ад [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] навечна Чарнабыльскую воласць і [[Аршанскае староства]]. [[Ваявода смаленскі]] з 1579 года, намінальна, але з месца ў сенаце [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>Eberle, J. Kmita Filon Czarnobylski // Polski Słownik Biograficzny. T. 13. — Wrocław—Warszawa—Kraków, 1967. — S. 88.</ref>. Каля 1580 года атрымаў урад велікалуцкага намесніка, але ў паходзе на [[Вялікія Лукі]] (1580) быў разбіты. У 1580—1581 годзе вёў ваенныя дзеянні на паграніччы з Маскоўскай дзяржавай, рабіў рэйды ў глыб маскоўскай тэрыторыі. Збераглося [[Лісты Кміты-Чарнабыльскага|30 лістоў-данясенняў]] Ф. Кміты-Чарнабыльскага за 1573—1574 гады, дасланых з [[Орша|Оршы]] ў [[Вільня|Вільню]], гістарычных дакументаў эпохі, помнікаў старабеларускай літаратуры.<ref>В. Чамярыцкі (1999)</ref> Галоўная тэма белетрызаваных лістоў — падзеі на ўсходняй мяжы, а таксама аналіз становішча ў Маскоўскай дзяржаве. Пра апошняе, як вынікае з лістоў, аўтар даведваўся праз сваіх агентаў-«шпегаў» у суседняй краіне. Ф. Кміта-Чарнобыльскі акумуляваў звесткі, апрацоўваў іх, а затым дасылаў сінтэзаваныя даклады [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Панам Радзе]] Вялікага Княства Літоўскага і найбольш уплывовым дзяржаўным асобам. Вылучаюцца лісты да [[кашталяны троцкія|троцкага кашталяна]] [[А. Валовіч]]а, у якіх выяўленая асоба аўтара, яго індывідуальны стыль, жыццё і побыт служылай шляхты. Філон Кміта валодаў значнымі маёнткамі ў Кіеўскай зямлі, у 1566 годзе атрымаў «на вечнасць» Чарнобыль з воласцю і ў дадатак Вяледніцкую воласць, некалькі вёсак<ref>''Клепатский П. Н.'' Очерки по истории киевской земли. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. — С. 215, 226, 227, 256, 301,310.</ref>, паводле памераў маёмасці Кміта займаў трэцюю пазіцыю сярод мясцовых землеўладальнікаў (1581)<ref>''Litwin H.'' Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569—1648. — Warszawa, 2000. — S. 26.</ref>. Сядзіба Ф. Кміты знаходзілася ў Чарнобылі, на што ўказвае прыдомак да прозвішча — Кміта-Чарнабыльскі. Лічыў сябе літвінам<ref>''Lulewicz H.'' Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569—1588. — Warszawa, 2002. — S. 107—108.</ref>. Памёр у 1587 годзе, пакінуў непаўнагадовых сыноў — Іерамію і Лазара, толькі Лазар дажыў да паўналецця, але памёр малады і без нашчадкаў у 1595 годзе<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego, 863, cz. 5, k. 57; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13.</ref>. Землі Ф. Кміты ўрэшце перайшлі да яго дачок — Сафіі і Багданы. Соф’я, жонка Лукаша Сапегі, і Багдана, жонка Юрыя Друцкага-Горскага, падзялілі бацькаву спадчыну — першая атрымала Чарнобыльскую воласць, другая Вяледніцкую воласць з некалькімі меншымі маёнткамі (Замысловічы, Ракітнае, Антонаў, Макалевічы, Вепрын, пераназваны пазней у Лукашаў)<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego w Krakówie, 863/5, k. 57; Архив Юго-Западной Росии, издаваемый Временною Комиссиею для разбора древних актов. Ч. 1-8. В 34 т. — Киев, 1859—1914. Ч. 6. T. 1. Отд. 1. — С. 244—253; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13, 205.</ref>. == Бібліяграфія == {{Вікікрыніцы|Лісты Кміты-Чарнабыльскага}} * [[:s:Лісты Кміты-Чарнабыльскага|Лісты Ф. Кміты-Чарнабыльскага]] ўпершыню апублікаваны ў 1844 годзе, а найбольш поўна з навуковымі каментарыямі ў 1975 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Белазаровіч Гістарыяграфія}} — С. 55—56. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мн.: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). — С. 219—232. ISBN 985-6824-43-5 * ''Чамярыцкі В.'' Кміта-Чарнабыльскі // БЭ ў 18 т. Т. 8. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 358. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кміта-Чарнабыльскі Філон}} [[Катэгорыя:Старосты аршанскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы смаленскія]] [[Катэгорыя:Старосты чарнобыльскія]] 506qkhpp3fcqf848pnpcwlyqh5kid6v 5160136 5160131 2026-07-02T04:44:00Z M.L.Bot 261 5160136 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі''' ({{ВДП}}) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны і ваенны дзеяч. == Біяграфія == З заможнага шляхецкага роду Кмітаў, аселага ў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскім ваяводстве]]. Атрымаў добрую адукацыю. У 1562 годзе прызначаны камендантам замка [[Асцёр (горад)|Асцёр]] на Чарнігаўшчыне. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) камандаваў войскамі на ўсходняй мяжы ВКЛ. У 1566 годзе за ваенныя заслугі атрымаў ад [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] навечна Чарнабыльскую воласць і [[Аршанскае староства]]. [[Ваявода смаленскі]] з 1579 года, намінальна, але з месца ў сенаце [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>Eberle, J. Kmita Filon Czarnobylski // Polski Słownik Biograficzny. T. 13. — Wrocław—Warszawa—Kraków, 1967. — S. 88.</ref>. Каля 1580 года атрымаў урад велікалуцкага намесніка, але ў паходзе на [[Вялікія Лукі]] (1580) быў разбіты. У 1580—1581 годзе вёў ваенныя дзеянні на паграніччы з Маскоўскай дзяржавай, рабіў рэйды ў глыб маскоўскай тэрыторыі. Збераглося [[Лісты Кміты-Чарнабыльскага|30 лістоў-данясенняў]] Кміты-Чарнабыльскага за 1573—1574 гады, дасланых з [[Орша|Оршы]] ў [[Вільня|Вільню]], гістарычных дакументаў эпохі, помнікаў старабеларускай літаратуры.<ref>В. Чамярыцкі (1999)</ref> Галоўная тэма белетрызаваных лістоў — падзеі на ўсходняй мяжы, а таксама аналіз становішча ў Маскоўскай дзяржаве. Пра апошняе, як вынікае з лістоў, аўтар даведваўся праз сваіх агентаў-«шпегаў» у суседняй краіне. Філон Кміта-Чарнобыльскі акумуляваў звесткі, апрацоўваў іх, а затым дасылаў сінтэзаваныя даклады [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Панам Радзе]] Вялікага Княства Літоўскага і найбольш уплывовым дзяржаўным асобам. Вылучаюцца лісты да [[кашталяны троцкія|троцкага кашталяна]] [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафія Валовіча]], у якіх выяўленая асоба аўтара, яго індывідуальны стыль, жыццё і побыт служылай шляхты. Філон Кміта валодаў значнымі маёнткамі ў Кіеўскай зямлі, у 1566 годзе атрымаў «на вечнасць» Чарнобыль з воласцю і ў дадатак Вяледніцкую воласць, некалькі вёсак<ref>''Клепатский П. Н.'' Очерки по истории киевской земли. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. — С. 215, 226, 227, 256, 301,310.</ref>, паводле памераў маёмасці Кміта займаў трэцюю пазіцыю сярод мясцовых землеўладальнікаў (1581)<ref>''Litwin H.'' Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569—1648. — Warszawa, 2000. — S. 26.</ref>. Сядзіба Філона Кміты была ў Чарнобылі, на што ўказвае прыдомак да прозвішча — Кміта-Чарнабыльскі. Лічыў сябе літвінам<ref>''Lulewicz H.'' Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569—1588. — Warszawa, 2002. — S. 107—108.</ref>. Памёр у 1587 годзе, пакінуў непаўнагадовых сыноў — Іерамію і Лазара, толькі Лазар дажыў да паўналецця, але памёр малады і без нашчадкаў у 1595 годзе<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego, 863, cz. 5, k. 57; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13.</ref>. Землі Філона Кміты ўрэшце перайшлі да яго дачок — Сафіі і Багданы. Соф’я, жонка [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]], і Багдана, жонка Юрыя Друцкага-Горскага, падзялілі бацькаву спадчыну — першая атрымала Чарнобыльскую воласць, другая Вяледніцкую воласць з некалькімі меншымі маёнткамі (Замысловічы, Ракітнае, Антонаў, Макалевічы, Вепрын, пераназваны пазней у Лукашаў)<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego w Krakówie, 863/5, k. 57; Архив Юго-Западной Росии, издаваемый Временною Комиссиею для разбора древних актов. Ч. 1-8. В 34 т. — Киев, 1859—1914. Ч. 6. T. 1. Отд. 1. — С. 244—253; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13, 205.</ref>. == Бібліяграфія == * [[:s:Лісты Кміты-Чарнабыльскага|Лісты Ф. Кміты-Чарнабыльскага]] ўпершыню апублікаваны ў 1844 годзе, а найбольш поўна з навуковымі каментарыямі ў 1975 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Белазаровіч Гістарыяграфія}} — С. 55—56. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мн.: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). — С. 219—232. ISBN 985-6824-43-5 * ''Чамярыцкі В.'' Кміта-Чарнабыльскі // БЭ ў 18 т. Т. 8. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 358. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кміта-Чарнабыльскі Філон}} [[Катэгорыя:Старосты аршанскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы смаленскія]] [[Катэгорыя:Старосты чарнобыльскія]] k0qu5a7peojrokav800aueniypq4r1q 5160140 5160136 2026-07-02T04:47:25Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5160140 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі''' ({{ВДП}}) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны і ваенны дзеяч. == Біяграфія == З заможнага шляхецкага роду Кмітаў, аселага ў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскім ваяводстве]]. Атрымаў добрую адукацыю. У 1562 годзе прызначаны камендантам замка [[Асцёр (горад)|Асцёр]] на Чарнігаўшчыне. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) камандаваў войскамі на ўсходняй мяжы ВКЛ. У 1566 годзе за ваенныя заслугі атрымаў ад [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] навечна Чарнабыльскую воласць і [[Аршанскае староства]]. [[Ваявода смаленскі]] з 1579 года, намінальна, але з месца ў сенаце [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>Eberle, J. Kmita Filon Czarnobylski // Polski Słownik Biograficzny. T. 13. — Wrocław—Warszawa—Kraków, 1967. — S. 88.</ref>. Каля 1580 года атрымаў урад велікалуцкага намесніка, але ў паходзе на [[Вялікія Лукі]] (1580) быў разбіты. У 1580—1581 годзе вёў ваенныя дзеянні на паграніччы з Маскоўскай дзяржавай, рабіў рэйды ў глыб маскоўскай тэрыторыі. Збераглося [[Лісты Кміты-Чарнабыльскага|30 лістоў-данясенняў]] Кміты-Чарнабыльскага за 1573—1574 гады, дасланых з [[Орша|Оршы]] ў [[Вільня|Вільню]], гістарычных дакументаў эпохі, помнікаў старабеларускай літаратуры.<ref>В. Чамярыцкі (1999)</ref> Галоўная тэма белетрызаваных лістоў — падзеі на ўсходняй мяжы, а таксама аналіз становішча ў Маскоўскай дзяржаве. Пра апошняе, як вынікае з лістоў, аўтар даведваўся праз сваіх агентаў-«шпегаў» у суседняй краіне. Філон Кміта-Чарнобыльскі акумуляваў звесткі, апрацоўваў іх, а затым дасылаў сінтэзаваныя даклады [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Панам Радзе]] Вялікага Княства Літоўскага і найбольш уплывовым дзяржаўным асобам. Вылучаюцца лісты да [[кашталяны троцкія|троцкага кашталяна]] [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафія Валовіча]], у якіх выяўленая асоба аўтара, яго індывідуальны стыль, жыццё і побыт служылай шляхты. Філон Кміта валодаў значнымі маёнткамі ў Кіеўскай зямлі, у 1566 годзе атрымаў «на вечнасць» Чарнобыль з воласцю і ў дадатак Вяледніцкую воласць, некалькі вёсак<ref>''Клепатский П. Н.'' Очерки по истории киевской земли. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. — С. 215, 226, 227, 256, 301,310.</ref>, паводле памераў маёмасці Кміта займаў трэцюю пазіцыю сярод мясцовых землеўладальнікаў (1581)<ref>''Litwin H.'' Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569—1648. — Warszawa, 2000. — S. 26.</ref>. Сядзіба Філона Кміты была ў Чарнобылі, на што ўказвае прыдомак да прозвішча — Кміта-Чарнабыльскі. Лічыў сябе літвінам<ref>''Lulewicz H.'' Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569—1588. — Warszawa, 2002. — S. 107—108.</ref>. Памёр у 1587 годзе, пакінуў непаўнагадовых сыноў — Іерамію і Лазара, толькі Лазар дажыў да паўналецця, але памёр малады і без нашчадкаў у 1595 годзе<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego, 863, cz. 5, k. 57; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13.</ref>. Землі Філона Кміты ўрэшце перайшлі да яго дачок — Сафіі і Багданы. Соф’я, жонка [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]], і Багдана, жонка [[Юрый Абрамавіч Друцкі-Горскі|Юрыя Друцкага-Горскага]], падзялілі бацькаву спадчыну — першая атрымала Чарнобыльскую воласць, другая Вяледніцкую воласць з некалькімі меншымі маёнткамі (Замысловічы, Ракітнае, [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Макалевічы, Вепрын, пераназваны пазней у Лукашаў)<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego w Krakówie, 863/5, k. 57; Архив Юго-Западной Росии, издаваемый Временною Комиссиею для разбора древних актов. Ч. 1-8. В 34 т. — Киев, 1859—1914. Ч. 6. T. 1. Отд. 1. — С. 244—253; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13, 205.</ref>. == Бібліяграфія == * [[:s:Лісты Кміты-Чарнабыльскага|Лісты Ф. Кміты-Чарнабыльскага]] ўпершыню апублікаваны ў 1844 годзе, а найбольш поўна з навуковымі каментарыямі ў 1975 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Белазаровіч Гістарыяграфія}} — С. 55—56. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мн.: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). — С. 219—232. ISBN 985-6824-43-5 * ''Чамярыцкі В.'' Кміта-Чарнабыльскі // БЭ ў 18 т. Т. 8. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 358. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кміта-Чарнабыльскі Філон}} [[Катэгорыя:Старосты аршанскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы смаленскія]] [[Катэгорыя:Старосты чарнобыльскія]] qockb3z9ot61wpy1g6br5dyzral0vr3 5160150 5160140 2026-07-02T05:07:42Z M.L.Bot 261 5160150 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі''' ({{ВДП}}) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны і ваенны дзеяч. == Біяграфія == З заможнага шляхецкага роду Кмітаў, аселага ў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскім ваяводстве]]. Атрымаў добрую адукацыю. У 1562 годзе прызначаны камендантам замка [[Асцёр (горад)|Асцёр]] на Чарнігаўшчыне. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) камандаваў войскамі на ўсходняй мяжы ВКЛ. У 1566 годзе за ваенныя заслугі атрымаў ад [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] навечна Чарнабыльскую воласць і [[Аршанскае староства]]. [[Ваявода смаленскі]] з 1579 года, намінальна, але з месца ў сенаце [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>Eberle, J. Kmita Filon Czarnobylski // Polski Słownik Biograficzny. T. 13. — Wrocław—Warszawa—Kraków, 1967. — S. 88.</ref>. Каля 1580 года атрымаў урад велікалуцкага намесніка, але ў паходзе на [[Вялікія Лукі]] (1580) быў разбіты. У 1580—1581 годзе вёў ваенныя дзеянні на паграніччы з Маскоўскай дзяржавай, рабіў рэйды ў глыб маскоўскай тэрыторыі. Збераглося [[Лісты Кміты-Чарнабыльскага|30 лістоў-данясенняў]] Кміты-Чарнабыльскага за 1573—1574 гады, дасланых з [[Орша|Оршы]] ў [[Вільня|Вільню]], гістарычных дакументаў эпохі, помнікаў старабеларускай літаратуры.<ref>В. Чамярыцкі (1999)</ref> Галоўная тэма белетрызаваных лістоў — падзеі на ўсходняй мяжы, а таксама аналіз становішча ў Маскоўскай дзяржаве. Пра апошняе, як вынікае з лістоў, аўтар даведваўся праз сваіх агентаў-«шпегаў» у суседняй краіне. Філон Кміта-Чарнобыльскі акумуляваў звесткі, апрацоўваў іх, а затым дасылаў сінтэзаваныя даклады [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Панам Радзе]] Вялікага Княства Літоўскага і найбольш уплывовым дзяржаўным асобам. Вылучаюцца лісты да [[кашталяны троцкія|троцкага кашталяна]] [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафія Валовіча]], у якіх выяўленая асоба аўтара, яго індывідуальны стыль, жыццё і побыт служылай шляхты. Філон Кміта валодаў значнымі маёнткамі ў Кіеўскай зямлі, у 1566 годзе атрымаў «на вечнасць» Чарнобыль з воласцю і ў дадатак Вяледніцкую воласць, некалькі вёсак<ref>''Клепатский П. Н.'' Очерки по истории киевской земли. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. — С. 215, 226, 227, 256, 301,310.</ref>, паводле памераў маёмасці Кміта займаў трэцюю пазіцыю сярод мясцовых землеўладальнікаў (1581)<ref>''Litwin H.'' Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569—1648. — Warszawa, 2000. — S. 26.</ref>. Сядзіба Філона Кміты была ў Чарнобылі, на што ўказвае прыдомак да прозвішча — Кміта-Чарнабыльскі. Лічыў сябе літвінам<ref>''Lulewicz H.'' Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569—1588. — Warszawa, 2002. — S. 107—108.</ref>. Памёр у 1587 годзе, пакінуў непаўнагадовых сыноў — Іерамію і Лазара, толькі Лазар дажыў да паўналецця, але памёр малады і без нашчадкаў у 1595 годзе<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego, 863, cz. 5, k. 57; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13.</ref>. Землі Філона Кміты ўрэшце перайшлі да яго дачок — Сафіі і Багданы. Соф’я, жонка [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]], і Багдана, жонка [[Юрый Абрамавіч Друцкі-Горскі|Юрыя Друцкага-Горскага]], падзялілі бацькаву спадчыну — першая атрымала Чарнобыльскую воласць, другая Вяледніцкую воласць з некалькімі меншымі маёнткамі ([[Замыславычы|Замысловічы]], [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітнае]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Макалевічы, [[Вэпрын|Вепрын]], пераназваны пазней у Лукашаў)<ref>BC, Zbiór Muzeum Narodowego w Krakówie, 863/5, k. 57; Архив Юго-Западной Росии, издаваемый Временною Комиссиею для разбора древних актов. Ч. 1-8. В 34 т. — Киев, 1859—1914. Ч. 6. T. 1. Отд. 1. — С. 244—253; Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I—III, wyd. A. Jabłonowski // Polska XVI wieku po względem geograficzno-statystycznym. T. 9, wyd.: Źrodła Dziejowe. T. 20-22. — Warszawa, 1894. Dz. II. — S. 13, 205.</ref>. == Бібліяграфія == * [[:s:Лісты Кміты-Чарнабыльскага|Лісты Ф. Кміты-Чарнабыльскага]] ўпершыню апублікаваны ў 1844 годзе, а найбольш поўна з навуковымі каментарыямі ў 1975 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Белазаровіч Гістарыяграфія}} — С. 55—56. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мн.: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). — С. 219—232. ISBN 985-6824-43-5 * ''Чамярыцкі В.'' Кміта-Чарнабыльскі // БЭ ў 18 т. Т. 8. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 358. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кміта-Чарнабыльскі Філон}} [[Катэгорыя:Старосты аршанскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы смаленскія]] [[Катэгорыя:Старосты чарнобыльскія]] 9g131p5ngv7q53phv5nsbsn3eefyn60 0 26262 5160012 5103206 2026-07-01T13:21:50Z JerzyKundrat 174 ілюстрацыя 5160012 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Адольф Гітлер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Adolf Hitler}} | партрэт = Hitler_portrait_crop_(cropped)(2).jpg | подпіс = Партрэт 1938 года | тытул = [[Рэйхсканцлер]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак = 23 | сцяг = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак = [[30 студзеня]] [[1933]] | перыядканец = [[30 красавіка]] [[1945]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Курт фон Шлейхер]] | пераемнік = [[Паўль Ёзэф Гебельс]] | прэзідэнт = [[Паўль фон Гіндэнбург]] | каментар = | тытул_2 = [[Фюрар]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак_2 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_2 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_2 = пасада заснавана | пераемнік_2 = пасада скасавана | тытул_3 = [[Рэйхсштатгальтэр]] [[Прусія|Прусіі]] | парадак_3 = 1 | перыядпачатак_3 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_3 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | гады службы = {{Сцяг Германскай імперыі}} 1914—1918<br/>{{Сцяг Германіі}} 1918—1920<br/>{{Сцяг|Трэці Рэйх}} 1941—1945 | род войскаў = [[пяхота]] | званне = [[яфрэйтар]] | камандаваў = [[Вермахт]] (1941—1945) | партыя = [[Нямецкая рабочая партыя]]<br/>[[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя]] | аўтограф = Hitler Signature2.svg }} {{Нацыянал-сацыялізм}} '''Адо́льф Гі́тлер''' ({{lang-de|Adolf Hitler}}; {{ДН|20|4|1889}}, {{Месца нараджэння|Браунаў-на-Іне}}, [[Аўстра-Венгрыя]] — {{ДС|30|4|1945}}, {{Месца смерці|Берлін}}, [[Германія]]) — нямецкі палітык і лідар [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі]] ({{lang-de|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)}}). Быў [[Канцлер Германіі|канцлерам Германіі]] з 1933 па 1945, а таксама [[дыктатар]]ам [[Нацысцкая Германія|Трэцяга Рэйха]] (у якасці [[Фюрар|фюрара і рэйхсканцлера]]) з 1934 па 1945. Гітлер з’яўляўся цэнтральнай фігурай [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]], [[Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Другой сусветнай вайны ў Еўропе]] і [[Халакост]]а. [[Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Трэцяга рэйха|Экспансіянісцкая палітыка]] Гітлера стала адной з галоўных [[Прычыны Другой сусветнай вайны|прычын]] развязвання Другой сусветнай вайны. З яго імем злучаны шматлікія [[злачынствы супраць чалавецтва]], здзейсненыя нацысцкім рэжымам як у самой Германіі, так і на акупаваных ёю тэрыторыях, улучаючы [[Халакост]]. [[Нюрнбергскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал]] прызнаў злачыннымі створаныя Гітлерам арганізацыі ([[СС]], [[Служба бяспекі (СД)]] і [[гестапа]]) і само кіраўніцтва [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]. == Біяграфія == === Радавод === На думку вядомага нямецкага філолага, спецыяліста па [[Анамастыка|анамастыцы]] Макса Готшальда (1882—1952), прозвішча «Гітлер» ({{lang|de|''Hittlaer''}}, {{lang|de|''Hiedler''}}) была тоесным прозвішчы {{lang|de|''Hütler''}} («наглядчык», напэўна, «лесніковы», ''Waldhütter'')<ref>{{lang|de|Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.}}</ref>. [[Файл:Инцухт.pdf|thumb|left|400px|[[Інцухт]] у родзе Гітлераў<ref name="Вернер Мазер" />]] Бацька — [[Алаіс Гітлер]] (1837—1903). Маці — [[Клара Гітлер]] (1860—1907), народжаная Пёльцль. Алаіс, будучы банкартам, да 1876 года насіў прозвішча сваёй маці Марыі Ганны Шыкльгрубер ({{lang-de|Schicklgruber}}). Сам Адольф Гітлер, насуперак пашыранаму з 1920-х гадоў<ref>{{БСЭ3|артыкул=Адольф Гитлер |аўтар=[[Васіль Дзмітрыевіч Кульбакін|Кульбакин В. Д.]] |том=6 |старонкі= |ref=Кульбакин }}</ref> цверджанню, ніколі не насіў прозвішча [[Шыкльгрубер]]<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|title=Hitler Never Really Was Schicklgruber|last=Davin|first=Eric Leif|date=6 мая 1990|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2010-04-25|archive-url=https://www.webcitation.org/618xdyuTU?url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}} {{ref-en}}</ref><ref name="shearer16">''[[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.</ref>. 7 студзеня 1885 года Алаіс ажаніўся з сваячкай (траюраднай пляменніцай Ёгана Непамука Гютлера) [[Клара Гітлер|Кларай Пёльцль]]. Гэта быў яго трэці шлюб. На гэты час у яго былі сын Алаіс і дачка [[Ангела Гітлер|Ангела]], якая пазней стала маці [[Гелі Раубаль]], меркаванай каханкі Гітлера. Алаісу прыйшлося прасіць дазвол у Ватыкана, каб ажаніцца з Кларай<ref name="Вернер Мазер"/><ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.</ref>. Гітлер ведаў пра [[інцухт]] у яго сям’і, таму скрозь выказваўся вельмі коратка і невыразна пра сваіх бацькоў, хоць ад іншых людзей патрабаваў дакументальнага пацверджання сваіх продкаў. З канца [[1921]] года стаў увесь час пераацэньваць і зацямняць сваё паходжанне. Пра свайго бацьку і дзеда па матчынай лініі ён напісаў усяго некалькі сказаў. Сваю маці ён, наадварот, вельмі часта згадваў у гутарках. З-за гэтага ён нікому не гаварыў, што ён знаходзіцца ў сваяцтве (па лініі ад Ёгана Непамука) з аўстрыйскім гісторыкам Рудольфам Капенштайнерам і аўстрыйскім паэтам [[Роберт Гамерлінг|Робертам Гамерлінгам]]<ref name="Вернер Мазер" />. Прамыя продкі Адольфа, як па лініі Шыкльгрубераў, так і па лініі Гітлераў, былі сялянамі. Толькі бацька зрабіў кар’еру і стаў дзяржаўным службоўцам. З мясцін свайго маленства Адольф Гітлер меў сентымент толькі да [[Леондынг]]а, дзе пахаваны яго бацькі, Шыталя, дзе жылі сваякі па матчынай лініі, і [[Лінц]]а. Ён наведваў іх і пасля прыходу да ўлады<ref name="Вернер Мазер" />. === Дзяцінства === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|150px|left|Гітлер у маленстве. (1889/1890).]] [[Файл:Hitlers Geburtshaus Braunau am Inn.jpg|thumb|left|200px|Дом, дзе ў 1889 годзе нарадзіўся А. Гітлер. Тут пражыў будучы дыктатар да трохгадовага ўзросту. [[Браунаў-на-Іне|Браунаў-на-Іне (Аўстрыя)]]. Фатаграфія 1934 года. Дом захаваўся па цяперашні час]] Адольф Гітлер нарадзіўся ў Аўстрыі, у горадзе [[Браунаў-на-Іне]] блізу мяжы з Германіяй [[20 красавіка]] [[1889]] года ў 18 гадзін 30 хвілін у гасцініцы «Ля памяранца»<ref name="Вернер Мазер" />. Праз два дні быў хрышчаны імем Адольф. Гітлер быў вельмі падобны на маці. Маці дужа яго любіла. Да 1892 года сям’я жыла ў Браўнаў у гасцініцы «Ля памяранца» — самым паважным доме прыгарада. Апроч Адольфа ў сям’і жылі яго няпоўнародныя (адзінакроўныя) брат Алаіз і сястра Ангела. У жніўні 1892 года бацька атрымаў падвышэнне, і сям’я пераехала ў [[Пасаў]]<ref name="Вернер Мазер"/>. 24 сакавіка нарадзіўся брат Эдмунд (1894—1900), і Адольф на некаторы час перастаў быць у цэнтры ўвагі сям’і. 1 красавіка бацька атрымаў новае прызначэнне ў [[Лінц]]. Але сям’я яшчэ год заставалася ў Пасаў, каб не пераязджаць з немаўлём. У красавіку 1895 года сям’я збіраецца ў Лінцы. 1 мая Адольф ва ўзросце шасці гадоў паступіў у аднагадовую народную школу ў Фішльгаме пад Ламбахам. А 25 чэрвеня бацька нечакана датэрмінова выходзіць на пенсію па стане здароўя<ref name="FestVolIP29">''Фест И.'' Адольф Гитлер. В 3-х томах. — Том 1 / Перевод А. А. Фёдоров. — Пермь: Алетейя, 1993. — Глава I. — С. 29. — ISBN 5-87964-006-X, ISBN 5-87964-005-1. // ''Fest, J.'' Hitler. Eine Biografie. — Berlin: Propyläen, 1973.</ref>. У ліпені 1895 гады сям’я пераехала ў Гафельд блізу [[Ламбах]]а-на-Траўне, дзе бацька купіў дом з пляцоўкай зямлі 38 тысяч кв.м. У пачатковай школе ў Фішльгаме Адольф добра вучыўся і атрымліваў толькі выдатныя адзнакі. У 1939 годзе ён наведаў гэту школу і купіў яе, потым аддаў дырэктыву пабудаваць побач новы школьны будынак<ref name="Вернер Мазер"/>. 21 студзеня 1896 года нарадзілася сястра Адольфа [[Паўла Гітлер|Паўла]]. Да яе ён быў асабліва прывязаны праз усё жыццё і заўсёды клапаціўся пра яе<ref name="Вернер Мазер" />. У 1896 годзе Гітлер паступіў у другі клас Ламбахскай школы старога каталіцкага манастыра бенедыктынаў, якую наведваў да вясны 1898 года. Тут ён таксама атрымліваў толькі добрыя ацэнкі<ref name="Вернер Мазер"/>. Спяваў у хоры хлопчыкаў і быў памагатым святара падчас імшы<ref name="FestVolIP29"/>. Тут ён упершыню ўбачыў на гербе [[абат]]а Хагене [[свастыка|свастыку]]. Такую ж пазней ён загадаў выразаць з дрэва ў сябе ў канцылярыі<ref name="Вернер Мазер"/>. У гэтым жа годзе ад пастаянных прыдзірак бацькі з дому пайшоў яго брат Алаіз. Пасля гэтага Адольф стаў цэнтральнай фігурай бацькавага клопату і сталага ціску, бо той баяўся, што Адольф вырасце такім жа лайдаком, як і яго брат<ref name="Вернер Мазер" />. У лістападзе 1897 года бацька набыў у вёсцы [[Леондынг]] пад Лінцам дом, куды ў лютым 1898 года пераехала ўся сям’я. Дом знаходзіўся каля могілак. Адольф трэці раз змяніў школу і тут пайшоў у чацвёрты клас. Народную школу ў Леондынгу ён наведваў да верасня 1900 года. Пасля смерці 2 лютага 1900 года брата Эдмунда, Адольф застаўся адзіным сынам [[Клара Гітлер|Клары Гітлер]]. [[Файл:Гитлер 1900 г. в центре.jpg|thumb|left|250px|Гітлер ''(у цэнтры)'' з аднакласнікамі. 1900 год]] Менавіта ў Леондынгу ў яго ўзніклі крытычныя адносіны да царквы пад уплывам выказаў бацькі<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1900 года Адольф паступіў у першы клас дзяржаўнай [[Адукацыя ў Германіі|рэальнай школы]] ў Лінцы. Змена сельскай школы на вялікую і чужую рэальную школу ў горадзе Адольфу не спадабалася, але яму было даспадобы праходзіць шасцікіламетровую дарогу ад дому да школы<ref name="Вернер Мазер" />. З гэтага часу Адольф пачаў вучыць толькі тое, што яму падабалася — гісторыю, геаграфію і асабліва маляванне. Усё астатняе ігнараваў. У выніку такога стаўлення да навучання, ён застаўся на другі год у першым класе рэальнай школы<ref name="Вернер Мазер" /><ref name=autogenerated1>''Фест И.'' Том 1. — Глава I. — С. 30.</ref>. === Юнацкасць === Калі 13-гадовы Адольф вучыўся ў другім класе рэальнай школы ў Лінцы, 3 студзеня 1903 года нечакана памёр бацька. Нягледзячы на бесперапынныя спрэчкі і нацягнутыя адносіны, Адольф усё ж любіў бацьку і ў труны нястрымна галасіў<ref name="Вернер Мазер" />. Па просьбе маці ён працягнуў хадзіць у школу, але канчаткова для сябе вырашыў, што будзе мастаком, а не ўрадоўцам, як хацеў бацька<ref name="Вернер Мазер" />. Увесну 1903 года ён пераехаў у школьны інтэрнат у Лінц. Урокі ў школе стаў наведваць нерэгулярна. Калі Адольфу выканалася 15 гадоў, і ён сканчаў трэці клас рэальнай школы, 22 мая 1904 года ў Лінцы адбылася яго [[канфірмацыя]]. У гэты перыяд ён складаў п’есу, пісаў вершы і навэлы, а таксама склаў лібрэта для оперы [[Рыхард Вагнер|Вагнера]] па легендзе [[Крыстоф Марцін Віланд|Віланда]] і ўверцюру<ref name="Вернер Мазер" />. У школу ён хадзіў па-ранейшаму з агідай, і яму больш за ўсё не падабалася французская мова. Увосень 1904 года ён з другога разу здаў экзамен па гэтым прадмеце, але з яго ўзялі абяцанне, што ў чацвёрты клас ён пойдзе ў іншую школу<ref name="Вернер Мазер" />. Гемер, які ў гэты час выкладаў Адольфу французскую мову і іншыя прадметы, на працэсе над Гітлерам у 1924 годзе сказаў: «Гітлер быў несумнеўна адораным, хоць і аднабакова. Амаль не ўмеў валодаць сабой, быў упартым, самавольным, наравістым і запальчывым. Не быў старанным». Па шматлікіх сведчаннях можна зрабіць выснову, што ўжо ў маладосці Гітлер выяўляў ярка выяўленыя псіхапатычныя рысы<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1904 года Гітлер, выконваючы абяцанне, паступіў у дзяржаўную рэальную школу ў [[Штэйр]]ы ў чацвёрты клас і вучыўся ў ёй да верасня 1905 года. У Штэйры ён жыў у доме купца Ігнаца Камергофера на Грун маркет, 19. Пазней гэта месца было пераназвана ў Адольф Гітлерплац<ref name="Вернер Мазер" />. 11 лютага 1905 года Адольф атрымаў сведчанне пра сканчэнне чацвёртага класа рэальнай школы. Ацэнка «выдатна» там стаяла толькі па маляванні і фізкультуры; па нямецкай, французскай, матэматыцы, стэнаграфіі — нездавальняльна, па астатніх — здавальняльна<ref name="Вернер Мазер" />. 21 чэрвеня 1905 года маці прадала хату ў Леондынгу і пераехала з дзецьмі ў Лінц на вуліцу [[Аляксандр фон Гумбальт|Гумбальта]], 31. Восенню 1905 года Гітлер па просьбе маці з вялікай нехаццю пачаткаў ізноў наведваць школу ў [[Штэйр]]ы і здаваць паўторна экзамены, каб атрымаць сведчанне за чацвёрты клас<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты час у яго выявілі цяжкае захворванне лёгкіх — лекар параіў маці адкласці яго навучанне ў школе хоць бы на год і парэкамендаваў у будучыні ніколі не працаваць у канторы. Маці забрала Адольфа са школы і адвезла ў Шыталь да сваякоў. 18 студзеня 1907 года маці зрабілі складаную аперацыю. У верасні, калі здароўе маці палепшылася, 18-гадовы Гітлер паехаў у Вену, каб здаць уступны экзамен у агульную мастацкую школу, аднак не прайшоў другі тур экзаменаў. Пасля экзаменаў Гітлер здолеў дамагчыся сустрэчы з рэктарам, ад якога атрымаў параду заняцца архітэктурай: малюнкі Гітлера сведчылі пра яго здольнасці да гэтага мастацтва<ref>[[Мая барацьба|Mein Kampf]], Раздзел 2</ref>. У лістападзе 1907 года Гітлер вярнуўся ў Лінц і ўзяў на сябе догляд за безнадзейна хворай маці. 21 снежня 1907 года Клара Гітлер памерла, 23 снежня Адольф пахаваў яе каля бацькі. У лютым 1908 года пасля ўрэгулявання спраў, злучаных са спадчынай, і афармленні пенсій сабе і сястры Паўле, як сіротам, Гітлер з’ехаў у Вену. Сябар юнацкасці Кубіцэк і іншыя таварышы Гітлера сведчаць, што ён увесь час бываў на нажах з усімі і выпрабоўваў нянавісць да ўсяго, што яго атачала. Таму яго біёграф [[Ёахім Фаст]] дапушчае, што [[антысемітызм]] Гітлера з’явіўся сфакусаванай формай нянавісці, бушавалай да таго ўпоцемку і якая знайшла, нарэшце, свой аб’ект у яўрэі<ref>Фест, том I, глава V, стр. 48</ref>. У верасні 1908 года Гітлер зрабіў паўторную спробу паступіць у [[Венская акадэмія выяўленчых мастацтваў|Венскую мастацкую акадэмію]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Пасля правалу Гітлер некалькі раз змяняў месца жыхарства, не паведамляючы нікому новых адрасоў. Ухіляўся ад службы ў аўстрыйскім войску. Ён не хацеў служыць у адным войску з чэхамі і яўрэямі, ваяваць «за габсбургскую дзяржаву», але ў той жа час быў гатоў памерці за германскі рэйхВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Уладкаваўся на працу як «акадэмічны мастак», а з 1909 года і як пісьменнік. У 1909 годзе Гітлер пазнаёміўся з Рэйнгальдам Ганішам ([[:de:Reinhold Hanisch|Reinhold Hanisch]]), які пачаў паспяхова прадаваць [[Карціны Адольфа Гітлера|яго карціны]]. Да сярэдзіны 1910 года Гітлер маляваў у Вене вельмі шмат карцін малога фармату. Галоўным чынам гэта былі копіі з паштовак і старых гравюр, якія паказваюць разнастайныя гістарычныя будынкі Вены. Апроч гэтага ён маляваў разнастайныя рэкламныя аб’явы. У жніўні 1910 года Гітлер заявіў у паліцэйскі камісарыят Вены, што Ганіш утаіў ад яго частку выручкі і ўкраў адну карціну. Ганеша на сем дзён адправілі ў турму. З гэтага часу ён сам прадаваў свае карціны. Праца прыносіла яму такі вялікі прыбытак, што ў маі 1911 года ён адмовіўся ад пакладзенай яму як сіроцтву штомесячнай пенсіі ў карысць сястры Паўлы. Апроч гэтага, у гэтым жа годзе ён атрымаў большую частку спадчыны сваёй цёткі Іаганы Пёльцль<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты перыяд Гітлер пачаў узмоцнена займацца самаадукацыяй. Пасля ён свабодна мог мець зносіны і чытаць літаратуру і газеты ў арыгіналу па-французску і па-англійску. Падчас вайны любіў глядзець французскія і англійскія фільмы без перакладу. Вельмі добра разбіраўся ва ўзбраенні войскаў свету, гісторыі і г.д. У гэты ж час у яго выявілася цікавасць да палітыкі<ref name="Вернер Мазер" />. У маі 1913 года Гітлер ва ўзросце 24 гадоў пераехаў з Вены ў [[Мюнхен]] і пасяліўся на кватэры краўца і ўладальніка крамы Ёзафа Попа на вуліцы Шляйсхаймер ([[:de:Schleißheimer Straße (München)|{{lang|de|Schleißheimer Straße}}]]). Тут ён жыў да пачатку Першай сусветнай вайны, працуючы мастаком. 29 снежня 1913 года аўстрыйская паліцыя папрасіла мюнхенскую ўсталяваць адрас Гітлера. 19 студзеня 1914 года мюнхенская крымінальная паліцыя даставіла Гітлера ў аўстрыйскае консульства. 5 лютага 1914 года Гітлер паехаў у [[Зальцбург]] на агляд, дзе яго прызналі непрыдатным да службы ў войску<ref name="Вернер Мазер" />. === Удзел у Першай сусветнай вайне === 1 жніўня [[1914 год]]а пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Гітлера ўзрадавала вестка пра вайну. Ён неадкладна падаў заяву на імя караля Баварыі [[Людвіг III (кароль Баварыі)|Людвіга III]], каб атрымаць дазвол служыць у Баварскім войску. Ужо на наступны дзень яму прапанавалі з’явіцца ў любы баварскі полк. Ён выбраў 16-ы рэзервовы Баварскі полк («полк Ліста», па прозвішчы камандзіра). 16 жніўня ён быў залічаны ў 6-ы рэзервовы батальён 2-га баварскага пяхотнага палка № 16 ([[:de:Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment|{{lang|de|Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment}}]]), які складаўся з добраахвотнікаў. 1 верасня перакладзены ў 1-ю роту Баварскага рэзервовага пяхотнага палка № 16. 8 кастрычніка прысягнуўся на пэўнасць каралю Баварыі Людвігу III і імператару Францу Іосіфу. У кастрычніку 1914 года быў адпраўлены на Заходні фронт і 29 кастрычніка браў удзел у [[Бітва на Ізеры|бітве на Ізеры]], а з 30 кастрычніка па 24 лістапада — [[Фландрская бітва|пад Іпрам]]. 1 лістапада 1914 года прысвоена званне [[яфрэйтар]]а. 9 лістапада пераведзены сувязным у штаб палка. З 25 лістапада па 13 снежня браў удзел у пазіцыйнай вайне ў Фландрыі. 2 снежня 1914 года ўзнагароджаны [[Жалезны крыж|Жалезным крыжам]] другой ступені. З 14 па 24 снежня браў удзел у бітве ў Французскай Фландрыі, а з 25 снежня 1914 па 9 сакавіка 1915 года — у пазіцыйных баях у Французскай Фландрыі. У 1915 годзе браў удзел у бітвах [[Бітва пры Неў-Шапель|пад Неў-Шапель]], пад Ла Басу і [[Арас]]ам. У 1916 годзе браў удзел у разведных і дэманстрацыйных баях 6-а войска ў сувязі з [[Бітва на Соме|бітвай на Соме]], а таксама ў [[:de: Schlacht von Fromelles|бітве пад Фромелем]] і непасрэдна ў бітве на Соме. У красавіку 1916 года знаёміцца з [[Жан Ларэ|Шарлот Лабжуа]]. Паранены ў левае сцягно аскепкам гранаты пад Ле Баргюр у першай бітве на СомеВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Трапіў у лазарэт Чырвонага Крыжа ў [[Беліц]]е пад [[Потсдам]]ам. Па выйсці са шпіталя (сакавік 1917 года) вярнуўся ў полк у 2-ю роту 1-га рэзервовага батальёна. У 1917 годзе — [[Бітва пры Арасе (1917)|вясновая бітва пад Арасам]]. Браў удзел у баях у [[Артуа]], Фландрыі, у Верхнім [[Эльзас]]е. 17 верасня 1917 года ўзнагароджаны [[Баварскі крыж «За вайсковыя заслугі»|Крыжам з мячамі за баявыя заслугі]] III ступені<ref name="Вернер Мазер" />. == Захоп улады == 8—9 лістапада 1923 года Гітлер узначаліў мюнхенскі «[[Піўны путч]]», дзёрзкую спробу захапіць уладу ў [[Баварыя|Баварыі]]. Путч быў задушаны, Гітлер быў арыштаваны і асуджаны за дзяржаўную здраду на 5 гадоў турмы. З гэтага тэрміну Гітлер адсядзеў толькі 9 месяцаў, падчас якіх напісаў сваю кнігу «[[Мая барацьба]]» («Mein Kampf»), дзе выклаў палітычную філасофію [[нацызм]]у. У студзені 1933 года прэзідэнт [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]] прызначыў Гітлера [[рэйхсканцлер]]ам, і той цягам аднаго году дабіўся ўсталявання ў Германіі дыктатуры нацыстаў. 30 чэрвеня 1934 года Гітлер правёў зачыстку шэрагаў сваёй партыі («Ноч даўгіх нажоў»), фізічна знішчыўшы сваіх канкурэнтаў і іншых людзей, якія маглі быць для яго небяспечнымі, у прыватнасці, Эрнста Рэма, які стаяў ля вытокаў Нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі і прывёў Гітлера на чало партыі. 30 жніўня 1934 года памёр Гіндэнбург, і Гітлер узяў на сябе функцыі прэзідэнта, узяўшы тытул «фюрэра» — вышэйшага кіраўніка «[[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]». == Удзел у Другой сусветнай вайне == У сакавіку 1939 года Гітлер запатрабаваў ад [[Літва|Літвы]] «Мемельскі калідор». Працягваліся палітычныя гульні і з [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзам]]. 23 жніўня 1939 года Германія і СССР падпісалі дамову аб ненападзе ([[Пакт Молатава-Рыбентропа]]), які змяшчаў таксама сакрэтны пратакол пра раздзел Польшчы і сфераў уплыву ва Усходняй Еўропе. 1 верасня Германія напала на Польшчу. Заходнія краіны абвесцілі вайну Германіі, пачалася [[Другая сусветная вайна]]. 22 чэрвеня 1941 года Германія напала на СССР. У снежні 1941 года нямецкія войскі былі спынены пад [[Масква|Масквой]]. У 1942 годзе немцам атрымалася прасунуцца да [[Волга|Волгі]]. У 1943 годзе Савецкаму Саюзу ўдалося змяніць ход вайны. У Заходняй Еўропе быў адкрыты другі фронт. 20 ліпеня 1944 года група афіцэраў-змоўшчыкаў на чале з Клаўсам фон Штаўфенбергам, якія прадбачылі бесперспектыўнасць далейшай барацьбы, здзейсніла [[Аперацыя «Валькірыя»|замах на Гітлера]] ў [[Ваўчынае логава|Ваўчыным логаве]]. Яны падклалі ў пакой, дзе ён меў сустрэчу, партфель з бомбай. Гітлер цудам застаўся жывы, але атрымаў сур’ёзную кантузію і маральную траўму. У апошнія месяцы вайны Гітлер кіраваў рэшткамі нямецкіх войскаў са штаба, які змяшчаўся ва [[Фюрарбункер|ўмацаваным падземным бункеры]]. Калі савецкія войскі захапілі Берлін, Гітлер спешна абвянчаўся са сваёй каханкай [[Ева Браўн|Евай Браўн]], пасля чаго яны абодва скончылі жыццё самагубствам. Цела дыктатара так і не было дакладна апазнана. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Буллок А.|загаловак=Гитлер. Исследование тирании|год=1952}} * {{кніга|аўтар=[[Вернер Мазер|Мазер, В]].|загаловак=Адольф Гитлер|выдавецтва=Феникс|год=1998|старонак=608|isbn=5-222-004595-X}} * {{артыкул|загаловак=Последние дни Гитлера.|спасылка=http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|выдавецтва=свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда»|год=декабрь 1947 г., январь 1948 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archive-date=5 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archivedate=5 сакавіка 2016}} * [[Барыс Вадзімавіч Сакалоў|Соколов Б. В.]] Адольф Гитлер: Фюрер, преступник, личность. М.: Зебра Е, 2-13. — 416 с., 3000 экз., ISBN 9978-5-906339-13-3 * {{кніга|аўтар=Фест, И.|загаловак=Адольф Гитлер: в 3 т.|арыгінал=Hitler|месца=Пермь|выдавецтва=Алетейя|год=1993|isbn=5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3)}} * ''Адольф Гитлер. Судьбы ХХ века.'' (Автор проекта Жак Легран, пер. с фр. Т. Кунициной, предисловие Л. Чёрная), М., АСТ-ПРЕСС, 1999, 7 000 экз. * {{кніга|аўтар = [[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]|загаловак = Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т.|арыгінал = The Rise and Fall of the Third Reich|месца = {{М.}}|выдавецтва = Захаров|год = 2009|isbn=978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2)}} * ''Штайнерт М.'' Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3 * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=A history of national socialism|спасылка=http://books.google.ru/books?id=qcQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Taylor & Francis|год=1934|allpages=1934|isbn=9780374937768}} * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=The Fuhrer: Hitler's Rise to Power |выдавецтва=Basic Books|год=1999|allpages=624|isbn=0-7867-0683-X}} * {{кніга|аўтар=Welch, D.|загаловак=Hitler: profile of a dictator|спасылка=http://books.google.ru/books?id=3r9G5HOk6JMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=144|isbn=978-0-415-25075-7}} {{Адольф Гітлер}} {{Канцлеры Германіі}} {{Прэзідэнты Германіі}} {{Фашызм, тэмы}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1927-1950|краіна=ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гітлер Адольф}} [[Катэгорыя:Постаці Германіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Застрэліліся]] [[Катэгорыя:Адольф Гітлер| ]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Злачынцы Халакоста]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Германіі]] [[Катэгорыя:Нацысцкія лідары]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі НСДАП]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Германія)]] [[Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы]] [[Катэгорыя:Дзеячы Трэцяга рэйха, якія здзейснілі самагубства]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Германіі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя за дзяржаўную здраду]] l1ilcj7f6ibz9usqqm9shv0qw0hkyhj 5160016 5160012 2026-07-01T13:24:39Z JerzyKundrat 174 5160016 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Адольф Гітлер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Adolf Hitler}} | партрэт = Hitler_portrait_crop_(cropped)(2).jpg | подпіс = Партрэт 1938 года | тытул = [[Рэйхсканцлер]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак = 23 | сцяг = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак = [[30 студзеня]] [[1933]] | перыядканец = [[30 красавіка]] [[1945]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Курт фон Шлейхер]] | пераемнік = [[Паўль Ёзэф Гебельс]] | прэзідэнт = [[Паўль фон Гіндэнбург]] | каментар = | тытул_2 = [[Фюрар]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак_2 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_2 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_2 = пасада заснавана | пераемнік_2 = пасада скасавана | тытул_3 = [[Рэйхсштатгальтэр]] [[Прусія|Прусіі]] | парадак_3 = 1 | перыядпачатак_3 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_3 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | гады службы = {{Сцяг Германскай імперыі}} 1914—1918<br/>{{Сцяг Германіі}} 1918—1920<br/>{{Сцяг|Трэці Рэйх}} 1941—1945 | род войскаў = [[пяхота]] | званне = [[яфрэйтар]] | камандаваў = [[Вермахт]] (1941—1945) | партыя = [[Нямецкая рабочая партыя]]<br/>[[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя]] | аўтограф = Hitler Signature2.svg }} {{Нацыянал-сацыялізм}} '''Адо́льф Гі́тлер''' ({{lang-de|Adolf Hitler}}; {{ДН|20|4|1889}}, {{Месца нараджэння|Браунаў-на-Іне}}, [[Аўстра-Венгрыя]] — {{ДС|30|4|1945}}, {{Месца смерці|Берлін}}, [[Германія]]) — нямецкі палітык і лідар [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі]] ({{lang-de|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)}}). Быў [[Канцлер Германіі|канцлерам Германіі]] з 1933 па 1945, а таксама [[дыктатар]]ам [[Нацысцкая Германія|Трэцяга Рэйха]] (у якасці [[Фюрар|фюрара і рэйхсканцлера]]) з 1934 па 1945. Гітлер з’яўляўся цэнтральнай фігурай [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]], [[Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Другой сусветнай вайны ў Еўропе]] і [[Халакост]]а. [[Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Трэцяга рэйха|Экспансіянісцкая палітыка]] Гітлера стала адной з галоўных [[Прычыны Другой сусветнай вайны|прычын]] развязвання Другой сусветнай вайны. З яго імем злучаны шматлікія [[злачынствы супраць чалавецтва]], здзейсненыя нацысцкім рэжымам як у самой Германіі, так і на акупаваных ёю тэрыторыях, улучаючы [[Халакост]]. [[Нюрнбергскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал]] прызнаў злачыннымі створаныя Гітлерам арганізацыі ([[СС]], [[Служба бяспекі (СД)]] і [[гестапа]]) і само кіраўніцтва [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]. == Біяграфія == === Радавод === На думку вядомага нямецкага філолага, спецыяліста па [[Анамастыка|анамастыцы]] Макса Готшальда (1882—1952), прозвішча «Гітлер» ({{lang|de|''Hittlaer''}}, {{lang|de|''Hiedler''}}) была тоесным прозвішчы {{lang|de|''Hütler''}} («наглядчык», напэўна, «лесніковы», ''Waldhütter'')<ref>{{lang|de|Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.}}</ref>. [[Файл:Инцухт.pdf|thumb|left|400px|[[Інцухт]] у родзе Гітлераў<ref name="Вернер Мазер" />]] Бацька — [[Алаіс Гітлер]] (1837—1903). Маці — [[Клара Гітлер]] (1860—1907), народжаная Пёльцль. Алаіс, будучы банкартам, да 1876 года насіў прозвішча сваёй маці Марыі Ганны Шыкльгрубер ({{lang-de|Schicklgruber}}). Сам Адольф Гітлер, насуперак пашыранаму з 1920-х гадоў<ref>{{БСЭ3|артыкул=Адольф Гитлер |аўтар=[[Васіль Дзмітрыевіч Кульбакін|Кульбакин В. Д.]] |том=6 |старонкі= |ref=Кульбакин }}</ref> цверджанню, ніколі не насіў прозвішча [[Шыкльгрубер]]<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|title=Hitler Never Really Was Schicklgruber|last=Davin|first=Eric Leif|date=6 мая 1990|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2010-04-25|archive-url=https://www.webcitation.org/618xdyuTU?url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}} {{ref-en}}</ref><ref name="shearer16">''[[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.</ref>. 7 студзеня 1885 года Алаіс ажаніўся з сваячкай (траюраднай пляменніцай Ёгана Непамука Гютлера) [[Клара Гітлер|Кларай Пёльцль]]. Гэта быў яго трэці шлюб. На гэты час у яго былі сын Алаіс і дачка [[Ангела Гітлер|Ангела]], якая пазней стала маці [[Гелі Раубаль]], меркаванай каханкі Гітлера. Алаісу прыйшлося прасіць дазвол у Ватыкана, каб ажаніцца з Кларай<ref name="Вернер Мазер"/><ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.</ref>. Гітлер ведаў пра [[інцухт]] у яго сям’і, таму скрозь выказваўся вельмі коратка і невыразна пра сваіх бацькоў, хоць ад іншых людзей патрабаваў дакументальнага пацверджання сваіх продкаў. З канца [[1921]] года стаў увесь час пераацэньваць і зацямняць сваё паходжанне. Пра свайго бацьку і дзеда па матчынай лініі ён напісаў усяго некалькі сказаў. Сваю маці ён, наадварот, вельмі часта згадваў у гутарках. З-за гэтага ён нікому не гаварыў, што ён знаходзіцца ў сваяцтве (па лініі ад Ёгана Непамука) з аўстрыйскім гісторыкам Рудольфам Капенштайнерам і аўстрыйскім паэтам [[Роберт Гамерлінг|Робертам Гамерлінгам]]<ref name="Вернер Мазер" />. Прамыя продкі Адольфа, як па лініі Шыкльгрубераў, так і па лініі Гітлераў, былі сялянамі. Толькі бацька зрабіў кар’еру і стаў дзяржаўным службоўцам. З мясцін свайго маленства Адольф Гітлер меў сентымент толькі да [[Леондынг]]а, дзе пахаваны яго бацькі, Шыталя, дзе жылі сваякі па матчынай лініі, і [[Лінц]]а. Ён наведваў іх і пасля прыходу да ўлады<ref name="Вернер Мазер" />. === Дзяцінства === [[Файл:Hitlers Geburtshaus Braunau am Inn.jpg|thumb|left|Дом, дзе ў 1889 годзе нарадзіўся А. Гітлер. Тут пражыў будучы дыктатар да трохгадовага ўзросту. [[Браунаў-на-Іне|Браунаў-на-Іне (Аўстрыя)]]. Фатаграфія 1934 года. Дом захаваўся па цяперашні час]] Адольф Гітлер нарадзіўся ў Аўстрыі, у горадзе [[Браунаў-на-Іне]] блізу мяжы з Германіяй [[20 красавіка]] [[1889]] года ў 18 гадзін 30 хвілін у гасцініцы «Ля памяранца»<ref name="Вернер Мазер" />. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|left|Гітлер у маленстве. (1889/1890).]] Праз два дні быў хрышчаны імем Адольф. Гітлер быў вельмі падобны на маці. Маці дужа яго любіла. Да 1892 года сям’я жыла ў Браўнаў у гасцініцы «Ля памяранца» — самым паважным доме прыгарада. Апроч Адольфа ў сям’і жылі яго няпоўнародныя (адзінакроўныя) брат Алаіз і сястра Ангела. У жніўні 1892 года бацька атрымаў падвышэнне, і сям’я пераехала ў [[Пасаў]]<ref name="Вернер Мазер"/>. 24 сакавіка нарадзіўся брат Эдмунд (1894—1900), і Адольф на некаторы час перастаў быць у цэнтры ўвагі сям’і. 1 красавіка бацька атрымаў новае прызначэнне ў [[Лінц]]. Але сям’я яшчэ год заставалася ў Пасаў, каб не пераязджаць з немаўлём. У красавіку 1895 года сям’я збіраецца ў Лінцы. 1 мая Адольф ва ўзросце шасці гадоў паступіў у аднагадовую народную школу ў Фішльгаме пад Ламбахам. А 25 чэрвеня бацька нечакана датэрмінова выходзіць на пенсію па стане здароўя<ref name="FestVolIP29">''Фест И.'' Адольф Гитлер. В 3-х томах. — Том 1 / Перевод А. А. Фёдоров. — Пермь: Алетейя, 1993. — Глава I. — С. 29. — ISBN 5-87964-006-X, ISBN 5-87964-005-1. // ''Fest, J.'' Hitler. Eine Biografie. — Berlin: Propyläen, 1973.</ref>. У ліпені 1895 гады сям’я пераехала ў Гафельд блізу [[Ламбах]]а-на-Траўне, дзе бацька купіў дом з пляцоўкай зямлі 38 тысяч кв.м. У пачатковай школе ў Фішльгаме Адольф добра вучыўся і атрымліваў толькі выдатныя адзнакі. У 1939 годзе ён наведаў гэту школу і купіў яе, потым аддаў дырэктыву пабудаваць побач новы школьны будынак<ref name="Вернер Мазер"/>. 21 студзеня 1896 года нарадзілася сястра Адольфа [[Паўла Гітлер|Паўла]]. Да яе ён быў асабліва прывязаны праз усё жыццё і заўсёды клапаціўся пра яе<ref name="Вернер Мазер" />. У 1896 годзе Гітлер паступіў у другі клас Ламбахскай школы старога каталіцкага манастыра бенедыктынаў, якую наведваў да вясны 1898 года. Тут ён таксама атрымліваў толькі добрыя ацэнкі<ref name="Вернер Мазер"/>. Спяваў у хоры хлопчыкаў і быў памагатым святара падчас імшы<ref name="FestVolIP29"/>. Тут ён упершыню ўбачыў на гербе [[абат]]а Хагене [[свастыка|свастыку]]. Такую ж пазней ён загадаў выразаць з дрэва ў сябе ў канцылярыі<ref name="Вернер Мазер"/>. У гэтым жа годзе ад пастаянных прыдзірак бацькі з дому пайшоў яго брат Алаіз. Пасля гэтага Адольф стаў цэнтральнай фігурай бацькавага клопату і сталага ціску, бо той баяўся, што Адольф вырасце такім жа лайдаком, як і яго брат<ref name="Вернер Мазер" />. У лістападзе 1897 года бацька набыў у вёсцы [[Леондынг]] пад Лінцам дом, куды ў лютым 1898 года пераехала ўся сям’я. Дом знаходзіўся каля могілак. Адольф трэці раз змяніў школу і тут пайшоў у чацвёрты клас. Народную школу ў Леондынгу ён наведваў да верасня 1900 года. Пасля смерці 2 лютага 1900 года брата Эдмунда, Адольф застаўся адзіным сынам [[Клара Гітлер|Клары Гітлер]]. [[Файл:Гитлер 1900 г. в центре.jpg|thumb|left|250px|Гітлер ''(у цэнтры)'' з аднакласнікамі. 1900 год]] Менавіта ў Леондынгу ў яго ўзніклі крытычныя адносіны да царквы пад уплывам выказаў бацькі<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1900 года Адольф паступіў у першы клас дзяржаўнай [[Адукацыя ў Германіі|рэальнай школы]] ў Лінцы. Змена сельскай школы на вялікую і чужую рэальную школу ў горадзе Адольфу не спадабалася, але яму было даспадобы праходзіць шасцікіламетровую дарогу ад дому да школы<ref name="Вернер Мазер" />. З гэтага часу Адольф пачаў вучыць толькі тое, што яму падабалася — гісторыю, геаграфію і асабліва маляванне. Усё астатняе ігнараваў. У выніку такога стаўлення да навучання, ён застаўся на другі год у першым класе рэальнай школы<ref name="Вернер Мазер" /><ref name=autogenerated1>''Фест И.'' Том 1. — Глава I. — С. 30.</ref>. === Юнацкасць === Калі 13-гадовы Адольф вучыўся ў другім класе рэальнай школы ў Лінцы, 3 студзеня 1903 года нечакана памёр бацька. Нягледзячы на бесперапынныя спрэчкі і нацягнутыя адносіны, Адольф усё ж любіў бацьку і ў труны нястрымна галасіў<ref name="Вернер Мазер" />. Па просьбе маці ён працягнуў хадзіць у школу, але канчаткова для сябе вырашыў, што будзе мастаком, а не ўрадоўцам, як хацеў бацька<ref name="Вернер Мазер" />. Увесну 1903 года ён пераехаў у школьны інтэрнат у Лінц. Урокі ў школе стаў наведваць нерэгулярна. Калі Адольфу выканалася 15 гадоў, і ён сканчаў трэці клас рэальнай школы, 22 мая 1904 года ў Лінцы адбылася яго [[канфірмацыя]]. У гэты перыяд ён складаў п’есу, пісаў вершы і навэлы, а таксама склаў лібрэта для оперы [[Рыхард Вагнер|Вагнера]] па легендзе [[Крыстоф Марцін Віланд|Віланда]] і ўверцюру<ref name="Вернер Мазер" />. У школу ён хадзіў па-ранейшаму з агідай, і яму больш за ўсё не падабалася французская мова. Увосень 1904 года ён з другога разу здаў экзамен па гэтым прадмеце, але з яго ўзялі абяцанне, што ў чацвёрты клас ён пойдзе ў іншую школу<ref name="Вернер Мазер" />. Гемер, які ў гэты час выкладаў Адольфу французскую мову і іншыя прадметы, на працэсе над Гітлерам у 1924 годзе сказаў: «Гітлер быў несумнеўна адораным, хоць і аднабакова. Амаль не ўмеў валодаць сабой, быў упартым, самавольным, наравістым і запальчывым. Не быў старанным». Па шматлікіх сведчаннях можна зрабіць выснову, што ўжо ў маладосці Гітлер выяўляў ярка выяўленыя псіхапатычныя рысы<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1904 года Гітлер, выконваючы абяцанне, паступіў у дзяржаўную рэальную школу ў [[Штэйр]]ы ў чацвёрты клас і вучыўся ў ёй да верасня 1905 года. У Штэйры ён жыў у доме купца Ігнаца Камергофера на Грун маркет, 19. Пазней гэта месца было пераназвана ў Адольф Гітлерплац<ref name="Вернер Мазер" />. 11 лютага 1905 года Адольф атрымаў сведчанне пра сканчэнне чацвёртага класа рэальнай школы. Ацэнка «выдатна» там стаяла толькі па маляванні і фізкультуры; па нямецкай, французскай, матэматыцы, стэнаграфіі — нездавальняльна, па астатніх — здавальняльна<ref name="Вернер Мазер" />. 21 чэрвеня 1905 года маці прадала хату ў Леондынгу і пераехала з дзецьмі ў Лінц на вуліцу [[Аляксандр фон Гумбальт|Гумбальта]], 31. Восенню 1905 года Гітлер па просьбе маці з вялікай нехаццю пачаткаў ізноў наведваць школу ў [[Штэйр]]ы і здаваць паўторна экзамены, каб атрымаць сведчанне за чацвёрты клас<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты час у яго выявілі цяжкае захворванне лёгкіх — лекар параіў маці адкласці яго навучанне ў школе хоць бы на год і парэкамендаваў у будучыні ніколі не працаваць у канторы. Маці забрала Адольфа са школы і адвезла ў Шыталь да сваякоў. 18 студзеня 1907 года маці зрабілі складаную аперацыю. У верасні, калі здароўе маці палепшылася, 18-гадовы Гітлер паехаў у Вену, каб здаць уступны экзамен у агульную мастацкую школу, аднак не прайшоў другі тур экзаменаў. Пасля экзаменаў Гітлер здолеў дамагчыся сустрэчы з рэктарам, ад якога атрымаў параду заняцца архітэктурай: малюнкі Гітлера сведчылі пра яго здольнасці да гэтага мастацтва<ref>[[Мая барацьба|Mein Kampf]], Раздзел 2</ref>. У лістападзе 1907 года Гітлер вярнуўся ў Лінц і ўзяў на сябе догляд за безнадзейна хворай маці. 21 снежня 1907 года Клара Гітлер памерла, 23 снежня Адольф пахаваў яе каля бацькі. У лютым 1908 года пасля ўрэгулявання спраў, злучаных са спадчынай, і афармленні пенсій сабе і сястры Паўле, як сіротам, Гітлер з’ехаў у Вену. Сябар юнацкасці Кубіцэк і іншыя таварышы Гітлера сведчаць, што ён увесь час бываў на нажах з усімі і выпрабоўваў нянавісць да ўсяго, што яго атачала. Таму яго біёграф [[Ёахім Фаст]] дапушчае, што [[антысемітызм]] Гітлера з’явіўся сфакусаванай формай нянавісці, бушавалай да таго ўпоцемку і якая знайшла, нарэшце, свой аб’ект у яўрэі<ref>Фест, том I, глава V, стр. 48</ref>. У верасні 1908 года Гітлер зрабіў паўторную спробу паступіць у [[Венская акадэмія выяўленчых мастацтваў|Венскую мастацкую акадэмію]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Пасля правалу Гітлер некалькі раз змяняў месца жыхарства, не паведамляючы нікому новых адрасоў. Ухіляўся ад службы ў аўстрыйскім войску. Ён не хацеў служыць у адным войску з чэхамі і яўрэямі, ваяваць «за габсбургскую дзяржаву», але ў той жа час быў гатоў памерці за германскі рэйхВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Уладкаваўся на працу як «акадэмічны мастак», а з 1909 года і як пісьменнік. У 1909 годзе Гітлер пазнаёміўся з Рэйнгальдам Ганішам ([[:de:Reinhold Hanisch|Reinhold Hanisch]]), які пачаў паспяхова прадаваць [[Карціны Адольфа Гітлера|яго карціны]]. Да сярэдзіны 1910 года Гітлер маляваў у Вене вельмі шмат карцін малога фармату. Галоўным чынам гэта былі копіі з паштовак і старых гравюр, якія паказваюць разнастайныя гістарычныя будынкі Вены. Апроч гэтага ён маляваў разнастайныя рэкламныя аб’явы. У жніўні 1910 года Гітлер заявіў у паліцэйскі камісарыят Вены, што Ганіш утаіў ад яго частку выручкі і ўкраў адну карціну. Ганеша на сем дзён адправілі ў турму. З гэтага часу ён сам прадаваў свае карціны. Праца прыносіла яму такі вялікі прыбытак, што ў маі 1911 года ён адмовіўся ад пакладзенай яму як сіроцтву штомесячнай пенсіі ў карысць сястры Паўлы. Апроч гэтага, у гэтым жа годзе ён атрымаў большую частку спадчыны сваёй цёткі Іаганы Пёльцль<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты перыяд Гітлер пачаў узмоцнена займацца самаадукацыяй. Пасля ён свабодна мог мець зносіны і чытаць літаратуру і газеты ў арыгіналу па-французску і па-англійску. Падчас вайны любіў глядзець французскія і англійскія фільмы без перакладу. Вельмі добра разбіраўся ва ўзбраенні войскаў свету, гісторыі і г.д. У гэты ж час у яго выявілася цікавасць да палітыкі<ref name="Вернер Мазер" />. У маі 1913 года Гітлер ва ўзросце 24 гадоў пераехаў з Вены ў [[Мюнхен]] і пасяліўся на кватэры краўца і ўладальніка крамы Ёзафа Попа на вуліцы Шляйсхаймер ([[:de:Schleißheimer Straße (München)|{{lang|de|Schleißheimer Straße}}]]). Тут ён жыў да пачатку Першай сусветнай вайны, працуючы мастаком. 29 снежня 1913 года аўстрыйская паліцыя папрасіла мюнхенскую ўсталяваць адрас Гітлера. 19 студзеня 1914 года мюнхенская крымінальная паліцыя даставіла Гітлера ў аўстрыйскае консульства. 5 лютага 1914 года Гітлер паехаў у [[Зальцбург]] на агляд, дзе яго прызналі непрыдатным да службы ў войску<ref name="Вернер Мазер" />. === Удзел у Першай сусветнай вайне === 1 жніўня [[1914 год]]а пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Гітлера ўзрадавала вестка пра вайну. Ён неадкладна падаў заяву на імя караля Баварыі [[Людвіг III (кароль Баварыі)|Людвіга III]], каб атрымаць дазвол служыць у Баварскім войску. Ужо на наступны дзень яму прапанавалі з’явіцца ў любы баварскі полк. Ён выбраў 16-ы рэзервовы Баварскі полк («полк Ліста», па прозвішчы камандзіра). 16 жніўня ён быў залічаны ў 6-ы рэзервовы батальён 2-га баварскага пяхотнага палка № 16 ([[:de:Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment|{{lang|de|Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment}}]]), які складаўся з добраахвотнікаў. 1 верасня перакладзены ў 1-ю роту Баварскага рэзервовага пяхотнага палка № 16. 8 кастрычніка прысягнуўся на пэўнасць каралю Баварыі Людвігу III і імператару Францу Іосіфу. У кастрычніку 1914 года быў адпраўлены на Заходні фронт і 29 кастрычніка браў удзел у [[Бітва на Ізеры|бітве на Ізеры]], а з 30 кастрычніка па 24 лістапада — [[Фландрская бітва|пад Іпрам]]. 1 лістапада 1914 года прысвоена званне [[яфрэйтар]]а. 9 лістапада пераведзены сувязным у штаб палка. З 25 лістапада па 13 снежня браў удзел у пазіцыйнай вайне ў Фландрыі. 2 снежня 1914 года ўзнагароджаны [[Жалезны крыж|Жалезным крыжам]] другой ступені. З 14 па 24 снежня браў удзел у бітве ў Французскай Фландрыі, а з 25 снежня 1914 па 9 сакавіка 1915 года — у пазіцыйных баях у Французскай Фландрыі. У 1915 годзе браў удзел у бітвах [[Бітва пры Неў-Шапель|пад Неў-Шапель]], пад Ла Басу і [[Арас]]ам. У 1916 годзе браў удзел у разведных і дэманстрацыйных баях 6-а войска ў сувязі з [[Бітва на Соме|бітвай на Соме]], а таксама ў [[:de: Schlacht von Fromelles|бітве пад Фромелем]] і непасрэдна ў бітве на Соме. У красавіку 1916 года знаёміцца з [[Жан Ларэ|Шарлот Лабжуа]]. Паранены ў левае сцягно аскепкам гранаты пад Ле Баргюр у першай бітве на СомеВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Трапіў у лазарэт Чырвонага Крыжа ў [[Беліц]]е пад [[Потсдам]]ам. Па выйсці са шпіталя (сакавік 1917 года) вярнуўся ў полк у 2-ю роту 1-га рэзервовага батальёна. У 1917 годзе — [[Бітва пры Арасе (1917)|вясновая бітва пад Арасам]]. Браў удзел у баях у [[Артуа]], Фландрыі, у Верхнім [[Эльзас]]е. 17 верасня 1917 года ўзнагароджаны [[Баварскі крыж «За вайсковыя заслугі»|Крыжам з мячамі за баявыя заслугі]] III ступені<ref name="Вернер Мазер" />. == Захоп улады == 8—9 лістапада 1923 года Гітлер узначаліў мюнхенскі «[[Піўны путч]]», дзёрзкую спробу захапіць уладу ў [[Баварыя|Баварыі]]. Путч быў задушаны, Гітлер быў арыштаваны і асуджаны за дзяржаўную здраду на 5 гадоў турмы. З гэтага тэрміну Гітлер адсядзеў толькі 9 месяцаў, падчас якіх напісаў сваю кнігу «[[Мая барацьба]]» («Mein Kampf»), дзе выклаў палітычную філасофію [[нацызм]]у. У студзені 1933 года прэзідэнт [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]] прызначыў Гітлера [[рэйхсканцлер]]ам, і той цягам аднаго году дабіўся ўсталявання ў Германіі дыктатуры нацыстаў. 30 чэрвеня 1934 года Гітлер правёў зачыстку шэрагаў сваёй партыі («Ноч даўгіх нажоў»), фізічна знішчыўшы сваіх канкурэнтаў і іншых людзей, якія маглі быць для яго небяспечнымі, у прыватнасці, Эрнста Рэма, які стаяў ля вытокаў Нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі і прывёў Гітлера на чало партыі. 30 жніўня 1934 года памёр Гіндэнбург, і Гітлер узяў на сябе функцыі прэзідэнта, узяўшы тытул «фюрэра» — вышэйшага кіраўніка «[[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]». == Удзел у Другой сусветнай вайне == У сакавіку 1939 года Гітлер запатрабаваў ад [[Літва|Літвы]] «Мемельскі калідор». Працягваліся палітычныя гульні і з [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзам]]. 23 жніўня 1939 года Германія і СССР падпісалі дамову аб ненападзе ([[Пакт Молатава-Рыбентропа]]), які змяшчаў таксама сакрэтны пратакол пра раздзел Польшчы і сфераў уплыву ва Усходняй Еўропе. 1 верасня Германія напала на Польшчу. Заходнія краіны абвесцілі вайну Германіі, пачалася [[Другая сусветная вайна]]. 22 чэрвеня 1941 года Германія напала на СССР. У снежні 1941 года нямецкія войскі былі спынены пад [[Масква|Масквой]]. У 1942 годзе немцам атрымалася прасунуцца да [[Волга|Волгі]]. У 1943 годзе Савецкаму Саюзу ўдалося змяніць ход вайны. У Заходняй Еўропе быў адкрыты другі фронт. 20 ліпеня 1944 года група афіцэраў-змоўшчыкаў на чале з Клаўсам фон Штаўфенбергам, якія прадбачылі бесперспектыўнасць далейшай барацьбы, здзейсніла [[Аперацыя «Валькірыя»|замах на Гітлера]] ў [[Ваўчынае логава|Ваўчыным логаве]]. Яны падклалі ў пакой, дзе ён меў сустрэчу, партфель з бомбай. Гітлер цудам застаўся жывы, але атрымаў сур’ёзную кантузію і маральную траўму. У апошнія месяцы вайны Гітлер кіраваў рэшткамі нямецкіх войскаў са штаба, які змяшчаўся ва [[Фюрарбункер|ўмацаваным падземным бункеры]]. Калі савецкія войскі захапілі Берлін, Гітлер спешна абвянчаўся са сваёй каханкай [[Ева Браўн|Евай Браўн]], пасля чаго яны абодва скончылі жыццё самагубствам. Цела дыктатара так і не было дакладна апазнана. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Буллок А.|загаловак=Гитлер. Исследование тирании|год=1952}} * {{кніга|аўтар=[[Вернер Мазер|Мазер, В]].|загаловак=Адольф Гитлер|выдавецтва=Феникс|год=1998|старонак=608|isbn=5-222-004595-X}} * {{артыкул|загаловак=Последние дни Гитлера.|спасылка=http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|выдавецтва=свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда»|год=декабрь 1947 г., январь 1948 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archive-date=5 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archivedate=5 сакавіка 2016}} * [[Барыс Вадзімавіч Сакалоў|Соколов Б. В.]] Адольф Гитлер: Фюрер, преступник, личность. М.: Зебра Е, 2-13. — 416 с., 3000 экз., ISBN 9978-5-906339-13-3 * {{кніга|аўтар=Фест, И.|загаловак=Адольф Гитлер: в 3 т.|арыгінал=Hitler|месца=Пермь|выдавецтва=Алетейя|год=1993|isbn=5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3)}} * ''Адольф Гитлер. Судьбы ХХ века.'' (Автор проекта Жак Легран, пер. с фр. Т. Кунициной, предисловие Л. Чёрная), М., АСТ-ПРЕСС, 1999, 7 000 экз. * {{кніга|аўтар = [[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]|загаловак = Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т.|арыгінал = The Rise and Fall of the Third Reich|месца = {{М.}}|выдавецтва = Захаров|год = 2009|isbn=978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2)}} * ''Штайнерт М.'' Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3 * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=A history of national socialism|спасылка=http://books.google.ru/books?id=qcQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Taylor & Francis|год=1934|allpages=1934|isbn=9780374937768}} * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=The Fuhrer: Hitler's Rise to Power |выдавецтва=Basic Books|год=1999|allpages=624|isbn=0-7867-0683-X}} * {{кніга|аўтар=Welch, D.|загаловак=Hitler: profile of a dictator|спасылка=http://books.google.ru/books?id=3r9G5HOk6JMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=144|isbn=978-0-415-25075-7}} {{Адольф Гітлер}} {{Канцлеры Германіі}} {{Прэзідэнты Германіі}} {{Фашызм, тэмы}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1927-1950|краіна=ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гітлер Адольф}} [[Катэгорыя:Постаці Германіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Застрэліліся]] [[Катэгорыя:Адольф Гітлер| ]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Злачынцы Халакоста]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Германіі]] [[Катэгорыя:Нацысцкія лідары]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі НСДАП]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Германія)]] [[Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы]] [[Катэгорыя:Дзеячы Трэцяга рэйха, якія здзейснілі самагубства]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Германіі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя за дзяржаўную здраду]] pby4xbao7mz513uvnf69guca92ne20x 5160025 5160016 2026-07-01T14:31:35Z JerzyKundrat 174 5160025 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Адольф Гітлер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Adolf Hitler}} | партрэт = Hitler_portrait_crop_(cropped)(2).jpg | подпіс = Партрэт 1938 года | тытул = [[Рэйхсканцлер]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак = 23 | сцяг = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак = [[30 студзеня]] [[1933]] | перыядканец = [[30 красавіка]] [[1945]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Курт фон Шлейхер]] | пераемнік = [[Паўль Ёзэф Гебельс]] | прэзідэнт = [[Паўль фон Гіндэнбург]] | каментар = | тытул_2 = [[Фюрар]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак_2 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_2 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_2 = пасада заснавана | пераемнік_2 = пасада скасавана | тытул_3 = [[Рэйхсштатгальтэр]] [[Прусія|Прусіі]] | парадак_3 = 1 | перыядпачатак_3 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_3 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | гады службы = {{Сцяг Германскай імперыі}} 1914—1918<br/>{{Сцяг Германіі}} 1918—1920<br/>{{Сцяг|Трэці Рэйх}} 1941—1945 | род войскаў = [[пяхота]] | званне = [[яфрэйтар]] | камандаваў = [[Вермахт]] (1941—1945) | партыя = [[Нямецкая рабочая партыя]]<br/>[[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя]] | аўтограф = Hitler Signature2.svg }} {{Нацыянал-сацыялізм}} '''Адо́льф Гі́тлер''' ({{lang-de|Adolf Hitler}}; {{ДН|20|4|1889}}, {{Месца нараджэння|Браунаў-на-Іне}}, [[Аўстра-Венгрыя]] — {{ДС|30|4|1945}}, {{Месца смерці|Берлін}}, [[Германія]]) — нямецкі палітык і лідар [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі]] ({{lang-de|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)}}). Быў [[Канцлер Германіі|канцлерам Германіі]] з 1933 па 1945, а таксама [[дыктатар]]ам [[Нацысцкая Германія|Трэцяга Рэйха]] (у якасці [[Фюрар|фюрара і рэйхсканцлера]]) з 1934 па 1945. Гітлер з’яўляўся цэнтральнай фігурай [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]], [[Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Другой сусветнай вайны ў Еўропе]] і [[Халакост]]а. [[Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Трэцяга рэйха|Экспансіянісцкая палітыка]] Гітлера стала адной з галоўных [[Прычыны Другой сусветнай вайны|прычын]] развязвання Другой сусветнай вайны. З яго імем злучаны шматлікія [[злачынствы супраць чалавецтва]], здзейсненыя нацысцкім рэжымам як у самой Германіі, так і на акупаваных ёю тэрыторыях, улучаючы [[Халакост]]. [[Нюрнбергскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал]] прызнаў злачыннымі створаныя Гітлерам арганізацыі ([[СС]], [[Служба бяспекі (СД)]] і [[гестапа]]) і само кіраўніцтва [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]. == Біяграфія == === Радавод === На думку вядомага нямецкага філолага, спецыяліста па [[Анамастыка|анамастыцы]] Макса Готшальда (1882—1952), прозвішча «Гітлер» ({{lang|de|''Hittlaer''}}, {{lang|de|''Hiedler''}}) была тоесным прозвішчы {{lang|de|''Hütler''}} («наглядчык», напэўна, «лесніковы», ''Waldhütter'')<ref>{{lang|de|Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.}}</ref>. Бацька — [[Алаіс Гітлер]] (1837—1903). Маці — [[Клара Гітлер]] (1860—1907), народжаная Пёльцль. Алаіс, будучы банкартам, да 1876 года насіў прозвішча сваёй маці Марыі Ганны Шыкльгрубер ({{lang-de|Schicklgruber}}). Сам Адольф Гітлер, насуперак пашыранаму з 1920-х гадоў<ref>{{БСЭ3|артыкул=Адольф Гитлер |аўтар=[[Васіль Дзмітрыевіч Кульбакін|Кульбакин В. Д.]] |том=6 |старонкі= |ref=Кульбакин }}</ref> цверджанню, ніколі не насіў прозвішча [[Шыкльгрубер]]<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|title=Hitler Never Really Was Schicklgruber|last=Davin|first=Eric Leif|date=6 мая 1990|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2010-04-25|archive-url=https://www.webcitation.org/618xdyuTU?url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}} {{ref-en}}</ref><ref name="shearer16">''[[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.</ref>. 7 студзеня 1885 года Алаіс ажаніўся з сваячкай (траюраднай пляменніцай Ёгана Непамука Гютлера) [[Клара Гітлер|Кларай Пёльцль]]. Гэта быў яго трэці шлюб. На гэты час у яго былі сын Алаіс і дачка [[Ангела Гітлер|Ангела]], якая пазней стала маці [[Гелі Раубаль]], меркаванай каханкі Гітлера. Алаісу прыйшлося прасіць дазвол у Ватыкана, каб ажаніцца з Кларай<ref name="Вернер Мазер"/><ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.</ref>. Гітлер ведаў пра [[інцухт]] у яго сям’і, таму скрозь выказваўся вельмі коратка і невыразна пра сваіх бацькоў, хоць ад іншых людзей патрабаваў дакументальнага пацверджання сваіх продкаў. З канца [[1921]] года стаў увесь час пераацэньваць і зацямняць сваё паходжанне. Пра свайго бацьку і дзеда па матчынай лініі ён напісаў усяго некалькі сказаў. Сваю маці ён, наадварот, вельмі часта згадваў у гутарках. З-за гэтага ён нікому не гаварыў, што ён знаходзіцца ў сваяцтве (па лініі ад Ёгана Непамука) з аўстрыйскім гісторыкам Рудольфам Капенштайнерам і аўстрыйскім паэтам [[Роберт Гамерлінг|Робертам Гамерлінгам]]<ref name="Вернер Мазер" />. Прамыя продкі Адольфа, як па лініі Шыкльгрубераў, так і па лініі Гітлераў, былі сялянамі. Толькі бацька зрабіў кар’еру і стаў дзяржаўным службоўцам. З мясцін свайго маленства Адольф Гітлер меў сентымент толькі да [[Леондынг]]а, дзе пахаваны яго бацькі, Шыталя, дзе жылі сваякі па матчынай лініі, і [[Лінц]]а. Ён наведваў іх і пасля прыходу да ўлады<ref name="Вернер Мазер" />. === Дзяцінства === [[Файл:Hitlers Geburtshaus Braunau am Inn.jpg|thumb|left|Дом, дзе ў 1889 годзе нарадзіўся А. Гітлер. Тут пражыў будучы дыктатар да трохгадовага ўзросту. [[Браунаў-на-Іне|Браунаў-на-Іне (Аўстрыя)]]. Фатаграфія 1934 года. Дом захаваўся па цяперашні час]] Адольф Гітлер нарадзіўся ў Аўстрыі, у горадзе [[Браунаў-на-Іне]] блізу мяжы з Германіяй [[20 красавіка]] [[1889]] года ў 18 гадзін 30 хвілін у гасцініцы «Ля памяранца»<ref name="Вернер Мазер" />. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|left|Гітлер у маленстве. (1889/1890).]] Праз два дні быў хрышчаны імем Адольф. Гітлер быў вельмі падобны на маці. Маці дужа яго любіла. Да 1892 года сям’я жыла ў Браўнаў у гасцініцы «Ля памяранца» — самым паважным доме прыгарада. Апроч Адольфа ў сям’і жылі яго няпоўнародныя (адзінакроўныя) брат Алаіз і сястра Ангела. У жніўні 1892 года бацька атрымаў падвышэнне, і сям’я пераехала ў [[Пасаў]]<ref name="Вернер Мазер"/>. 24 сакавіка нарадзіўся брат Эдмунд (1894—1900), і Адольф на некаторы час перастаў быць у цэнтры ўвагі сям’і. 1 красавіка бацька атрымаў новае прызначэнне ў [[Лінц]]. Але сям’я яшчэ год заставалася ў Пасаў, каб не пераязджаць з немаўлём. У красавіку 1895 года сям’я збіраецца ў Лінцы. 1 мая Адольф ва ўзросце шасці гадоў паступіў у аднагадовую народную школу ў Фішльгаме пад Ламбахам. А 25 чэрвеня бацька нечакана датэрмінова выходзіць на пенсію па стане здароўя<ref name="FestVolIP29">''Фест И.'' Адольф Гитлер. В 3-х томах. — Том 1 / Перевод А. А. Фёдоров. — Пермь: Алетейя, 1993. — Глава I. — С. 29. — ISBN 5-87964-006-X, ISBN 5-87964-005-1. // ''Fest, J.'' Hitler. Eine Biografie. — Berlin: Propyläen, 1973.</ref>. У ліпені 1895 гады сям’я пераехала ў Гафельд блізу [[Ламбах]]а-на-Траўне, дзе бацька купіў дом з пляцоўкай зямлі 38 тысяч кв.м. У пачатковай школе ў Фішльгаме Адольф добра вучыўся і атрымліваў толькі выдатныя адзнакі. У 1939 годзе ён наведаў гэту школу і купіў яе, потым аддаў дырэктыву пабудаваць побач новы школьны будынак<ref name="Вернер Мазер"/>. 21 студзеня 1896 года нарадзілася сястра Адольфа [[Паўла Гітлер|Паўла]]. Да яе ён быў асабліва прывязаны праз усё жыццё і заўсёды клапаціўся пра яе<ref name="Вернер Мазер" />. У 1896 годзе Гітлер паступіў у другі клас Ламбахскай школы старога каталіцкага манастыра бенедыктынаў, якую наведваў да вясны 1898 года. Тут ён таксама атрымліваў толькі добрыя ацэнкі<ref name="Вернер Мазер"/>. Спяваў у хоры хлопчыкаў і быў памагатым святара падчас імшы<ref name="FestVolIP29"/>. Тут ён упершыню ўбачыў на гербе [[абат]]а Хагене [[свастыка|свастыку]]. Такую ж пазней ён загадаў выразаць з дрэва ў сябе ў канцылярыі<ref name="Вернер Мазер"/>. У гэтым жа годзе ад пастаянных прыдзірак бацькі з дому пайшоў яго брат Алаіз. Пасля гэтага Адольф стаў цэнтральнай фігурай бацькавага клопату і сталага ціску, бо той баяўся, што Адольф вырасце такім жа лайдаком, як і яго брат<ref name="Вернер Мазер" />. У лістападзе 1897 года бацька набыў у вёсцы [[Леондынг]] пад Лінцам дом, куды ў лютым 1898 года пераехала ўся сям’я. Дом знаходзіўся каля могілак. Адольф трэці раз змяніў школу і тут пайшоў у чацвёрты клас. Народную школу ў Леондынгу ён наведваў да верасня 1900 года. Пасля смерці 2 лютага 1900 года брата Эдмунда, Адольф застаўся адзіным сынам [[Клара Гітлер|Клары Гітлер]]. [[Файл:Гитлер 1900 г. в центре.jpg|thumb|left|250px|Гітлер ''(у цэнтры)'' з аднакласнікамі. 1900 год]] Менавіта ў Леондынгу ў яго ўзніклі крытычныя адносіны да царквы пад уплывам выказаў бацькі<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1900 года Адольф паступіў у першы клас дзяржаўнай [[Адукацыя ў Германіі|рэальнай школы]] ў Лінцы. Змена сельскай школы на вялікую і чужую рэальную школу ў горадзе Адольфу не спадабалася, але яму было даспадобы праходзіць шасцікіламетровую дарогу ад дому да школы<ref name="Вернер Мазер" />. З гэтага часу Адольф пачаў вучыць толькі тое, што яму падабалася — гісторыю, геаграфію і асабліва маляванне. Усё астатняе ігнараваў. У выніку такога стаўлення да навучання, ён застаўся на другі год у першым класе рэальнай школы<ref name="Вернер Мазер" /><ref name=autogenerated1>''Фест И.'' Том 1. — Глава I. — С. 30.</ref>. === Юнацкасць === Калі 13-гадовы Адольф вучыўся ў другім класе рэальнай школы ў Лінцы, 3 студзеня 1903 года нечакана памёр бацька. Нягледзячы на бесперапынныя спрэчкі і нацягнутыя адносіны, Адольф усё ж любіў бацьку і ў труны нястрымна галасіў<ref name="Вернер Мазер" />. Па просьбе маці ён працягнуў хадзіць у школу, але канчаткова для сябе вырашыў, што будзе мастаком, а не ўрадоўцам, як хацеў бацька<ref name="Вернер Мазер" />. Увесну 1903 года ён пераехаў у школьны інтэрнат у Лінц. Урокі ў школе стаў наведваць нерэгулярна. Калі Адольфу выканалася 15 гадоў, і ён сканчаў трэці клас рэальнай школы, 22 мая 1904 года ў Лінцы адбылася яго [[канфірмацыя]]. У гэты перыяд ён складаў п’есу, пісаў вершы і навэлы, а таксама склаў лібрэта для оперы [[Рыхард Вагнер|Вагнера]] па легендзе [[Крыстоф Марцін Віланд|Віланда]] і ўверцюру<ref name="Вернер Мазер" />. У школу ён хадзіў па-ранейшаму з агідай, і яму больш за ўсё не падабалася французская мова. Увосень 1904 года ён з другога разу здаў экзамен па гэтым прадмеце, але з яго ўзялі абяцанне, што ў чацвёрты клас ён пойдзе ў іншую школу<ref name="Вернер Мазер" />. Гемер, які ў гэты час выкладаў Адольфу французскую мову і іншыя прадметы, на працэсе над Гітлерам у 1924 годзе сказаў: «Гітлер быў несумнеўна адораным, хоць і аднабакова. Амаль не ўмеў валодаць сабой, быў упартым, самавольным, наравістым і запальчывым. Не быў старанным». Па шматлікіх сведчаннях можна зрабіць выснову, што ўжо ў маладосці Гітлер выяўляў ярка выяўленыя псіхапатычныя рысы<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1904 года Гітлер, выконваючы абяцанне, паступіў у дзяржаўную рэальную школу ў [[Штэйр]]ы ў чацвёрты клас і вучыўся ў ёй да верасня 1905 года. У Штэйры ён жыў у доме купца Ігнаца Камергофера на Грун маркет, 19. Пазней гэта месца было пераназвана ў Адольф Гітлерплац<ref name="Вернер Мазер" />. 11 лютага 1905 года Адольф атрымаў сведчанне пра сканчэнне чацвёртага класа рэальнай школы. Ацэнка «выдатна» там стаяла толькі па маляванні і фізкультуры; па нямецкай, французскай, матэматыцы, стэнаграфіі — нездавальняльна, па астатніх — здавальняльна<ref name="Вернер Мазер" />. 21 чэрвеня 1905 года маці прадала хату ў Леондынгу і пераехала з дзецьмі ў Лінц на вуліцу [[Аляксандр фон Гумбальт|Гумбальта]], 31. Восенню 1905 года Гітлер па просьбе маці з вялікай нехаццю пачаткаў ізноў наведваць школу ў [[Штэйр]]ы і здаваць паўторна экзамены, каб атрымаць сведчанне за чацвёрты клас<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты час у яго выявілі цяжкае захворванне лёгкіх — лекар параіў маці адкласці яго навучанне ў школе хоць бы на год і парэкамендаваў у будучыні ніколі не працаваць у канторы. Маці забрала Адольфа са школы і адвезла ў Шыталь да сваякоў. 18 студзеня 1907 года маці зрабілі складаную аперацыю. У верасні, калі здароўе маці палепшылася, 18-гадовы Гітлер паехаў у Вену, каб здаць уступны экзамен у агульную мастацкую школу, аднак не прайшоў другі тур экзаменаў. Пасля экзаменаў Гітлер здолеў дамагчыся сустрэчы з рэктарам, ад якога атрымаў параду заняцца архітэктурай: малюнкі Гітлера сведчылі пра яго здольнасці да гэтага мастацтва<ref>[[Мая барацьба|Mein Kampf]], Раздзел 2</ref>. У лістападзе 1907 года Гітлер вярнуўся ў Лінц і ўзяў на сябе догляд за безнадзейна хворай маці. 21 снежня 1907 года Клара Гітлер памерла, 23 снежня Адольф пахаваў яе каля бацькі. У лютым 1908 года пасля ўрэгулявання спраў, злучаных са спадчынай, і афармленні пенсій сабе і сястры Паўле, як сіротам, Гітлер з’ехаў у Вену. Сябар юнацкасці Кубіцэк і іншыя таварышы Гітлера сведчаць, што ён увесь час бываў на нажах з усімі і выпрабоўваў нянавісць да ўсяго, што яго атачала. Таму яго біёграф [[Ёахім Фаст]] дапушчае, што [[антысемітызм]] Гітлера з’явіўся сфакусаванай формай нянавісці, бушавалай да таго ўпоцемку і якая знайшла, нарэшце, свой аб’ект у яўрэі<ref>Фест, том I, глава V, стр. 48</ref>. У верасні 1908 года Гітлер зрабіў паўторную спробу паступіць у [[Венская акадэмія выяўленчых мастацтваў|Венскую мастацкую акадэмію]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Пасля правалу Гітлер некалькі раз змяняў месца жыхарства, не паведамляючы нікому новых адрасоў. Ухіляўся ад службы ў аўстрыйскім войску. Ён не хацеў служыць у адным войску з чэхамі і яўрэямі, ваяваць «за габсбургскую дзяржаву», але ў той жа час быў гатоў памерці за германскі рэйхВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Уладкаваўся на працу як «акадэмічны мастак», а з 1909 года і як пісьменнік. У 1909 годзе Гітлер пазнаёміўся з Рэйнгальдам Ганішам ([[:de:Reinhold Hanisch|Reinhold Hanisch]]), які пачаў паспяхова прадаваць [[Карціны Адольфа Гітлера|яго карціны]]. Да сярэдзіны 1910 года Гітлер маляваў у Вене вельмі шмат карцін малога фармату. Галоўным чынам гэта былі копіі з паштовак і старых гравюр, якія паказваюць разнастайныя гістарычныя будынкі Вены. Апроч гэтага ён маляваў разнастайныя рэкламныя аб’явы. У жніўні 1910 года Гітлер заявіў у паліцэйскі камісарыят Вены, што Ганіш утаіў ад яго частку выручкі і ўкраў адну карціну. Ганеша на сем дзён адправілі ў турму. З гэтага часу ён сам прадаваў свае карціны. Праца прыносіла яму такі вялікі прыбытак, што ў маі 1911 года ён адмовіўся ад пакладзенай яму як сіроцтву штомесячнай пенсіі ў карысць сястры Паўлы. Апроч гэтага, у гэтым жа годзе ён атрымаў большую частку спадчыны сваёй цёткі Іаганы Пёльцль<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты перыяд Гітлер пачаў узмоцнена займацца самаадукацыяй. Пасля ён свабодна мог мець зносіны і чытаць літаратуру і газеты ў арыгіналу па-французску і па-англійску. Падчас вайны любіў глядзець французскія і англійскія фільмы без перакладу. Вельмі добра разбіраўся ва ўзбраенні войскаў свету, гісторыі і г.д. У гэты ж час у яго выявілася цікавасць да палітыкі<ref name="Вернер Мазер" />. У маі 1913 года Гітлер ва ўзросце 24 гадоў пераехаў з Вены ў [[Мюнхен]] і пасяліўся на кватэры краўца і ўладальніка крамы Ёзафа Попа на вуліцы Шляйсхаймер ([[:de:Schleißheimer Straße (München)|{{lang|de|Schleißheimer Straße}}]]). Тут ён жыў да пачатку Першай сусветнай вайны, працуючы мастаком. 29 снежня 1913 года аўстрыйская паліцыя папрасіла мюнхенскую ўсталяваць адрас Гітлера. 19 студзеня 1914 года мюнхенская крымінальная паліцыя даставіла Гітлера ў аўстрыйскае консульства. 5 лютага 1914 года Гітлер паехаў у [[Зальцбург]] на агляд, дзе яго прызналі непрыдатным да службы ў войску<ref name="Вернер Мазер" />. === Удзел у Першай сусветнай вайне === 1 жніўня [[1914 год]]а пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Гітлера ўзрадавала вестка пра вайну. Ён неадкладна падаў заяву на імя караля Баварыі [[Людвіг III (кароль Баварыі)|Людвіга III]], каб атрымаць дазвол служыць у Баварскім войску. Ужо на наступны дзень яму прапанавалі з’явіцца ў любы баварскі полк. Ён выбраў 16-ы рэзервовы Баварскі полк («полк Ліста», па прозвішчы камандзіра). 16 жніўня ён быў залічаны ў 6-ы рэзервовы батальён 2-га баварскага пяхотнага палка № 16 ([[:de:Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment|{{lang|de|Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment}}]]), які складаўся з добраахвотнікаў. 1 верасня перакладзены ў 1-ю роту Баварскага рэзервовага пяхотнага палка № 16. 8 кастрычніка прысягнуўся на пэўнасць каралю Баварыі Людвігу III і імператару Францу Іосіфу. У кастрычніку 1914 года быў адпраўлены на Заходні фронт і 29 кастрычніка браў удзел у [[Бітва на Ізеры|бітве на Ізеры]], а з 30 кастрычніка па 24 лістапада — [[Фландрская бітва|пад Іпрам]]. 1 лістапада 1914 года прысвоена званне [[яфрэйтар]]а. 9 лістапада пераведзены сувязным у штаб палка. З 25 лістапада па 13 снежня браў удзел у пазіцыйнай вайне ў Фландрыі. 2 снежня 1914 года ўзнагароджаны [[Жалезны крыж|Жалезным крыжам]] другой ступені. З 14 па 24 снежня браў удзел у бітве ў Французскай Фландрыі, а з 25 снежня 1914 па 9 сакавіка 1915 года — у пазіцыйных баях у Французскай Фландрыі. У 1915 годзе браў удзел у бітвах [[Бітва пры Неў-Шапель|пад Неў-Шапель]], пад Ла Басу і [[Арас]]ам. У 1916 годзе браў удзел у разведных і дэманстрацыйных баях 6-а войска ў сувязі з [[Бітва на Соме|бітвай на Соме]], а таксама ў [[:de: Schlacht von Fromelles|бітве пад Фромелем]] і непасрэдна ў бітве на Соме. У красавіку 1916 года знаёміцца з [[Жан Ларэ|Шарлот Лабжуа]]. Паранены ў левае сцягно аскепкам гранаты пад Ле Баргюр у першай бітве на СомеВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Трапіў у лазарэт Чырвонага Крыжа ў [[Беліц]]е пад [[Потсдам]]ам. Па выйсці са шпіталя (сакавік 1917 года) вярнуўся ў полк у 2-ю роту 1-га рэзервовага батальёна. У 1917 годзе — [[Бітва пры Арасе (1917)|вясновая бітва пад Арасам]]. Браў удзел у баях у [[Артуа]], Фландрыі, у Верхнім [[Эльзас]]е. 17 верасня 1917 года ўзнагароджаны [[Баварскі крыж «За вайсковыя заслугі»|Крыжам з мячамі за баявыя заслугі]] III ступені<ref name="Вернер Мазер" />. == Захоп улады == 8—9 лістапада 1923 года Гітлер узначаліў мюнхенскі «[[Піўны путч]]», дзёрзкую спробу захапіць уладу ў [[Баварыя|Баварыі]]. Путч быў задушаны, Гітлер быў арыштаваны і асуджаны за дзяржаўную здраду на 5 гадоў турмы. З гэтага тэрміну Гітлер адсядзеў толькі 9 месяцаў, падчас якіх напісаў сваю кнігу «[[Мая барацьба]]» («Mein Kampf»), дзе выклаў палітычную філасофію [[нацызм]]у. У студзені 1933 года прэзідэнт [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]] прызначыў Гітлера [[рэйхсканцлер]]ам, і той цягам аднаго году дабіўся ўсталявання ў Германіі дыктатуры нацыстаў. 30 чэрвеня 1934 года Гітлер правёў зачыстку шэрагаў сваёй партыі («Ноч даўгіх нажоў»), фізічна знішчыўшы сваіх канкурэнтаў і іншых людзей, якія маглі быць для яго небяспечнымі, у прыватнасці, Эрнста Рэма, які стаяў ля вытокаў Нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі і прывёў Гітлера на чало партыі. 30 жніўня 1934 года памёр Гіндэнбург, і Гітлер узяў на сябе функцыі прэзідэнта, узяўшы тытул «фюрэра» — вышэйшага кіраўніка «[[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]». == Удзел у Другой сусветнай вайне == У сакавіку 1939 года Гітлер запатрабаваў ад [[Літва|Літвы]] «Мемельскі калідор». Працягваліся палітычныя гульні і з [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзам]]. 23 жніўня 1939 года Германія і СССР падпісалі дамову аб ненападзе ([[Пакт Молатава-Рыбентропа]]), які змяшчаў таксама сакрэтны пратакол пра раздзел Польшчы і сфераў уплыву ва Усходняй Еўропе. 1 верасня Германія напала на Польшчу. Заходнія краіны абвесцілі вайну Германіі, пачалася [[Другая сусветная вайна]]. 22 чэрвеня 1941 года Германія напала на СССР. У снежні 1941 года нямецкія войскі былі спынены пад [[Масква|Масквой]]. У 1942 годзе немцам атрымалася прасунуцца да [[Волга|Волгі]]. У 1943 годзе Савецкаму Саюзу ўдалося змяніць ход вайны. У Заходняй Еўропе быў адкрыты другі фронт. 20 ліпеня 1944 года група афіцэраў-змоўшчыкаў на чале з Клаўсам фон Штаўфенбергам, якія прадбачылі бесперспектыўнасць далейшай барацьбы, здзейсніла [[Аперацыя «Валькірыя»|замах на Гітлера]] ў [[Ваўчынае логава|Ваўчыным логаве]]. Яны падклалі ў пакой, дзе ён меў сустрэчу, партфель з бомбай. Гітлер цудам застаўся жывы, але атрымаў сур’ёзную кантузію і маральную траўму. У апошнія месяцы вайны Гітлер кіраваў рэшткамі нямецкіх войскаў са штаба, які змяшчаўся ва [[Фюрарбункер|ўмацаваным падземным бункеры]]. Калі савецкія войскі захапілі Берлін, Гітлер спешна абвянчаўся са сваёй каханкай [[Ева Браўн|Евай Браўн]], пасля чаго яны абодва скончылі жыццё самагубствам. Цела дыктатара так і не было дакладна апазнана. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Буллок А.|загаловак=Гитлер. Исследование тирании|год=1952}} * {{кніга|аўтар=[[Вернер Мазер|Мазер, В]].|загаловак=Адольф Гитлер|выдавецтва=Феникс|год=1998|старонак=608|isbn=5-222-004595-X}} * {{артыкул|загаловак=Последние дни Гитлера.|спасылка=http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|выдавецтва=свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда»|год=декабрь 1947 г., январь 1948 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archive-date=5 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archivedate=5 сакавіка 2016}} * [[Барыс Вадзімавіч Сакалоў|Соколов Б. В.]] Адольф Гитлер: Фюрер, преступник, личность. М.: Зебра Е, 2-13. — 416 с., 3000 экз., ISBN 9978-5-906339-13-3 * {{кніга|аўтар=Фест, И.|загаловак=Адольф Гитлер: в 3 т.|арыгінал=Hitler|месца=Пермь|выдавецтва=Алетейя|год=1993|isbn=5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3)}} * ''Адольф Гитлер. Судьбы ХХ века.'' (Автор проекта Жак Легран, пер. с фр. Т. Кунициной, предисловие Л. Чёрная), М., АСТ-ПРЕСС, 1999, 7 000 экз. * {{кніга|аўтар = [[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]|загаловак = Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т.|арыгінал = The Rise and Fall of the Third Reich|месца = {{М.}}|выдавецтва = Захаров|год = 2009|isbn=978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2)}} * ''Штайнерт М.'' Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3 * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=A history of national socialism|спасылка=http://books.google.ru/books?id=qcQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Taylor & Francis|год=1934|allpages=1934|isbn=9780374937768}} * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=The Fuhrer: Hitler's Rise to Power |выдавецтва=Basic Books|год=1999|allpages=624|isbn=0-7867-0683-X}} * {{кніга|аўтар=Welch, D.|загаловак=Hitler: profile of a dictator|спасылка=http://books.google.ru/books?id=3r9G5HOk6JMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=144|isbn=978-0-415-25075-7}} {{Адольф Гітлер}} {{Канцлеры Германіі}} {{Прэзідэнты Германіі}} {{Фашызм, тэмы}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1927-1950|краіна=ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гітлер Адольф}} [[Катэгорыя:Постаці Германіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Застрэліліся]] [[Катэгорыя:Адольф Гітлер| ]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Злачынцы Халакоста]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Германіі]] [[Катэгорыя:Нацысцкія лідары]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі НСДАП]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Германія)]] [[Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы]] [[Катэгорыя:Дзеячы Трэцяга рэйха, якія здзейснілі самагубства]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Германіі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя за дзяржаўную здраду]] cvc1cyqn9ydwbdjj6h8r1g7usyrfan4 5160026 5160025 2026-07-01T14:32:39Z JerzyKundrat 174 5160026 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Адольф Гітлер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Adolf Hitler}} | партрэт = Hitler_portrait_crop_(cropped)(2).jpg | подпіс = Партрэт 1938 года | тытул = [[Рэйхсканцлер]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак = 23 | сцяг = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак = [[30 студзеня]] [[1933]] | перыядканец = [[30 красавіка]] [[1945]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Курт фон Шлейхер]] | пераемнік = [[Паўль Ёзэф Гебельс]] | прэзідэнт = [[Паўль фон Гіндэнбург]] | каментар = | тытул_2 = [[Фюрар]] [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Standarte Adolf Hitlers.svg | перыядпачатак_2 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_2 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_2 = пасада заснавана | пераемнік_2 = пасада скасавана | тытул_3 = [[Рэйхсштатгальтэр]] [[Прусія|Прусіі]] | парадак_3 = 1 | перыядпачатак_3 = [[2 жніўня]] [[1934]] | перыядканец_3 = [[30 красавіка]] [[1945]] | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | гады службы = {{Сцяг Германскай імперыі}} 1914—1918<br/>{{Сцяг Германіі}} 1918—1920<br/>{{Сцяг|Трэці Рэйх}} 1941—1945 | род войскаў = [[пяхота]] | званне = [[яфрэйтар]] | камандаваў = [[Вермахт]] (1941—1945) | партыя = [[Нямецкая рабочая партыя]]<br/>[[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя]] | аўтограф = Hitler Signature2.svg }} '''Адо́льф Гі́тлер''' ({{lang-de|Adolf Hitler}}; {{ДН|20|4|1889}}, {{Месца нараджэння|Браунаў-на-Іне}}, [[Аўстра-Венгрыя]] — {{ДС|30|4|1945}}, {{Месца смерці|Берлін}}, [[Германія]]) — нямецкі палітык і лідар [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі]] ({{lang-de|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)}}). Быў [[Канцлер Германіі|канцлерам Германіі]] з 1933 па 1945, а таксама [[дыктатар]]ам [[Нацысцкая Германія|Трэцяга Рэйха]] (у якасці [[Фюрар|фюрара і рэйхсканцлера]]) з 1934 па 1945. Гітлер з’яўляўся цэнтральнай фігурай [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]], [[Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Другой сусветнай вайны ў Еўропе]] і [[Халакост]]а. [[Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Трэцяга рэйха|Экспансіянісцкая палітыка]] Гітлера стала адной з галоўных [[Прычыны Другой сусветнай вайны|прычын]] развязвання Другой сусветнай вайны. З яго імем злучаны шматлікія [[злачынствы супраць чалавецтва]], здзейсненыя нацысцкім рэжымам як у самой Германіі, так і на акупаваных ёю тэрыторыях, улучаючы [[Халакост]]. [[Нюрнбергскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал]] прызнаў злачыннымі створаныя Гітлерам арганізацыі ([[СС]], [[Служба бяспекі (СД)]] і [[гестапа]]) і само кіраўніцтва [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]. == Біяграфія == === Радавод === На думку вядомага нямецкага філолага, спецыяліста па [[Анамастыка|анамастыцы]] Макса Готшальда (1882—1952), прозвішча «Гітлер» ({{lang|de|''Hittlaer''}}, {{lang|de|''Hiedler''}}) была тоесным прозвішчы {{lang|de|''Hütler''}} («наглядчык», напэўна, «лесніковы», ''Waldhütter'')<ref>{{lang|de|Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.}}</ref>. Бацька — [[Алаіс Гітлер]] (1837—1903). Маці — [[Клара Гітлер]] (1860—1907), народжаная Пёльцль. Алаіс, будучы банкартам, да 1876 года насіў прозвішча сваёй маці Марыі Ганны Шыкльгрубер ({{lang-de|Schicklgruber}}). Сам Адольф Гітлер, насуперак пашыранаму з 1920-х гадоў<ref>{{БСЭ3|артыкул=Адольф Гитлер |аўтар=[[Васіль Дзмітрыевіч Кульбакін|Кульбакин В. Д.]] |том=6 |старонкі= |ref=Кульбакин }}</ref> цверджанню, ніколі не насіў прозвішча [[Шыкльгрубер]]<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|title=Hitler Never Really Was Schicklgruber|last=Davin|first=Eric Leif|date=6 мая 1990|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2010-04-25|archive-url=https://www.webcitation.org/618xdyuTU?url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}} {{ref-en}}</ref><ref name="shearer16">''[[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.</ref>. 7 студзеня 1885 года Алаіс ажаніўся з сваячкай (траюраднай пляменніцай Ёгана Непамука Гютлера) [[Клара Гітлер|Кларай Пёльцль]]. Гэта быў яго трэці шлюб. На гэты час у яго былі сын Алаіс і дачка [[Ангела Гітлер|Ангела]], якая пазней стала маці [[Гелі Раубаль]], меркаванай каханкі Гітлера. Алаісу прыйшлося прасіць дазвол у Ватыкана, каб ажаніцца з Кларай<ref name="Вернер Мазер"/><ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.</ref>. Гітлер ведаў пра [[інцухт]] у яго сям’і, таму скрозь выказваўся вельмі коратка і невыразна пра сваіх бацькоў, хоць ад іншых людзей патрабаваў дакументальнага пацверджання сваіх продкаў. З канца [[1921]] года стаў увесь час пераацэньваць і зацямняць сваё паходжанне. Пра свайго бацьку і дзеда па матчынай лініі ён напісаў усяго некалькі сказаў. Сваю маці ён, наадварот, вельмі часта згадваў у гутарках. З-за гэтага ён нікому не гаварыў, што ён знаходзіцца ў сваяцтве (па лініі ад Ёгана Непамука) з аўстрыйскім гісторыкам Рудольфам Капенштайнерам і аўстрыйскім паэтам [[Роберт Гамерлінг|Робертам Гамерлінгам]]<ref name="Вернер Мазер" />. Прамыя продкі Адольфа, як па лініі Шыкльгрубераў, так і па лініі Гітлераў, былі сялянамі. Толькі бацька зрабіў кар’еру і стаў дзяржаўным службоўцам. З мясцін свайго маленства Адольф Гітлер меў сентымент толькі да [[Леондынг]]а, дзе пахаваны яго бацькі, Шыталя, дзе жылі сваякі па матчынай лініі, і [[Лінц]]а. Ён наведваў іх і пасля прыходу да ўлады<ref name="Вернер Мазер" />. === Дзяцінства === [[Файл:Hitlers Geburtshaus Braunau am Inn.jpg|thumb|left|Дом, дзе ў 1889 годзе нарадзіўся А. Гітлер. Тут пражыў будучы дыктатар да трохгадовага ўзросту. [[Браунаў-на-Іне|Браунаў-на-Іне (Аўстрыя)]]. Фатаграфія 1934 года. Дом захаваўся па цяперашні час]] Адольф Гітлер нарадзіўся ў Аўстрыі, у горадзе [[Браунаў-на-Іне]] блізу мяжы з Германіяй [[20 красавіка]] [[1889]] года ў 18 гадзін 30 хвілін у гасцініцы «Ля памяранца»<ref name="Вернер Мазер" />. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|left|Гітлер у маленстве. (1889/1890).]] Праз два дні быў хрышчаны імем Адольф. Гітлер быў вельмі падобны на маці. Маці дужа яго любіла. Да 1892 года сям’я жыла ў Браўнаў у гасцініцы «Ля памяранца» — самым паважным доме прыгарада. Апроч Адольфа ў сям’і жылі яго няпоўнародныя (адзінакроўныя) брат Алаіз і сястра Ангела. У жніўні 1892 года бацька атрымаў падвышэнне, і сям’я пераехала ў [[Пасаў]]<ref name="Вернер Мазер"/>. 24 сакавіка нарадзіўся брат Эдмунд (1894—1900), і Адольф на некаторы час перастаў быць у цэнтры ўвагі сям’і. 1 красавіка бацька атрымаў новае прызначэнне ў [[Лінц]]. Але сям’я яшчэ год заставалася ў Пасаў, каб не пераязджаць з немаўлём. У красавіку 1895 года сям’я збіраецца ў Лінцы. 1 мая Адольф ва ўзросце шасці гадоў паступіў у аднагадовую народную школу ў Фішльгаме пад Ламбахам. А 25 чэрвеня бацька нечакана датэрмінова выходзіць на пенсію па стане здароўя<ref name="FestVolIP29">''Фест И.'' Адольф Гитлер. В 3-х томах. — Том 1 / Перевод А. А. Фёдоров. — Пермь: Алетейя, 1993. — Глава I. — С. 29. — ISBN 5-87964-006-X, ISBN 5-87964-005-1. // ''Fest, J.'' Hitler. Eine Biografie. — Berlin: Propyläen, 1973.</ref>. У ліпені 1895 гады сям’я пераехала ў Гафельд блізу [[Ламбах]]а-на-Траўне, дзе бацька купіў дом з пляцоўкай зямлі 38 тысяч кв.м. У пачатковай школе ў Фішльгаме Адольф добра вучыўся і атрымліваў толькі выдатныя адзнакі. У 1939 годзе ён наведаў гэту школу і купіў яе, потым аддаў дырэктыву пабудаваць побач новы школьны будынак<ref name="Вернер Мазер"/>. 21 студзеня 1896 года нарадзілася сястра Адольфа [[Паўла Гітлер|Паўла]]. Да яе ён быў асабліва прывязаны праз усё жыццё і заўсёды клапаціўся пра яе<ref name="Вернер Мазер" />. У 1896 годзе Гітлер паступіў у другі клас Ламбахскай школы старога каталіцкага манастыра бенедыктынаў, якую наведваў да вясны 1898 года. Тут ён таксама атрымліваў толькі добрыя ацэнкі<ref name="Вернер Мазер"/>. Спяваў у хоры хлопчыкаў і быў памагатым святара падчас імшы<ref name="FestVolIP29"/>. Тут ён упершыню ўбачыў на гербе [[абат]]а Хагене [[свастыка|свастыку]]. Такую ж пазней ён загадаў выразаць з дрэва ў сябе ў канцылярыі<ref name="Вернер Мазер"/>. У гэтым жа годзе ад пастаянных прыдзірак бацькі з дому пайшоў яго брат Алаіз. Пасля гэтага Адольф стаў цэнтральнай фігурай бацькавага клопату і сталага ціску, бо той баяўся, што Адольф вырасце такім жа лайдаком, як і яго брат<ref name="Вернер Мазер" />. У лістападзе 1897 года бацька набыў у вёсцы [[Леондынг]] пад Лінцам дом, куды ў лютым 1898 года пераехала ўся сям’я. Дом знаходзіўся каля могілак. Адольф трэці раз змяніў школу і тут пайшоў у чацвёрты клас. Народную школу ў Леондынгу ён наведваў да верасня 1900 года. Пасля смерці 2 лютага 1900 года брата Эдмунда, Адольф застаўся адзіным сынам [[Клара Гітлер|Клары Гітлер]]. [[Файл:Гитлер 1900 г. в центре.jpg|thumb|left|250px|Гітлер ''(у цэнтры)'' з аднакласнікамі. 1900 год]] Менавіта ў Леондынгу ў яго ўзніклі крытычныя адносіны да царквы пад уплывам выказаў бацькі<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1900 года Адольф паступіў у першы клас дзяржаўнай [[Адукацыя ў Германіі|рэальнай школы]] ў Лінцы. Змена сельскай школы на вялікую і чужую рэальную школу ў горадзе Адольфу не спадабалася, але яму было даспадобы праходзіць шасцікіламетровую дарогу ад дому да школы<ref name="Вернер Мазер" />. З гэтага часу Адольф пачаў вучыць толькі тое, што яму падабалася — гісторыю, геаграфію і асабліва маляванне. Усё астатняе ігнараваў. У выніку такога стаўлення да навучання, ён застаўся на другі год у першым класе рэальнай школы<ref name="Вернер Мазер" /><ref name=autogenerated1>''Фест И.'' Том 1. — Глава I. — С. 30.</ref>. === Юнацкасць === Калі 13-гадовы Адольф вучыўся ў другім класе рэальнай школы ў Лінцы, 3 студзеня 1903 года нечакана памёр бацька. Нягледзячы на бесперапынныя спрэчкі і нацягнутыя адносіны, Адольф усё ж любіў бацьку і ў труны нястрымна галасіў<ref name="Вернер Мазер" />. Па просьбе маці ён працягнуў хадзіць у школу, але канчаткова для сябе вырашыў, што будзе мастаком, а не ўрадоўцам, як хацеў бацька<ref name="Вернер Мазер" />. Увесну 1903 года ён пераехаў у школьны інтэрнат у Лінц. Урокі ў школе стаў наведваць нерэгулярна. Калі Адольфу выканалася 15 гадоў, і ён сканчаў трэці клас рэальнай школы, 22 мая 1904 года ў Лінцы адбылася яго [[канфірмацыя]]. У гэты перыяд ён складаў п’есу, пісаў вершы і навэлы, а таксама склаў лібрэта для оперы [[Рыхард Вагнер|Вагнера]] па легендзе [[Крыстоф Марцін Віланд|Віланда]] і ўверцюру<ref name="Вернер Мазер" />. У школу ён хадзіў па-ранейшаму з агідай, і яму больш за ўсё не падабалася французская мова. Увосень 1904 года ён з другога разу здаў экзамен па гэтым прадмеце, але з яго ўзялі абяцанне, што ў чацвёрты клас ён пойдзе ў іншую школу<ref name="Вернер Мазер" />. Гемер, які ў гэты час выкладаў Адольфу французскую мову і іншыя прадметы, на працэсе над Гітлерам у 1924 годзе сказаў: «Гітлер быў несумнеўна адораным, хоць і аднабакова. Амаль не ўмеў валодаць сабой, быў упартым, самавольным, наравістым і запальчывым. Не быў старанным». Па шматлікіх сведчаннях можна зрабіць выснову, што ўжо ў маладосці Гітлер выяўляў ярка выяўленыя псіхапатычныя рысы<ref name="Вернер Мазер" />. У верасні 1904 года Гітлер, выконваючы абяцанне, паступіў у дзяржаўную рэальную школу ў [[Штэйр]]ы ў чацвёрты клас і вучыўся ў ёй да верасня 1905 года. У Штэйры ён жыў у доме купца Ігнаца Камергофера на Грун маркет, 19. Пазней гэта месца было пераназвана ў Адольф Гітлерплац<ref name="Вернер Мазер" />. 11 лютага 1905 года Адольф атрымаў сведчанне пра сканчэнне чацвёртага класа рэальнай школы. Ацэнка «выдатна» там стаяла толькі па маляванні і фізкультуры; па нямецкай, французскай, матэматыцы, стэнаграфіі — нездавальняльна, па астатніх — здавальняльна<ref name="Вернер Мазер" />. 21 чэрвеня 1905 года маці прадала хату ў Леондынгу і пераехала з дзецьмі ў Лінц на вуліцу [[Аляксандр фон Гумбальт|Гумбальта]], 31. Восенню 1905 года Гітлер па просьбе маці з вялікай нехаццю пачаткаў ізноў наведваць школу ў [[Штэйр]]ы і здаваць паўторна экзамены, каб атрымаць сведчанне за чацвёрты клас<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты час у яго выявілі цяжкае захворванне лёгкіх — лекар параіў маці адкласці яго навучанне ў школе хоць бы на год і парэкамендаваў у будучыні ніколі не працаваць у канторы. Маці забрала Адольфа са школы і адвезла ў Шыталь да сваякоў. 18 студзеня 1907 года маці зрабілі складаную аперацыю. У верасні, калі здароўе маці палепшылася, 18-гадовы Гітлер паехаў у Вену, каб здаць уступны экзамен у агульную мастацкую школу, аднак не прайшоў другі тур экзаменаў. Пасля экзаменаў Гітлер здолеў дамагчыся сустрэчы з рэктарам, ад якога атрымаў параду заняцца архітэктурай: малюнкі Гітлера сведчылі пра яго здольнасці да гэтага мастацтва<ref>[[Мая барацьба|Mein Kampf]], Раздзел 2</ref>. У лістападзе 1907 года Гітлер вярнуўся ў Лінц і ўзяў на сябе догляд за безнадзейна хворай маці. 21 снежня 1907 года Клара Гітлер памерла, 23 снежня Адольф пахаваў яе каля бацькі. У лютым 1908 года пасля ўрэгулявання спраў, злучаных са спадчынай, і афармленні пенсій сабе і сястры Паўле, як сіротам, Гітлер з’ехаў у Вену. Сябар юнацкасці Кубіцэк і іншыя таварышы Гітлера сведчаць, што ён увесь час бываў на нажах з усімі і выпрабоўваў нянавісць да ўсяго, што яго атачала. Таму яго біёграф [[Ёахім Фаст]] дапушчае, што [[антысемітызм]] Гітлера з’явіўся сфакусаванай формай нянавісці, бушавалай да таго ўпоцемку і якая знайшла, нарэшце, свой аб’ект у яўрэі<ref>Фест, том I, глава V, стр. 48</ref>. У верасні 1908 года Гітлер зрабіў паўторную спробу паступіць у [[Венская акадэмія выяўленчых мастацтваў|Венскую мастацкую акадэмію]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Пасля правалу Гітлер некалькі раз змяняў месца жыхарства, не паведамляючы нікому новых адрасоў. Ухіляўся ад службы ў аўстрыйскім войску. Ён не хацеў служыць у адным войску з чэхамі і яўрэямі, ваяваць «за габсбургскую дзяржаву», але ў той жа час быў гатоў памерці за германскі рэйхВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Уладкаваўся на працу як «акадэмічны мастак», а з 1909 года і як пісьменнік. У 1909 годзе Гітлер пазнаёміўся з Рэйнгальдам Ганішам ([[:de:Reinhold Hanisch|Reinhold Hanisch]]), які пачаў паспяхова прадаваць [[Карціны Адольфа Гітлера|яго карціны]]. Да сярэдзіны 1910 года Гітлер маляваў у Вене вельмі шмат карцін малога фармату. Галоўным чынам гэта былі копіі з паштовак і старых гравюр, якія паказваюць разнастайныя гістарычныя будынкі Вены. Апроч гэтага ён маляваў разнастайныя рэкламныя аб’явы. У жніўні 1910 года Гітлер заявіў у паліцэйскі камісарыят Вены, што Ганіш утаіў ад яго частку выручкі і ўкраў адну карціну. Ганеша на сем дзён адправілі ў турму. З гэтага часу ён сам прадаваў свае карціны. Праца прыносіла яму такі вялікі прыбытак, што ў маі 1911 года ён адмовіўся ад пакладзенай яму як сіроцтву штомесячнай пенсіі ў карысць сястры Паўлы. Апроч гэтага, у гэтым жа годзе ён атрымаў большую частку спадчыны сваёй цёткі Іаганы Пёльцль<ref name="Вернер Мазер" />. У гэты перыяд Гітлер пачаў узмоцнена займацца самаадукацыяй. Пасля ён свабодна мог мець зносіны і чытаць літаратуру і газеты ў арыгіналу па-французску і па-англійску. Падчас вайны любіў глядзець французскія і англійскія фільмы без перакладу. Вельмі добра разбіраўся ва ўзбраенні войскаў свету, гісторыі і г.д. У гэты ж час у яго выявілася цікавасць да палітыкі<ref name="Вернер Мазер" />. У маі 1913 года Гітлер ва ўзросце 24 гадоў пераехаў з Вены ў [[Мюнхен]] і пасяліўся на кватэры краўца і ўладальніка крамы Ёзафа Попа на вуліцы Шляйсхаймер ([[:de:Schleißheimer Straße (München)|{{lang|de|Schleißheimer Straße}}]]). Тут ён жыў да пачатку Першай сусветнай вайны, працуючы мастаком. 29 снежня 1913 года аўстрыйская паліцыя папрасіла мюнхенскую ўсталяваць адрас Гітлера. 19 студзеня 1914 года мюнхенская крымінальная паліцыя даставіла Гітлера ў аўстрыйскае консульства. 5 лютага 1914 года Гітлер паехаў у [[Зальцбург]] на агляд, дзе яго прызналі непрыдатным да службы ў войску<ref name="Вернер Мазер" />. === Удзел у Першай сусветнай вайне === 1 жніўня [[1914 год]]а пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Гітлера ўзрадавала вестка пра вайну. Ён неадкладна падаў заяву на імя караля Баварыі [[Людвіг III (кароль Баварыі)|Людвіга III]], каб атрымаць дазвол служыць у Баварскім войску. Ужо на наступны дзень яму прапанавалі з’явіцца ў любы баварскі полк. Ён выбраў 16-ы рэзервовы Баварскі полк («полк Ліста», па прозвішчы камандзіра). 16 жніўня ён быў залічаны ў 6-ы рэзервовы батальён 2-га баварскага пяхотнага палка № 16 ([[:de:Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment|{{lang|de|Königlich Bayerisches 16. Reserve-Infanterie-Regiment}}]]), які складаўся з добраахвотнікаў. 1 верасня перакладзены ў 1-ю роту Баварскага рэзервовага пяхотнага палка № 16. 8 кастрычніка прысягнуўся на пэўнасць каралю Баварыі Людвігу III і імператару Францу Іосіфу. У кастрычніку 1914 года быў адпраўлены на Заходні фронт і 29 кастрычніка браў удзел у [[Бітва на Ізеры|бітве на Ізеры]], а з 30 кастрычніка па 24 лістапада — [[Фландрская бітва|пад Іпрам]]. 1 лістапада 1914 года прысвоена званне [[яфрэйтар]]а. 9 лістапада пераведзены сувязным у штаб палка. З 25 лістапада па 13 снежня браў удзел у пазіцыйнай вайне ў Фландрыі. 2 снежня 1914 года ўзнагароджаны [[Жалезны крыж|Жалезным крыжам]] другой ступені. З 14 па 24 снежня браў удзел у бітве ў Французскай Фландрыі, а з 25 снежня 1914 па 9 сакавіка 1915 года — у пазіцыйных баях у Французскай Фландрыі. У 1915 годзе браў удзел у бітвах [[Бітва пры Неў-Шапель|пад Неў-Шапель]], пад Ла Басу і [[Арас]]ам. У 1916 годзе браў удзел у разведных і дэманстрацыйных баях 6-а войска ў сувязі з [[Бітва на Соме|бітвай на Соме]], а таксама ў [[:de: Schlacht von Fromelles|бітве пад Фромелем]] і непасрэдна ў бітве на Соме. У красавіку 1916 года знаёміцца з [[Жан Ларэ|Шарлот Лабжуа]]. Паранены ў левае сцягно аскепкам гранаты пад Ле Баргюр у першай бітве на СомеВернер Мазер<ref name="Вернер Мазер" />. Трапіў у лазарэт Чырвонага Крыжа ў [[Беліц]]е пад [[Потсдам]]ам. Па выйсці са шпіталя (сакавік 1917 года) вярнуўся ў полк у 2-ю роту 1-га рэзервовага батальёна. У 1917 годзе — [[Бітва пры Арасе (1917)|вясновая бітва пад Арасам]]. Браў удзел у баях у [[Артуа]], Фландрыі, у Верхнім [[Эльзас]]е. 17 верасня 1917 года ўзнагароджаны [[Баварскі крыж «За вайсковыя заслугі»|Крыжам з мячамі за баявыя заслугі]] III ступені<ref name="Вернер Мазер" />. == Захоп улады == 8—9 лістапада 1923 года Гітлер узначаліў мюнхенскі «[[Піўны путч]]», дзёрзкую спробу захапіць уладу ў [[Баварыя|Баварыі]]. Путч быў задушаны, Гітлер быў арыштаваны і асуджаны за дзяржаўную здраду на 5 гадоў турмы. З гэтага тэрміну Гітлер адсядзеў толькі 9 месяцаў, падчас якіх напісаў сваю кнігу «[[Мая барацьба]]» («Mein Kampf»), дзе выклаў палітычную філасофію [[нацызм]]у. У студзені 1933 года прэзідэнт [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]] прызначыў Гітлера [[рэйхсканцлер]]ам, і той цягам аднаго году дабіўся ўсталявання ў Германіі дыктатуры нацыстаў. 30 чэрвеня 1934 года Гітлер правёў зачыстку шэрагаў сваёй партыі («Ноч даўгіх нажоў»), фізічна знішчыўшы сваіх канкурэнтаў і іншых людзей, якія маглі быць для яго небяспечнымі, у прыватнасці, Эрнста Рэма, які стаяў ля вытокаў Нацыянал-сацыялістычнай нямецкай рабочай партыі і прывёў Гітлера на чало партыі. 30 жніўня 1934 года памёр Гіндэнбург, і Гітлер узяў на сябе функцыі прэзідэнта, узяўшы тытул «фюрэра» — вышэйшага кіраўніка «[[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]». == Удзел у Другой сусветнай вайне == У сакавіку 1939 года Гітлер запатрабаваў ад [[Літва|Літвы]] «Мемельскі калідор». Працягваліся палітычныя гульні і з [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзам]]. 23 жніўня 1939 года Германія і СССР падпісалі дамову аб ненападзе ([[Пакт Молатава-Рыбентропа]]), які змяшчаў таксама сакрэтны пратакол пра раздзел Польшчы і сфераў уплыву ва Усходняй Еўропе. 1 верасня Германія напала на Польшчу. Заходнія краіны абвесцілі вайну Германіі, пачалася [[Другая сусветная вайна]]. 22 чэрвеня 1941 года Германія напала на СССР. У снежні 1941 года нямецкія войскі былі спынены пад [[Масква|Масквой]]. У 1942 годзе немцам атрымалася прасунуцца да [[Волга|Волгі]]. У 1943 годзе Савецкаму Саюзу ўдалося змяніць ход вайны. У Заходняй Еўропе быў адкрыты другі фронт. 20 ліпеня 1944 года група афіцэраў-змоўшчыкаў на чале з Клаўсам фон Штаўфенбергам, якія прадбачылі бесперспектыўнасць далейшай барацьбы, здзейсніла [[Аперацыя «Валькірыя»|замах на Гітлера]] ў [[Ваўчынае логава|Ваўчыным логаве]]. Яны падклалі ў пакой, дзе ён меў сустрэчу, партфель з бомбай. Гітлер цудам застаўся жывы, але атрымаў сур’ёзную кантузію і маральную траўму. У апошнія месяцы вайны Гітлер кіраваў рэшткамі нямецкіх войскаў са штаба, які змяшчаўся ва [[Фюрарбункер|ўмацаваным падземным бункеры]]. Калі савецкія войскі захапілі Берлін, Гітлер спешна абвянчаўся са сваёй каханкай [[Ева Браўн|Евай Браўн]], пасля чаго яны абодва скончылі жыццё самагубствам. Цела дыктатара так і не было дакладна апазнана. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Буллок А.|загаловак=Гитлер. Исследование тирании|год=1952}} * {{кніга|аўтар=[[Вернер Мазер|Мазер, В]].|загаловак=Адольф Гитлер|выдавецтва=Феникс|год=1998|старонак=608|isbn=5-222-004595-X}} * {{артыкул|загаловак=Последние дни Гитлера.|спасылка=http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|выдавецтва=свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда»|год=декабрь 1947 г., январь 1948 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archive-date=5 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305182112/http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|archivedate=5 сакавіка 2016}} * [[Барыс Вадзімавіч Сакалоў|Соколов Б. В.]] Адольф Гитлер: Фюрер, преступник, личность. М.: Зебра Е, 2-13. — 416 с., 3000 экз., ISBN 9978-5-906339-13-3 * {{кніга|аўтар=Фест, И.|загаловак=Адольф Гитлер: в 3 т.|арыгінал=Hitler|месца=Пермь|выдавецтва=Алетейя|год=1993|isbn=5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3)}} * ''Адольф Гитлер. Судьбы ХХ века.'' (Автор проекта Жак Легран, пер. с фр. Т. Кунициной, предисловие Л. Чёрная), М., АСТ-ПРЕСС, 1999, 7 000 экз. * {{кніга|аўтар = [[Уільям Шырэр|Ширер, У.]]|загаловак = Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т.|арыгінал = The Rise and Fall of the Third Reich|месца = {{М.}}|выдавецтва = Захаров|год = 2009|isbn=978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2)}} * ''Штайнерт М.'' Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3 * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=A history of national socialism|спасылка=http://books.google.ru/books?id=qcQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Taylor & Francis|год=1934|allpages=1934|isbn=9780374937768}} * {{кніга|аўтар=Heiden, K.|загаловак=The Fuhrer: Hitler's Rise to Power |выдавецтва=Basic Books|год=1999|allpages=624|isbn=0-7867-0683-X}} * {{кніга|аўтар=Welch, D.|загаловак=Hitler: profile of a dictator|спасылка=http://books.google.ru/books?id=3r9G5HOk6JMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=144|isbn=978-0-415-25075-7}} {{Адольф Гітлер}} {{Канцлеры Германіі}} {{Прэзідэнты Германіі}} {{Фашызм, тэмы}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1927-1950|краіна=ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гітлер Адольф}} [[Катэгорыя:Постаці Германіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Застрэліліся]] [[Катэгорыя:Адольф Гітлер| ]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Злачынцы Халакоста]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Германіі]] [[Катэгорыя:Нацысцкія лідары]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Рэйхсканцлеры Германіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі НСДАП]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Германія)]] [[Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы]] [[Катэгорыя:Дзеячы Трэцяга рэйха, якія здзейснілі самагубства]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Германіі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя за дзяржаўную здраду]] rtcdj10zhrbj2unw36touaxlhb3noik 0 26405 5160112 5112205 2026-07-02T02:44:56Z StarDeg 16311 /* Выбраная фільмаграфія */ 5160112 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Форд}} {{кінематаграфіст}} '''Харысан Форд''' ({{lang-en|Harrison Ford}}; нар. {{ДН|23|7|1942}}) — амерыканскі {{акцёр|XX стагодзя|XXI стагоддзя|ЗША}}, намінант Амерыканскай кінаакадэміі і БАФТА, лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]». == Паходжанне == Па мацярынскай лініі, дзед і бабка Форда — Ганна Ліфшуц і Гары Нідэльман, жыдоўскія імігранты з [[Мінск]]у. Па бацькоўскай лініі — Флорэнс Вероніка Нігаўс і Джон Фіцжэралд Форд, з нямецкімі і ірландскімі каранямі<ref>Jenkins, Gary (1999). Harrison Ford: Imperfect Hero. Citadel, 9-12. ISBN 10080658016X.</ref>. == Выбраная фільмаграфія == * [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — [[Размова (фільм)|Размова]] * [[1977 год у гісторыі кіно|1977]] — «[[Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея]]» / ''Star Wars. Episode IV: A New Hope'' — Хан Сола * [[1979 год у гісторыі кіно|1979]] — «[[Апакаліпсіс сёння]]» / ''Apocalypse Now'' — палкоўнік Лукас * [[1980 год у гісторыі кіно|1980]] — «[[Зорныя войны. Эпізод V: Імперыя наносіць удар у адказ]]» / ''Star Wars. Episode V: The Empire Strikes Back'' — Хан Сола * [[1981 год у гісторыі кіно|1981]] — «[[Шукальнікі страчанага каўчэга]]» / ''Raiders of the Lost Ark'' — Індыяна Джонс * [[1982 год у гісторыі кіно|1982]] — «[[Бягун па лязе]]» / ''Blade Runner'' — [[Рык Дэкард]] * [[1983 год у гісторыі кіно|1983]] — «[[Зорныя войны. Эпізод VI: Вяртанне джэдая]]» / ''Star Wars: Episode VI — Return of the Jedi'' — Хан Сола * [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] — «[[Індыяна Джонс і храм лёсу]]» / ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' — Індыяна Джонс * [[1985 год у гісторыі кіно|1985]] — «[[Сведка (фільм, 1985)|Сведка]]» / ''Witness'' — Джон Бук * [[1988 год у гісторыі кіно|1988]] — «[[Нястрымны (фільм, 1988)|Нястрымны]]» / ''Frantic'' — Рычард Уолкер * [[1989 год у гісторыі кіно|1989]] — «[[Індыяна Джонс і апошні крыжовы паход]]» / ''Indiana Jones and the Last Crusade'' — Індыяна Джонс * [[2008 год у гісторыі кіно|2008]] — «[[Індыяна Джонс і Каралеўства крыштальнага чэрапа]]» / ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' — Індыяна Джонс * [[2015 год у гісторыі кіно|2015]] — «[[Зорныя войны: Абуджэнне Сілы]]» / ''Star Wars: The Force Awakens'' — Хан Сола * [[2017 год у гісторыі кіно|2017]] — «[[Бягун па лязе 2049]]» / ''Blade Runner 2049'' — [[Рык Дэкард]] * [[2023 год у гісторыі кіно|2023]] — «[[Індыяна Джонс і Цыферблат лёсу]]» / ''Indiana Jones and the Dial of Destiny'' — Індыяна Джонс * [[2024 год у гісторыі кіно|2024]] — «[[Капітан Амерыка: Новы сусветны парадак]]» / ''Captain America: New World Order'' * [[2024 год у гісторыі кіно|2024]] — «[[Грамабоі (фільм)|Грамабоі]]» / ''Thunderbolts'' == Зноскі == {{reflist}} {{Продкі}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Форд Харысан}} sh18wkz4ha1v0cpj9vocbizzts4ehu9 0 29006 5160138 5108060 2026-07-02T04:46:49Z StarDeg 16311 /* Дзяржаўны лад */ 5160138 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Родны склон = Багамскіх Астравоў | Дэвіз = Forward Upward Onward Together | Назва гімна = March On, Bahamaland | Форма кіравання = [[Канстытуцыйная манархія]] | lat_dir = N | lat_deg = 23 | lat_min = 55 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 77 | lon_min = 40 | lon_sec = 0 | region = BS | Дата незалежнасці = [[10 ліпеня]] [[1973]] | Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] | Найбуйнейшыя гарады = Насау | Пасады кіраўнікоў = [[Кіраўнік дзяржавы]]<br />[[Генерал-губернатар Багамскіх Астравоў|Генерал-губернатар]]<br />[[Прэм’ер-міністр Багамскіх астравоў|Прэм’ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Сінція А. Прат]]<br />[[Філіп Дэвіс]] | Месца па тэрыторыі = 160 | Тэрыторыя = 13,939 | Берагавая лінія = 3,542 км | Працэнт вады = 28% | Месца па насельніцтву = 177 | Насельніцтва = 338 958<ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-40 World Gazetteer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130509033122/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-40&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 |date=9 мая 2013 }}</ref> | Год перапісу = 2009 | Шчыльнасць насельніцтва = 24 | ВУП = 9.084 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=313&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=15|title=The Bahamas|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111174355/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=313&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=15|archivedate=11 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ВУП = 2009 | Месца па ВУП = 151 | ВУП на душу насельніцтва = 29,800<ref name="imf2" /> }} '''Бага́мы''', '''Бага́мскія Астравы́''' ({{lang-en|Bahamas}}), '''Садру́жнасць Бага́мскіх Астраво́ў''' ({{lang-en|Commonwealth of the Bahamas}}) — [[дзяржава]] на 700 астравах аднайменнага архіпелага ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] на паўднёвы ўсход ад [[паўвостраў Фларыда|паўвострава Фларыда]]. Тэрыторыя — 13,9 тыс. км². Насельніцтва — звыш 300 тыс. чалавек, у асноўным [[негроідная раса|негры]] і [[мулат]]ы (85 %). Сталіца — [[Насау (Багамскія Астравы)|Насау]] (каля 220 тыс. жыхароў). Дзяржаўная мова — [[англійская мова|англійская]]. Рэлігія — [[хрысціянства]] (пераважае [[пратэстантызм]]). Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці — [[10 ліпеня]] ([[1973]]). Грашовая адзінка — [[багамскі долар]]. == Назва == Паходжанне назвы дакладна не ўстаноўлена, існуюць дзве асноўныя гіпотэзы на гэты конт. Паводле адной з іх, назва паходзіць з фразы на мясцовай мове «''Taino ba ha ma''» («вялікая верхняя сярэдняя зямля»). Як сцвярджаецца ў іншай гіпотэзе, назва ўзнікла з {{lang-es|baja mar}} («неглыбокае мора» або «адліў»), якое адлюстроўвае плыткаводдзе ў гэтым раёне. == Геаграфія == [[Файл:Bahamas map be.png|left|thumb|Карта]] Багамскі архіпелаг складаецца прыкладна з 700 [[востраў|астравоў]] [[карал]]авага паходжання. Найбуйнейшыя з іх: * [[востраў Андрас|Андрас]] * [[востраў Гранд-Багама|Гранд-Багама]] * [[востраў Вялікі Абака|Вялікі Абака]] * [[востраў Інагуа|Інагуа]] * [[востраў Маягуана|Маягуана]] * [[востраў Кэт|Кэт]] * [[Востраў Эльютэра|Эльютэра]] * [[Востраў Нью-Провідэнс|Нью-Провідэнс]] * [[Востраў Сан-Сальвадор|Сан-Сальвадор]] Большасць астравоў плоскія. Найвышэйшы пункт ([[гара Алвернія]]) знаходзіцца на [[востраў Кэт|востраве Кэт]] (63 м). [[Клімат]] пераходны ад субтрапічнага да трапічнага. Сярэдняя тэмпература на працягу года трымаецца каля 24,8 °C. Аднак у рэдкіх выпадках узімку яна можа паніжацца да 2 — 3 °C. Сярэдняя колькасць [[ападкі|ападкаў]] — 1389,4 мм у год. == Гісторыя == Першымі пасяленцамі на Багамскіх астравах лічацца [[індзейцы]]-[[лукая]]ны (адсюль назва Лукайскія астравы), адгалінаванне племя аравакаў, якія прыбылі сюды прыблізна ў IX стагоддзі. Гэту тэрыторыю «знайшоў» [[Хрыстафор Калумб]] у [[1492]] годзе. Адзін з астравоў архіпелага — Уотлінга ([[востраў Сан-Сальвадор]]) — першая адкрытая іспанцамі зямля [[Новы Свет|Новага Свету]]. Трыма гадамі пазней каланісты пасяліліся на архіпелагу. Іспанцы вывозілі мясцовых жыхароў на Эспаньёлу ([[востраў Гаіці]]) у якасці рабоў, і праз 25 гадоў індзейскае насельніцтва было практычна ліквідавана, а каланізатары пакінулі паселішча. Пасля цягам стагоддзя астравы заставаліся малазаселенымі і незапатрабаванымі. У [[1647]] Багамы захапілі брытанцы, а кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] перадаў іх генеральнаму пракурору. У 1650 годзе сюды прыбылі нешматлікія перасяленцы з [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравоў]]. Тады ж на Багамах атабарыліся піраты, якія стварылі свае базы для адпачынку і рамонту караблёў. Марскіх разбойнікаў выгналі англічане ў 1718 годзе. Так Багамы сталі брытанскай калоніяй. Тут спрабавалі арганізоўваць трысняговыя плантацыі на амерыканскі ўзор, але паколькі глеба была не надта ўрадлівая, большасць «сельгаспраектаў» перастала існаваць у першыя ж гады. Затое паспяхова развіваўся [[турызм]] — заможныя амерыканцы ахвотна раскашэльваліся на адпачынак у тропіках. У 1920 годзе, пасля прыняцця ў [[ЗША]] «[[сухі закон|сухога закона]]», на астравах актывізаваліся кантрабандысты. Багамы былі платформай для незаконнага забеспячэння Злучаных Штатаў алкаголем, і неўзабаве [[Насау (Багамскія Астравы)|горад Насау]] стаў велізарным складам [[Ром (напой)|рому]]. У багамскай сталіцы ўкладвалі значныя сродкі ў будаўніцтва, з’яўлялася вялікая колькасць гатэляў. Адмена «сухога закона» ў ЗША ў 1933 годзе прывяла Багамы да Вялікай дэпрэсіі. Гэтак жа як і ў Злучаных Штатах, Другая сусветная вайна пазначыла канец эканамічнага спаду. У той час многія амерыканскія ваенныя прыязджалі на астравы для адпачынку, што істотна паляпшала эканоміку краіны. Пасля кубінскай рэвалюцыі ў 1959 годзе Багамы апынуліся ў выгадным становішчы з прычыны таго, што многія заходнія вандроўнікі былі вымушаныя адмовіцца ад курортаў на Кубе. У Насау пашырылася амерыканская база ВПС, каб прымаць міжнародныя авіярэйсы, быў абноўлены порт і пачалася актыўная рэкламная кампанія. Уздым дабрабыту справакаваў развіццё партыйнай сістэмы і абвастрэнне этнічных трэнняў, бо белая эліта атрымала велізарныя даходы ад турызму, у той час як чорная большасць так і заставалася за рысай беднасці. У [[1964]], у адпаведнасці з новай Канстытуцыяй, астравам было дадзена ўнутранае самакіраванне. Прагрэсіўная ліберальная партыя, якую падтрымлівала чорнае насельніцтва, прыйшла да ўлады ў 1967 годзе і паклала канец панаванню белых. З 10 ліпеня [[1973]] Багамы сталі незалежнай дзяржавай. Спробы рэформаў ад лібералаў прывялі да зніжэння кошту нерухомай маёмасці і спынення эканамічнага росту. Партыйныя лідары загразлі ў карупцыі, некаторыя з іх былі ўцягнутыя ў міжнародны наркагандаль. Пасля дапамогі ЗША, аказанай для спынення наркатрафіку ў 1980-х, і выбараў адміністрацыі, якая прадстаўляе інтарэсы дзелавых колаў (Свабодны нацыянальны рух), у 1992 годзе Багамскія астравы пачалі паступова адраджацца. Багамы рэгулярна пакутуюць ад ураганаў і трапічных штармоў. Так, у 1992 годзе чацвёра загінулі падчас урагану «Эндру». У 1999-м ураганы «Дэніс» і «Флойд» (апошні суправаджаўся больш чым 15-метровымі хвалямі) прайшліся па астравах, разбурыўшы дамы, дарогі, рыфы і курорты. Да 2001-га ўрон быў ліквідаваны, і Багамы зноў набылі прывабнасць для турыстаў. У 2004 годзе дзевяць чалавек загінулі падчас трапічнага шторму «Жанна». У 2016, падчас урагану «Мэцью», аэрапорты Багамскіх астравоў былі закрытыя і жыхары прылеглых тэрыторый былі выкліканы ўладамі для перамяшчэння на ўзвышша, каб уратавацца ад паводкі. У верасні 2019 года ўраган «[[Дорыян (ураган)|Дорыян]]» прайшоўся па тэрыторыі астраўной дзяржавы. Віхур рэкорднай моцы атрымаў найвышэйшую — пятую — катэгорыю небяспекі. Вада падымалася да сямі метраў, а хуткасць ветру набліжалася да 300 кіламетраў у гадзіну. == Дзяржаўны лад == [[Файл:BahamianParliamentPanorama.jpg|thumb|[[Парламент Багамскіх Астравоў]]]] [[Канстытуцыйная манархія]]. Незалежная дзяржава ў складзе Садружнасці. У адпаведнасці з канстытуцыяй глава дзяржавы — [[кароль Вялікабрытаніі]], прадстаўлены генерал-губернатарам (А. Д. Хана). [[Заканадаўчая ўлада]] належыць двухпалатнаму [[парламент Багамскіх Астравоў|парламенту]], які складаецца з [[Сенат]]а (16 членаў, прызначаюцца [[Генерал-губернатар Багамскіх Астравоў|генерал-губернатарам]]) і Палаты сходу (40 членаў, абіраюцца ўсеагульным галасаваннем тэрмінам на 5 гадоў). Вышэйшым выканаўчым органам краіны з’яўляецца ўрад на чале з прэм’ер-міністрам. Ім становіцца лідар партыі, якая атрымала большасць на выбарах (у [[2021]] гэты пост заняў [[Філіп Дэвіс|Ф. Дэвіс]]). Асноўныя палітычныя партыі: Свабодны нацыянальны рух (лідар — М. Пінтард), Прагрэсіўная ліберальная партыя (лідар — Ф. Дэвіс), Кааліцыя за дэмакратычную рэформу. == Эканоміка == [[Файл:Nassau Harbor (2005).jpg|thumb|Порт Насау]] Аснова эканомікі — [[турызм]] (прыносіць 60 % нацыянальнага прыбытку), а таксама фінансавыя і банкаўскія паслугі (15 % [[ВУП]]). Багамы — трэцяя (пасля [[Ліберыя|Ліберыі]] і [[Панама|Панамы]]) [[дзяржава]] «зручнага сцягу» у свеце. Рост [[ВУП]] у [[2006]] склаў 4 %. Доля прадукцыі [[сельская гаспадарка|сельскай]], рыбнай гаспадаркі (занята каля 5 % працоўных рэсурсаў) і прамысловай вытворчасці ў ВУП не перавышае 10 %. Наменклатура прадуктаў і тавараў, якія вырабляюцца для задавальнення ўнутраных патрэбнасцяў у харчаванні і экспарту, прадстаўленая цытрусавымі, бананамі, [[цукровы трыснёг|цукровым трыснягом]], агародніннымі культурамі, мясам птушкі, ялавічынай і свінінай, рыба- і морапрадуктамі. У апрацоўчай галіне эканомікі вырабляюцца соль, [[Ром (напой)|ром]], [[араганіт]] (каралавы пясок, які выкарыстоўваецца для вытворчасці шкла), хімічныя і фармацэўтычныя прадукты. Краіна моцна пацярпела ад фінансавага крызісу 2008 года. З тых часоў рост аднавіўся, але застаецца слабым, склаўшы 1,4 % ў 2017-м. Праз нізкія падаткі банкаўская справа з’яўляецца другім па велічыні сектарам эканомікі краіны, на долю якога прыпадае пятая частка ВУП. У 2000 годзе Багамскія астравы былі аднесены да катэгорыі падатковых гаваняў, а ў красавіку 2010-га яны былі выкраслены з шэрага спісу краін Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР). У таварнай наменклатуры [[экспарт]]у прысутнічаюць ром, соль, [[араганіт]], хімічныя прадукты, морапрадукты, цытрусавыя і гародніна; [[імпарт]]у — харчаванне і гатовыя вырабы, аўтамабілі і запасныя часткі да іх, абсталяванне прамысловага прызначэння, камп’ютары, электронная тэхніка, мінеральнае паліва. Асноўныя гандлёвыя партнёры: [[ЗША]], [[Канада]], [[Францыя]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Японія]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2|||198—199}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://zviazda.by/be/news/20190927/1569591329-shto-pagrazhae-bagamam|title=Што пагражае Багамам?|publisher=[[Звязда]]|date=28 верасня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190930202450/http://zviazda.by/be/news/20190927/1569591329-shto-pagrazhae-bagamam|archivedate=2019-09-30}} * {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/articles/90/1009069/1009069a1.htm|title=Багамские острова|publisher=Энциклопедия «Кругосвет»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208204045/http://www.krugosvet.ru/articles/90/1009069/1009069a1.htm|archivedate=2008-12-08|url-status=dead|lang=ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Садружнасць нацый}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўночная Амерыка}} [[Катэгорыя:Багамскія Астравы| ]] [[Катэгорыя:Архіпелагі]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] cx2962cdlh0koj32e45mbjl1o0rgnaq 0 29237 5160096 5136167 2026-07-02T01:24:10Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5160096 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Драздовіч}} {{Мастак | імя = Язэп Драздовіч | арыгінальнае імя = Язэп Нарцызавіч Драздовіч | загаловак =Язэп Драздовіч (1928) | жанр =жывапісец, графік, скульптар }} '''Язэ́п Нарцы́завіч Драздо́віч''' ({{lang-be-latin|Jazep Drazdovič|1}}; {{ВД-Прэамбула}}; Псеўданімы: ''Я. Нарцызаў'') — беларускі [[мастак]], [[Скульптура|скульптар]], [[Этнаграфія|этнограф]], [[Археалогія|археолаг]], [[Педагогіка|педагог]], [[пісьменнік]]. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу, майстар дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. == Біяграфія == === Дзяцінства і маладосць === [[Файл:Jazep Drazdovic Family.jpg|міні|злева|Язэп Драздовіч з маці і старэйшымі братамі. Дзісна, 1907 год]] З шляхецкага роду Драздовічаў герба "Ястрабец". Нарадзіўся [[13 кастрычніка|13 (1 ст. ст.) кастрычніка]] [[1888]] года ў засценку [[Пунькі (Глыбоцкі раён)|Пунькі]] [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў каталіцкай сям’і збяднелага шляхціца-арандатара{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. У два гады застаўся без бацькі, яго і пяцёра братоў выхоўвала маці Юзэфа, неўзабаве сям’я засталася без зямлі і дома. Сям’я мусіла часта пераязджаць, арандуючы чужую зямлю. Язэп Драздовіч пачаў вучобу ў прыватнай настаўніцы, пасля адвучыўся ў [[Дзісна|Дзісенскай]] гімназіі, а ў [[1906]] годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская рысавальная школа|мастацкую школу]] вядомага расійскага жывапісца [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]], якую скончыў у 1908 годзе. Праз нястачу Драздовіч падрабляў у мастацкіх майстэрнях, планаваў выехаць па заработкі за граніцу. Творчае станаўленне Язэпа Драздовіча адбывалася пад вялікім уплывам набіраўшага хаду [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага адраджэння]]. У гэты час Драздовіч робіць першыя крокі ў мастацтве: стварае серыю графічных работ з краявідамі Дзісеншчыны, аздабляе вокладку «Першага беларускага календара на 1910 год», выдадзенага «[[Наша Ніва (1906)|Нашай нівай]]». У 1910 годзе прызваны на службу ў расійскае войска. Пасля двух гадоў службы ў [[Саратаў|Саратаве]] ён скончыў курсы фельчараў і пачаў працаваць у амбулаторыі. [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Драздовіч сустракае ў дзеючай арміі, пры запасным батальёне на Заходнім фронце. Праз цяжкія ўмовы працы Язэп Драздовіч захварэў на [[брушны тыф]]ус і на два месяцы трапіў у шпіталь. Пасля сямімесячнага адпачынку з адведваннем радзімы Драздовіч вяртаецца ў войска. === Пасля рэвалюцыі === [[Файл:Miensk, Hrušaŭka, Niamiha. Менск, Грушаўка, Няміга (1920).jpg|міні|злева|Язэп Драздовіч (справа) ля вытоку Нямігі, чэрвень 1920 года. Фота [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|Льва Дашкевіча]].]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1920-1921.jpg|міні|Язэп Драздовіч на беларускіх настаўніцкіх курсах у Менску, 1920 год|злева]] У 1917 годзе, пасля сямі гадоў службы, Язэп Драздовіч вяртаецца дамоў. Жыў у родных, сваякоў на Дзісеншчыне ў фальварку Лявонаўка каля вёскі [[Германавічы]]{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}, пасылаў у «Нашу ніву» допісы пра клопаты хлебаробаў-землякоў. З аптымізмам вітаў [[Першы Усебеларускі з’езд]]. У лісце да [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] Драздовіч выказваў задуму аб арганізацыі акадэміі мастацтваў. На сваёй радзіме мастак стварыў народную бібліятэку, тэатр. У 1919 годзе, пасля абвяшчэння [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], Драздовіч пераехаў у [[Мінск|Менск]]. У Менску працаваў у Беларускім літаратурна-выдавецкім аддзеле пры Камісарыяце асветы ССРБ, мастак-дэкаратар у «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]», у 1919 годзе арганізаваў культурна-асветніцкае таварыства «Заранка», якое адкрывала школы, аматарскі тэатр, бібліятэку; выкладаў малюнак у беларускай гімназіі і жаночай прагімназіі, супрацоўнічаў з літаратурнымі выдавецтвамі як ілюстратар{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. За польскай акупацыяй Менска (9 жніўня 1919 — 11 ліпеня 1920) супрацоўнічаў з [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Часовым беларускім нацыянальным камітэтам]] і [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіяй]], афармляў часопісы «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]» і «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]». У Менску Драздовіч стварыў серыю ўнікальных малюнкаў гістарычных раёнаў места — [[Мінскае замчышча|Замчышча]], [[Верхні Горад|Верхняга Рынка]], [[Татарская Слабада|Татарскага прадмесця]]. Даследаваў рэчышча [[Няміга (рака)|Нямігі]], праводзіў раскопкі ў [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свіры]]. === 1920-я гады === 11 ліпеня 1920 года [[Мінск|Менск]] занялі войскі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], пасля чаго 31 ліпеня 1920 года адбылося паўторнае [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвяшчэнне незалежнасці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З ліпеня 1920 года прынамсі да кастрычніка 1920 года Язэп Драздовіч вёў урокі ў 13-й (Беларуская гімназія, 13-я Беларуская радная школа) і 15-й школах 2-й ступені. Таксама з жніўня да канца кастрычніка працаваў мастаком і ілюстратарам у [[Народны камісарыят асветы БССР|Народным камісарыяце асветы Беларускай ССР]]<ref>НАРБ, ф. 42, воп. 3, спр. 3, 11, 15, 18.</ref>. Пазней вярнуўся на родную Дзісеншчыну, занятую палякамі і паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года адышоўшую да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Заходняя Беларусь]]). Нягледзячы на [[Паланізацыя|перашкоды польскіх уладаў]], разгортвае тут культурна-асветніцкую дзейнасць{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. У 1921—1924 гадах — кааператар. У 1921 годзе Драздовіч арганізаваў у вёсцы [[Сталіца (вёска)|Сталіца]] беларускую школу, якая, аднак, праіснаваўшы толькі тры месяцы, была закрытая польскай адміністрацыяй. У гэты ж час Язэп Драздовіч спрабуе займацца літаратурнай дзейнасцю. Бярэцца за напісанне гістарычнага рамана пра часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]] «Гарадольская Пушча», які аздабляе ўласнымі ілюстрацыямі. У 1923 годзе была выдадзена і прыхільна сустрэтая беларускай грамадскасцю аповесць Драздовіча «Вялікая шышка». Язэп Драздовіч супрацоўнічаў з [[Беларускі музей у Вільні|Віленскім беларускім музеем імя Івана Луцкевіча]]. Дзеля папаўнення экспазіцыі ён займаўся раскопкамі гарадзішчаў, збіраў фальклор, ствараў шматлікія замалёўкі прадметаў матэрыяльнай культуры, архітэктуры, тыпажоў сялян. З гэтай мэтай у 1926 годзе Драздовіч выправіўся ў навукова-творчую экспедыцыю на [[Пінскі павет (1921—1940)|Піншчыну]], а ў наступныя два гады наведаў [[Трокі|Трокі]], [[Вільня|Вільню]], [[Меднікі]], [[Крэва]], [[Гальшаны]], [[Ліда|Ліду]], [[Навагрудак|Наваградак]], [[Любча|Любчу]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]]. У выніку гэтых вандровак, якія ахапілі амаль усю Заходнюю Беларусь, з’явіліся ёмістыя альбомы графікі. [[Файл:Drazdovič, Radaškovičy. Драздовіч, Радашковічы (1925-27).jpg|міні|Язэп Драздовіч з вучнямі [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]], каля 1927 г.]] [[Файл:Drazdovič, studyja. Драздовіч, студыя (1926-27).jpg|міні|злева|Драздовіч у мастацкай студыі пры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], у цэнтры [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]]. 1926—1927 гг.]] У 1924—1926 гадах выкладаў маляванне ў [[Глыбокае|Глыбоцкай]] польскай школе, актыўна супрацоўнічаў з [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] (ТБШ){{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Працаваў у [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]] імя Францішка Скарыны. У 1926—1927 гадах супрацоўнічаў з сатырычным часопісам «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]». У 1927 годзе заснаваў мастацкую студыю пры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Пры студыі Язэп Драздовіч гуртаваў маладых беларускіх мастакоў, сярод якіх былі [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Васіль Сідаровіч]] і [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Мікола Васілеўскі]]. У 1927—1929 гадах выкладаў маляванне ў [[Навагрудская беларуская гімназія|Наваградскай беларускай гімназіі]]{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Драздовіч усталяваў шчыльныя сувязі з [[Інстытут беларускай культуры|Інстытутам беларускай культуры]] ў Менску (з 1929 года — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія Навук]]), дасылаў замалёўкі і абмеры драўлянай архітэктуры і прадметаў сялянскага побыту. За мастацкія і навуковыя работы неаднаразова ўзнагароджваўся прэміямі Акадэміі Навук. На пачатку 1930-х гадоў непрацяглы час працуе на Беласточчыне на запрашэнне ТБШ: афармляе спектаклі на аматарскай сцэне таварыства, удзельнічае ў працы кааператыўнага выдавецтва «Сяўба». Адметнай рысай Язэпа Драздовіча было захапленне космасам. У 1931 годзе Драздовіч выдаў у Вільні на беларускай мове кнігу па астраноміі «Нябесныя бегі», у якой выклаў шэраг сваіх тэорый, у прыватнасці, пра паходжанне планет Сонечнай сістэмы і вярчэнні Зямлі. Выданне ўпрыгожылі ўласныя рысункі аўтара. У 1931—1933 гадах Драздовіч працягнуў тэму космасу трыма серыямі графічных малюнкаў і жывапісных палотнаў «Жыццё на Марсе», «Жыццё на Сатурне» і «Жыццё на Месяцы». === Дзісенскі перыяд === [[Файл:Jazep Drazdovic Autapartret 1943.jpg|міні|Аўтапартрэт, 1943 год]] У 1933 годзе Драздовіч вяртаецца на Дзісеншчыну да брата Канстанціна. Тут мастак стварыў вялікую колькасць графічных і жывапісных твораў. Язэп Драздовіч працягнуў супрацоўніцтва з Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча, дасылаючы туды замалёўкі замчышчаў, гарадзішчаў, сялянскай архітэктуры і побыту. Разам з [[Міхась Машара|Міхасём Машарам]] і [[Янка Пачопка|Янкам Пачопкам]] Драздовіч стварыў культурны асяродак у [[Летнікі|Летніках]] і [[Германавічы|Германавічах]]. Штогод улетку мастак выпраўляўся ў вандроўкі па краі, у часе якіх вырабляў для вяскоўцаў маляваныя дываны і партрэты. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|далучэння Заходняй Беларусі]] да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] вучыўся на кароткачасовых настаўніцкіх курсах і ў 1940—1941 гадах працаваў настаўнікам малявання і батанікі ў [[Глыбокае|Глыбокім]] і Лужках{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Праз нястачу настаўнікаў ён быў вымушаны выкладаць усе прадметы, у тым ліку астраномію, маляванне і гісторыю. Педагагічная дзейнасць Драздовіча перапынілася ў 1941 годзе ў сувязі з нападам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. У часе [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] Драздовіч працягнуў сваю творчую дзейнасць і стварыў шэраг мастацкіх палотнаў. Па заканчэнні вайны праз праблемы са здароўем Язэп Драздовіч мала працаваў. Асноўнай крыніцай заработку былі маляваныя дываны для сялян. Зрэдчас пісаў краявіды, партрэты. Савецкія чыноўнікі ад ідэалогіі і культуры ставіліся да творчасці Язэпа Драздовіча як да нявартай увагі. Прыкладам таму служыць унікальны роспіс сталоўкі ў Лужках, які быў зафарбаваны на загад [[Полацкі раён|полацкага]] чыноўніка. Драздовіч не быў прыняты ў [[Беларускі саюз мастакоў|Саюз мастакоў Беларусі]]. [[Файл:Малыя Давыдкі - Ліпляні. Магіла Язэпа Драздовіча (01).jpg|міні|Магіла Язэпа Драздовіча на могілках паміж вёскамі [[Ліпляні]] і [[Малыя Давыдкі]]. Стэла з барэльефам «вечнага вандроўніка» ў выкананні [[Алесь Шатэрнік|Алеся Шатэрніка]]]] У 1954 годзе на адной з вясковых дарог беспрытомнага «дзядзьку Язэпа» знайшлі сяляне. Яго адвезлі ў [[Падсвілле|Падсвільскую]] бальніцу, дзе праз некаторы час ён памёр. Пахаваны Драздовіч на могілках паміж вёскамі [[Ліпляні]] і [[Малыя Давыдкі]]. У 1982 годзе на магіле ўстаноўлена стэла з барэльефам «вечнага вандроўніка» (скульптар [[Аляксандр Сяргеевіч Шатэрнік|Алесь Шатэрнік]]). == Творчасць == [[Файл:Вокладка Першага беларускага календара на 1910 г. Выданне Нашай Нівы. Вільня, 1909..jpg|міні|Вокладка Першага беларускага календара Нашай Нівы на 1910 год, аздобленая малюнкам Драздовіча]] У Язэпа Драздовіча было шырокае кола інтарэсаў: гісторыя, археалогія, этнаграфія, літаратура, астраномія. Ён запісваў фальклор і апрацоўваў для слоўнікаў народную лексіку [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісеншчыны]] і [[Пінскі павет (1921—1940)|Піншчыны]], склаў зборнік «Песні Дзісеншчыны». Пісаў вершы, прозу, вёў дзённікі. У 1923 годзе ў [[Вільня|Вільні]] была надрукаваная першая частка яго аповесці «Вар’ят без вар’яцтва». Бальшыня ягоных твораў, у тым ліку паэма «Трызна мінуўшчыны», прысвечаная старажытнай [[Полацкае княства|Полаччыне]], і гістарычная аповесць «Гарадольская пушча», апавяданне «Сон Гараноса» з ягонымі ілюстрацыямі засталіся ў рукапісах. У паэме «Трызна мінуўшчыны» (працоўныя назвы «Песні аб мінуўшчыне, або Беларусь спрадвеку», 1936 год) Драздовіч апісвае падзеі, якія адбываліся на нашых землях ад VI да XX ст. У паэме аўтар сам выступае ў якасці Бая-песняра, постаць, якая паўтараецца ў дальнейшых этапах творчасці Язэпа Драздовіча. Падзеі ў аповесці «Гарадольская пушча» адбываюцца на роднай яму Дзісеншчыне ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] У Вільні пад псеўданімам ''Я. Нарцызаў'' выдаў кніжку «Пабрацімцы і вялікая шышка» (1923).[[Файл:Драздовіч Нябесныя бегі.pdf|міні|злева|Навукова-папулярнае выданне «Нябесныя бегі» (1931)]]У [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свіры]] праводзіў археалагічныя даследаванні. У ненадрукаванай працы «Дзісенская дагістарычная старына» апісаў 30 археалагічных помнікаў. Адкрыў некалькі стаянак каменнага і бронзавага вякоў, шмат каменных крыжоў, сабраў калекцыю каменных сякер. У выніку археалагічных пошукаў напісаў працу «Дзе знаходзяцца Дудуткі і Гародня». Дзённікі Язэпа Драздовіча, якія ён вёў у 1930—1950-я гады, былі надрукаваныя ў 1991 годзе («[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» № 5—12). Аўтар навукова-папулярнай брашуры па [[астраномія|астраноміі]] «Нябесныя бегі» (1931). Найбольш вядомы як мастак. Першыя малюнкі Язэпа Драздовіча — «Трызна мінуўшчыны», «Брама будучыні» зробленыя ў 1907 годзе пад уплывам [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]]. Сімвалічны сэнс мелі і зробленыя мастаком вокладкі «Першага беларускага календара на 1910 год», кнігі [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] «Курганная кветка» (1914), «Школьнага спеўніка» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] (1920), і інш. 3 самага пачатку сваёй творчай дзейнасці выкарыстоўваў гістарычныя рэаліі і матывы. Намаляваў у рэалістычным характары серыю графічных краявідаў «Дзісеншчына» з сялянскімі сядзібамі і палеткамі, у карцінах гэтай серыі мастак даў паэтычны вобраз роднага краю («Стадолішча», «Вёска Лаўрынаўка», «Гараватка», «Пунькі», «Александрыя», «Стары вадапуск», «Над Дзісёнкай» і інш.). У канцы 1910 — пач. 1920-х стварыў графічныя серыі «Старажытны Менск», «Заслаўе», «Старажытная будоўля на Беларусі», «Вежа Празор», «Менск, Высокае месца», «Месца ўпадзення Нямігі ў Свіслач». Графічныя малюнкі Язэпа Драздовіча ўпрыгожылі падручнік геаграфіі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]]. На мяжы 1910—1920-х зрабіў графічныя партрэты полацкіх і смаленскіх князёў, у тым ліку [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]], жывапісныя карціны «Спаленыя сядзібы», «Усяслаў Чарадзей у парубе пад палатамі кіеўскага князя», «Пагоня Ярылы», альбом графікі «Глыбокае». У гэты час Язэп Драздовіч склаўся як мастак гістарычнай тэмы. У 2-й пал. 1920-х гадоў стварыў вялікія графічныя серыі (па 14—16 лістоў) «Глыбокае», «Піншчына», «Мір», «Любча», «Шчорсы», «Наваградак і Наваградчына», «Ліда», «Крэва», «Гальшаны», «Баруны», «Трокі», «Меднікі», «Кушляны», «Жупраны», прысвечаныя [[гарадзішча]]м, [[замак|замкам]] і культавым збудаванням, жывапісныя партрэты [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]] і [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. Шэраг твораў гэтай серыі вызначаюцца мастацкай завершанасцю, пранікнёнасцю. У гэты час мастак шмат вандраваў па Дзісеншчыне, Піншчыне, дзе рабіў графічныя замалёўкі, збіраў этнаграфічныя матэрыялы для «Беларускага этнаграфічнага слоўніка». У 1927 годзе і 1-й пал. 1940-х гадоў напісаў некалькі карцін і акварэлей, прысвечаных Францыску Скарыну. Паводле матываў «[[Слова пра паход Ігараў]]» напісаў карціну «Песня Баяна». У 1940—1946 гадах вяртаецца да матываў мінулага — карціны «Палачане выганяюць накінутага ім князя», «Усяслаў Чарадзей пад Гародняй», «Пярсцёнак Усяслава Чарадзея». Язэп Драздовіч — пачынальнік (у пач. 1930-х) [[Касмічная прастора|касмічнай]] тэмы ў выяўленчым мастацтве: серыі «Жыццё на Марсе», «Артаполіс», «Жыццё на Венеры» (1931), «Жыццё на Сатурне» і «Жыццё на Месяцы» (1932), «Космас» (1940). Маляваў насценныя дываны, адметныя арыгінальнай пабудовай кампазіцыі (сюжэтны малюнак у цэнтры з расліннай абмалёўкай). Працаваў у галіне скульптуры: бюст Францішка Скарыны (1916), «Плач Гарыславы» (выява полацкай княжны [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]], 1916), партрэты-барэльефы [[Міхась Машара|Міхася Машары]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]], [[Янка Пачопка|Янкі Пачопкі]], сваёй маці. == Значнасць асобы Драздовіча == [[Файл:Drazdovič Monument in Minsk.jpg|міні|«[[Вечны вандроўнік]]», помнік Язэпу Драздовічу ў [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] Мінска]] Сучаснае беларускае мастацтва творча наследуе спадчыну Драздовіча. Мастацтвазнаўца Надзея Усава згадвае: ''Значнасць Драздовіча як першага нацыянальнага мастака, народнага філосафа-ўтапіста, самабытнага і арыгінальнага мастака-візіянера выключная для культуры Беларусі''<ref name="Цітовіч">{{кніга |аўтар = Н.М.Усава |частка = Уступ |загаловак = Язэп Драздовіч |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е выданне, дапоўненае |месца = Мн. |выдавецтва = Беларусь |год = 2012 |том = |старонкі = 12 |старонак = 96 |серыя = |isbn = 978-985-01-1011-4 |тыраж = 1500 }}</ref>. Сучасныя мастакі звяртаюцца да творчасці Драздовіча ў сваіх працах. Творча пераасэнсоўвае спадчыну Язэпа Драздовіча яго зямляк [[Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак|Эдуард Мацюшонак]]<ref>[http://www.rh.by/by/249/10/7723/ Мастак пра мастака: Эдуард Мацюшонак пра асобу і творчасць Язэпа Драздовіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033714/http://www.rh.by/by/249/10/7723/ |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. У незалежнай Беларусі творчасць Язэпа Драздовіча праз яе нацыянальную скіраванасць падвяргаецца цэнзуры. Так, карціна Пагоня (1927), якая з’яўляецца адной з найважнейшых прац мастака, не ўвайшла ў альбом, выдадзены ў 2012 годзе [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Беларусі]]<ref>{{cite web|url = http://prastora.by/knihi/drazdovic-iazep-albom|title = Драздовіч Язэп. Альбом|publisher = prastora.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180918115140/http://prastora.by/knihi/drazdovic-iazep-albom|archivedate = 18 верасня 2018|accessdate = 18 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. Карціна не была выстаўленая і на выстаўцы «Сусвет Язэпа Драздовіча», якая праходзіла ў 2018 годзе ў Нацыянальным мастацкім музеі да 130-годдзя з дня нараджэння мастака, хоць карціна захоўваецца ў фондах гэтага музея<ref>{{cite web|url = http://budzma.by/news/viktar-marcinovich-drazdovich-byez-pahoni.html|title = Драздовіч без «Пагоні»|author = Віктар Марціновіч|authorlink = Віктар Валер’евіч Марціновіч|date = 26 чэрвеня 2018|publisher = budzma.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180918120306/http://budzma.by/news/viktar-marcinovich-drazdovich-byez-pahoni.html|archivedate = 18 верасня 2018|accessdate = 18 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Jazep Drazdovič stamp.jpg|міні|злева|Язэп Драздовіч. Марка [[Белпошта|Белпошты]], 1994]] За савецкім часам творчая спадчына Язэпа Драздовіча ігнаравалася афіцыйнымі ўладамі, бо не стасоўвалася з камуністычнымі ўяўленнямі аб мастацтве. Імя мастака зноў атрымала шырокую вядомасць дзякуючы пісьменніку [[Арсень Ліс|Арсеню Лісу]], які ў 1984 годзе выдаў кнігу «Вечны вандроўнік», прысвечаную жыццю і творчасці Драздовіча. У наш час у гонар Язэпа Драздовіча названа [[Вуліца Язэпа Драздовіча (Мінск)|вуліца]] ў [[мінск]]ім мікрараёне [[Лошыца (жылы раён)|Лошыца]], вуліцы ў [[Орша|Оршы]], [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]], [[Радашковічы|Радашковічах]], [[Навагрудак|Навагрудку]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/774616.html|title = Язэп Драздовіч. Імёны Свабоды|first = |last = |author = Уладзімір Арлоў|authorlink = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|date = 12 кастрычніка 2006|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180914120333/https://www.svaboda.org/a/774616.html|archivedate = 14 верасня 2018|accessdate = 14 верасня 2018}}</ref>. У [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] Мінска ўсталяваны [[Помнік Язэпу Драздовічу (Мінск)|помнік Язэпа Драздовіча]] аўтарства скульптара Ігара Голубева. У [[2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] ў Глыбокім быў усталяваны бюст Язэпа Драздовіча на Алеі знакамітых землякоў<ref>{{cite web|url = https://kraj.by/belarus/news/den-pismennosti-v-glubokom/-aleyu-znakamitih-zemlyakou-urachista-adkrili-na-dzen-pismenstva-u-glibokim-fota-2012-09-03|title = Алею знакамітых землякоў урачыста адкрылі на Дзень пісьменства ў Глыбокім|first = |last = |author = |authorlink = |date = 3 верасня 2012|publisher = kraj.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20201129222651/https://kraj.by/belarus/news/den-pismennosti-v-glubokom/-aleyu-znakamitih-zemlyakou-urachista-adkrili-na-dzen-pismenstva-u-glibokim-fota-2012-09-03|archivedate = 29 лістапада 2020|accessdate = 14 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. У 2018 годзе магіла Язэпа Драздовіча была ўнесеная ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі<ref>{{cite web|url = http://www.belta.by/culture/view/mogila-jazepa-drozdovicha-stala-istoriko-kulturnoj-tsennostjju-317887-2018/|title = Могила Язепа Дроздовича стала историко-культурной ценностью|first = |last = |author = |authorlink = |date = 14 верасня 2018|publisher = belta.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180916160057/http://www.belta.by/culture/view/mogila-jazepa-drozdovicha-stala-istoriko-kulturnoj-tsennostjju-317887-2018/|archivedate = 16 верасня 2018|accessdate = 16 верасня 2018}}</ref>, у гэтым жа годзе на месцы хутара Пунькі быў усталяваны памятны знак у гонар мастака<ref>{{cite web|url = https://euroradio.fm/u-glybockim-rayone-ustalyavali-pamyatny-znak-yazepu-drazdovichu-fota|title = У Глыбоцкім раёне ўсталявалі памятны знак Язэпу Драздовічу|date = 12 кастрычніка 2018|publisher = euroradio.fm|archiveurl = https://archive.today/20181015123613/https://euroradio.fm/u-glybockim-rayone-ustalyavali-pamyatny-znak-yazepu-drazdovichu-fota|archivedate = 15 кастрычніка 2018|accessdate = 15 кастрычніка 2018|url-status = live}}</ref>. У [[Глыбокае|Глыбокім]] працуе Глыбоцкая дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/people/%D0%93%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%AF%D0%B7%D1%8D%D0%BF%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0/100045497233765/|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-18}}</ref>. Імем Драздовіча названы [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі]] (Шаркаўшчынскі раён Віцебскай вобласці). На радзіме мастака ў вёсцы [[Пунькі (Глыбоцкі раён)|Пунькі]] Глыбоцкага раёна штогод праводзяцца міжнародныя пленэры яго імя. У музеі-пакоі народнай творчасці, што створаны ў мясцовай сярэдняй школе — яго карціны, дываны, графічныя работы, матэрыялы пра жыццё і творчасць майстра. Творы Язэпа Драздовіча захоўваюцца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]], [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музеі старажытнабеларускай культуры]], у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа]], [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Музеі Якуба Коласа]], у некаторых рэгіянальных музеях Беларусі і ў прыватных калекцыях. У красавіку 2013 года ў [[Маладзечна|Маладзечне]] была праведзеная навукова-краязнаўчая канферэнцыя «Шляхамі Язэпа Драздовіча»<ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924090829/http://www.rh.by/by/221/20/6494/ |date=24 верасня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref><ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140419015122/http://www.rh.by/by/222/10/6551/ |date=19 красавіка 2014 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. У 2018 годзе ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі праведзеная выстаўка «Сусвет Язэпа Драздовіча, прысвечаная 130–годдзю з дня нараджэння мастака<ref>{{cite web|url = http://www.artmuseum.by/by/vyst/tek/vystava-susvet-yazepa-drazdovcha|title = Выстава «Сусвет Язэпа Драздовіча»|publisher = artmuseum.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180920054041/http://www.artmuseum.by/by/vyst/tek/vystava-susvet-yazepa-drazdovcha|archivedate = 20 верасня 2018|accessdate = 24 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. Да 135–годдзя з дня нараджэння Я. Драздовіча ў чытальнай зале рэдкіх кніг і рукапісаў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] арганізавана выстава «Самародак зямлі беларускай»<ref>[https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=95648 Выстава «Самародак зямлі беларускай»] //csl.bas-net.by</ref>. == Галерэя == === Гістарычныя сюжэты === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Drazdovicz Usiaslau.jpg|Усяслаў Полацкі ў парубе пад палатамі кіеўскага князя, 1923 г. ''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]], Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Пагоня.jpg|Пагоня, 1927 г. ''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]], Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Друкарня Францыска Скарыны ў Вільні.jpg|Друкарня Францішка Скарыны ў Вільні, 1940—1943 гг. ''Музей старажытнай беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі, Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Князь Усяслаў Чарадзей пад Гародняй.jpg|Усяслаў Чарадзей пад Гародняй, 1944 г. ''Музей старажытнай беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі, Мінск''. </gallery> === Помнікі архітэктуры === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Hiermanavičy. Германавічы (1917).jpg|Германавічы. Касцёл, 1917 Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Bazylanski. Менск, Траецкая гара, Базылянскі (J. Drazdovič, 1919).jpg|Менск. Выгляд са Шпітальна-Траецкага завулка, 1919 г. Файл:Miensk, Zamčyšča. Менск, Замчышча (J. Drazdovič, 1920).jpg|Менск. Абрыў Замкавай гары і прыбярэжная грэбля на правым беразе ракі Свіслач, 1920 г. ''Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, Мінск''. Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (J. Drazdovič, 1925).jpg|Глыбокае. Кармеліцкі касцёл і кляштар, 1925 г. </gallery> === Касмавізіі === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="5"> Файл:Я. Драздовіч Над безданню.jpg|Над безданню, 1931 г. ''Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, Мінск''. Файл:Я. Дроздович. Обсерватория на кольце Сатурна. 1931.jpg|Абсерваторыя на кальцы Сатурна, 1931 г. ''Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Сустрэча вясны на Сатурне.jpg|Сустрэча вясны на Сатурне, 1931 г. ''Музей старажытнай беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі, Мінск''. Файл:Jazep Drazdovič. Kosmas, 1940—1943.jpg|Космас, 1940—1943 гг. ''Музей старажытнай беларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Мінск''. </gallery> === Краявіды === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Я. Драздовіч Далёкая краіна.jpg|Далёкая краіна, 1933 г. ''[[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], Глыбокае''. Файл:Я. Драздовіч Краявід з цягніком.jpg|Краявід з цягніком, 1936 г. ''Мастацкі фонд Беларускага саюза мастакоў ([[Полацкая мастацкая галерэя]]), Полацк''. Файл:Я. Драздовіч Ляскова.jpg|Ляскова, 1936 г. ''[[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны гістарычны музей Беларусі]], Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Гара Гараватка.jpg|Гара Гарватка, 1952 г. ''[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]], Мінск''. </gallery> === Маляваныя дываны === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Дзве дзяўчыны на мастку.jpg|Дзве дзяўчыны на мастку, 1930-я гг. ''[[Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»]]''. Файл:Дыванок з замкам над возерам (Накцюрн).jpg|Месяцовая ноч, 1937 г. ''Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»''. Файл:Красналюдка-казачнік-бай.jpg|Красналюдка — казачнік-бай, 1948 г. ''Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»''. Файл:Язэп Драздовіч. Як мужык з панам цягаецца.jpg|Як мужык з панам цягаецца, 1930-я гг. ''Полацкая мастацкая галерэя, Полацк''. </gallery> == Гл. таксама == * [[Маляваныя дываны]] * [[Фёдар Сухавіла]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} * ''Багданава Г.'' Касмічныя хронікі Язэпа Драздовіча / Г. Багданава // Бярозка. — 2002. — № 2. — С. 24—25. * Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мiнск: БелЭн, 1988. — Т. 6. — С. 194—195. * ''[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т.]]'' Зорны шлях вечнага вандроўніка: да 120-годдзя Язэпа Драздовіча / Т. Габрусь // Роднае слова. — 2008. — № 10. — С. 98—101. * {{кніга|аўтар = Галуза I.|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч. Моўная і этнаграфічная спадчына: архіўныя матэрыялы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мiнск|выдавецтва=Беларуская навука|год =2022|том = |старонкі = |старонак =676|серыя = |isbn =978-985-08-2860-6|тыраж =300}} * Драздовіч Язэп Нарцызавіч, 1888—1954: [Творчы партрэт беларускага мастака: альбом] / Аўтар тэксту Т. В. Габрусь. — Мінск: Інфармпрагрэс, 1993. — 28 с., іл., каляр. іл., партр. * ''Кісялёва Л. Г., Архіпава В. А.'' Язэп Драздовіч: даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с., iл. — 500 экз. — (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры). — ISBN 978-9-8518-3854-3. * ''Коўрык А.'' Праламленне мастацкіх традыцый у маляванках Язэпа Драздовіча / А. Коўрык // Мастацтва. — 2003. — № 3. — С. 19—20. * ''[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]], [[Мальдзіс А.]], [[Сачанка С.]]'' Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязн. даведнік: У 3 кн. Кн. 1: Брэсц., Віцеб. і Гомел. вобл. — Мінск: БелЭн, 2000. — 288 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс А.]]'' Вечны вандроўнік: нарыс пра мастака Язэпа Драздовіча / Прадмова [[Максім Танк| М. Танка]]; мастак [[Мікола Купава|М. Купава]]. — Мінск: Юнацтва, 1984. — 253 с., іл., партр. * ''Ліс А.'' Вечны вандроўнік [Язэп Драздовiч] // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Мядзельскага раёна. — Мiнск: БелЭн, 1998. — С. 157. — 638 с. — ISBN 9-8511-0107-9. * {{кніга|аўтар = Ліс А., [[Андрэй Георгіевіч Майсяёнак|Майсяёнак А.]]|частка = Драздовіч Язэп|загаловак = Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3 Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкал. Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.)|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1996|том = |старонкі = 275—277|старонак = 527|серыя = |isbn = 985-11-0041-2|тыраж = 10 000|ref=Ліс А., Майсяёнак А.}} * ''Ляхоўскі У.'' Мінскі перыяд жыцця Язэпа Драздовіча (1919—1921 гг.): у адлюстрванні новых архіўных дакументаў // Знакамітыя мінчане ХІХ-ХХ стст. Матэрыялы беларуска-польскай навук. канферэнцыі, Мінск, 12 лістапада 2008 г. — Мінск: Польскі інстытут у Мінску, 2010. — С. 92—101. * ''Малаш Ю.'' Язэп Драздовіч — вандроўнік, мастак, гісторык // Беларускі гістарычны часопіс. — 1999. — № 2. — С. 78—82. * ''Мяснікоў А. Ф.'' Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты. — 2-е выд., дапрацаванае. — Мінск: Литература и Искусство, 2009. — С. 205—207. — 343 с., партр. — 2 000 экз. — ISBN 978-9-8567-2061-4. * ''Русецкі А. У., Русецкі Ю. А.'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер'я: ад старажытнасцi да пачатку XX стагоддзя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2005. — С. 294—297. — 320 с., каляр. іл. — ISBN 985-110-319-5. * ''Усава Н.'' Матывы і вобразы графікі Язэпа Драздовіча / Н. Усава // Роднае слова. — 1998. — № 10. — С. 160—165. * Язэп Драздовіч. Альбом-манаграфія / На беларускай, рускай і англійскай мовах. Уклад. [[Мікола Купава|М. Купава]]; уступ. арт. А. Марачкін і інш.; рэд. рада [[Уладзімір Басалыга|У. Басалыга]] і інш. — Мiнск, Беллітфонд, 2002. — 179 с., іл., каляр. іл., партр. — (Мастакі Беларусі). — ISBN 9-8565-7624-5. * Язэп Драздовіч — асоба, творчасць. Мастацтва — iнсітус: Матэрыялы навук.-практ. канферэнцый / Уклад. В. Лабачэўскай. — Мiнск: БелІПК, 1997. — 87 с. * Язэп Драздовiч / На беларускай, рускай і англійскай мовах. Складанне: Н. М. Усавой i В. А. Архіпавай; пераклад тэксту на англійскую мову М. Б. Тэрнопальскай. — Мiнск: Беларусь, 2025. — 80 с., iл. — (Славутыя мастакі з Беларусі). — ISBN 978-9-8501-1821-9. {{col-end}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://drazdovich.by/ drazdovich.by] Сайт, прысвечаны творчасці Язэпа Драздовіча * {{cite web|url = http://pawet.net/collections/drazdovicz/gallery/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%AF%D0%B7%D1%8D%D0%BF_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87._%D0%A3%D0%B2%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4.html|title = Беларускія замкі на малюнках Язэпа Драздовіча|publisher = pawet.net|archiveurl = https://archive.today/20180914144057/http://pawet.net/collections/drazdovicz/gallery/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%AF%D0%B7%D1%8D%D0%BF_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87._%D0%A3%D0%B2%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4.html|archivedate = 14 верасня 2018|accessdate = 14 верасня 2018|url-status = live}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=Yg_hSxZvep4&t=|title = Язэп Драздовіч. Неба і Зямля|author = Ірына Волах, студыя «Летапіс»}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=3ctHSY4Wbb8&t|title = Язэп Драздовіч. Летуценні|author = С. Агеенка, ТА «Тэлефільм» (1997)}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=IyQgUb--zBE&t=|title = Язэп Драздовіч. Мастак, летуценнік, творца, навуковец і гістарычная асоба|author = Алена Сівіцкая ТА «Эксперымент»}} * {{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29538711.html|title = Мастак, які марыў зьбегчы на іншыя плянэты|author = Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк)|date = 13 кастрычніка 2018|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = https://archive.today/20181015123803/https://www.svaboda.org/a/29538711.html|archivedate = 15 кастрычніка 2018|accessdate = 15 кастрычніка 2018|url-status = live}} * {{cite web|url = https://news.tut.by/culture/610929.html|title = Как Менделеев. Что за художник видел в снах свои картины|first = |last = |author = Любовь Касперович|authorlink = |date = 12 кастрычніка 2018|publisher = tut.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181015124103/https://news.tut.by/culture/610929.html|archivedate = 15 кастрычніка 2018|accessdate = 15 кастрычніка 2018}} * [https://zviazda.by/be/news/20211021/1634811565-pershy-prazaichny-tvor-yazepa-drazdovicha-yaki-chakau-publikacyi-bolsh-za Першы празаічны твор Язэпа Драздовіча, які чакаў публікацыі больш за стагоддзе] * [https://zviazda.by/be/news/20231018/1697629171-u-centralnay-navukovay-bibliyatecy-pakazali-unikalnyya-artefakty-z-fondu У Цэнтральнай навуковай бібліятэцы паказалі ўнікальныя артэфакты з фонду Язэпа Драздовіча] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Драздовіч Язэп Нарцызавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Разьбяры Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 5beauq4l2zc338hs43mms05uzpuvp88 5160117 5160096 2026-07-02T04:03:21Z M.L.Bot 261 /* Дзяцінства і маладосць */ вікіфікацыя 5160117 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Драздовіч}} {{Мастак | імя = Язэп Драздовіч | арыгінальнае імя = Язэп Нарцызавіч Драздовіч | загаловак =Язэп Драздовіч (1928) | жанр =жывапісец, графік, скульптар }} '''Язэ́п Нарцы́завіч Драздо́віч''' ({{lang-be-latin|Jazep Drazdovič|1}}; {{ВД-Прэамбула}}; Псеўданімы: ''Я. Нарцызаў'') — беларускі [[мастак]], [[Скульптура|скульптар]], [[Этнаграфія|этнограф]], [[Археалогія|археолаг]], [[Педагогіка|педагог]], [[пісьменнік]]. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу, майстар дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. == Біяграфія == === Дзяцінства і маладосць === [[Файл:Jazep Drazdovic Family.jpg|міні|злева|Язэп Драздовіч з маці і старэйшымі братамі. Дзісна, 1907 год]] З шляхецкага роду [[Драздовічы герба «Ястрабец»|Драздовічаў герба «Ястрабец»]]. Нарадзіўся [[13 кастрычніка|13 (1 ст. ст.) кастрычніка]] [[1888]] года ў засценку [[Пунькі (Глыбоцкі раён)|Пунькі]] [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў каталіцкай сям’і збяднелага шляхціца-арандатара{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. У два гады застаўся без бацькі, яго і пяцёра братоў выхоўвала маці Юзэфа, неўзабаве сям’я засталася без зямлі і дома. Сям’я мусіла часта пераязджаць, арандуючы чужую зямлю. Язэп Драздовіч пачаў вучобу ў прыватнай настаўніцы, пасля адвучыўся ў [[Дзісна|Дзісенскай]] гімназіі, а ў 1906 годзе пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе паступіў у [[Віленская рысавальная школа|мастацкую школу]] вядомага расійскага жывапісца [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]], якую скончыў у 1908 годзе. Праз нястачу Драздовіч падрабляў у мастацкіх майстэрнях, планаваў выехаць па заработкі за граніцу. Творчае станаўленне Язэпа Драздовіча адбывалася пад вялікім уплывам набіраўшага хаду [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага адраджэння]]. У гэты час Драздовіч робіць першыя крокі ў мастацтве: стварае серыю графічных работ з краявідамі Дзісеншчыны, аздабляе вокладку «Першага беларускага календара на 1910 год», выдадзенага «[[Наша Ніва (1906)|Нашай нівай]]». У 1910 годзе прызваны на службу ў расійскае войска. Пасля двух гадоў службы ў [[Саратаў|Саратаве]] ён скончыў курсы фельчараў і пачаў працаваць у амбулаторыі. [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Драздовіч сустракае ў дзеючай арміі, пры запасным батальёне на Заходнім фронце. Праз цяжкія ўмовы працы Язэп Драздовіч захварэў на [[брушны тыф]]ус і на два месяцы трапіў у шпіталь. Пасля сямімесячнага адпачынку з адведваннем радзімы Драздовіч вяртаецца ў войска. === Пасля рэвалюцыі === [[Файл:Miensk, Hrušaŭka, Niamiha. Менск, Грушаўка, Няміга (1920).jpg|міні|злева|Язэп Драздовіч (справа) ля вытоку Нямігі, чэрвень 1920 года. Фота [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|Льва Дашкевіча]].]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1920-1921.jpg|міні|Язэп Драздовіч на беларускіх настаўніцкіх курсах у Менску, 1920 год|злева]] У 1917 годзе, пасля сямі гадоў службы, Язэп Драздовіч вяртаецца дамоў. Жыў у родных, сваякоў на Дзісеншчыне ў фальварку Лявонаўка каля вёскі [[Германавічы]]{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}, пасылаў у «Нашу ніву» допісы пра клопаты хлебаробаў-землякоў. З аптымізмам вітаў [[Першы Усебеларускі з’езд]]. У лісце да [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] Драздовіч выказваў задуму аб арганізацыі акадэміі мастацтваў. На сваёй радзіме мастак стварыў народную бібліятэку, тэатр. У 1919 годзе, пасля абвяшчэння [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], Драздовіч пераехаў у [[Мінск|Менск]]. У Менску працаваў у Беларускім літаратурна-выдавецкім аддзеле пры Камісарыяце асветы ССРБ, мастак-дэкаратар у «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]», у 1919 годзе арганізаваў культурна-асветніцкае таварыства «Заранка», якое адкрывала школы, аматарскі тэатр, бібліятэку; выкладаў малюнак у беларускай гімназіі і жаночай прагімназіі, супрацоўнічаў з літаратурнымі выдавецтвамі як ілюстратар{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. За польскай акупацыяй Менска (9 жніўня 1919 — 11 ліпеня 1920) супрацоўнічаў з [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Часовым беларускім нацыянальным камітэтам]] і [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіяй]], афармляў часопісы «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]» і «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]». У Менску Драздовіч стварыў серыю ўнікальных малюнкаў гістарычных раёнаў места — [[Мінскае замчышча|Замчышча]], [[Верхні Горад|Верхняга Рынка]], [[Татарская Слабада|Татарскага прадмесця]]. Даследаваў рэчышча [[Няміга (рака)|Нямігі]], праводзіў раскопкі ў [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свіры]]. === 1920-я гады === 11 ліпеня 1920 года [[Мінск|Менск]] занялі войскі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], пасля чаго 31 ліпеня 1920 года адбылося паўторнае [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвяшчэнне незалежнасці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З ліпеня 1920 года прынамсі да кастрычніка 1920 года Язэп Драздовіч вёў урокі ў 13-й (Беларуская гімназія, 13-я Беларуская радная школа) і 15-й школах 2-й ступені. Таксама з жніўня да канца кастрычніка працаваў мастаком і ілюстратарам у [[Народны камісарыят асветы БССР|Народным камісарыяце асветы Беларускай ССР]]<ref>НАРБ, ф. 42, воп. 3, спр. 3, 11, 15, 18.</ref>. Пазней вярнуўся на родную Дзісеншчыну, занятую палякамі і паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года адышоўшую да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Заходняя Беларусь]]). Нягледзячы на [[Паланізацыя|перашкоды польскіх уладаў]], разгортвае тут культурна-асветніцкую дзейнасць{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. У 1921—1924 гадах — кааператар. У 1921 годзе Драздовіч арганізаваў у вёсцы [[Сталіца (вёска)|Сталіца]] беларускую школу, якая, аднак, праіснаваўшы толькі тры месяцы, была закрытая польскай адміністрацыяй. У гэты ж час Язэп Драздовіч спрабуе займацца літаратурнай дзейнасцю. Бярэцца за напісанне гістарычнага рамана пра часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]] «Гарадольская Пушча», які аздабляе ўласнымі ілюстрацыямі. У 1923 годзе была выдадзена і прыхільна сустрэтая беларускай грамадскасцю аповесць Драздовіча «Вялікая шышка». Язэп Драздовіч супрацоўнічаў з [[Беларускі музей у Вільні|Віленскім беларускім музеем імя Івана Луцкевіча]]. Дзеля папаўнення экспазіцыі ён займаўся раскопкамі гарадзішчаў, збіраў фальклор, ствараў шматлікія замалёўкі прадметаў матэрыяльнай культуры, архітэктуры, тыпажоў сялян. З гэтай мэтай у 1926 годзе Драздовіч выправіўся ў навукова-творчую экспедыцыю на [[Пінскі павет (1921—1940)|Піншчыну]], а ў наступныя два гады наведаў [[Трокі|Трокі]], [[Вільня|Вільню]], [[Меднікі]], [[Крэва]], [[Гальшаны]], [[Ліда|Ліду]], [[Навагрудак|Наваградак]], [[Любча|Любчу]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]]. У выніку гэтых вандровак, якія ахапілі амаль усю Заходнюю Беларусь, з’явіліся ёмістыя альбомы графікі. [[Файл:Drazdovič, Radaškovičy. Драздовіч, Радашковічы (1925-27).jpg|міні|Язэп Драздовіч з вучнямі [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]], каля 1927 г.]] [[Файл:Drazdovič, studyja. Драздовіч, студыя (1926-27).jpg|міні|злева|Драздовіч у мастацкай студыі пры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], у цэнтры [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]]. 1926—1927 гг.]] У 1924—1926 гадах выкладаў маляванне ў [[Глыбокае|Глыбоцкай]] польскай школе, актыўна супрацоўнічаў з [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] (ТБШ){{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Працаваў у [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]] імя Францішка Скарыны. У 1926—1927 гадах супрацоўнічаў з сатырычным часопісам «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]». У 1927 годзе заснаваў мастацкую студыю пры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Пры студыі Язэп Драздовіч гуртаваў маладых беларускіх мастакоў, сярод якіх былі [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Васіль Сідаровіч]] і [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Мікола Васілеўскі]]. У 1927—1929 гадах выкладаў маляванне ў [[Навагрудская беларуская гімназія|Наваградскай беларускай гімназіі]]{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Драздовіч усталяваў шчыльныя сувязі з [[Інстытут беларускай культуры|Інстытутам беларускай культуры]] ў Менску (з 1929 года — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія Навук]]), дасылаў замалёўкі і абмеры драўлянай архітэктуры і прадметаў сялянскага побыту. За мастацкія і навуковыя работы неаднаразова ўзнагароджваўся прэміямі Акадэміі Навук. На пачатку 1930-х гадоў непрацяглы час працуе на Беласточчыне на запрашэнне ТБШ: афармляе спектаклі на аматарскай сцэне таварыства, удзельнічае ў працы кааператыўнага выдавецтва «Сяўба». Адметнай рысай Язэпа Драздовіча было захапленне космасам. У 1931 годзе Драздовіч выдаў у Вільні на беларускай мове кнігу па астраноміі «Нябесныя бегі», у якой выклаў шэраг сваіх тэорый, у прыватнасці, пра паходжанне планет Сонечнай сістэмы і вярчэнні Зямлі. Выданне ўпрыгожылі ўласныя рысункі аўтара. У 1931—1933 гадах Драздовіч працягнуў тэму космасу трыма серыямі графічных малюнкаў і жывапісных палотнаў «Жыццё на Марсе», «Жыццё на Сатурне» і «Жыццё на Месяцы». === Дзісенскі перыяд === [[Файл:Jazep Drazdovic Autapartret 1943.jpg|міні|Аўтапартрэт, 1943 год]] У 1933 годзе Драздовіч вяртаецца на Дзісеншчыну да брата Канстанціна. Тут мастак стварыў вялікую колькасць графічных і жывапісных твораў. Язэп Драздовіч працягнуў супрацоўніцтва з Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча, дасылаючы туды замалёўкі замчышчаў, гарадзішчаў, сялянскай архітэктуры і побыту. Разам з [[Міхась Машара|Міхасём Машарам]] і [[Янка Пачопка|Янкам Пачопкам]] Драздовіч стварыў культурны асяродак у [[Летнікі|Летніках]] і [[Германавічы|Германавічах]]. Штогод улетку мастак выпраўляўся ў вандроўкі па краі, у часе якіх вырабляў для вяскоўцаў маляваныя дываны і партрэты. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|далучэння Заходняй Беларусі]] да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] вучыўся на кароткачасовых настаўніцкіх курсах і ў 1940—1941 гадах працаваў настаўнікам малявання і батанікі ў [[Глыбокае|Глыбокім]] і Лужках{{Sfn|Ліс А., Майсяёнак А.|1996|с=276}}. Праз нястачу настаўнікаў ён быў вымушаны выкладаць усе прадметы, у тым ліку астраномію, маляванне і гісторыю. Педагагічная дзейнасць Драздовіча перапынілася ў 1941 годзе ў сувязі з нападам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. У часе [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] Драздовіч працягнуў сваю творчую дзейнасць і стварыў шэраг мастацкіх палотнаў. Па заканчэнні вайны праз праблемы са здароўем Язэп Драздовіч мала працаваў. Асноўнай крыніцай заработку былі маляваныя дываны для сялян. Зрэдчас пісаў краявіды, партрэты. Савецкія чыноўнікі ад ідэалогіі і культуры ставіліся да творчасці Язэпа Драздовіча як да нявартай увагі. Прыкладам таму служыць унікальны роспіс сталоўкі ў Лужках, які быў зафарбаваны на загад [[Полацкі раён|полацкага]] чыноўніка. Драздовіч не быў прыняты ў [[Беларускі саюз мастакоў|Саюз мастакоў Беларусі]]. [[Файл:Малыя Давыдкі - Ліпляні. Магіла Язэпа Драздовіча (01).jpg|міні|Магіла Язэпа Драздовіча на могілках паміж вёскамі [[Ліпляні]] і [[Малыя Давыдкі]]. Стэла з барэльефам «вечнага вандроўніка» ў выкананні [[Алесь Шатэрнік|Алеся Шатэрніка]]]] У 1954 годзе на адной з вясковых дарог беспрытомнага «дзядзьку Язэпа» знайшлі сяляне. Яго адвезлі ў [[Падсвілле|Падсвільскую]] бальніцу, дзе праз некаторы час ён памёр. Пахаваны Драздовіч на могілках паміж вёскамі [[Ліпляні]] і [[Малыя Давыдкі]]. У 1982 годзе на магіле ўстаноўлена стэла з барэльефам «вечнага вандроўніка» (скульптар [[Аляксандр Сяргеевіч Шатэрнік|Алесь Шатэрнік]]). == Творчасць == [[Файл:Вокладка Першага беларускага календара на 1910 г. Выданне Нашай Нівы. Вільня, 1909..jpg|міні|Вокладка Першага беларускага календара Нашай Нівы на 1910 год, аздобленая малюнкам Драздовіча]] У Язэпа Драздовіча было шырокае кола інтарэсаў: гісторыя, археалогія, этнаграфія, літаратура, астраномія. Ён запісваў фальклор і апрацоўваў для слоўнікаў народную лексіку [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісеншчыны]] і [[Пінскі павет (1921—1940)|Піншчыны]], склаў зборнік «Песні Дзісеншчыны». Пісаў вершы, прозу, вёў дзённікі. У 1923 годзе ў [[Вільня|Вільні]] была надрукаваная першая частка яго аповесці «Вар’ят без вар’яцтва». Бальшыня ягоных твораў, у тым ліку паэма «Трызна мінуўшчыны», прысвечаная старажытнай [[Полацкае княства|Полаччыне]], і гістарычная аповесць «Гарадольская пушча», апавяданне «Сон Гараноса» з ягонымі ілюстрацыямі засталіся ў рукапісах. У паэме «Трызна мінуўшчыны» (працоўныя назвы «Песні аб мінуўшчыне, або Беларусь спрадвеку», 1936 год) Драздовіч апісвае падзеі, якія адбываліся на нашых землях ад VI да XX ст. У паэме аўтар сам выступае ў якасці Бая-песняра, постаць, якая паўтараецца ў дальнейшых этапах творчасці Язэпа Драздовіча. Падзеі ў аповесці «Гарадольская пушча» адбываюцца на роднай яму Дзісеншчыне ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] У Вільні пад псеўданімам ''Я. Нарцызаў'' выдаў кніжку «Пабрацімцы і вялікая шышка» (1923).[[Файл:Драздовіч Нябесныя бегі.pdf|міні|злева|Навукова-папулярнае выданне «Нябесныя бегі» (1931)]]У [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свіры]] праводзіў археалагічныя даследаванні. У ненадрукаванай працы «Дзісенская дагістарычная старына» апісаў 30 археалагічных помнікаў. Адкрыў некалькі стаянак каменнага і бронзавага вякоў, шмат каменных крыжоў, сабраў калекцыю каменных сякер. У выніку археалагічных пошукаў напісаў працу «Дзе знаходзяцца Дудуткі і Гародня». Дзённікі Язэпа Драздовіча, якія ён вёў у 1930—1950-я гады, былі надрукаваныя ў 1991 годзе («[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» № 5—12). Аўтар навукова-папулярнай брашуры па [[астраномія|астраноміі]] «Нябесныя бегі» (1931). Найбольш вядомы як мастак. Першыя малюнкі Язэпа Драздовіча — «Трызна мінуўшчыны», «Брама будучыні» зробленыя ў 1907 годзе пад уплывам [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]]. Сімвалічны сэнс мелі і зробленыя мастаком вокладкі «Першага беларускага календара на 1910 год», кнігі [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] «Курганная кветка» (1914), «Школьнага спеўніка» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] (1920), і інш. 3 самага пачатку сваёй творчай дзейнасці выкарыстоўваў гістарычныя рэаліі і матывы. Намаляваў у рэалістычным характары серыю графічных краявідаў «Дзісеншчына» з сялянскімі сядзібамі і палеткамі, у карцінах гэтай серыі мастак даў паэтычны вобраз роднага краю («Стадолішча», «Вёска Лаўрынаўка», «Гараватка», «Пунькі», «Александрыя», «Стары вадапуск», «Над Дзісёнкай» і інш.). У канцы 1910 — пач. 1920-х стварыў графічныя серыі «Старажытны Менск», «Заслаўе», «Старажытная будоўля на Беларусі», «Вежа Празор», «Менск, Высокае месца», «Месца ўпадзення Нямігі ў Свіслач». Графічныя малюнкі Язэпа Драздовіча ўпрыгожылі падручнік геаграфіі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]]. На мяжы 1910—1920-х зрабіў графічныя партрэты полацкіх і смаленскіх князёў, у тым ліку [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]], жывапісныя карціны «Спаленыя сядзібы», «Усяслаў Чарадзей у парубе пад палатамі кіеўскага князя», «Пагоня Ярылы», альбом графікі «Глыбокае». У гэты час Язэп Драздовіч склаўся як мастак гістарычнай тэмы. У 2-й пал. 1920-х гадоў стварыў вялікія графічныя серыі (па 14—16 лістоў) «Глыбокае», «Піншчына», «Мір», «Любча», «Шчорсы», «Наваградак і Наваградчына», «Ліда», «Крэва», «Гальшаны», «Баруны», «Трокі», «Меднікі», «Кушляны», «Жупраны», прысвечаныя [[гарадзішча]]м, [[замак|замкам]] і культавым збудаванням, жывапісныя партрэты [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]] і [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. Шэраг твораў гэтай серыі вызначаюцца мастацкай завершанасцю, пранікнёнасцю. У гэты час мастак шмат вандраваў па Дзісеншчыне, Піншчыне, дзе рабіў графічныя замалёўкі, збіраў этнаграфічныя матэрыялы для «Беларускага этнаграфічнага слоўніка». У 1927 годзе і 1-й пал. 1940-х гадоў напісаў некалькі карцін і акварэлей, прысвечаных Францыску Скарыну. Паводле матываў «[[Слова пра паход Ігараў]]» напісаў карціну «Песня Баяна». У 1940—1946 гадах вяртаецца да матываў мінулага — карціны «Палачане выганяюць накінутага ім князя», «Усяслаў Чарадзей пад Гародняй», «Пярсцёнак Усяслава Чарадзея». Язэп Драздовіч — пачынальнік (у пач. 1930-х) [[Касмічная прастора|касмічнай]] тэмы ў выяўленчым мастацтве: серыі «Жыццё на Марсе», «Артаполіс», «Жыццё на Венеры» (1931), «Жыццё на Сатурне» і «Жыццё на Месяцы» (1932), «Космас» (1940). Маляваў насценныя дываны, адметныя арыгінальнай пабудовай кампазіцыі (сюжэтны малюнак у цэнтры з расліннай абмалёўкай). Працаваў у галіне скульптуры: бюст Францішка Скарыны (1916), «Плач Гарыславы» (выява полацкай княжны [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]], 1916), партрэты-барэльефы [[Міхась Машара|Міхася Машары]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]], [[Янка Пачопка|Янкі Пачопкі]], сваёй маці. == Значнасць асобы Драздовіча == [[Файл:Drazdovič Monument in Minsk.jpg|міні|«[[Вечны вандроўнік]]», помнік Язэпу Драздовічу ў [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] Мінска]] Сучаснае беларускае мастацтва творча наследуе спадчыну Драздовіча. Мастацтвазнаўца Надзея Усава згадвае: ''Значнасць Драздовіча як першага нацыянальнага мастака, народнага філосафа-ўтапіста, самабытнага і арыгінальнага мастака-візіянера выключная для культуры Беларусі''<ref name="Цітовіч">{{кніга |аўтар = Н.М.Усава |частка = Уступ |загаловак = Язэп Драздовіч |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е выданне, дапоўненае |месца = Мн. |выдавецтва = Беларусь |год = 2012 |том = |старонкі = 12 |старонак = 96 |серыя = |isbn = 978-985-01-1011-4 |тыраж = 1500 }}</ref>. Сучасныя мастакі звяртаюцца да творчасці Драздовіча ў сваіх працах. Творча пераасэнсоўвае спадчыну Язэпа Драздовіча яго зямляк [[Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак|Эдуард Мацюшонак]]<ref>[http://www.rh.by/by/249/10/7723/ Мастак пра мастака: Эдуард Мацюшонак пра асобу і творчасць Язэпа Драздовіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033714/http://www.rh.by/by/249/10/7723/ |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. У незалежнай Беларусі творчасць Язэпа Драздовіча праз яе нацыянальную скіраванасць падвяргаецца цэнзуры. Так, карціна Пагоня (1927), якая з’яўляецца адной з найважнейшых прац мастака, не ўвайшла ў альбом, выдадзены ў 2012 годзе [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Беларусі]]<ref>{{cite web|url = http://prastora.by/knihi/drazdovic-iazep-albom|title = Драздовіч Язэп. Альбом|publisher = prastora.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180918115140/http://prastora.by/knihi/drazdovic-iazep-albom|archivedate = 18 верасня 2018|accessdate = 18 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. Карціна не была выстаўленая і на выстаўцы «Сусвет Язэпа Драздовіча», якая праходзіла ў 2018 годзе ў Нацыянальным мастацкім музеі да 130-годдзя з дня нараджэння мастака, хоць карціна захоўваецца ў фондах гэтага музея<ref>{{cite web|url = http://budzma.by/news/viktar-marcinovich-drazdovich-byez-pahoni.html|title = Драздовіч без «Пагоні»|author = Віктар Марціновіч|authorlink = Віктар Валер’евіч Марціновіч|date = 26 чэрвеня 2018|publisher = budzma.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180918120306/http://budzma.by/news/viktar-marcinovich-drazdovich-byez-pahoni.html|archivedate = 18 верасня 2018|accessdate = 18 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Jazep Drazdovič stamp.jpg|міні|злева|Язэп Драздовіч. Марка [[Белпошта|Белпошты]], 1994]] За савецкім часам творчая спадчына Язэпа Драздовіча ігнаравалася афіцыйнымі ўладамі, бо не стасоўвалася з камуністычнымі ўяўленнямі аб мастацтве. Імя мастака зноў атрымала шырокую вядомасць дзякуючы пісьменніку [[Арсень Ліс|Арсеню Лісу]], які ў 1984 годзе выдаў кнігу «Вечны вандроўнік», прысвечаную жыццю і творчасці Драздовіча. У наш час у гонар Язэпа Драздовіча названа [[Вуліца Язэпа Драздовіча (Мінск)|вуліца]] ў [[мінск]]ім мікрараёне [[Лошыца (жылы раён)|Лошыца]], вуліцы ў [[Орша|Оршы]], [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]], [[Радашковічы|Радашковічах]], [[Навагрудак|Навагрудку]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/774616.html|title = Язэп Драздовіч. Імёны Свабоды|first = |last = |author = Уладзімір Арлоў|authorlink = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|date = 12 кастрычніка 2006|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180914120333/https://www.svaboda.org/a/774616.html|archivedate = 14 верасня 2018|accessdate = 14 верасня 2018}}</ref>. У [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] Мінска ўсталяваны [[Помнік Язэпу Драздовічу (Мінск)|помнік Язэпа Драздовіча]] аўтарства скульптара Ігара Голубева. У [[2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] ў Глыбокім быў усталяваны бюст Язэпа Драздовіча на Алеі знакамітых землякоў<ref>{{cite web|url = https://kraj.by/belarus/news/den-pismennosti-v-glubokom/-aleyu-znakamitih-zemlyakou-urachista-adkrili-na-dzen-pismenstva-u-glibokim-fota-2012-09-03|title = Алею знакамітых землякоў урачыста адкрылі на Дзень пісьменства ў Глыбокім|first = |last = |author = |authorlink = |date = 3 верасня 2012|publisher = kraj.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20201129222651/https://kraj.by/belarus/news/den-pismennosti-v-glubokom/-aleyu-znakamitih-zemlyakou-urachista-adkrili-na-dzen-pismenstva-u-glibokim-fota-2012-09-03|archivedate = 29 лістапада 2020|accessdate = 14 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. У 2018 годзе магіла Язэпа Драздовіча была ўнесеная ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі<ref>{{cite web|url = http://www.belta.by/culture/view/mogila-jazepa-drozdovicha-stala-istoriko-kulturnoj-tsennostjju-317887-2018/|title = Могила Язепа Дроздовича стала историко-культурной ценностью|first = |last = |author = |authorlink = |date = 14 верасня 2018|publisher = belta.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180916160057/http://www.belta.by/culture/view/mogila-jazepa-drozdovicha-stala-istoriko-kulturnoj-tsennostjju-317887-2018/|archivedate = 16 верасня 2018|accessdate = 16 верасня 2018}}</ref>, у гэтым жа годзе на месцы хутара Пунькі быў усталяваны памятны знак у гонар мастака<ref>{{cite web|url = https://euroradio.fm/u-glybockim-rayone-ustalyavali-pamyatny-znak-yazepu-drazdovichu-fota|title = У Глыбоцкім раёне ўсталявалі памятны знак Язэпу Драздовічу|date = 12 кастрычніка 2018|publisher = euroradio.fm|archiveurl = https://archive.today/20181015123613/https://euroradio.fm/u-glybockim-rayone-ustalyavali-pamyatny-znak-yazepu-drazdovichu-fota|archivedate = 15 кастрычніка 2018|accessdate = 15 кастрычніка 2018|url-status = live}}</ref>. У [[Глыбокае|Глыбокім]] працуе Глыбоцкая дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/people/%D0%93%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%AF%D0%B7%D1%8D%D0%BF%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0/100045497233765/|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-18}}</ref>. Імем Драздовіча названы [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі]] (Шаркаўшчынскі раён Віцебскай вобласці). На радзіме мастака ў вёсцы [[Пунькі (Глыбоцкі раён)|Пунькі]] Глыбоцкага раёна штогод праводзяцца міжнародныя пленэры яго імя. У музеі-пакоі народнай творчасці, што створаны ў мясцовай сярэдняй школе — яго карціны, дываны, графічныя работы, матэрыялы пра жыццё і творчасць майстра. Творы Язэпа Драздовіча захоўваюцца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]], [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музеі старажытнабеларускай культуры]], у [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа]], [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Музеі Якуба Коласа]], у некаторых рэгіянальных музеях Беларусі і ў прыватных калекцыях. У красавіку 2013 года ў [[Маладзечна|Маладзечне]] была праведзеная навукова-краязнаўчая канферэнцыя «Шляхамі Язэпа Драздовіча»<ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924090829/http://www.rh.by/by/221/20/6494/ |date=24 верасня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref><ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140419015122/http://www.rh.by/by/222/10/6551/ |date=19 красавіка 2014 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. У 2018 годзе ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі праведзеная выстаўка «Сусвет Язэпа Драздовіча, прысвечаная 130–годдзю з дня нараджэння мастака<ref>{{cite web|url = http://www.artmuseum.by/by/vyst/tek/vystava-susvet-yazepa-drazdovcha|title = Выстава «Сусвет Язэпа Драздовіча»|publisher = artmuseum.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180920054041/http://www.artmuseum.by/by/vyst/tek/vystava-susvet-yazepa-drazdovcha|archivedate = 20 верасня 2018|accessdate = 24 верасня 2018|url-status = dead}}</ref>. Да 135–годдзя з дня нараджэння Я. Драздовіча ў чытальнай зале рэдкіх кніг і рукапісаў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] арганізавана выстава «Самародак зямлі беларускай»<ref>[https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=95648 Выстава «Самародак зямлі беларускай»] //csl.bas-net.by</ref>. == Галерэя == === Гістарычныя сюжэты === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Drazdovicz Usiaslau.jpg|Усяслаў Полацкі ў парубе пад палатамі кіеўскага князя, 1923 г. ''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]], Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Пагоня.jpg|Пагоня, 1927 г. ''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]], Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Друкарня Францыска Скарыны ў Вільні.jpg|Друкарня Францішка Скарыны ў Вільні, 1940—1943 гг. ''Музей старажытнай беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі, Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Князь Усяслаў Чарадзей пад Гародняй.jpg|Усяслаў Чарадзей пад Гародняй, 1944 г. ''Музей старажытнай беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі, Мінск''. </gallery> === Помнікі архітэктуры === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Hiermanavičy. Германавічы (1917).jpg|Германавічы. Касцёл, 1917 Файл:Miensk, Trajeckaja hara, Bazylanski. Менск, Траецкая гара, Базылянскі (J. Drazdovič, 1919).jpg|Менск. Выгляд са Шпітальна-Траецкага завулка, 1919 г. Файл:Miensk, Zamčyšča. Менск, Замчышча (J. Drazdovič, 1920).jpg|Менск. Абрыў Замкавай гары і прыбярэжная грэбля на правым беразе ракі Свіслач, 1920 г. ''Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, Мінск''. Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (J. Drazdovič, 1925).jpg|Глыбокае. Кармеліцкі касцёл і кляштар, 1925 г. </gallery> === Касмавізіі === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="5"> Файл:Я. Драздовіч Над безданню.jpg|Над безданню, 1931 г. ''Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, Мінск''. Файл:Я. Дроздович. Обсерватория на кольце Сатурна. 1931.jpg|Абсерваторыя на кальцы Сатурна, 1931 г. ''Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Сустрэча вясны на Сатурне.jpg|Сустрэча вясны на Сатурне, 1931 г. ''Музей старажытнай беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі, Мінск''. Файл:Jazep Drazdovič. Kosmas, 1940—1943.jpg|Космас, 1940—1943 гг. ''Музей старажытнай беларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Мінск''. </gallery> === Краявіды === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Я. Драздовіч Далёкая краіна.jpg|Далёкая краіна, 1933 г. ''[[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], Глыбокае''. Файл:Я. Драздовіч Краявід з цягніком.jpg|Краявід з цягніком, 1936 г. ''Мастацкі фонд Беларускага саюза мастакоў ([[Полацкая мастацкая галерэя]]), Полацк''. Файл:Я. Драздовіч Ляскова.jpg|Ляскова, 1936 г. ''[[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны гістарычны музей Беларусі]], Мінск''. Файл:Я. Драздовіч Гара Гараватка.jpg|Гара Гарватка, 1952 г. ''[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]], Мінск''. </gallery> === Маляваныя дываны === <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Дзве дзяўчыны на мастку.jpg|Дзве дзяўчыны на мастку, 1930-я гг. ''[[Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»]]''. Файл:Дыванок з замкам над возерам (Накцюрн).jpg|Месяцовая ноч, 1937 г. ''Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»''. Файл:Красналюдка-казачнік-бай.jpg|Красналюдка — казачнік-бай, 1948 г. ''Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»''. Файл:Язэп Драздовіч. Як мужык з панам цягаецца.jpg|Як мужык з панам цягаецца, 1930-я гг. ''Полацкая мастацкая галерэя, Полацк''. </gallery> == Гл. таксама == * [[Маляваныя дываны]] * [[Фёдар Сухавіла]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} * ''Багданава Г.'' Касмічныя хронікі Язэпа Драздовіча / Г. Багданава // Бярозка. — 2002. — № 2. — С. 24—25. * Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мiнск: БелЭн, 1988. — Т. 6. — С. 194—195. * ''[[Тамара Віктараўна Габрусь|Габрусь Т.]]'' Зорны шлях вечнага вандроўніка: да 120-годдзя Язэпа Драздовіча / Т. Габрусь // Роднае слова. — 2008. — № 10. — С. 98—101. * {{кніга|аўтар = Галуза I.|частка = |загаловак =Язэп Драздовіч. Моўная і этнаграфічная спадчына: архіўныя матэрыялы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мiнск|выдавецтва=Беларуская навука|год =2022|том = |старонкі = |старонак =676|серыя = |isbn =978-985-08-2860-6|тыраж =300}} * Драздовіч Язэп Нарцызавіч, 1888—1954: [Творчы партрэт беларускага мастака: альбом] / Аўтар тэксту Т. В. Габрусь. — Мінск: Інфармпрагрэс, 1993. — 28 с., іл., каляр. іл., партр. * ''Кісялёва Л. Г., Архіпава В. А.'' Язэп Драздовіч: даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с., iл. — 500 экз. — (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры). — ISBN 978-9-8518-3854-3. * ''Коўрык А.'' Праламленне мастацкіх традыцый у маляванках Язэпа Драздовіча / А. Коўрык // Мастацтва. — 2003. — № 3. — С. 19—20. * ''[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]], [[Мальдзіс А.]], [[Сачанка С.]]'' Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязн. даведнік: У 3 кн. Кн. 1: Брэсц., Віцеб. і Гомел. вобл. — Мінск: БелЭн, 2000. — 288 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс А.]]'' Вечны вандроўнік: нарыс пра мастака Язэпа Драздовіча / Прадмова [[Максім Танк| М. Танка]]; мастак [[Мікола Купава|М. Купава]]. — Мінск: Юнацтва, 1984. — 253 с., іл., партр. * ''Ліс А.'' Вечны вандроўнік [Язэп Драздовiч] // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Мядзельскага раёна. — Мiнск: БелЭн, 1998. — С. 157. — 638 с. — ISBN 9-8511-0107-9. * {{кніга|аўтар = Ліс А., [[Андрэй Георгіевіч Майсяёнак|Майсяёнак А.]]|частка = Драздовіч Язэп|загаловак = Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3 Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкал. Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.)|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1996|том = |старонкі = 275—277|старонак = 527|серыя = |isbn = 985-11-0041-2|тыраж = 10 000|ref=Ліс А., Майсяёнак А.}} * ''Ляхоўскі У.'' Мінскі перыяд жыцця Язэпа Драздовіча (1919—1921 гг.): у адлюстрванні новых архіўных дакументаў // Знакамітыя мінчане ХІХ-ХХ стст. Матэрыялы беларуска-польскай навук. канферэнцыі, Мінск, 12 лістапада 2008 г. — Мінск: Польскі інстытут у Мінску, 2010. — С. 92—101. * ''Малаш Ю.'' Язэп Драздовіч — вандроўнік, мастак, гісторык // Беларускі гістарычны часопіс. — 1999. — № 2. — С. 78—82. * ''Мяснікоў А. Ф.'' Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты. — 2-е выд., дапрацаванае. — Мінск: Литература и Искусство, 2009. — С. 205—207. — 343 с., партр. — 2 000 экз. — ISBN 978-9-8567-2061-4. * ''Русецкі А. У., Русецкі Ю. А.'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер'я: ад старажытнасцi да пачатку XX стагоддзя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2005. — С. 294—297. — 320 с., каляр. іл. — ISBN 985-110-319-5. * ''Усава Н.'' Матывы і вобразы графікі Язэпа Драздовіча / Н. Усава // Роднае слова. — 1998. — № 10. — С. 160—165. * Язэп Драздовіч. Альбом-манаграфія / На беларускай, рускай і англійскай мовах. Уклад. [[Мікола Купава|М. Купава]]; уступ. арт. А. Марачкін і інш.; рэд. рада [[Уладзімір Басалыга|У. Басалыга]] і інш. — Мiнск, Беллітфонд, 2002. — 179 с., іл., каляр. іл., партр. — (Мастакі Беларусі). — ISBN 9-8565-7624-5. * Язэп Драздовіч — асоба, творчасць. Мастацтва — iнсітус: Матэрыялы навук.-практ. канферэнцый / Уклад. В. Лабачэўскай. — Мiнск: БелІПК, 1997. — 87 с. * Язэп Драздовiч / На беларускай, рускай і англійскай мовах. Складанне: Н. М. Усавой i В. А. Архіпавай; пераклад тэксту на англійскую мову М. Б. Тэрнопальскай. — Мiнск: Беларусь, 2025. — 80 с., iл. — (Славутыя мастакі з Беларусі). — ISBN 978-9-8501-1821-9. {{col-end}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://drazdovich.by/ drazdovich.by] Сайт, прысвечаны творчасці Язэпа Драздовіча * {{cite web|url = http://pawet.net/collections/drazdovicz/gallery/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%AF%D0%B7%D1%8D%D0%BF_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87._%D0%A3%D0%B2%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4.html|title = Беларускія замкі на малюнках Язэпа Драздовіча|publisher = pawet.net|archiveurl = https://archive.today/20180914144057/http://pawet.net/collections/drazdovicz/gallery/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%AF%D0%B7%D1%8D%D0%BF_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87._%D0%A3%D0%B2%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4.html|archivedate = 14 верасня 2018|accessdate = 14 верасня 2018|url-status = live}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=Yg_hSxZvep4&t=|title = Язэп Драздовіч. Неба і Зямля|author = Ірына Волах, студыя «Летапіс»}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=3ctHSY4Wbb8&t|title = Язэп Драздовіч. Летуценні|author = С. Агеенка, ТА «Тэлефільм» (1997)}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=IyQgUb--zBE&t=|title = Язэп Драздовіч. Мастак, летуценнік, творца, навуковец і гістарычная асоба|author = Алена Сівіцкая ТА «Эксперымент»}} * {{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29538711.html|title = Мастак, які марыў зьбегчы на іншыя плянэты|author = Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк)|date = 13 кастрычніка 2018|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = https://archive.today/20181015123803/https://www.svaboda.org/a/29538711.html|archivedate = 15 кастрычніка 2018|accessdate = 15 кастрычніка 2018|url-status = live}} * {{cite web|url = https://news.tut.by/culture/610929.html|title = Как Менделеев. Что за художник видел в снах свои картины|first = |last = |author = Любовь Касперович|authorlink = |date = 12 кастрычніка 2018|publisher = tut.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181015124103/https://news.tut.by/culture/610929.html|archivedate = 15 кастрычніка 2018|accessdate = 15 кастрычніка 2018}} * [https://zviazda.by/be/news/20211021/1634811565-pershy-prazaichny-tvor-yazepa-drazdovicha-yaki-chakau-publikacyi-bolsh-za Першы празаічны твор Язэпа Драздовіча, які чакаў публікацыі больш за стагоддзе] * [https://zviazda.by/be/news/20231018/1697629171-u-centralnay-navukovay-bibliyatecy-pakazali-unikalnyya-artefakty-z-fondu У Цэнтральнай навуковай бібліятэцы паказалі ўнікальныя артэфакты з фонду Язэпа Драздовіча] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Драздовіч Язэп Нарцызавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Разьбяры Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] hp756am2w9petywpkqoajwpwf3cgm4h 0 29624 5160102 5150562 2026-07-02T02:24:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160102 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Жамойты <br /> (''Žemaitē'') | image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Norblin - Peasant from Samogitia 03.jpeg|140x236px]]</small></td> <td><small>[[File:Norblin - Peasant from Samogitia 02.jpeg|158x236px]]</small></td> </tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Сяляне з Жамойці, 1817 г.<small> | poptime = ~500 000 | popplace = [[Літва]] | langs = [[жамойцкая мова|Жамойцкая гаворка]] | rels = [[каталіцызм]] | related = усе [[літоўцы]] }} '''Жамойты''' (па-літоўску ''žemaičiai'' — "жэмайты", па-польску ''żmudzini'' — "жмудзіны"<ref>{{Cite web|url=https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BBmudzini|title=Żmudzini}}</ref>, саманазва — ''žemaitē'') — этнічная группа сучасных [[літоўцы|літоўцаў]] у Заходняй [[Літва|Літве]], жыхары [[гістарычныя вобласці|гістарычнай вобласці]] [[Жамойць]]. Захоўваецца [[жамойцкая мова|жамойцкая гаворка]] [[літоўская мова|літоўскай мовы]], якую часам трактуюць як [[мова|асобную мову]]. На ўсходзе Жамойці размаўляюць на заходнеаўкштайцкай гаворкі літоўскай мовы. Асноўнае веравызнанне на сёння — [[каталіцтва]], на паўднёвым-захадзе ёсць таксама [[лютэране]]. Прыкладная колькасць — каля 500 тыс. чалавек. == Жамойты і аўкштойты == Традыцыйна мяркуецца, што назвы дзвюх групаў літоўскага народа "жамойты" і "[[Аўкштайты|аўкштойты]]"(ад якіх назвы рэгіёнаў "Жамойць" і "[[Аўкштайція|Аўкштойць]]") звязаныя з літоўскім ''žemas'' "нізкі" і ''aukštas'' "высокі". Найбольш прынята меркаваць, што звязана гэта з нізінамі і вышнявінамі цячэння [[Нёман|Нёмана]] і яго найбуйнейшага прытоку [[Вілія|Віліі]] (літ. ''Nemunas'' "Нямунас", ''Neris'' "Нярыс")<ref>{{Cite web|url=http://www.xn--altiniai-4wb.info/index/details/331|title=Lietuvių kalbos tarmių klasifikacija}}</ref>. Разуменне раннелітоўскай прасторы як утворанай з Жамойці і Аўкштойці было ўласціва ўжо князю [[Вітаўт|Вітаўту]]. У лісце да імператара [[Сігізмунд I Люксембургскі|Сігізмунда Люксембургскага]] ад 11 сакавіка 1420 г. Вітаўт пісаў:<blockquote>"...жамойцкая зямля (''terra Samaytarum'') - нашае ўспадкаванне і нашая вотчына з законнага спадкаемства прадзядоў і дзядоў, якую і цяпер маем ва ўласнасці, якая цяпер ёсць і заўсёды адно і тое ж з літоўскай зямлёй (''unum et idem cum'' ''terra Lythwanie''), бо ёсць адна гаворка і тыя ж жыхары (''unum ydeoma et uni homines''). Але дзеля таго што жамойцкая зямля знаходзіцца ніжэй (''inferior'') за літоўскую зямлю, таму і называецца Жамойць (''Szomoyth''), бо так па-літоўску называецца ніжэйшая зямля. А жамойты Літву называюць Аўкштойцю (''Auxstote''), інакш кажучы, калі глядзець ад жамойтаў, вышэйшай (''superior'') зямлёй".<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. С. 528-529.</ref></blockquote>Паводле даследчыка літоўскай міфалогіі Норберта Велюса, "''сфармавацца такому разуменню, якое замацавалася і ў саміх этнонімах, відаць, дапамог і арыентаваны геаграфічна старабалцкі міфічны светапогляд, паводле якога заходняя канцавіна краіны разумелася як "ніжэйшая" (размешчаная ніжэй), а ўсходняя — як "вышэйшая''"<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. С. 527.</ref>. Цяжка вызначыць, якой даўніны сягае такое размеркаванне на "вышыннікаў" і "нізіннікаў". З геаграфічна-міфалагічных паралеляў у свеце звяртаюць увагу на падзел дадынастычнага [[Егіпет|Егіпта]] на царствы "Ніжняга Егіпта" і "Верхняга Егіпта", якія названыя так таксама паводле размяшчэння датычна цячэння ракі [[Ніл]]. Верхні і Ніжні Егіпет, дапокуль не аб'ядналіся, мелі розных багіняў-апякунак (у выглядзе птушкі сцярвятніка і ў выглядзе змяі кобры, адпаведна), розныя сімвалы дзяржавы (у Верхняга — лотус і трыснёг, у Ніжняга — папірус ды пчала), галаўныя ўборы правіцеляў рознага колеру і формы. Сакралізацыя такога падзелу тэрыторыі на дзве паловы сягае раннечалавечых дваістых сістэмаў светаўспрымання<ref>Вяч. Вс. Иванов. Чет и нечет. Ассиметрия мозга и знаковых систем. Москва, 1978. С. 99-100.</ref>. == Археалагічныя сведчанні == [[File:BALTIC TRIBES.jpg|thumb|left|250px|Балцкія плямёны ў X—XII стст.]] Традыцыйна даўніх жамойтаў суадносяць з археалагічнай культурай [[культура грунтовых могільнікаў жамойтаў|грунтовых могільнікаў жамойтаў]] (V—XIV стст.)<ref>Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 381—387.</ref>. Археалагічныя звесткі паказваюць, што тэрыторыя сучаснай [[Жамойць|Жамойці]] ў I—IV стст. (разам з землямі, дзе пазней сфарміруюцца балцкія плямёны [[земгалы|зямгалаў]], [[селы|селаў]] і [[латгалы|латгалаў]]) належала да аднаго арэала — [[культура курганоў з каменнымі вянцамі|культуры курганоў з каменнымі вянцамі]] (I—V стст.). Для гэтай археалагічнай культуры характэрны абрад трупапакладання і розная арыентацыя мужчынскіх (галавой на паўночны-захад) і жаночых пахаванняў (на паўднёвы-усход), і гэта сведчыць аб этнічным адзінстве жыхароў той тэрыторыі на той час<ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 92, 127; Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 371, 372.</ref>. Археолаг [[Адольфас Таўтавічус|Адолфас Таўтавічус]] лічыў жамойтаў аўтахтонамі Жамойці — выхадцамі з Тэльшаўскага ўзвышша<ref name="ReferenceA">''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 127.</ref>. Археолаг Рэгіна Валкайце-Кулікаўскене лічыла, што продкі жамойтаў былі выхадцамі з заходняй часткі даліны ракі Дубісы, якія змяшаліся з мясцовым насельніцтвам<ref name="ReferenceA" />. У V ст. курганны абрад пахавання знікае і замяняецца паўсюль грунтовымі пахаваннямі з трупапалажэннем, а насельніцтва культуры курганоў з каменнымі вянцамі распадаецца на плямёны жамойтаў, зямгалаў, латгалаў і селаў<ref>Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 371—372.</ref>. Грунтовыя пахаванні і розная арыентацыя арыентацыя мужчынскіх і жаночых пахаванняў да сярэдзіны XIII ст. выразна адрозніваюць культуру грунтовых могільнікаў жамойтаў ад [[курган|курганнага тыпу пахаванняў]], характэрнага для [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|археалагічнай культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]], якую даследчыкі традыцыйна атаясняюць з некалькімі [[Літва (плямёны)|аб’яднаннямі літоўскіх плямён]]<ref name="Жамойць і Літва">[[Алег Іванавіч Дзярновіч|''Дзярновіч, А.'']] [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва].</ref><ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 81, 99, 114; ''Зверуго, Я.Г.'' Верхнее Понеманье в IX—XIII вв... С. 28—29; ''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага… С. 26.</ref>. На працягу V—X стст. назіраецца блізкасць культуры жамойтаў і [[земгалы|земгалаў]]<ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 92, 127; Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 372.</ref><ref>Традыцыйна лічыцца, што назва «Жамойць» паходзіць ад літоўскага слова «žema», што азначае «ніжняя». Акрамя таго, слова «Жамойць» нагадвае і з'яўляецца аднакарэнным літоўскаму слову «žemė», што па-літоўску азначае «зямля». Цікава, што слова «Zemgale» / [[Зэмгалэ|«Земгалія»]] / «Земгала» (па-літоўску «Žiemgala/ «Žemgala») у перакладзе з латышскай мовы («zeme gali») азначае «канец зямлі», «акраіна зямлі».</ref>. Выразным адрозненнем пахавальнага абрада на тэрыторыі жамойтаў аж да сярэдзіны XIII ст. было заўсёды трупапакладанне, а не спальванне, як гэта стала характэрна з V ст. для [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]]<ref>Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 393.</ref>. У IX—XI ст. як рэдкае выключэнне на грунтавых могільніках у Жамойці з’яўляецца трупаспаленне. З XII ст. трупаспаленні практыкуюцца часцей, але пераважна на ўскраінах арэала жамойтаў<ref>Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 384.</ref>. Сучасныя літоўскія даследчыкі (А. Лухтанас, Р. Волкайтэ-Кулікаўскене, У. Жулкус) таксама адзначаць стракатасць арэала Жамойці і сучаснай Цэнтральнай Літвы (Аўкштайтыі) у XІ—XІІ ст. у археалагічных адносінах у параўнанні з культурай усходнелітоўскіх курганоў і могільнікамі [[куршы|куршаў]]<ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 82, 127—128.</ref>. Такая рыса абрадавасці як пахаванне разам з нябожчыкамі коней (звычайна няспаленых конскіх галоў, капытоў і скураў), што практыкавалася ў X—XII стст. у Жамойці, прыйшла з усходу — з тэрыторыі культуры грунтавых могільнікаў з трупаспаленнем у сучаснай цэнтральнай Літве (Аўкштойці), на якую ў сваю чаргу паўплывалі гэтыя традыцыі культуры ўсходнелітоўскіх курганоў і [[прусы|прусаў]]. Аднак гэтая рыса мае рэдкі, нерэгулярны характар, больш сціплая па колькасці коней (як правіла — аднаго) і распаўсюджаная толькі на паўднёва-заходняй частцы Жамойці<ref>''Зверуго, Я.Г.'' Верхнее Понеманье… С. 27—28; ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 129; Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 383, 389.</ref>. У той жа час для культуры ўсходнелітоўскіх курганоў з X па пачатак XIII ст. характэрныя пахаванні ў курганах разам з нябожчыкам (трупаспаленне) яго коней (трупапалажэнне ці радзей трупаспаленне), колькасць якіх магла дасягаць 18—20 галоў<ref>''Зверуго, Я.Г.'' Верхнее Понеманье… С. 27—28; ''Куликаускене, Р.'' Погребения с конями у древних литовцев // Советская археология. Т. 17. — С. 213—214; ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 129; Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 393.</ref>. З пачаткам XIII ст. на Віленшчыне замест культуры ўсходнелітоўскіх курганоў прыходзяць грунтовыя пахаванні (помнікі пачатку XIII—XIV стст.), але захоўваюцца абрад трупаспалення і (зрэдку) пахаванні з конямі<ref name="elib.bsu.by">''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf|date=5 сакавіка 2016}}... С. 186.</ref>. Пераход да грунтовых могільнікаў на Віленшчыне мог быць звязаны з уплывам жамойтаў, хоць разглядаюцца і іншыя версіі<ref name="elib.bsu.by" />. == Даўнейшая культура і гаспадарка == Жамойты жылі пераважна на паселішчах у драўляных хатах, займаючыся земляробствам, жывёлагадоўляй і рамяством (ганчарства; ліццё жалеза, бронзы, срэбра; ткацтва і інш.). З VII—VIII стст. пачынаюць будавацца ўмацаваныя паселішчы (драўляныя гарадзішчы), дзе засяроджваліся рамесная вытворчасць і племянная знаць<ref>Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 385.</ref>. Тыпам арганізацыі грамадства быў [[родаплемянны лад]], а сацыяльная структура была прадстаўлена трыма-чатырма праслойкамі — знаццю, дружыннікамі знаці, свабоднымі абшчыннікамі і [[рабства|рабамі]]<ref name="ReferenceB">Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 386.</ref>. Рэлігіяй былі родавыя культы ([[язычніцтва]]). Была распаўсюджана традыцыя шанавання святых камянёў (валуноў) з выемкамі круглай формы ці ў выглядзе адціскаў ног ці іншых абрысаў<ref name="ReferenceB" />. У IX—XII стст. вырошчвалі жыта, пшаніцу, ячмень, авёс, гарох, рэпу, лён, каноплі. Асноўнымі сельскагаспадарчымі прыладамі былі саха, рало, матыка, серп і каса. У багатых жаночых пахаваннях часам выяўляюцца круглыя шапачкі, зробленыя з тоўстых нітак, якія поўнасцю пакрываліся нанізанымі бронзавымі колцамі, спіралькамі і падвескамі. Краі шапачак упрыгожваліся падвескамі ў выглядзе кляновага насення. На думку Таўтавічуса, такія жаночыя галаўныя ўборы IX—XII стст. можна лічыць выключнай прыкметай жанчын жамойтаў<ref>Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 383, 384.</ref>. == У літоўскай гістарыяграфіі == Літоўскі гісторык [[Эдвардас Гудавічус]] лічыць старажытных жамойтаў племем [[літоўцы|літоўцаў]]. Ён сцвярджае, што літоўскі этнас узнік прыблізна ў VI—VII стст., калі адбылося разгалінаванне ўсходніх балтаў на літоўцаў і [[латгалы|латгалаў]] і адпаведна разгалінаванне [[літоўская мова|літоўскай]] і [[латышская мова|латышскай моў]] з аднаго кораня. Месцам сфармавання ў тыя часы літоўцаў, на думку даследчыка, была тэрыторыя паміж сярэднім цячэннем [[Нёман]]а, рэчкамі Нярыс (Вілія) і Мяркіс (Мерач), адкуль яны пашыраліся на поўнач (да [[земгалы|земгалаў]] і [[селы|селаў]]) і на захад. Гудавічус лічыць, што жамойты сфармаваліся ў выніку асіміляцыі літоўскімі перасяленцамі (на заходнім кірунку міграцыі) часткі [[куршы|куршаў]] і іншых заходнябалцкіх плямён. У выніку, на яго думку, шляхам разрастання літоўскага этнаса адбылося разгалінаванне родаплемянной структуры літоўцаў у канцы I тысячагоддзя н.э. найменш на два племені: усходніх літоўцаў (менаваных уласна літоўцамі), якія размяшчаліся ў тым ліку на землях [[Нальшчаны]] і [[Дзяволтва|Дзяволтвы]], і літоўцаў-жамойтаў (на паўднёвых землях сучаснага літоўскага этнаграфічнага рэгіёна [[Жамойць]]). Гудавічус прызнае цяжкім вызначыць, ці былі жыхары сучаснай цэнтральнай Літвы (зямля Упіта і Нярыс) асобным літоўскім племем альбо часткай усходніх літоўцаў<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года... С. 23—24.</ref>. Таксама, на яго думку, па ўсёй Літве ў канцы XII — пачатку XIII ст. (у тым ліку праз заключэнне шлюбаў) перавагу атрымала група «старэйшых» князёў, якім падначальваліся іншыя князі (у тым ліку з Жамойці). Гэта прывяло да стварэння палітычнай канфедэрацыі літоўскіх зямель, але сувязі ў той канфедэрацыі не былі вельмі моцныя: старэйшыя князі не кантралявалі ўнутранага жыцця іншых зямель і ўзаемных дачыненняў «ніжэйшых» уладароў<ref>''Гудавичюс, Э.'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года... С. 35.</ref>. Як адзначае літоўскі даследчык Пятрас Кальніс, пытанне, ці існавалі жамойты як асобная этнічная супольнасць у перыяд фармавання балцкіх плямён (з VI—VII стст.), пакуль што з’яўляецца дыскусійным сярод літоўскіх даследчыкаў (археолагаў, філолагаў, этнографаў)<ref name="ReferenceC">''Kalnis, P.'' Žemaičiai XXa. — XXIa. pradžia... С. 412.</ref>. У пачатку XXI ст. пераважным становіцца погляд, што жамойты існавалі як адно з балцкіх плямён да часу ўзнікнення літоўскай дзяржавы ([[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]])<ref name="ReferenceC" />. Гэты погляд прыняты амаль усімі літоўскімі археолагамі і падтрыманы ўсё большай колькасцю гісторыкаў і некаторых філолагаў<ref name="ReferenceC" />. Сам Пятрас Кальніс мяркуе, што жамойты існавалі як асобная этнічная супольнасць у перыяд балцкіх плямён, але зараз не існуе ніякага асобнага жамойцкага этнаса, бо племя жамойтаў увайшло ў склад [[літоўцы|літоўскага этнаса]] ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ReferenceC" />. Кальніс сцвярджае, што зараз жамойты з’яўляюцца толькі складовай этнаграфічнай групай [[літоўцы|літоўскага этнаса]], прычым цяперашняя літоўская этнаграфічная група жамойтаў не зусім з’яўляецца прамой пераемніцай племені жамойтаў — гэта, на яго думку, зусім розныя супольнасці<ref name="ReferenceC" />. == У беларускай гістарыяграфіі == На думку [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпа Лёсіка]], жамойты былі асобным ад літоўцаў народам і не мелі вырашальнай ролі ў стварэнні [[ВКЛ]], [[Жамойць]] была ўскрайкам ВКЛ. Ён пісаў, што толькі гэтыя жамойты з’яўляюцца продкамі [[літоўцы|сучасных літоўцаў]], а [[Літва (плямёны)|старажытныя літоўцы]] — гэта ў асноўным продкі сучасных [[беларусы|беларусаў]]<ref>Лёсік, Я. «Літва-Беларусь»//Беларуская думка XX ст. Гісторыя, рэлігія, культура. Анталогія. — Варшава, 1998. — С.53.</ref>. Сучасны беларускі гісторык [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]] лічыць, што Жамойць мела адрозную ад Літвы старажытную этнічную гісторыю. Ён сцвярджае, што жамойты спачатку былі ўсходнебалцкім племем, якое ўтварылася на ўсходняй тэрыторыі сучаснай Жамойці (у басейне ракі Швянтойі) на грунце насельніцтва культуры грунтовых могільнікаў ([[земгалы|зямгалаў]] — усходнебалцкага племя, большая частка якога пазней увайшла ў склад [[латышы|латышскага этнаса]]). Дзярновіч падкрэслівае, што племя жамойтаў у сярэдзіне І тыс. н.э. не ўваходзіла ў арэал [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|археалагічнай культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]], якую многія даследчыкі атаясамляюць з [[Літва (плямёны)|племем «літва» (альбо саюзам балцкіх плямён пад агульнай назвай «літва»)]]<ref name="Жамойць і Літва" />. Беларускі гісторык [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Алесь Краўцэвіч]] таксама прытрымліваецца думкі, што жамойты былі асобным ад [[Літва (плямёны)|літвы]] балцкім племем (гэтак жа як і [[нальшчаны]], дзевалтва, [[яцвягі]])<ref>''Краўцэвіч, А.К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 113—114, 118, 125.</ref>. Краўцэвіч таксама падтрымлівае выказаную Язэпам Лёсікам думку, што толькі жамойты сталі асновай фарміравання [[літоўцы|сучаснага літоўскага этнасу]], у адносінах да якога Краўцэвіч ужывае слова «летувісы», прыдуманае ў міжваенны час польскімі аўтарамі. У склад "летувісаў", паводле Краўцэвіча, увайшлі і балцкамоўныя жыхары [[Аўкштота|Аўкштоты]] (паўночнай (балцкай) часткі [[харонім]]а «Літва»)<ref>''Краўцэвіч, А.К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 125, 127.</ref>. Сучасны беларускі гісторык [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] вылучае этнічны і палітычны змест тэрміна «Літва» і адзначае пэўную этнічную адметнасць жыхароў старажытнай Жамойці і старажытнай Літвы, што захоўвалася нават у пачатковы перыяд існавання [[ВКЛ]]. Пра гэта, на думку даследчыка, сведчаць выраз «літоўцы і жамойты» (Littoven und Sameiten), які ўжыты ў «Старэйшай рыфмаванай хроніцы» пры апісанні падзей 1250-х гг., а таксама ў рускіх летапісах (у паходзе на Рыгу ў 1286 г. удзельнічалі «Литва вся и Жемоть вся»; у паходзе Альгерда на Пераяслаў у 1373 г. удзельнічалі «Литва и Ляхи и Жемоть»). Насевіч лічыць, што жамойты да стварэння ВКЛ былі асобным ад [[Літва (плямёны)|«літвы»]] вялікім балцкім племем («асобным этнасам»)<ref>''Насевiч, В.Л.'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага... С. 19.</ref>, а, разважаючы, з якіх «зямель» у [[1210]]—[[1220]]-х складалася «Літва ў шырокім сэнсе» (уласна Літва (Літва ў вузкім сэнсе), Жамойць, Дзеволтва і інш.), падкрэслівае, што ў такім сэнсе пад «Літвой» разумелася тэрыторыя з паўсамастойных «княстваў», на якія распаўсюджваўся часовы палітычны ўплыў дынастыі «старшых князёў» Літвы<ref>''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' [http://vln.by/node/17 Літва].</ref>. Саму [[Літва (плямёны)|старажытную Літву (г.зн. «Літву ў вузкім сэнсе»)]] Насевіч, як і сучасны літоўскі гісторык Рымвідас Пятраўскас<ref>Пятраўскас Рымвідас. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст. Склад — структура — улада. Мінск, 2014. </ref>, лакалізуе на Віленшчыне (на памежжы сучасных [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] і [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусі]] — па абодва бакі ад сучаснай літоўска-беларускай дзяржаўнай мяжы)<ref>''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' [http://vln.by/node/17 Літва]; Вячаслаў Насевіч: [http://vln.by/node/153 «Першапачатковая Літва знаходзілася на памежжы сучасных Літвы і Беларусі»].</ref>. Насевіч лічыць, што зліццё жамойтаў і [[аўкштайты|аўкштайтаў]] у адзін этнас адбылося пазней за XV ст., і аспрэчвае іх этнічнае адзінства да таго часу, не пагаджаючыся з меркаваннем большасці сучасных літоўскіх гісторыкаў<ref name="ReferenceD">''Насевiч, В.Л.'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага... С. 20.</ref>. == Карты рассялення балцкіх плямён == * [http://vln.by/node/17?q=node/133 Карта балцкіх зямель і княстваў у сярэдзіне XIII ст. (паводле Вячаслава Насевіча)] // Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича * [http://kaup.ru/images/phocagallery/lib/volkaite-kulikauskiene1970/thumbs/phoca_thumb_l_039.jpg Карта рассялення жамойтаў (паводле Рэгіны Валкайтэ-Кулікаўскене)] // ''Volkaite-Kulikauskiene, R.'' Lietuviai IX—XII amžiais. — Vilnius: Mintis, 1970 == Гл. таксама == * [[Жамойцкае староства]] {{зноскі}} == Літаратура == * Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л.А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В.В. Седов; Редкол.: Б.А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Гудавичюс, Э.]]'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с. * [[Алег Іванавіч Дзярновіч|''Дзярновіч, А.'']] [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва] / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013. * ''Зверуго, Я.Г.'' Верхнее Понеманье в IX—XIII вв. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. * ''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с. * ''[[Аляксандр Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408123400/http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 |date=8 красавіка 2009 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997. * ''[[Аляксандр Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' Міндаўг. Пачатак вялікага гаспадарства / А. Краўцэвіч. — Мінск : Мастацкая Літаратура, 2005. — 163 с. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150929104159/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4828 |date=29 верасня 2015 }} * [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|''Краўцэвіч, А.К.'']] Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — 238 с. * ''Куликаускене, Р.'' Погребения с конями у древних литовцев // Советская археология. Т. 17. — 1953. — С. 210—222. * [[Іван Антонавіч Ласкоў|''Ласкоў, І.'']] Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойць//Літаратура і мастацтва — 14 мая 1993 г. * [[Язэп Юр’евіч Лёсік|''Лёсік, Я.'']] «Літва-Беларусь» // Беларуская думка XX ст. Гісторыя, рэлігія, культура. Анталогія. — Варшава, 1998. * ''Медведев, А.М.'' К вопросу о взаимоотношении западных балтов и носителей культуры штрихованной керамики в І тысячелетии н. э. // Насельніцтва Беларусі і сумежных тэрыторый у эпоху жалеза. — Мн., 1992. — С. 81—83. * [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|''Насевiч, В.Л.'']] [http://vln.by/node/59 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы]. — Мінск : Полымя, 1993. — 160 с. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=624–625|артыкул=Жамойць|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} — (электронная версія тут [http://vln.by/node/29]) * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.Л.]]'' [http://vln.by/node/17 Літва] // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206. * Вячаслаў Насевіч: [http://vln.by/node/153 «Першапачатковая Літва знаходзілася на памежжы сучасных Літвы і Беларусі»] // В. Насевіч. — Туризм и отдых. — 15 января 2009 г. — № 1 (686). * ''Таутавичус, А.З.'' Восточнолитовские курганы // Труды Прибалтийской объединенной комплексной экспедиции. Вопросы этнической истории народов Прибалтики. Под ред. Х. А. Моора и др. Том 1. М., 1959; * ''Ушинскас, В.А.'' Роль культуры штрихованной керамики в этногенезе балтов // Славяне: Этногенез и этническая история. Л., 1989. С. 62—67. * ''Kalnis, P.'' Žemaičiai XXa. — XXIa. pradžia / P. Kalnis. — Vilnius : Mintis, 2012. — 448 p. * ''Luchtanas, A.'' Rytų Lietuva I tūkst. pr. m. erą // Lietuvos archeologija. — 1992, t. 8, p. 56—85. == Спасылкі == * [http://samogitia.mch.mii.lt Жамойцкі партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130206143538/http://samogitia.mch.mii.lt/ |date=6 лютага 2013 }} {{Балтыйскія плямёны}} [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Народы Літвы]] [[Катэгорыя:Жамойць]] nkg18fhks3gwi9ar92jv9fyld78s45r 0 30002 5160164 4459878 2026-07-02T06:11:38Z M.L.Bot 261 афармленне 5160164 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Сямён Сямёнавіч Гальшанскі''' або '''Сямён Трабскі''' — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] арыстакрат. З роду князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Сын князя [[Сямён Люты|Сямёна Лютага]]. Меў адзіную дачку, праз шлюб якой з [[Марцін Гаштольд|Марцінам Гаштольдам]] частка яго вотчыны ў [[Гальшаны|Гальшанах]], [[Трабы|Трабах]], [[Глуск]]у перайшла да [[Гаштольды|Гаштольдаў]]. == Радавод == {{Род Гальшанскіх}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Wolff J.'' Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. — Warszawa, 1895. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гальшанскі Сямён Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Гальшанскія|Сямён Сямёнавіч]] f4zmofqvtthw6u8hkq0h5gnicsxcxr9 0 31205 5160083 5064540 2026-07-01T22:39:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160083 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Еўдакім Раманавіч Раманаў | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[літаратуразнаўства]], [[археалогія]], [[краязнаўства]], [[Беларусазнаўства|беларусістыка]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = адзін з заснавальнікаў беларускай этнаграфіі | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{цёзкі2|Раманаў}} '''Еўдакім Раманавіч Раманаў''' ([[30 жніўня]] (11 верасня) [[1855]], м. [[Нова-Беліца]], [[Гомельскі павет]], [[Магілёўская губерня]], цяпер у межах [[Гомель|г. Гомеля]] — {{ДС|20|1|1922}}, {{МС|Стаўрапаль||}}) — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]] і [[археолаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў беднай мяшчанскай сям’і. У 1867 паступіў у [[Гомельская прагімназія|Гомельскую прагімназію]], няглядзячы на нястачу сродкаў. У 1869 памірае маці, Е. Раманаў застаецца сіратою. Каб мець магчымасць працягваць вучобу, ён наймаецца да купца рэпетытарам. Скончыўшы ў 1870 курс прагімназіі, спрабуе паступіць у [[Магілёўская гімназія|Магілёўскую гімназію]], але нягледзячы на паспяхова здадзеныя ўступныя экзамены «не аказалася вакансій». Няўдачай скончылася спроба паступіць вольным слухачом ва ўніверсітэт. Здаў экзамены на атрыманне звання народнага настаўніка экстэрнам. У 1872 17-гадовы Е. Раманаў накіраваны на працу ў [[Герасімаўскае народнае вучылішча]] Хлыстоўскай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Працаваў настаўнікам 14 гадоў, 20 гадоў выконваў абавязкі інспектара народных вучылішчаў. З самага пачатку Е. Р. Раманаў спалучаў педагагічную, этнаграфічную і навуковую дзейнасць, у якой важнае месца займала і мовазнаўчая тэматыка. На жаль, не ўсе сабраныя ім моўныя матэрыялы і завершаныя мовазнаўчыя даследаванні былі апублікаваны, не ўсе нават захаваліся ў рукапісах. Займаўся збіраннем твораў вусна-паэтычнай творчасці і даследаваннем культуры і быту беларускага народа. У 1877 Е. Р. Раманаў паведамляў Расійскай акадэміі навук, што за пяць гадоў настаўніцкай працы ім сабрана 2000 беларускіх слоў і з гэтага матэрыялу складзена «Спроба беларускага слоўніка», а ў якасці ўводзін да яго — «Кароткая беларуская граматыка». Аддзяленнем рускай мовы і славеснасці Акадэміі навук даследчыку прапанавалі аформіць свой слоўнік як дапаўненне да [[слоўнік Насовіча|слоўніка І. І. Насовіча]]. На працягу наступных пяці гадоў Е. Р. Раманаў збіраў не зафіксаваныя І. І. Насовічам словы на тэрыторыі Магілёўшчыны, лексікаграфічна апрацоўваў іх. Далейшая праца над слоўнікам была спынена, бо Е. Р. Раманаў заняўся падрыхтоўкай да друку сваёй асноўнай фальклорна-этнаграфічнай працы — «Беларускага зборніка», своеасаблівай энцыклапедыяй побыту, творчасці, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага народа 19 — пач. 20 ст. Планавалася выдаць матэрыялы ў 15 кнігах. Аднак пры жыцці Е. Р. Раманава выйшла 9 тамоў (1886—1912), 10-ы том выпусціў [[Інбелкульт]] (1928), падрыхтаваныя 11-14-я тамы загінулі ў 2-ую сусветную вайну, лёс 15-га тому невядомы. [[Файл:Jeŭdakim Ramanaŭ. Еўдакім Раманаў (1901-21).jpg|міні|злева|Еўдакім Раманаў]] У 1897—1903 Е. Р. Раманаў узначальваў неафіцыйную частку «[[Магілёўскія губернскія ведамасці|Могилевских губернских ведомостей]]». Значнай працай з’яўляюцца «Матэрыялы па гістарычнай тапаграфіі Віцебскай губерні. Павет Веліжскі» (1898), навуковыя вывады ў якой зроблены на аснове асабістых даследаванняў. У гэты перыяд апублікавана каля 100 розных прац. Пад рэдакцыяй Раманава выйшлі тры выпускі «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніны]]» (1900, 1901, 1903), два выпускі «Матэрыялаў па этнаграфіі Гродзенскай губерні» (1911, 1912), адзін выпуск «Крыніц для гісторыі Магілёўскага краю» (1916). У 1886—1894 Е. Р. Раманаў займаецца археалагічнымі раскопкамі на тэрыторыі Магілёўскай і Віцебскай губерняў як самастойна, так і па даручэнні і на сродкі Маскоўскага археалагічнага таварыства, правадзейным членам якога ён з’яўляўся, і Археалагічнай камісіі. Археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі Е. Р. Раманава ўзбагацілі многія айчынныя і замежныя музеі. Цяпер у [[Эрмітаж]]ы захоўваецца 1017 экспанатаў Е. Р. Раманава, у Музеі антрапалогіі і этнаграфіі імя Пятра I АН Расіі — 1007, у Дзяржаўным музеі этнаграфіі народаў СССР — звыш 1100, у Гісторыка-этнаграфічным музеі Акадэміі навук Літоўскай ССР — 242, якія даюць багацейшыя матэрыялы для вывучэння гісторыі Беларусі, Літвы і Латвіі. За гэты перыяд Е. Р. Раманаў надрукаваў каля 60 артыкулаў, нарысаў, рэцэнзій і заметак па беларускай этнаграфіі, археалогіі, гісторыі і філалогіі, склаў археалагічныя карты Магілёўскай, Віцебскай і Гродзенскай губерняў, сабраў звесткі пра 1000 гарадзішчаў Беларусі, выявіў шмат стаянак першабытнага чалавека, удзельнічаў у рабоце [[IX археалагічны з’езд|дзевятага археалагічнага з’езда ў Вільні]] (1893). Каля в. Высокі Гарадзец (цяпер Талачынскі р-н) адкрыў помнік эпіграфікі 12 ст. — «Рагвалодаў камень». Займаўся раскопкамі курганоў і могільнікаў 10-12 ст. Адкрыцці вучонага добра дакументаваныя і апрацаваныя, яны пакладзены ў аснову наступных даследаванняў па археалогіі. Па ініцыятыве Е. Р. Раманава і пры яго актыўным удзеле былі заснаваны [[Віцебскі этнаграфічны музей|Віцебскі]], [[Магілёўскі этнаграфічны музей|Магілёўскі]] і [[Віленскі этнаграфічны музей|Віленскі этнаграфічныя музеі]] (куды даследчык перадаў шмат уласных знаходак), неаднаразова наладжваліся выстаўкі. У 1907 Е. Р. Раманаў пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе таксама быў інспектарам народных вучылішчаў (1907—1914). Навуковец больш не мог шмат часу аддаваць археалогіі і пагатоў праводзіць раскопкі, але напісаў шмат артыкулаў на назапашаным раней матэрыял (у віленскі перыяд жыцця надрукавана 34 працы па этнаграфіі, фальклору і археалогіі). Найбольш важныя археалагічныя артыкулы гэтага часу апублікаваны ў «Запісках» Паўночна-Заходняга аддзялення Рускага геаграфічнага таварыства (з 1910 Е. Р. Раманаў быў загадчыкам секцыі этнаграфіі і археалогіі РГТ). У кастр. 1917 Е. Р. Раманаў пераязджае ў Стаўрапаль, дзе апынуўся цяжкім становішчы і памёр. Пахаваны на [[Данілаўскія могілкі|Данілаўскіх могілках]]. Багацейшы архіў вучонага, які знаходзіўся з ім, загінуў. [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|''Е. Р. Раманаў.'' Прамалёўка выявы на [[Камень у сяле Высокі Гарадзец|Барысавым камені]] ў вёсцы [[Высокі Гарадзец]], выкананая Еўдакімам Раманавым]] Дзейнасць Е. Р. Раманава адзначана Малым і Вялікім залатымі медалямі, а таксама дыпломамі навуковых таварыстваў. Лаўрэат імянных прэмій Расійскай акадэміі навук. == Працы == * [[Археологическая карта Могилевской губернии]] (не выдавалася) * Заметки по поводу учреждения Полоцкого археологического кружка // [[Витебские губернские ведомости]]. 1886. № 73. * Раскопки в Могилёвской губернии в 1888 г. // Древности: тр. Моск. археол. о-ва. М., 1889. Т. 13, вып. 1. * Материалы по исторической топографии Витебской губерни. Уезд Велижский. Могилёв, 1898. * Под польским игом : Очерки и штрихи из жизни могилев. православ. белоруссов в XVIII в. / Е. Белицкий. — Вильна : тип. "Рус. почин", 1907. — 166 с.; 21. * Борисов камень в селе Высоком Городце Сенненского уезда Могилёвской губернии. Вильна, 1912. == Памяць і ўшанаванне == Імя Е. Р. Раманава носяць: * [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]; * бібліятэка-філіял № 3 у Гомелі<ref>[https://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=f_3 Бібліятэка-філіял № 3 ім. Я. Раманава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220828180351/https://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=f_3 |date=28 жніўня 2022 }}.</ref>; * вуліца ў [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкім раёне]] Гомеля<ref>Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 29.</ref>. Мемарыяльныя шыльды ў яго гонар усталяваны: * у Магілёве на будынку абласнога краязнаўчага музея<ref>[https://www.sb.by/articles/chelovek-universitet.html Минченко, П. Человек-университет. Евдоким Романов] // Беларусь Сегодня. — 24.06.2010.</ref>; * у Гомелі на будынку бібліятэкі-філіяла № 3<ref>[https://городгомель.бел/o/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Романов Евдоким Романович]{{Недаступная спасылка}} / Почётные доски // городгомель.бел.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Алексеев, Л. В. Евдоким Романович Романов (1855—1922) / Л. В. Алексеев // Археология и краеведение Беларуси XVI в. — 30-е годы XX в. / Л. В. Алексеев. Мн., 1996. С. 145—148; * Беларусы. У 8 т. Т. 3. Гісторыя этналагічнага вывучэння / В. К. Бандарчык; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мн.: Бел. навука, 1999. — 365 с. : іл. С. 126—133; * Невядомая спадчына Еўдакіма Раманава: матэрыялы да археал. карты Магілёўс. губерні : археаграф. зб. / аўт.-склад. І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2001. — 57 с.; * Марзалюк, І. А. Еўдакім Раманавіч Раманаў — археограф і археолаг Магілёўшчыны / Марзалюк Ігар Аляксандравіч // Магілёўская даўніна. Магілёў, 1993. С. 37-45; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Бел. энцыкл.: у 18 т. Мн., 2001. Т. 13. С. 291; * Раманаў Еўдакім Раманавіч// Энцыкл. гісторыі Беларусі: у 6 т. Мн., 2001. Т. 6, кн. 1. С. 90; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Беларуская мова: энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 452—453; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Археалогія і нумізматыка Беларусі: энцыклапедыя. Мн., 1993. С. 533—534; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя. Мн., 1989. С. 426; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Асветнікі зямлі беларускай, X — пач. XX ст.: энцыкл. давед. Мн., 2001. С. 348—349; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Беларускія лінгвісты — ураджэнцы Магілёўшчыны. Магілёў, 2001. С. 21-24. == Спасылкі == * [http://mogilewmuseum.iatp.by/romanov_er.html Біяграфія на сайце Магілёўскага краязнаўчага музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071110033338/http://mogilewmuseum.iatp.by/romanov_er.html |date=10 лістапада 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раманаў Еўдакім Раманавіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Антраполагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Постаці Магілёва]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] fah0i4ibhfz05cvgrniztfmswsx914g 0 31336 5160118 5141936 2026-07-02T04:06:43Z Brobbz 83626 /* Kраіны-ўдзельніцы */ Вяртайся хутчэй, Азербайджан! :( 5160118 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 |назва_перадачы = Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |арыгінальная назва = Junior Eurovision Song Contest |выява = |жанр = Конкурс песні |камера = |фармат_выявы = |фармат_гуку = |працягласць = 1 гадзіна, 45 хвілін <small>(2003)</small><br>2 гадзіны <small>(2009–2013, 2020, 2024)</small><br>2 гадзіны, 15 хвілін <small>(2004–2008, 2017, 2025)</small><br>2 гадзіны, 30 хвілін <small>(2014–2016, 2018–2019, 2022–2023)</small><br>2 гадзіны, 40 хвілін <small>(2021)</small> |аўтар = |вытворчасць = |прадзюсар = |выканаўчы_прадзюсар = |галоўныя_ролі = |апавядальнік = |пачатковая_тэма = |завяршальная_тэма = |краіна = [[#Kраіны-ўдзельніцы|Спіс краін]] |мова = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова| Французская]] |канал = |першая_трансляцыя = |першы_выпуск = [[15 лістапада]] [[2003]] |апошні_выпуск = па сённяшні дзень |сезоны = |серыі = 23 конкурсаў |папярэднія_перадачы = |наступныя_перадачы = |сайт = https://junioreurovision.tv |imdb_id = |tv_com_id = }} '''Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне''' — штогадовы тэлевізійны конкурс, у якім удзельнічаюць па аднаму выканаўцу ад кожнай з краін-членаў [[ЕВС]]. У конкурсе, які трансліруюць па тэлебачанні і радыё на тэрыторыі ўсёй Еўропы і ў некаторых краінах іншых частак свету, а таксама ў Інтэрнэце, могуць прымаць удзел дзеці ва ўзросце ад 9 да 14 гадоў. == Арганізацыя == === Колькасць перамог і арганізаваных фестываляў === {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- !Месца !Краіна !Перамогі !Арганізацыі |- |rowspan="2" valign="top"|1 | {{GEO}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) |- | {{FRA}} | 4 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]) |- |rowspan="5" valign="top"|2 | {{BLR}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]) |- | {{MLT}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]) | 3 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]]) |- | {{RUS}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]) | 0 |- | {{POL}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]) |- | {{ARM}} | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]) |- |rowspan="6" valign="top"|3 |- | {{HRV}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]) | 0 |- | {{ESP}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]) | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]) |- | {{NED}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) |- | {{UKR}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]) | 2 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]], [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]) |- | {{ITA}} | 1 ([[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]) | 0 |} Па-за краінамі ў табліцы, таксама арганізаванай [[Данія]], [[Нарвегія]], [[Бельгія]], [[Румынія]], [[Кіпр]] і [[Балгарыя]] свята. === Выканаўчыя супервайзеры === {| class="wikitable"; ! scope="col" | Краіна ! scope="col" | Імя ! scope="col" | Гады |- | {{SWE}} | Свантэ Стакселіус | 2003–2010 |- | {{NED}} | Сітцэ Бакер | 2011–2012 |- | {{RUS}} | Уладзіслаў Якаўлеў | 2013–2015 |- | {{NOR}} | [[Ён Ола Санд]] | 2016–2019 |- | {{SWE}} | Марцін Остэрдал | 2020–2024 |- | {{EST}} | Герт Карк | 2025–цяпер |- |} === Лозунгі, пляцоўкі і вядучыя === {| class="wikitable vatop" |- !width="4%" | Год !width="10%" | Прымаючы горад !width="10%" | Дата !width="20%" | Лозунг !width="28%" | Месцазнаходжанне !width="28%" | Вядучыя |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] |rowspan="2"| {{DNK}}<br />[[Капенгаген]] |rowspan="2"| [[15 лістапада]] |rowspan="4"| |rowspan="2"| Форум Капенгаген |Каміла Отэсен |- |Рэмі Якман |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] |rowspan="2"| {{NOR}}<br />[[Лілехамер]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| Хокан зала |Надзя Хаснауі |- |Сціан Барснэс Сімансэн |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] |rowspan="2"| {{BEL}}<br />[[Хаселт]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let's Get Loud}}<br /><small>(«Давайце пашумім»)</small> |rowspan="2"| Этыяс Арэна |Марсель Вантхільт |- |Маўрын Луіс |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] |rowspan="2"| {{ROU}}<br />[[Бухарэст]] |rowspan="2"| [[2 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Let the Music Play}}<br /><small>(«Няхай музыка іграе»)</small> |rowspan="2"| Шматпрофільная зала |Андрэа Марын Баніка |- |Іаана Іван |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Ротэрдам]] |rowspan="2"| [[8 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Make a Big Splash}}<br /><small>(«Зрабі вялікі ўсплёск»)</small> |rowspan="2"| Axoй Ротэрдам |Сіпке Ян Бусема |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] |rowspan="2"| {{CYP}}<br />[[Лімасол]] |rowspan="2"| [[22 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Fun in the Sun}}<br /><small>(«Весела на сонцы»)</small> |rowspan="2"| Спартыўны Цэнтр Спірас Кіпрыану |Алекс Майкл |- |Сафія Параскева |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] |rowspan="3"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="3"| [[21 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|For the Joy of People}}<br /><small>(«На радасць людзям»)</small> |rowspan="3"| [[Палац спорту (Кіеў)|Кіеўскі Палац Спорту]] |[[Ані Лорак]] |- |Цімур Мірашнічэнка |- |Дзмітрый Барадзін |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] |rowspan="2"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Feel the Magic}}<br /><small>(«Адчуй чараўніцтва»)</small> |rowspan="2"| [[Мінск-Арэна]] |Дзяніс Кур’ян |- |[[Лейла Ісмаілава]] |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] |rowspan="2"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="2"| [[3 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Reach for the Top}}<br /><small>(«Імкнучыся да вяршыні»)</small> |rowspan="2"| Комплекс Карэна Дземірчана |Авет Барсегян |- |Гоар Гаспаран |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] |rowspan="2"| {{NED}}<br />[[Амстэрдам]] |rowspan="2"| [[1 снежня]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Break the Ice}}<br /><small>(«Зламай лёд»)</small> |rowspan="2"| Хайнікен Мюзік-хол |Эвоўт Генеманс |- |Кім-Ліян ван дэр Мэй |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] |rowspan="2"| {{UKR}}<br />[[Кіеў]] |rowspan="2"| [[30 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Be Creative}}<br /><small>(«Будзь крэатыўным»)</small> |rowspan="2"| Палац «Украіна» |Цімур Мірашнічэнка |- |[[Злата Огневіч]] |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{MLT}}<br />[[Марса]] | [[15 лістапада]] | {{lang-en2|#Together}}<br /><small>(«#Разам»)</small> | Мальта Суднабудаванне | Мойра Дэлія |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{BGR}}<br />[[Сафія]] | [[21 лістапада]] | {{lang-en2|#Discover}}<br /><small>(«#Адчыняй»)</small> | Арэна Армеец | Полі Генова |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] |rowspan="2"| {{MLT}}<br />[[Валета]] |rowspan="2"| [[20 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Embrace}}<br /><small>(«Абдымай»)</small> |rowspan="2"| Міжземнаморскі Канферэнц-Цэнтр |Бэн Каміл |- |Валерыя Вела |- !rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] |rowspan="2"| {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2"| [[26 лістапада]] |rowspan="2"| {{lang-en2|Shine Bright}}<br /><small>(«Ззяй ярка»)</small> |rowspan="2"| Алімпійскі Палац |Алена Каландадзэ |- |Ліза «Лізі Поп» Джапарыдзэ |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] |rowspan="3"| {{BLR}}<br />[[Мінск]] |rowspan="3"| [[25 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|#LightUp}}<br /><small>(«#Запальвай»)</small> |rowspan="3"| [[Мінск-Арэна]] |[[Яўген Перлін]] |- |[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|Зэна Купрыяновіч]] |- |Хелена Мерааі |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Глівіцы]] |rowspan="3"| [[24 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Share the Joy}}<br /><small>(«Падзяліцеся радасцю»)</small> |rowspan="3"| Арэна Глівіцы |Іда Навакоўская |- |Аляксандр Сікора |- |Раксана Венгель |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] |rowspan="3"| {{POL}}<br />[[Варшава]] |rowspan="3"| [[29 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Move the World}}<br /><small>(«Рухай свет»)</small> |rowspan="3"| Студыя 5 у штаб-кватэры TVP |Іда Навакоўская |- |Рафал Бжажоўскі |- |Малгажата Тамашэўская |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Парыж]] |rowspan="3"| [[19 снежня]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Imagine}}<br /><small>(«Уяўляй»)</small> |rowspan="3"| Ла Сена Музікал |Карла Лацары |- |Элодзі Гасуэн |- |Аліўе Мін |- !rowspan="4"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] |rowspan="4"| {{ARM}}<br />[[Ерэван]] |rowspan="4"| [[11 снежня]] |rowspan="4"| {{lang-en2|Spin the Magic}}<br /><small>(«Круціце магію»)</small> |rowspan="4"| Комплекс Карэна Дземірчана |Івета Мукучан |- |Гарык Папаян |- |Карына Ігнацян |- |Робат «Робін» |- !rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] |rowspan="3"| {{FRA}}<br />[[Ніца]] |rowspan="3"| [[26 лістапада]] |rowspan="3"| {{lang-en2|Heroes}}<br /><small>(«Героі»)</small> |rowspan="3" | Нікейскі Палац |Лоры Цілеман |- |Аліўе Мін |- |Афелі «Афенья» Вінцэнт |- !rowspan="3" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] |rowspan="3" | {{ESP}}<br />[[Мадрыд]] |rowspan="3"| [[16 лістапада]] |rowspan="3" | {{lang-en2|Let’s Bloom}}<br /><small>(«Давайце квітнець»)</small> |rowspan="3" | Каха Махыка |Рут Ларэнца |- |Марк Клотэт |- |Мелані Гарсія |- !rowspan="2" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |rowspan="2" | {{GEO}}<br />[[Тбілісі]] |rowspan="2" | [[13 снежня]] |rowspan="3" | {{lang-en2|United by Music}}<br /><small>(«Аб’яднаныя музыкай»)</small> |rowspan="2" | Гімнастычная зала Алімпійскага горада |Давід Аладашвілі |- |Ліза Цыклауры |- ! style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | {{MLT}}<br />[[Та-Калі]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | [[24 кастрычніка]] | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Цэнтр Кірмашоў і Канферэнцый Мальты | style="background-color:#DDF;" rowspan="1" | Будзе абвешчана |} == Kраіны-ўдзельніцы == {| class="wikitable vatop" !width="4% "| Год !width="32%" | Новыя ўдзельнікі !width="32%" | Aдступаюцца краіны !width="32%" | Зварот краіны |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] | {{BLR}}, {{CYP}}, {{DNK}}, {{GRC}}, {{HRV}}, {{LVA}}, {{MKD}}, {{MLT}}, {{NED}}, {{NOR}}, {{POL}}, {{ROU}}, {{ESP}}, {{GBR}}, {{BEL}}, {{SWE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | {{FRA}}, {{CHE}} | | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | {{RUS}}, {{SCG}} | {{CYP}}, {{FRA}}, {{CHE}}, {{POL}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | {{UKR}}, {{PRT}}, {{SRB}} | {{DNK}}, {{LVA}}, {{NOR}}, {{SCG}}, {{GBR}} | {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | {{ARM}}, {{BGR}}, {{GEO}}, {{LTU}} | {{HRV}}, {{ESP}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | | {{PRT}}, {{SWE}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | | {{BGR}}, {{GRC}}, {{LTU}} | {{SWE}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | {{MDA}} | {{CYP}}, {{ROU}} | {{LVA}}, {{LTU}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | | {{MLT}}, {{SRB}} | {{BGR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | {{ALB}}, {{AZE}}, {{ISR}} | {{BGR}}, {{LVA}}, {{LTU}}, {{MKD}} | |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | {{SMR}} | {{ALB}}, {{BEL}}, {{ISR}} | {{MKD}}, {{MLT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | {{ITA}}, {{MNE}}, {{SVN}} | {{AZE}}, {{MKD}}, {{MDA}} | {{BGR}}, {{CYP}}, {{HRV}}, {{SRB}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | {{AUS}}, {{IRL}} | {{HRV}}, {{SWE}}, {{CYP}} | {{ALB}}, {{MKD}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | | {{MNE}}, {{SMR}}, {{SVN}} | {{ISR}}, {{POL}}, {{CYP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | | {{BGR}}, {{ISR}} | {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | {{KAZ}}, {{WAL}} | {{CYP}} | {{AZE}}, {{FRA}}, {{ISR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | | {{AZE}}, {{ISR}} | {{ESP}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] | {{GER}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AUS}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}}, {{WAL}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] | | {{BLR}} | {{ALB}}, {{ARM}}, {{AZE}}, {{BGR}}, {{IRL}}, {{ITA}}, {{MKD}}, {{PRT}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] | | {{AZE}}, {{BGR}}, {{GER}}, {{RUS}} | {{GBR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] | {{EST}} | {{KAZ}}, {{SRB}} | {{GER}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] | | {{GBR}} | {{CYP}}, {{SMR}} |- ! [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] | | {{GER}}, {{EST}} | {{AZE}}, {{HRV}}, {{MNE}} |- ! style="background-color:#DDF;" | [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]] | style="background-color:#DDF;" | | style="background-color:#DDF;" | {{AZE}} | style="background-color:#DDF;" | |} == Спіс пераможцаў == {| class="wikitable sortable vatop" |- !width="4% " class="unsortable"|Год !width="17%" class="unsortable"|Kраіна-пераможца !width="19%" class="unsortable"|Выканаўца !width="23%" class="unsortable"|Песня !width="4%" | Балы !width="4%" | Запас !width="17%" class="unsortable"|Другое месца !width="12%" | Колькасць удзельнікаў |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]''' | '''{{HRV}}''' | [[Дзіна Ялушыч]] | ''Ti si moja prva ljubav'' | 134 | 9 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]''' | '''{{ESP}}''' | [[Марыя Ісабэль]] | ''Antes muerta que sencilla'' | 171 | 31 | {{GBR}} | 18 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Ксенія Сітнік]] | ''Мы вместе'' | 149 | 3 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Сёстры Талмачовы]] | ''Весенний джаз'' | 154 | 25 | {{BLR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]''' | '''{{BLR}}''' | [[Аляксей Жыгалковіч]] | ''С друзьями'' | 137 | 1 | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Бзікэбі]] | ''Bzzz'' | 154 | 19 | {{UKR}} | 15 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]''' | '''{{NED}}''' | [[Ральф Макенбах]] | ''Click Clack'' | 121 | 5 | {{ARM}}, {{RUS}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Уладзімір Арзуманян]] | ''Mama'' (''Մամա'') | 120 | 1 | {{RUS}} | 14 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Candy]] | ''Candy Music'' | 108 | 5 | {{NED}} | 13 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]''' | '''{{UKR}}''' | [[Настасся Петрык]] | ''Небо'' | 138 | 35 | {{GEO}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Гая Каўкі]] | ''The Start'' | 130 | 9 | {{UKR}} | 12 |- ! '''[[Дзіцячы Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]''' | '''{{ITA}}''' | [[Вінчэнца Канцела]] | ''Tu primo grande amore'' | 159 | 12 | {{BGR}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]''' | '''{{MLT}}''' | [[Дэсціні Чукун'ерэ]] | ''Not My Soul'' | 185 | 9 | rowspan="2" | {{ARM}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Марыям Мамадашвілі]] | ''Mzeo'' (''მზეო'') | 239 | 7 | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]''' | '''{{RUS}}''' | [[Паліна Багусевіч]] | ''Крылья'' | 188 | 3 | {{GEO}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]''' |rowspan="2"| '''{{POL}}''' | [[Раксана Венгель]] | ''Anyone I Want to Be'' | 215 | 12 | {{FRA}} | 20 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]''' | [[Вікі Габар]] | ''Superhero'' | 278 | 51 | rowspan="2" | {{KAZ}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Валянціна Тронель]] | ''J’imagine'' | 200 | 48 | 12 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]''' | '''{{ARM}}''' | [[Малэна]] | ''Qami Qami'' (''Քամի Քամի'') | 224 | 6 | {{POL}} | 19 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]''' |rowspan="2"| '''{{FRA}}''' | [[Лісандро Форміка]] | ''Oh Maman'' | 203 | 23 | {{ARM}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]''' | [[Зоі Клазюр]] | ''Cœur'' | 228 | 27 | {{ESP}} | 16 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]''' | '''{{GEO}}''' | [[Андрыя Путкарадзэ]] | ''To My Mom'' | 239 | 26 | {{PRT}} | 17 |- ! '''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]]''' | '''{{FRA}}''' | [[Лу Дэлёз]] | ''Ce monde'' | 248 | 71 | {{UKR}} | 18 |} == Статыстыка == === Кожнае месца ў першай дзясятцы === {{legend|#DCDCDC|Гэтая краіна на дадзены момант не з'яўляецца актыўным удзельнікам}} {{legend|#FFCCCC|Гэтай краіны больш не існуе}} {| class="wikitable vatop sortable" bgcolor="#CCCCCC" !width="5% "| # !width="23%" class="unsortable"|Краіна !width="5%" | 1 !width="5%" | 2 !width="5%" | 3 !width="5%" | 4 !width="5%" | 5 !width="5%" | 6 !width="5%" | 7 !width="5%" | 8 !width="5%" | 9 !width="5%" | 10 !width="11%" | Агульны !width="11%" | Удзелы |- | 1 || {{GEO}} || 4 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 19 |- | 2 || {{FRA}} || 4 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 9 || 9 |- | 3 || {{ARM}}|| 2 || 5 || 3 || 1 || 1 || 2 || - || 2 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 18 || 18 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 4 || {{RUS}}|| 2 || 2 || - || 4 || 1 || 2 || 2 || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 16 || 17 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 5 || {{BLR}}|| 2 || 1 || 2 || 2 || 3 || 1 || 2 || - || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 18 |- | 6 || {{POL}} || 2 || 1 || - || - || - || 1 || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 12 |- | 7 || {{MLT}}|| 2 || - || - || 2 || 2 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 12 || 21 |- | 8 || {{ESP}}|| 1 || 3 || 2 || 1 || 1 || 2 || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 10 || 11 |- | 9 || {{UKR}} || 1 || 3 || 1 || 1 || 2 || 2 || 2 || - || 3 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 20 |- | 10 || {{NED}}|| 1 || 1 || - || 3 || - || - || 4 || 3 || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 15 || 23 |- | 11 || {{ITA}}|| 1 || - || 1 || - || - || - || 2 || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- | 12 || {{HRV}} || 1 || - || 1 || - || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 13 || {{KAZ}}|| - || 2 || - || - || - || 1 || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 14 || {{GBR}}|| - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 15 || {{BGR}}|| - || 1 || - || - || - || - || 1 || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 7 |- |16|| {{PRT}} || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 17 || {{SRB}}|| - || - || 2 || - || 1 || - || 1 || - || - || 4 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 14 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 18 || {{AUS}} || - || - || 2 || - || 1 || - || - || 2 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 5 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 19 || {{SWE}} || - || - || 1 || - || - || 2 || - || 1 || 2 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 20 || {{LTU}}|| - || - || 1 || - || - || 1 || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 21 || {{SVN}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 2 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 22 || {{NOR}}|| - || - || 1 || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 23 || {{DNK}} || - || - || - || 1 || 2 || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 24 || {{BEL}} || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 3 || - || - || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 8 || 10 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 25 || {{ROU}}|| - || - || - || 1 || 1 || 1 || - || - || 1 || 2 || style="background-color:#FFDEAD;" | 6 || 7 |- | 26 || {{IRL}}|| - || - || - || 1 || - || - || - || - || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 10 |- | 27 || {{MKD}}|| - || - || - || - || 2 || 1 || 2 || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 7 || 20 |- | 28 || {{ALB}} || - || - || - || - || 1 || 1 || 1 || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- | 29 || {{AZE}}|| - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 30 || {{GRC}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 6 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 31 || {{MDA}}|| - || - || - || - || - || 1 || - || 1 || - || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 3 || 4 |- | 32 || {{CYP}}|| - || - || - || - || - || - || - || 2 || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 4 || 11 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 33 || {{ISR}}|| - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 3 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 34 || {{LVA}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- | 35 || {{SMR}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 1 || style="background-color:#FFDEAD;" | 2 || 5 |- style="background-color:#DCDCDC;" | 36 || {{GER}}|| - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 1 || 4 |- | rowspan="5" |37 | | {{MNE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 3 |- style="background-color:#FFCCCC;" | | {{SCG}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{EST}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{CHE}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 1 |-style="background-color:#DCDCDC;" | {{WAL}} || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || style="background-color:#FFDEAD;" | 0 || 2 |- |} === Рэйтынг краін на аснове балаў === {{legend|Gold|Гэтая краіна ў тым годзе заняла першае месца}} {{legend|Silver|Гэтая краіна ў тым годзе заняла другое месца}} {{legend|#CD7F32|Гэтая краіна ў тым годзе заняла трэцяе месца}} {{legend|#FE8080|Гэтая краіна ў тым годзе заняла апошняе месца}} {{legend|#696969|Гэтая краіна не ўдзельнічала ў тым годзе}} {| class="sortable wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:90%; line-height:17px" width=100% |+ ! rowspan="2" | # ! rowspan="2" class="unsortable"| Краіна ! colspan="23" | Балы набраныя на кожным конкурсе ! rowspan="2" | Σ |- ! {{сцяг|DEN}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] ! {{сцяг|NOR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] ! {{сцяг|BEL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] ! {{сцяг|ROU}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] ! {{сцяг|CYP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] ! {{сцяг|NED}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] ! {{сцяг|UKR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] ! {{сцяг|BGR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] ! {{сцяг|MLT}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] ! {{сцяг|BLR}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] ! {{сцяг|POL}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] ! {{сцяг|ARM}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] ! {{сцяг|FRA}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] ! {{сцяг|ESP}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] ! {{сцяг|GEO}}<br>[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] |- | 1 | {{ARM}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 136 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 120 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 98 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 146 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 176 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 232 | style="text-align:center" | 148 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 115 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 224 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 180 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 180 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 175 | style="text-align:center" | '''2509''' |- | 2 | {{GEO}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 108 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 185 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 163 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 161 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 239 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 176 | style="text-align:center" | '''2415''' |- | 3 | {{UKR}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 135 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 28 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 121 | style="text-align:center" | 74 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 147 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 177 | style="text-align:center" | '''2047''' |- | 4 | {{NED}} | style="text-align:center" | 23 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" | 82 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 39 | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 121 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 103 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 59 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 174 | style="text-align:center" | 156 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 186 | style="text-align:center" | 132 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 128 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 91 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | '''1967''' |- | 5 | {{RUS}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 154 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 119 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 106 | style="text-align:center" | 96 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 188 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 72 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 124 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1898''' |- | 6 | {{MLT}} | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" | 14 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 18 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 130 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 185 | style="text-align:center" | 191 | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 182 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" | 100 | style="text-align:center" | 97 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 43 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 153 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | '''1882''' |- | 7 | {{BLR}} | style="text-align:center" | 103 | style="text-align:center" | 9 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 149 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 129 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 137 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 99 | style="text-align:center" | 56 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 108 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 105 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" | 149 | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 130 | colspan="5" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1847''' |- | 8 | {{FRA}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 78 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 203 | style="text-align:center" | 169 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 200 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 187 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 203 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 228 | style="text-align:center" | 177 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 248 | style="text-align:center" | '''1693''' |- | 9 | {{ESP}} | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 125 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 146 | style="text-align:center" | 90 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 212 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 133 | style="text-align:center" | 77 | style="text-align:center" | 137 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 201 | style="text-align:center" | 144 | style="text-align:center" | 152 | style="text-align:center" | '''1588''' |- | 10 | {{POL}} | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 138 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 215 | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 278 | style="text-align:center" | 90 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 218 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 124 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 139 | style="text-align:center" | '''1424''' |- | 11 | {{MKD}} | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 111 | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 31 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 31 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 26 | style="text-align:center" | 41 | style="text-align:center" | 69 | style="text-align:center" | 99 | style="text-align:center" | 150 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 114 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 76 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 141 | style="text-align:center" | '''1312''' |- | 12 | {{ITA}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 159 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 209 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 151 | style="text-align:center" | 129 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 95 | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" | 98 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''1222''' |- | 13 | {{SRB}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 120 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 34 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 113 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 79 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 92 | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 109 | style="text-align:center" | 85 | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" | 92 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''1033''' |- | 14 | {{ALB}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 35 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 38 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 36 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 84 | style="text-align:center" | 94 | style="text-align:center" | 115 | style="text-align:center" | 126 | style="text-align:center" | 145 | style="text-align:center" | '''877''' |- | 15 | {{PRT}} | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" | 15 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 43 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 101 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 75 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 213 | style="text-align:center" | 73 | style="text-align:center" | '''759''' |- | 16 | {{AUS}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 202 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 201 | style="text-align:center" | 121 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''759''' |- | 17 | {{KAZ}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 171 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 227 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 152 | style="text-align:center" | 121 | style="text-align:center" | 45 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''716''' |- | 18 | {{IRL}} | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 122 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 73 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 44 | style="text-align:center" | 150 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 42 | style="text-align:center" | 55 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 44 | style="text-align:center" | '''668''' |- | 19 | {{BEL}} | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 63 | style="text-align:center" | 71 | style="text-align:center" | 19 | style="text-align:center" | 45 | style="text-align:center" | 113 | style="text-align:center" | 61 | style="text-align:center" | 64 | style="text-align:center" | 72 | colspan="13" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''628''' |- | 20 | {{BGR}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 86 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 15 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 147 | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 161 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 77 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''613''' |- | 21 | {{GBR}} | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 118 | style="text-align:center" bgcolor="Silver" | 140 | style="text-align:center" | 28 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 146 | style="text-align:center" | 160 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''592''' |- | 22 | {{SWE}} | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" | 8 | style="text-align:center" | 22 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 116 | style="text-align:center" | 83 | style="text-align:center" | 68 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 57 | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 28 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''558''' |- | 23 | {{CYP}} | style="text-align:center" | 16 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" | 46 | style="text-align:center" | 32 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 69 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 45 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 60 | style="text-align:center" | 50 | style="text-align:center" | '''493''' |- | 24 | {{ROU}} | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" | 123 | style="text-align:center" | 89 | style="text-align:center" | 80 | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 58 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 19 | colspan="16" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''458''' |- | 25 | {{HRV}} | style="text-align:center" bgcolor="Gold" | 134 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 126 | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 50 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 13 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 70 | style="text-align:center" | '''429''' |- | 26 | {{AZE}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 66 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 47 | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 151 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 66 | style="text-align:center" | '''379''' |- | 27 | {{DNK}} | style="text-align:center" | 93 | style="text-align:center" | 116 | style="text-align:center" | 121 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''330''' |- | 28 | {{GER}} | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 66 | style="text-align:center" | 61 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 107 | style="text-align:center" | 71 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''305''' |- | 29 | {{SMR}} | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 42 | style="text-align:center" | 21 | style="text-align:center" | 36 | colspan="8" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 47 | style="text-align:center" | 125 | style="text-align:center" | '''271''' |- | 30 | {{GRC}} | style="text-align:center" | 53 | style="text-align:center" | 48 | style="text-align:center" | 88 | style="text-align:center" | 35 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 14 | style="text-align:center" | 19 | colspan="17" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''257''' |- | 31 | {{LTU}} | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 33 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 103 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 67 | style="text-align:center" | 53 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''256''' |- | 32 | {{MDA}} | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 54 | style="text-align:center" | 78 | style="text-align:center" | 52 | style="text-align:center" | 41 | colspan="12" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''225''' |- | 33 | {{ISR}} | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 68 | colspan="3" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 27 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 81 | colspan="7" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''176''' |- | 34 | {{LVA}} | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 3 | style="text-align:center" | 50 | colspan="4" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 51 | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 31 | colspan="14" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''172''' |- | 35 | {{NOR}} | style="text-align:center" | 18 | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 123 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''153''' |- | 36 | {{SVN}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" bgcolor="#CD7F32" | 112 | colspan="10" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''141''' |- | 37 | {{MNE}} | colspan="11" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 24 | style="text-align:center" | 36 | colspan="9" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | '''109''' |- | 38 | {{EST}} | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 49 | style="text-align:center" | 55 | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''104''' |- | 39 | {{WAL}} | colspan="15" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" bgcolor="#FE8080" | 29 | style="text-align:center" |35 | colspan="6" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''64''' |- | 40 | {{SCG}} | colspan="2" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 29 | colspan="20" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''29''' |- | 41 | {{CHE}} | bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | 4 | colspan="21" bgcolor="#696969" | | style="text-align:center" | '''4''' |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне}} {{Commonscat|Junior Eurovision Song Contest}} * [http://junioreurovision.tv/ Афіцыйны сайт дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне] [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне| ]] lt73ppgs6ouj22xp1p5o1hs6pma9o92 0 41808 5160159 4765576 2026-07-02T05:27:25Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі, афармленне 5160159 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Альбрэхт Гаштольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Надмагілле Альбрэхта Гаштольда. Бернардзіна Занобія дэ Джыяноціс. 1535-1541.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = [[Надмагілле Альбрэхта Гаштольда]] ў [[Віленскі кафедральны сабор|Віленскім кафедральным саборы]]. }} '''Альбрэхт Гаштольд''', іншыя формы імя '''Альберт''', '''Альбрыхт'''<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гаштольды // Альбрехт |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 141 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> (? — снежань {{ДС|||1539}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. Дваранін гаспадарскі (узг. 1501), намеснік навагародскі (1503—1506), [[Вялікія падчашыі літоўскія|вялікі падчашы літоўскі]] (1505—1509), [[Ваяводы новагародскія|ваявода навагародскі]] (1508—1513), [[ваяводы полацкія|полацкі]] (1513—1519), [[ваяводы троцкія|троцкі]] (1519—1522) і [[ваяводы віленскія|віленскі]] (з 1522), [[вялікія канцлеры літоўскія|вялікі канцлер літоўскі]] (з 1522), стараста бельскі (з 1513) мазырскі (з 1514), гарадзенскі (да 1533)<ref name="БС" />. == Біяграфія == Сын [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]]. Рана застаўся без бацькі, быў пад апекай маці Ганны з [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] і бабкі княгіні Трабскай. Верагодна, каля 1492 вучыўся ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскім універсітэце]]. У 1503 годзе браў ўдзел у паспяховым паходзе на [[Крымскае ханства|крымскіх татараў]]. У 1505 годзе абараняў ад татараў Навагрудак. Удзельнічаў у вайне [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|Маскоўскай дзяржавы супраць ВКЛ]] (1507—1508)<ref name="БС"/>, узначальваў абарону [[Смаленск]]а, у наступным годзе ўдзельнічаў у баях пад [[Орша]]й{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Не падтрымаў [[Мяцеж Глінскіх|мяцеж]] [[Міхал Глінскі|М. Глінскага]], але ў 1509—1510 быў зняволены, напэўна, праз інтрыгі свайго праціўніка [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|М. Радзівіла]]. У [[1508]]—[[1511]] г. адхілены ад пасады па падазрэнні ў прыхільнасці да князя [[Міхаіл Глінскі|Міхаіла Глінскага]], даказаў сваю невінаватасць. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ]] (1512—1522) у [[1514]] г. удзельнічаў у абароне [[Полацк]]а ад рускіх. Патрабаваў выселіць з ВКЛ польскіх каталіцкіх манахаў за няведанне мовы народа і амаральныя паводзіны<ref name="ehb">А. М. Нарбут. Гаштольды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 500.</ref>. Браў удзел у падрыхтоўцы [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статута Вялікага княства Літоўскага 1529 года]]<ref name="БС"/>, па яго ініцыятыве ў Статут уведзены прававыя нормы, паводле якіх чужынцы, што не з’яўляліся ўраджэнцамі ВКЛ, не мелі права займаць тут урады і набываць нерухомую маёмасць<ref name="ehb"/>. Спрыяў абвяшчэнню ў 1529 г. [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] вялікім князем літоўскім<ref name="БС"/>, што было спробай адасобіць ВКЛ ад [[Каралеўства Польскае|Польскага каралеўства]]. Напярэдадні [[1495]] атрымаў ад бабулі па маці княгіні Марыны, удавы князя [[Сямён Сямёнавіч Гальшанскі|С. Гальшанскага-Трабскага]] і дачкі князя [[Дзмітрый Сямёнавіч Зубравіцкі|Дзмітрыя «Сякіры» Друцкага-Зубравіцкага]], вялізную спадчыну апошняга: [[Быхаў]] і [[Тайманаў]] на Дняпры, Дубасну ў Бабруйскай воласці, вялікія маёнткі на Кіеўшчыне, верагодна таксама [[Шклоў]]. Шлюб з адзінаю дачкой і спадкаемніцай князя [[Васіль Удалы|В. Вярэйскага]] [[Соф’я Васільеўна|Соф’яй]] на пачатку 16 стагоддзя прынёс яму замак [[Любэч|Любеч]], [[Валожын]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]], [[Дзяржынск|Койданаў]], [[Радашковічы]] і Усу ў Менскім павеце. Купіў, вымяняў і атрымаў у спадчыну шмат іншых маёнткаў. Быў найбагацейшым магнатам таго часу, паводле попісу [[1528]] г. ставіў у войска ВКЛ 466 вершнікаў, г. зн. меў больш за 7 тысяч сем’яў падданых. У [[1522]] [[Каралі польскія|кароль]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] надаў яму прывілей прыпячатаць дакумэнты не зялёным, а чырвоным воскам, на што мелі права толькі асобы каралеўскага роду<ref name="jarasevic">[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/10/Гаштольды.html Гаштольды] // «Спадчына» № 6, 1992.</ref>. У [[1529]] атрымаў графскі тытул ад [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]] [[Клімент VII|Клімента VII]], а ў [[1530]] — тытул графа на [[Геранёны|Мураваных Геранёнах]] ад імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]]. Сабраў вялікую бібліятэку, дзе акрамя кірылычных славянскіх рукапісаў былі кнігі на лацінскай, польскай і чэшскай мовах. Верагодна быў ініцыятарам першай разгорнутай рэдакцыі беларуска-літоўскіх летапісаў, якая ўключала паданне пра паходжанне літоўскай знаці ад рымскіх патрыцыяў, а таксама пра [[Пётр Гаштольд|Пятра Гаштольда]], які нібыта ў часы [[Альгерд]]а спрыяў пашырэнню каталіцтва ў Літве. == Радавод == {{Род Гаштольдаў}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[А. П. Грыцкевіч]]''. Гаштольды // {{крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=517|артыкул=Гаштольд Альбрэхт Марцінавіч|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Вялікія канцлеры літоўскія}} {{Ваяводы віленскія}} {{Ваяводы наваградскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаштольд Альбрэхт}} [[Катэгорыя:Гаштольды|Альбрэхт Гаштольд]] [[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты мазырскія]] [[Катэгорыя:Старосты барысаўскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы новагародскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы троцкія]] [[Катэгорыя:Ваяводы віленскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы полацкія]] [[Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Кафедральным саборы (Вільнюс)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1507—1508 гадоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1512—1522 гадоў]] [[Катэгорыя:Дваране гаспадарскія]] [[Катэгорыя:Намеснікі новагародскія]] ph3iyez40v66li6zkgh7urii1769hn9 5160161 5160159 2026-07-02T05:40:03Z M.L.Bot 261 5160161 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Альбрэхт Гаштольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Надмагілле Альбрэхта Гаштольда. Бернардзіна Занобія дэ Джыяноціс. 1535-1541.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = [[Надмагілле Альбрэхта Гаштольда]] ў [[Віленскі кафедральны сабор|Віленскім кафедральным саборы]]. }} '''Альбрэхт Гаштольд''', іншыя формы імя '''Альберт''', '''Альбрыхт'''<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гаштольды // Альбрехт |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 141 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> (? — снежань {{ДС|||1539}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Дваранін гаспадарскі]] (зг. 1501), [[Намеснік новагародскі|намеснік навагародскі]] (1503—1506), [[Вялікія падчашыі літоўскія|вялікі падчашы літоўскі]] (1505—1509), [[Ваяводы новагародскія|ваявода навагародскі]] (1508—1513), [[ваяводы полацкія|полацкі]] (1513—1519), [[ваяводы троцкія|троцкі]] (1519—1522) і [[ваяводы віленскія|віленскі]] (з 1522), [[вялікія канцлеры літоўскія|вялікі канцлер літоўскі]] (з 1522), стараста бельскі (з 1513) мазырскі (з 1514), гарадзенскі (да 1533)<ref name="БС" />. == Біяграфія == Сын [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]]. Рана застаўся без бацькі, пад апекай маці Ганны з [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] і бабкі княгіні Трабскай. Магчыма, каля 1492 года вучыўся ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскім універсітэце]]. У 1503 годзе браў ўдзел у паспяховым паходзе на [[Крымскае ханства|крымскіх татараў]]. У 1505 годзе абараняў ад татараў Навагрудак. У вайну [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|Маскоўскай дзяржавы супраць ВКЛ]] (1507—1508)<ref name="БС"/> узначальваў абарону [[Смаленск]]а, у 1508 годзе ўдзельнічаў у баях пад [[Орша]]й{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Не падтрымаў [[Мяцеж Глінскіх|мяцеж]] князя [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]], але ў 1509—1510 гадах быў зняволены, напэўна, праз інтрыгі свайго праціўніка [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Радзівіла]]. У 1508—1511 гадах адхілены ад урадаў праз падазрэнні ў прыхільнасці да князя Глінскага, але даказаў сваю невінаватасць. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ]] (1512—1522) у 1514 годзе ўдзельнічаў у абароне [[Полацк]]а ад маскоўцаўх. Патрабаваў выселіць з ВКЛ польскіх каталіцкіх манахаў за няведанне мовы народа і амаральныя паводзіны<ref name="ehb">А. М. Нарбут. Гаштольды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 500.</ref>. Браў удзел у падрыхтоўцы [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статута Вялікага княства Літоўскага 1529 года]]<ref name="БС"/>, па яго ініцыятыве ў Статут уведзены прававыя нормы, паводле якіх чужынцы, што не былі ўраджэнцамі ВКЛ, не мелі права займаць тут урады і набываць нерухомую маёмасць<ref name="ehb"/>. Спрыяў абвяшчэнню ў 1529 годзе [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] вялікім князем літоўскім<ref name="БС"/>, што было спробай адасобіць ВКЛ ад [[Каралеўства Польскае, 1385-1569|Польскага каралеўства]]. Напярэдадні 1495 года атрымаў ад бабулі па маці княгіні Марыны, удавы князя [[Сямён Сямёнавіч Гальшанскі|Сямёна Гальшанскага-Трабскага]] і дачкі князя [[Дзмітрый Сямёнавіч Зубравіцкі|Дзмітрыя «Сякіры» Друцкага-Зубравіцкага]], вялізную спадчыну апошняга: [[Быхаў]] і [[Тайманаў]] на Дняпры, [[Добасна (аграгарадок)|Добасну]] ў Бабруйскай воласці, вялікія маёнткі на Кіеўшчыне, імаверна таксама [[Шклоў]]. Шлюб з адзінаю дачкой і спадкаемніцай князя [[Васіль Удалы|Васіля Вярэйскага]] [[Соф’я Васільеўна|Соф’яй]] на пачатку 16 стагоддзя прынёс яму [[Любэч|Любеч]], [[Валожын]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]], [[Дзяржынск|Койданаў]], [[Радашковічы]] і [[Уса (Дзяржынскі раён)|Усу]] ў Менскім павеце. Купіў, вымяняў і атрымаў у спадчыну шмат іншых маёнткаў. Быў найбагацейшым магнатам свайгоо часу, паводле Попісу 1528 года ставіў у войска ВКЛ 466 вершнікаў, то-бок меў больш за 7 тысяч "службаў" падданых. У 1522 годзе кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] даў яму прывілей на пячатанне дакументаў не зялёным, а чырвоным воскам, на што мелі права толькі асобы каралеўскага роду<ref name="jarasevic">[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/10/Гаштольды.html Гаштольды] // «Спадчына» № 6, 1992.</ref>. У 1529 годзе атрымаў графскі тытул ад Папы Рымскага [[Клімент VII|Клімента VII]], а ў 1530 — тытул графа на [[Геранёны|Мураваных Геранёнах]] ад святарымскага імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]]. Сабраў вялікую бібліятэку, дзе апроч кірылычных славянскіх рукапісаў былі кнігі на лацінскай, польскай і чэшскай мовах. Імаверна быў ініцыятарам першай разгорнутай рэдакцыі [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]], якая ўключала паданне пра паходжанне літоўскай знаці ад рымскіх патрыцыяў, а таксама пра [[Пётр Гаштольд|Пятра Гаштольда]], які нібыта ў часы [[Альгерд]]а спрыяў пашырэнню каталіцтва ў Літве. == Радавод == {{Род Гаштольдаў}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[А. П. Грыцкевіч]]''. Гаштольды // {{крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=517|артыкул=Гаштольд Альбрэхт Марцінавіч|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Вялікія канцлеры літоўскія}} {{Ваяводы віленскія}} {{Ваяводы наваградскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаштольд Альбрэхт}} [[Катэгорыя:Гаштольды|Альбрэхт Гаштольд]] [[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты мазырскія]] [[Катэгорыя:Старосты барысаўскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы новагародскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы троцкія]] [[Катэгорыя:Ваяводы віленскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы полацкія]] [[Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Кафедральным саборы (Вільнюс)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1507—1508 гадоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1512—1522 гадоў]] [[Катэгорыя:Дваране гаспадарскія]] [[Катэгорыя:Намеснікі новагародскія]] c808avv7kxn1u9e55esh0cmmjzzd3nh 5160162 5160161 2026-07-02T06:01:33Z M.L.Bot 261 5160162 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Альбрэхт Гаштольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Надмагілле Альбрэхта Гаштольда. Бернардзіна Занобія дэ Джыяноціс. 1535-1541.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = [[Надмагілле Альбрэхта Гаштольда]] ў [[Віленскі кафедральны сабор|Віленскім кафедральным саборы]]. }} '''Альбрэхт Гаштольд''', іншыя формы імя '''Альберт''', '''Альбрыхт'''<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гаштольды // Альбрехт |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 141 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> (? — снежань {{ДС|||1539}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Дваранін гаспадарскі]] (зг. 1501), [[Намеснік новагародскі|намеснік навагародскі]] (1503—1506), [[Вялікія падчашыі літоўскія|вялікі падчашы літоўскі]] (1505—1509), [[Ваяводы новагародскія|ваявода навагародскі]] (1508—1513), [[ваяводы полацкія|полацкі]] (1513—1519), [[ваяводы троцкія|троцкі]] (1519—1522) і [[ваяводы віленскія|віленскі]] (з 1522), [[вялікія канцлеры літоўскія|вялікі канцлер літоўскі]] (з 1522), стараста бельскі (з 1513) мазырскі (з 1514), гарадзенскі (да 1533)<ref name="БС" />. == Біяграфія == Сын [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]]. Рана застаўся без бацькі, пад апекай маці Ганны з [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] і бабкі княгіні Трабскай. Магчыма, каля 1492 года вучыўся ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскім універсітэце]]. У 1503 годзе браў ўдзел у паспяховым паходзе на [[Крымскае ханства|крымскіх татараў]]. У 1505 годзе абараняў ад татараў Навагрудак. У вайну [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|Маскоўскай дзяржавы супраць ВКЛ]] (1507—1508)<ref name="БС"/> узначальваў абарону [[Смаленск]]а, у 1508 годзе ўдзельнічаў у баях пад [[Орша]]й{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Не падтрымаў [[Мяцеж Глінскіх|мяцеж]] князя [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]], але ў 1509—1510 гадах быў зняволены, напэўна, праз інтрыгі свайго праціўніка [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Радзівіла]]. У 1508—1511 гадах адхілены ад урадаў праз падазрэнні ў прыхільнасці да князя Глінскага, але даказаў сваю невінаватасць. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ]] (1512—1522) у 1514 годзе ўдзельнічаў у абароне [[Полацк]]а ад маскоўцаўх. Патрабаваў выселіць з ВКЛ польскіх каталіцкіх манахаў за няведанне мовы народа і амаральныя паводзіны<ref name="ehb">А. М. Нарбут. Гаштольды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 500.</ref>. Браў удзел у падрыхтоўцы [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статута Вялікага княства Літоўскага 1529 года]]<ref name="БС"/>, па яго ініцыятыве ў Статут уведзены прававыя нормы, паводле якіх чужынцы, што не былі ўраджэнцамі ВКЛ, не мелі права займаць тут урады і набываць нерухомую маёмасць<ref name="ehb"/>. Спрыяў абвяшчэнню ў 1529 годзе [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] вялікім князем літоўскім<ref name="БС"/>, што было спробай адасобіць ВКЛ ад [[Каралеўства Польскае, 1385-1569|Польскага каралеўства]]. Напярэдадні 1495 года атрымаў ад далёкай сваячкі -- княгіні Марыны, удавы князя [[Сямён Сямёнавіч Гальшанскі|Сямёна Гальшанскага-Трабскага]] і дачкі князя [[Дзмітрый Сямёнавіч Зубравіцкі|Дзмітрыя «Сякіры» Друцкага-Зубравіцкага]], вялізную спадчыну апошняга: [[Быхаў]] і [[Тайманаў]] на Дняпры, [[Добасна (аграгарадок)|Добасну]] ў Бабруйскай воласці, вялікія маёнткі на Кіеўшчыне, імаверна таксама [[Шклоў]]. Шлюб з [[Соф’я Васільеўна|Соф’яй]], адзінай дачкой і спадкаемніцай князя [[Васіль Удалы|Васіля Вярэйскага]], на пачатку XVI стагоддзя прынёс яму [[Любэч|Любеч]], [[Валожын]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]], [[Дзяржынск|Койданаў]], [[Радашковічы]] і [[Уса (Дзяржынскі раён)|Усу]] ў Менскім павеце. Купіў, вымяняў і атрымаў у спадчыну шмат іншых маёнткаў. Быў найбагацейшым магнатам свайго часу, паводле Попісу 1528 года ставіў у войска ВКЛ 466 вершнікаў, то-бок меў больш за 7 тысяч "службаў" падданых. У 1522 годзе кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] даў яму прывілей на пячатанне дакументаў не зялёным, а чырвоным воскам, на што мелі права толькі асобы каралеўскага роду<ref name="jarasevic">[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/10/Гаштольды.html Гаштольды] // «Спадчына» № 6, 1992.</ref>. У 1529 годзе атрымаў графскі тытул ад Папы Рымскага [[Клімент VII|Клімента VII]], а ў 1530 — тытул графа на [[Геранёны|Мураваных Геранёнах]] ад святарымскага імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]]. Сабраў вялікую бібліятэку, дзе апроч кірылычных славянскіх рукапісаў былі кнігі на лацінскай, польскай і чэшскай мовах. Імаверна быў ініцыятарам першай разгорнутай рэдакцыі [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]], якая ўключала паданне пра паходжанне літоўскай знаці ад рымскіх патрыцыяў, а таксама пра [[Пётр Гаштольд|Пятра Гаштольда]], які нібыта ў часы [[Альгерд]]а спрыяў пашырэнню каталіцтва ў Літве. == Радавод == {{Род Гаштольдаў}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[А. П. Грыцкевіч]]''. Гаштольды // {{крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=517|артыкул=Гаштольд Альбрэхт Марцінавіч|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Вялікія канцлеры літоўскія}} {{Ваяводы віленскія}} {{Ваяводы наваградскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаштольд Альбрэхт}} [[Катэгорыя:Гаштольды|Альбрэхт Гаштольд]] [[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты мазырскія]] [[Катэгорыя:Старосты барысаўскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы новагародскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы троцкія]] [[Катэгорыя:Ваяводы віленскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы полацкія]] [[Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Кафедральным саборы (Вільнюс)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1507—1508 гадоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1512—1522 гадоў]] [[Катэгорыя:Дваране гаспадарскія]] [[Катэгорыя:Намеснікі новагародскія]] 38r8stu6sx33ht3x5unan2o0z0l7fkn 5160163 5160162 2026-07-02T06:02:38Z M.L.Bot 261 Марына Трабская не была "бабкай па маці". 5160163 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Альбрэхт Гаштольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Надмагілле Альбрэхта Гаштольда. Бернардзіна Занобія дэ Джыяноціс. 1535-1541.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = [[Надмагілле Альбрэхта Гаштольда]] ў [[Віленскі кафедральны сабор|Віленскім кафедральным саборы]]. }} '''Альбрэхт Гаштольд''', іншыя формы імя '''Альберт''', '''Альбрыхт'''<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гаштольды // Альбрехт |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 141 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> (? — снежань {{ДС|||1539}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Дваранін гаспадарскі]] (зг. 1501), [[Намеснік новагародскі|намеснік навагародскі]] (1503—1506), [[Вялікія падчашыі літоўскія|вялікі падчашы літоўскі]] (1505—1509), [[Ваяводы новагародскія|ваявода навагародскі]] (1508—1513), [[ваяводы полацкія|полацкі]] (1513—1519), [[ваяводы троцкія|троцкі]] (1519—1522) і [[ваяводы віленскія|віленскі]] (з 1522), [[вялікія канцлеры літоўскія|вялікі канцлер літоўскі]] (з 1522), стараста бельскі (з 1513) мазырскі (з 1514), гарадзенскі (да 1533)<ref name="БС" />. == Біяграфія == Сын [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]]. Рана застаўся без бацькі, пад апекай маці Ганны з [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] і бабкі княгіні Трабскай. Магчыма, каля 1492 года вучыўся ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскім універсітэце]]. У 1503 годзе браў ўдзел у паспяховым паходзе на [[Крымскае ханства|крымскіх татараў]]. У 1505 годзе абараняў ад татараў Навагрудак. У вайну [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|Маскоўскай дзяржавы супраць ВКЛ]] (1507—1508)<ref name="БС"/> узначальваў абарону [[Смаленск]]а, у 1508 годзе ўдзельнічаў у баях пад [[Орша]]й{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Не падтрымаў [[Мяцеж Глінскіх|мяцеж]] князя [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]], але ў 1509—1510 гадах быў зняволены, напэўна, праз інтрыгі свайго праціўніка [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Радзівіла]]. У 1508—1511 гадах адхілены ад урадаў праз падазрэнні ў прыхільнасці да князя Глінскага, але даказаў сваю невінаватасць. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ]] (1512—1522) у 1514 годзе ўдзельнічаў у абароне [[Полацк]]а ад маскоўцаўх. Патрабаваў выселіць з ВКЛ польскіх каталіцкіх манахаў за няведанне мовы народа і амаральныя паводзіны<ref name="ehb">А. М. Нарбут. Гаштольды // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 500.</ref>. Браў удзел у падрыхтоўцы [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статута Вялікага княства Літоўскага 1529 года]]<ref name="БС"/>, па яго ініцыятыве ў Статут уведзены прававыя нормы, паводле якіх чужынцы, што не былі ўраджэнцамі ВКЛ, не мелі права займаць тут урады і набываць нерухомую маёмасць<ref name="ehb"/>. Спрыяў абвяшчэнню ў 1529 годзе [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] вялікім князем літоўскім<ref name="БС"/>, што было спробай адасобіць ВКЛ ад [[Каралеўства Польскае, 1385-1569|Польскага каралеўства]]. Напярэдадні 1495 года атрымаў ад далёкай сваячкі — княгіні Марыны, удавы князя [[Сямён Сямёнавіч Гальшанскі|Сямёна Гальшанскага-Трабскага]] і дачкі князя [[Дзмітрый Сямёнавіч Зубравіцкі|Дзмітрыя «Сякіры» Друцкага-Зубравіцкага]], вялізную спадчыну апошняга: [[Быхаў]] і [[Тайманаў]] на Дняпры, [[Добасна (аграгарадок)|Добасну]] ў Бабруйскай воласці, вялікія маёнткі на Кіеўшчыне, імаверна таксама [[Шклоў]]. Шлюб з [[Соф’я Васільеўна|Соф’яй]], адзінай дачкой і спадкаемніцай князя [[Васіль Удалы|Васіля Вярэйскага]], на пачатку XVI стагоддзя прынёс яму [[Любэч|Любеч]], [[Валожын]] у [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]], [[Дзяржынск|Койданаў]], [[Радашковічы]] і [[Уса (Дзяржынскі раён)|Усу]] ў Менскім павеце. Купіў, вымяняў і атрымаў у спадчыну шмат іншых маёнткаў. Быў найбагацейшым магнатам свайго часу, паводле Попісу 1528 года ставіў у войска ВКЛ 466 вершнікаў, то-бок меў больш за 7 тысяч «службаў» падданых. У 1522 годзе кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] даў яму прывілей на пячатанне дакументаў не зялёным, а чырвоным воскам, на што мелі права толькі асобы каралеўскага роду<ref name="jarasevic">[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/10/Гаштольды.html Гаштольды] // «Спадчына» № 6, 1992.</ref>. У 1529 годзе атрымаў графскі тытул ад Папы Рымскага [[Клімент VII|Клімента VII]], а ў 1530 — тытул графа на [[Геранёны|Мураваных Геранёнах]] ад святарымскага імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]]. Сабраў вялікую бібліятэку, дзе апроч кірылычных славянскіх рукапісаў былі кнігі на лацінскай, польскай і чэшскай мовах. Імаверна быў ініцыятарам першай разгорнутай рэдакцыі [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]], якая ўключала паданне пра паходжанне літоўскай знаці ад рымскіх патрыцыяў, а таксама пра [[Пётр Гаштольд|Пятра Гаштольда]], які нібыта ў часы [[Альгерд]]а спрыяў пашырэнню каталіцтва ў Літве. == Радавод == {{Род Гаштольдаў}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[А. П. Грыцкевіч]]''. Гаштольды // {{крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=517|артыкул=Гаштольд Альбрэхт Марцінавіч|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Вялікія канцлеры літоўскія}} {{Ваяводы віленскія}} {{Ваяводы наваградскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаштольд Альбрэхт}} [[Катэгорыя:Гаштольды|Альбрэхт Гаштольд]] [[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты мазырскія]] [[Катэгорыя:Старосты барысаўскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы новагародскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы троцкія]] [[Катэгорыя:Ваяводы віленскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы полацкія]] [[Катэгорыя:Канцлеры вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Кафедральным саборы (Вільнюс)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1507—1508 гадоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1512—1522 гадоў]] [[Катэгорыя:Дваране гаспадарскія]] [[Катэгорыя:Намеснікі новагародскія]] fa8g5wy2kq0dwugji6vaes6zqafkwwh 0 43948 5160240 5154610 2026-07-02T11:25:13Z HyBoxwood 141319 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 5160240 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Турку |арыгінальная назва = {{lang-fi|Turku}}<br />{{lang-sv|Åbo}} |падначаленне = |краіна = Фінляндыя |герб = Turku.vaakuna.svg |сцяг = Turku.lippu.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 60|lat_min = 27|lat_sec = 6 |lon_dir = E|lon_deg = 22|lon_min = 16|lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city(174824)_region:FI |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 306,4 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 177 342 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = 721,8 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 20000-20960 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Turku |сайт = http://www.turku.fi/ |мова сайта = fi |мова сайта 2 = sv |мова сайта 3 = en |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} [[Выява:Turku_Cathedral_from_the_obseratory.jpg|thumb|left|Цэнтр Турку (''Выгляд з абсерваторыі'')]] '''Турку''' ({{lang-fi|Turku}}, {{lang-sv|Åbo}} (да 1918 асноўная назва)) — [[горад]] і [[порт]] на Паўднёвым Захадзе [[Фінляндыя|Фінляндыі]], адміністрацыйны цэнтр ляані [[Заходняя Фінляндыя]]. Горад размешчаны пры ўпадзенні [[рака Аўраёкі|ракі Аўраёкі]] ў [[Архіпелагавае мора]]. Колькасць жыхароў на 31 жніўня 2013 года — 181 569 чалавек<ref name="autogenerated2">[http://vrk.fi/default.aspx?docid=7675&site=3&id=0 Колькасць насельніцтва гарадоў Фінляндыі 31.8.2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130928214308/http://vrk.fi/default.aspx?docid=7675&site=3&id=0 |date=28 верасня 2013 }} {{ref-fi}}</ref> — гэта пяты па насельніцтве горад у Фінляндыі, а з улікам прыгарадаў (на канец 2007 года) — трэцяя гарадская агламерацыя (303 492 чалавека) у краіне пасля [[Хельсінкі]] і [[Тамперэ]]<ref>[http://www.vrk.fi/vrk/files.nsf/files/D3B7ACAAF43AB897C22576C800390091/$file/20100131.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101202151534/http://vrk.fi/vrk/files.nsf/files/D3B7ACAAF43AB897C22576C800390091/$file/20100131.htm |date=2 снежня 2010 }} Kuntien asukasluvut kuukausittain aakkosjärjestyksessä 31.1.2010. Регистр населения. Выписка 25.2.2010.</ref>. Горад афіцыйна двухмоўны: [[фінская мова|фінскую мову]] ў якасці асноўнай выкарыстоўваюць 87,7 % насельніцтва; [[шведская мова]] з’яўляецца роднай для 5,3 % ([[2009]]). Турку лічыцца варотамі на Захад, а еўрапейская [[Еўрапейскі маршрут E18|магістраль E18]] злучае яго як з [[Санкт-Пецярбург]]ам, так і са [[Стакгольм]]ам. У горадзе знаходзіцца буйны [[Порт Турку|порт]], які здзяйсняе грузавое і пасажырскае паведамленне з [[Аландскія астравы|Аландскімі астравамі]] і [[Швецыя]]й. [[Аэрапорт Турку]] з’яўляецца пятым па велічыні і другім па грузаперавозках у Фінляндыі. Турку вядомы як навуковы і культурны цэнтр: з XIII стагоддзя тут ужо дзейнічалі дзве школы, а ў [[1640]] годзе заснаваны [[Каралеўская акадэмія Аба|першы ўніверсітэт]] і першая ў Фінляндыі друкарня. У [[1772]] годзе ў Турку стала выдавацца першая ў Фінляндыі газета. Горад сумесна з [[Талін]]ам быў абраны [[культурная сталіца Еўропы|культурнай сталіцай Еўропы]] [[2011]] года<ref>{{Cite web |url=http://www.turku2011.fi/ |title=Turku 2011 — European Capital of Culture |access-date=20 студзеня 2014 |archive-date=23 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723011228/http://www.turku2011.fi/ |url-status=dead }}</ref>. У наш час у горадзе сканцэнтравана каля 50 % біятэхнічнай вытворчасці і амаль 60 % дыягнастычнай прамысловасці краіны. Традыцыйна Турку лічыцца «[[Раство ў Фінляндыі|калядным горадам]]»<ref>[http://www.turku.fi/public/?contentid=38517&nodeid=9289 Турку — Калядны горад Фінляндыі]{{Недаступная спасылка}}</ref>, дзе ўсталёўваецца галоўная [[Раство Хрыстова|калядная]] [[елка]] краіны<ref>{{YLE-N|3443255|"Міс Елка" мае ідэальныя стратэгічныя параметры|28|11|2012|28|11|2012}}</ref> і штогод праходзіць вялікая колькасць культурных мерапрыемстваў. Паводле апытанняў грамадскія думкі, у 2012 годзе Турку займаў другое месца па ўзроўню прывабнасці для пражывання сярод грамадзян Фінляндыі<ref>{{YLE-N|3386348|Апытанне: Тамперэ – лепшы горад Фінляндыі для пражывання|4|4|2012|6|4|2012}}</ref>, а паводле апытанняў 2013 года, жыхары горада былі найбольш задаволены сваім месцам жыхарства сярод іншых гараджан краіны<ref>{{YLE-N|3455336|Жыхары Турку найбольш задаволены сваім месцам жыхарства|18|4|2013|22|4|2013}}</ref>. == Этымалогія == Шведская назва горада '''Åbo''' ({{IPA|[ˈoːbu]||sv-Åbo.ogg}}) складаецца з двух слоў: {{не перакладзена 3|Å (vattendrag)|å|sv}} («рака») і bo («жыць») і перакладаецца як ''тыя, што жывуць уздоўж ракі''<ref>[http://www.turku.fi/public/default.aspx?nodeid=11058&culture=ru-RU&contentlan=11 Горад Турку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111174309/http://www.turku.fi/public/default.aspx?nodeid=11058&culture=ru-RU&contentlan=11 |date=11 студзеня 2012 }}, turku.fi</ref>. Да 1917 года ўжываўся латынізаваны варыянт назвы горада ''Аба'' (ад {{lang-la|Aboensis}}, упершыню ўжыты ў 1270 годзе ў дакументах біскупа Катылуса), а губерня адпаведна звалася [[Аба-Б’ёрнеборгская губерня|''Аба-Б’ёрнеборгскай'']]. Фінская назва '''Turku''' ({{IPA|[ˈturku]||Fi-Turku.ogg}}) этымалагічна звязана са старажытнарускім ''търгъ''<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=%2Fusr%2Flocal%2Fshare%2Fstarling%2Fmorpho&morpho=1&basename=\usr\local\share\starling\morpho\vasmer\vasmer&first=1&text_word=торг&method_word=substring&ic_word=on&text_general=&method_general=substring&ic_general=on&text_origin=&method_origin=substring&ic_origin=on&text_trubachev=&method_trubachev=substring&ic_trubachev=on&text_editorial=&method_editorial=substring&ic_editorial=on&text_pages=&method_pages=substring&ic_pages=on&text_any=&method_any=substring&sort=word&ic_any=on Этымалагічны слоўнік рускай мовы] [[Макс Фасмер|Макса Фасмера]]</ref> (у наш час — ''торг''). З той жа старажытнай індаеўрапейскай крыніцы ўтварыліся назвы гарадоў Германіі — ''Torgau'', Італіі — ''Trieste'', і шведскае слова ''torg''. Апошняе выцесніла першапачатковае запазычанне і дала назву фінскаму ''tori''. Усе прыведзеныя словы азначаюць месца гандлю, рынак<ref>Nykysuomen etymologinen sanakirja. Kaisa Häkkinen ja WSOY 2004.s.1362. ISBN 951-0-27108-X Этымалагічны слоўнік фінскай мовы</ref><ref>{{Cite web |url=http://kaino.kotus.fi/www/verkkojulkaisut/julk125/turku/turku_komm.shtml |title=Цэнтр даследавання айчынных моў. Этымалогія імёнаў гарадоў. Турку (фін.) |access-date=20 студзеня 2014 |archive-date=3 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603111248/http://kaino.kotus.fi/www/verkkojulkaisut/julk125/turku/turku_komm.shtml |url-status=dead }}</ref>. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === Турку знаходзіцца на паўднёва-заходнім ускрайку [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у вусці ракі [[Аўраёкі, Фінляндыя|Аўраёкі]] пры ўпадзенні яе ў [[Архіпелагавае мора]]. Агульная тэрыторыя горада на [[2011]] год складае 306,37 км² з якіх 245,67 км² займае суша, 57,24 км² — марская паверхня, а 3,46 км² — унутраныя вадаёмы. === Часавы пояс === [[Выява:Time zones of Europe.svg|right|100px]] Горад Турку, як і ўся [[Фінляндыя]], знаходзіцца ў [[часавы пояс|часавым поясе]], які пазначаецца па міжнародным стандарце як [[Усходнееўрапейскі час|Eastern European Time (EET)]]. Зрушэнне адносна [[UTC]] складае +2:00 ([[зімовы час]]) / +3:00 ([[летні час]]), з прычыны таго, што ў гэтым часавым поясе дзейнічае пераход на [[летні час]]. === Клімат === {{Клімат горада |Горад_род=Турку (1981-2010) |Крыніца=[https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/35880/2012nro1.pdf?sequence=1 Фінляндскі метэаралагічны інстытут] |Сту_сяр=-4.4 |Сту_сяр_апад=61 |Лют_сяр=-5.2 |Лют_сяр_апад=42 |Сак_сяр=-1.6 |Сак_сяр_апад=43 |Кра_сяр=4.0 |Кра_сяр_апад=32 |Май_сяр=10.2 |Май_сяр_апад=39 |Чэр_сяр=14.5 |Чэр_сяр_апад=59 |Ліп_сяр=17.5 |Ліп_сяр_апад=79 |Жні_сяр=16.0 |Жні_сяр_апад=80 |Вер_сяр=10.9 |Вер_сяр_апад=64 |Кас_сяр=5.9 |Кас_сяр_апад=78 |Ліс_сяр=0.8 |Ліс_сяр_апад=76 |Сне_сяр=-2.6 |Сне_сяр_апад=70 |Год_сяр=5.5 |Год_сяр_апад=723 |Сту_сяр_мін=-7.3|Сту_сяр_макс=-1.7 |Лют_сяр_мін=-8.3|Лют_сяр_макс=-2.1 |Сак_сяр_мін=-4.9|Сак_сяр_макс=2.0 |Кра_сяр_мін=-0.2|Кра_сяр_макс=8.8 |Май_сяр_мін=4.8 |Май_сяр_макс=15.5 |Чэр_сяр_мін=9.3 |Чэр_сяр_макс=19.5 |Ліп_сяр_мін=12.6|Ліп_сяр_макс=22.3 |Жні_сяр_мін=11.6|Жні_сяр_макс=20.5 |Вер_сяр_мін=7.2 |Вер_сяр_макс=14.9 |Кас_сяр_мін=3.2 |Кас_сяр_макс=8.8 |Ліс_сяр_мін=-1.6|Ліс_сяр_макс=3.0 |Сне_сяр_мін=-5.3|Сне_сяр_макс=-0.1 |Год_сяр_мін=1.8 |Год_сяр_макс=9.3 |Сту_а_макс=8.5 |Сту_а_мін=-34.8 |Лют_а_макс=10.2 |Лют_а_мін=-28.0 |Сак_а_макс=15.8 |Сак_а_мін=-23.7 |Кра_а_макс=24.5 |Кра_а_мін=-10.9 |Май_а_макс=30.0 |Май_а_мін=-5.8 |Чэр_а_макс=31.6 |Чэр_а_мін=-1.2 |Ліп_а_макс=32.1 |Ліп_а_мін=1.8 |Жні_а_макс=31.1 |Жні_а_мін=0.2 |Вер_а_макс=24.5 |Вер_а_мін=-5.2 |Кас_а_макс=18.0 |Кас_а_мін=-15.0 |Ліс_а_макс=11.3 |Ліс_а_мін=-19.8 |Сне_а_макс=10.0 |Сне_а_мін=-27.5 |Год_а_макс=32.1 |Год_а_мін=-34.8 |}} == Насельніцтва == Паводле даных [[1880]] года, насельніцтва горада складалі: [[фіны]] — 53,6 %, [[шведы]] — 41,9 %. Агульнае насельніцтва горада ў канцы [[XIX]] стагоддзя каля 23,7 тыс. жыхароў. У [[2009]] годзе [[фінская мова|фінскую мову]] ў якасці асноўнай выкарыстоўвалі 87,7 % жыхароў Турку, а [[шведская мова]] з’яўляецца роднай для 5,3 % насельніцтва. Іншыя нацыянальныя групы прадстаўлены рознымі саюзамі і таварыствамі: дзейнічае Рускі клуб, у 2009 годзе зарэгістравана [[Таварыства ўкраінцаў у Фінляндыі]]. === Колькасць насельніцтва === ;У XIX стагоддзі {| border="1" class="toccolours" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |- style="background-color: silver" |- | bgcolor="#EAD177" | '''Год''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1805''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1810''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1840''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1850''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1860''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1865''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1870''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1875''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1880''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1890''' |--- | bgcolor=#E3E3E3 |'''Насельніцтва''' | 11 300 |{{памяншэнне}} 10 224 |{{павелічэнне}} 13 145 |{{павелічэнне}} 17 178 |{{памяншэнне}} 16 870 |{{павелічэнне}} 18 109 |{{павелічэнне}} 19 617 |{{павелічэнне}} 22 018 |{{павелічэнне}} 23 701 |{{павелічэнне}} 30 096 |--- |} ;У XX стагоддзі {| border="1" class="toccolours" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |- style="background-color: silver" |- | bgcolor="#EAD177" | '''Год''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1900''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1910''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1920''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1930''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1940''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1950''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1960''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1980''' | bgcolor="#FFEE99" |'''1990''' |--- | bgcolor=#E3E3E3 |'''Насельніцтва''' |{{павелічэнне}} 38 235 |{{павелічэнне}} 49 691 |{{павелічэнне}} 58 367 |{{павелічэнне}} 66 654 |{{павелічэнне}} 75 419 |{{павелічэнне}} 101 824 |{{павелічэнне}} 124 359 |{{павелічэнне}} 163 680 |{{памяншэнне}} 159 180 |--- |} ;У XXI стагоддзі {| border="1" class="toccolours" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |- style="background-color: silver" |- | bgcolor="#EAD177" | '''Год''' | bgcolor="#FFEE99" |'''2000''' | bgcolor="#FFEE99" |'''2009''' | bgcolor="#FFEE99" |'''2010''' | bgcolor="#FFEE99" |'''2011'''<ref name="autogenerated2" /> | bgcolor="#FFEE99" |'''2012'''<ref>[http://vrk.fi/default.aspx?docid=6847&site=3&id=0 Suomen asukasluvut kuukausittain — Kunnittain aakkosjärjestyksessä] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131003192016/http://vrk.fi/default.aspx?docid=6847&site=3&id=0 |date=3 кастрычніка 2013 }} 31.12.2012. Väestörekisterikeskus{{ref-fi}}</ref> | bgcolor="#FFEE99" |'''2013'''<ref>[http://vrk.fi/default.aspx?docid=7675&site=3&id=0 Suomen asukasluvut kuukausittain — Kunnittain aakkosjärjestyksessä] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130928214308/http://vrk.fi/default.aspx?docid=7675&site=3&id=0 |date=28 верасня 2013 }} 31.8.2013. Väestörekisterikeskus{{ref-fi}}</ref> |--- | bgcolor=#E3E3E3 |'''Насельніцтва''' |{{павелічэнне}} 172 561 |{{павелічэнне}} 176 087 |{{павелічэнне}} 177 342 |{{павелічэнне}} 178 670 |{{павелічэнне}} 180 314 |{{павелічэнне}} 181 569 |--- |} == Планіроўка горада == [[Выява:Districts of Turku 2012.png|thumb|200px|Карта раёнаў Турку, 2012]] год {{Асноўны|Тэрытарыяльны падзел Турку}} Самая старая з захаваных карт Турку датавана 1634 годам і, верагодна, складзена інжынерам {{Нп5|Улаф Гангіус|Улафам Гангіусам|fi|Olof Gangius}}. Рака [[Аўраёкі, Фінляндыя|Аўраёкі]], адна з найбуйнейшых у Фінляндыі, падзяляе горад на дзве часткі — паўночную і паўднёвую. Берагі злучаюць сем мастоў. У ніжнім цячэнні ракі, там дзе мост замінаў бы суднаходству, пешаходаў і веласіпедыстаў перапраўляе бясплатны паром [[Фёры]] ({{lang-fi|{{не перакладзена 3|Föri|Föri|fi}}}}). Горад падзяляецца на 9 [[Тэрытарыяльныя акругі Турку|акруг]], якія складаюцца з драбнейшых тэрытарыяльных адзінак — [[Раёны Турку|раёнаў]] (агулам іх налічваецца 134). {{кал|3}} * [[Цэнтральная акруга Турку|Цэнтральная акруга]] * [[Акруга Турку Хірвенсала-Какскерта|Акруга Хірвенсала-Какскерта]] * [[Акруга Турку Уітама-Скансі|Акруга Скансі-Уітама]] * [[Акруга Турку Іцяхар'ю-Варысуа|Акруга Іцяхар’ю-Варысуа]] * [[Акруга Турку Корайнен|Акруга Корайнен]] * [[Акруга Турку Тамперээнтые|Акруга Тамперээнтые]] * [[Акруга Турку Кунінкая|Акруга Кунінкая]] * [[Акруга Турку Пансіа-Юркяля|Акруга Пансіа-Юркяля]] * [[Акруга Турку Маарыа-Паатынен|Акруга Маарыа-Паатынен]] {{канец кал}} == Эканоміка == У раёне [[Купіта]] працуе цэнтр [[Высокія тэхналогіі|высокіх тэхналогій]] — [[Тэхнапарк Турку]]. На захадзе горада знаходзіцца [[суднаверф]] канцэрна [[STX Europe]], які будуе міжнародныя [[круізны лайнер|круізныя лайнеры]]. Насупраць суднаверфі размешчаны нафтаперапрацоўчы камбінат. == Транспарт == {{Гл. таксама|Транспарт у Фінляндыі}} Турку — буйны транспартны вузел Фінляндыі. У горадзе перасякаюцца аўтамабільныя і чыгуначныя магістралі, маюцца буйныя марскі і рачны порты, а таксама [[аэрапорт Турку|аэрапорт]]. === Аўтамабільны === Асновай дарожнай сеткі з’яўляецца аўтамагістраль {{таблічка-eu|18}}, якая вядзе праз порт у [[Швецыя|Швецыю]] і [[Нарвегія|Нарвегію]], а ў Фінляндыі па маршруце: Турку — [[Хельсінкі]] — [[Котка (горад)|Котка]] (і далей на [[Санкт-Пецярбург]]). У 2013 годзе [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскім саюзам]] прыняты праект, які прадугледжвае фінансаванне развіцця камерцыйнай і прадпрымальніцкай дзейнасці ўздоўж трасы<ref>{{YLE-N|3449943|На сродкі ЕС рабочыя месцы вакол трасы Е-18|15|2|2013|15|2|2013}}</ref>. Іншая магістраль {{таблічка-eu|63}} злучае: Турку — [[Тамперэ]] — [[Ювяскюля]] — [[Куопіа]]. Яшчэ адзін маршрут {{таблічка-eu|08}} злучае: Турку — [[Раўма]] — [[Поры (горад)|Поры]] — [[Вааса]] — [[Кокала]] — [[Раахэ]] — [[Оўлу]] — [[Кемі]] — [[Торніа]] — [[Тромсё]]. Старая [[Каралеўская дарога]] праходзіць па маршруце Турку — [[Хяменліна]] — [[Выбарг]]. З суседнімі раёнамі горад злучаюць кальцавая дарагая (40) і дарога Турку-[[Наанталі]]. Будаўніцтва новых аўтамагістраляў стала часткай генплана Турку (2000). Часткова ўведзена ў эксплуатацыю Кальцавая дарога па Турку. Рэалізуецца план забудовы Хельсінгінкату, які дазволіць пабудаваць новы мост праз раку Аўру паміж Хямеентые і Анінкайстэнсілта. Пасля завяршэння будаўніцтва грузавы транспарт пойдзе ў абыход цэнтра. === Гарадскі === [[Выява:Turku Aurakatu.jpg|thumb|250px|Аўтобусы на адной з цэнтральных вуліц горада — Аўракату]] {{асноўны артыкул|Аўтобусны транспарт Турку}} Гарадскі грамадскі транспарт Турку — [[аўтобус]]. Арганізацыяй маршрутаў і кіраванне гарадскім транспартам ажыццяўляецца Бюро грамадскага транспарту Турку ({{lang-fi|{{не перакладзена 3|Turun joukkoliikennetoimisto|Turun joukkoliikennetoimisto|fi}}}}), размешчанае на [[Гандлёвая плошча Турку|Гандлёвай плошчы]]<ref>[http://bussit.turku.fi Jatka palveluun] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100308231501/http://bussit.turku.fi/ |date=8 сакавіка 2010 }}</ref>. Аўтобусная сетка развітая, вадзіцелі пільна трымаюцца раскладу руху. Галоўная транспартная развязка ў горадзе — гандлёвая плошча ({{lang-fi|kauppatori}}), куды прыходзяць практычна ўсе аўтобусы. Квіток ({{lang-fi|kertalippu}}) каштуе 2,50 еўра, ён дзейнічае на працягу 2 гадзін і дазваляе здзяйсняць паездкі на розных аўтобусных маршрутах. Кошт сутачнага праязнога квітка на 24 гадзіны ({{lang-fi|matkailulippu}}) — 5,50 еўра. Існуе сістэма зніжак. У будучыні прадугледжана таксама развіццё рэйкавага транспарту. === Марскі === {{Асноўны артыкул|Порт Турку}} З [[Порт Турку|порта Турку]] ({{lang-fi|Turun satama}}) штодня адпраўляюцца паромы ў [[Стакгольм]], а таксама ў [[Марыехамн]] і [[Лонгнес]] ([[Аландскія астравы]]). Пасажырскія перавозкі ажыццяўляюць паромы кампаній [[Silja Line]] ([[Baltic Princess]] адпраўленне ўвечар, [[M/S Galaxy]] — раніцай) і [[Viking Line]] ([[M/S Isabella]] — увечар, [[M/S Amorella]] — раніцай) і [[SeaWind Line]]. Адзначаецца рост пасажырскіх перавозак<ref>{{YLE-N|6795313|Талін прыцягвае фінскіх турыстаў|26|8|2013|26|8|2013}}</ref>. Новы генплан Турку ([[2000]] год) адхіліў ідэю пераносу порта ў раён [[Пансіа]], якая існавала раней, як нерацыянальную. === Аэрапорт === {{Асноўны артыкул|Турку (аэрапорт)}} [[Аэрапорт Турку]] ({{lang-fi|{{не перакладзена 3|Turun lentoasema|Turun lentoasema|fi}}}}) знаходзіцца за 8 км на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Да аэрапорта ад гандлёвай плошчы ходзіць аўтобус № 1. Акрамя ўнутраных рэйсаў, ажыццяўляюцца палёты ў [[Стакгольм]], [[Капенгаген]], [[Рыга|Рыгу]] і [[Гданьск]]<ref>[http://www.finavia.fi/lentoasemat/lentoasema_turku Turku — Finavia]</ref>. Для пашырэння будынка аэрапорта Упраўленне паветранага транспарту стварыла праект, які дае магчымасць павялічыць аб’ём новага будаўніцтва ў адпаведнасці з новым генпланам горада ([[2000]]). == Тэлекамунікацыі і СМІ == === Газеты === Заснаваная ў 1904 годзе штодзённая газета на фінскай мове «[[Turun Sanomat]]» на канец 2011 года мела тыраж 103 314 асобнікаў<ref>{{Cite web |url=http://www.levikintarkastus.fi/levikkitietokanta/index.php |title=Levikkihaku 1.8.2012. |access-date=20 студзеня 2014 |archive-date=5 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205081457/http://www.levikintarkastus.fi/levikkitietokanta/index.php |url-status=dead }}</ref>. Другім па значнасці выданнем з’яўляецца газета на шведскай мове — «[[Åbo Underrättelser]]». == Славутасці == === Культавыя будынкі === У старадаўнім [[Кафедральны сабор Турку|лютэранскім Кафедральным саборы]] ({{lang-fi|Tuomiokirkko}}; {{lang-sv|Domkyrkan}}) хоры з напрастольным абразам шведскага жывапісца Вестына і фрэскамі Экмана, надмагільныя капэлы знакамітых дзеячаў з карцінамі на шкле [[Уладзімір Дзмітрыевіч Свярчкоў|Уладзіміра Свярчкова]], а таксама створаны ў [[1865]] годзе цудоўны саркафаг шведскай каралевы [[Катарына Монсдотэр, шведская каралева|Катарыны Монсдотэр]] (пам. [[1612]]). Невялікі, але арыгінальны па архітэктуры і аздоблены ўнутры праваслаўны [[Царква Святой Аляксандры, Турку|Аляксандраўскі храм]] упрыгожаны [[абраз]]мі працы фінскага мастака {{не перакладзена 3|Бернт Гудэнйелм|Бернта Гудэнйелма|fi|Berndt Godenhjelm}}. {|class="graytable" style="background-color:#EEE8AA;border:10px; font-size:100%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center" |+ |width="5%"|[[Файл:Turku cathedral 26-Dec-2004.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Mikaelinkirkko2.JPG|170px]] |width="5%"|[[Файл:Martin Kirkko.jpg|170px]] |width="5%"|[[Файл:Pyhän Katariinan kirkko, Turku.jpg|170px]] |width="5%"|[[Файл:Ecumenical Art Chapel of St. Henry out.jpg|170px]] |- |[[Кафедральны сабор Турку|'''Кафедральны сабор''']] <br /> <small>(лютэранскі)</small> |[[Міхайлаўскі сабор, Турку|'''Міхайлаўскі сабор''']] <br /> <small>(лютэранскі)</small> |[[Царква Марціна (Турку)|'''Царква Марціна''']] <br /> <small>(лютэранскі)</small> |[[Царква Святой Кацярыны, Турку|'''Царква Кацярыны''']] <br /> <small>(лютэранская)</small> |Экуменічная капліца |} {|class="graytable" style="background-color:#EEE8AA;border:10px; font-size:100%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center" |+ |width="5%"|[[Файл:Empress Alexandra Martyr Church Turku Finland.jpg|180px]] |width="5%"|[[Файл:Church of the Dormition in Turku.jpg|180px]] |width="5%"|[[Файл:Turku Catholic Church.jpg|120px]] |width="5%"|[[Файл:Turun Betel-kirkko 1 AB.jpg|180px]] |width="5%"|[[Файл:Turku Jewish Synagogue.jpg|180px]] |- |[[Царква Святой Аляксандры, Турку|'''Аляксандраўскі храм''']] <br /> <small>([[Гельсінгфорская мітраполія|фінскі]])</small> |[[Успенская царква, Турку|'''Успенская царква''']] <br /> <small>([[Патрыяршыя прыходы ў Фінляндыі|руская]])</small> |[[Касцёл Святой Брыгіты|'''Касцёл''']] <br /> <small>([[Каталіцтва ў Фінляндыі|каталіцкі]])</small> |'''[[Царква Бетэл]]''' <br /> <small>([[Адвентызм|адвентыстаў]])</small> |[[Сінагога Турку|'''Сінагога''']] |} === Музеі === У Турку і яго наваколлях знаходзяцца шэраг музеяў, якія маюць агульнанацыянальнае значэнне для Фінляндыі. У 2009 годзе найбольш вядомыя з іх наведала 707 624 чалавека: {| class="wikitable" ! Месца ! ! Славутасць ! Наведвальнікаў ! Месца ! ! Славутасць ! Наведвальнікаў |- | 1. || [[Файл:Aboa Vetus, Ars Nova -museo, Turku.jpg|120px]] || [[Aboa Vetus & Ars Nova]] || 167 751 || 7. || [[Файл:Wäinö Aaltosen museo.jpg|120px]] || [[Музей Вяйнэ Аалтанена]] || 18 443 |- | 2. || [[Файл:Turku cathedral 26-Dec-2004.jpg|120px]] || [[Кафедральны сабор Турку]] || 159 451 || 8. || [[Выява:Calm as a cow.jpg|120px]] || [[Ферма Курала]] || 16 760 |- | 3. || [[Выява:Suomen Joutsen 2007-07-30.jpg|120px]] || [[Forum Marinum]] || 119 511 || 9. || [[Выява:Centaurea jacea Ruissalo.jpg|120px]] || [[Батанічны сад, Турку|Батанічны сад]] || 15 650 |- | 4. || [[Выява:Turku Castle.jpg|120px]] || [[Замак Турку|Гістарычны музей]] || 113 207 || 10. || [[Выява:Turun apteekkimuseo.jpg|120px]] || [[Музей-аптэка]] і [[Асабняк Квенселаў]] || 12 408 |- | 5. || [[Файл:Luostarinmäen käsityöläismuseo, vaununtekijän verstas.jpg|120px]] || [[Музей рамяства Луастарынмякі]] || 35 596 || 11. || [[Файл:Lepidoptera of Kurjenrahka.jpg|120px]] || [[Біялагічны музей]] || 10 024 |- | 6. || [[Файл:Turku Museum of Art.jpg|120px]] || [[Мастацкі музей, Турку|Мастацкі музей]] || 30 311 || 12. || [[Выява:Sibelius-museo Turku.jpg|120px]] || [[Музей музыкі Яна Сібеліуса|Музей музыкі]] || 8512 |} {{^|1em}} {|class="graytable" style="background-color:#EEE8AA;border:10px; font-size:100%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center" |+ |width="5%"|[[Файл:Turku Castle bailey.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Turku Museum of Art.jpg|180px]] |width="5%"|[[Файл:Aboa Vetus, Ars Nova -museo, Turku.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Luostarinmäki Handicrafts Museum.JPG|160px]] |width="5%"|[[Файл:Sibelius-museo Turku.jpg|175px]] |- |'''[[Замак Турку|Гістарычны музей]]''' |'''[[Мастацкі музей, Турку|Мастацкі музей]]''' |'''[[Aboa Vetus & Ars Nova]]''' |'''[[Музей рамяства Луастарынмякі|Музей рамёстваў]]''' |'''[[Музей музыкі Яна Сібеліуса|Музей музыкі]]''' |} {|class="graytable" style="background-color:#EEE8AA;border:10px; font-size:100%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center" |+ |width="5%"|[[Файл:Wäinö Aaltosen museo.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Forum Marinum Turku.jpg|180px]] |width="5%"|[[Файл:Suomen Joutsen 2.jpg|175px]] |width="5%"|[[Файл:Biologinen museo, Turku 2.JPG|170px]] |width="5%"|[[Файл:Turun apteekkimuseo.jpg|175px]] |- |'''[[Музей Вяйнэ Аалтанена]]''' |'''[[Forum Marinum]]''' |'''[[Суомен Ёўтсен]]''' |'''[[Біялагічны музей]]''' |'''[[Музей-аптэка]]''' |} {|class="graytable" style="background-color:#EEE8AA;border:10px; font-size:100%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center" |+ |width="5%"|[[Файл:Botanical Garden of Turku University.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Kuralan kylämäki.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Vartiovuoren tähtitorni.jpg|130px]] |width="5%"|[[Файл:Ett Hem 01.JPG|175px]] |width="5%"|[[Файл:Brinkhallin kartano.jpg|175px]] |- |[[Батанічны сад, Турку|'''Батанічны сад''']] |'''[[Ферма Курала]]''' |'''[[Музей мараплаўства]]''' |'''[[Дом-музей Ett Hem]]''' |'''[[Брынкала]]''' |} === Архітэктура === Архітэктура Турку XVIII—XX стагоддзяў прадстаўлена класіцызмам, нацыянальным рамантызмам і фінскім функцыяналізмам. ==== Плошчы ==== У генеральным плане Турку архітэктар [[Карл Людвіг Энгель|Карл Энгель]] запланаваў будаўніцтва васьмі плошчаў, аднак, толькі толькі частка гэтага праекта была ажыццёўлена. {|class="graytable" style="background-color:#EEE8AA;border:10px; font-size:100%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center" |+ |width="5%"|[[Файл:Vanha Suurtori, Turku, Katedralskolan.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Torghandel, Åbo salutorg 2008.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Ravintola Puutorin Vessa1.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Turku main library and Vahatori.jpg|160px]] |width="5%"|[[Файл:Varvintori.JPG|160px]] |- |[[Старая плошча, Турку|'''Старая плошча''']] |[[Гандлёвая плошча Турку|'''Гандлёвая плошча''']] |[[Дроўная плошча, Турку|'''Дроўная плошча''']] |[[Малая плошча, Турку|'''Малая плошча''']] |'''[[Суднаверфавая плошча]]''' |} ==== Тэатры ==== <gallery> Svenskateater.JPG|[[Шведскі тэатр (Турку)|Шведскі тэатр]] Municipal Theatre of Turku.jpg|[[Гарадскі тэатр, Турку|«Медны» тэатр]] Concert hall of Turku.jpg|[[Канцэртная зала, Турку|Канцэртная зала]] </gallery> ==== Асобныя будынкі ==== <gallery> Åbo Akademi main building.jpg|[[Акадэмія Аба]] Turku Katedralskolan.jpg|[[Шведскі ліцэй, Турку|Шведскі ліцэй]] Turku City Library2.jpeg|[[Бібліятэка Турку]] Turku Market Hall, north end.jpg|[[Рынак Турку|Рынак]] </gallery> === Забавы === * [[Свінаўтка]] каля гатэля-аквапарка «Карыбія» * Кафэ «[[Puutorin Vessa]]» (літаральна «Туалет на [[Дроўная плошча, Турку|Дроўнай плошчы]]»). == Мерапрыемствы, якія праводзяцца ў Турку == У [[2003]], [[2009]] і [[2010]] гадах горад праходзіла міжнародная рэгата парусных суднаў ''{{не перакладзена 3|The Tall Ships' Races|The Tall Ships' Race|en}}''<ref>[http://www.tallshipsrace.fi/ The Tall Ships' Races Baltic 2009<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081223003100/http://www.tallshipsrace.fi/ |date=23 снежня 2008 }}</ref>. На востраве [[Руісала]] штогод улетку праводзіцца рок-фестываль [[Ruisrock]]. У [[2010]] годзе ён адзначыў сваё саракагоддзе. == Пабрацімскія сувязі == {{col-begin}} {{col-2}} === Гарады-пабрацімы === {| class=wikitable |- valign=bottom !Краіна ! !Горад !Год !Заўвагі |- |{{NOR}} |[[Выява:Bergen våpen.svg|20px|Нарвегія]] |[[Берген]] |з [[1946]] года | |- |{{SWE}} |[[Файл:Göteborg kommunvapen - Riksarkivet Sverige.svg|20px|Швецыя]] |[[Гётэбарг]] |з [[1946]] года | |- |{{DEN}} |[[Файл:Coat of arms of Aarhus.svg|20px|Данія]] |[[Орхус]] |з [[1946]] года | |- |{{RUS}} |[[Выява:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|20px|Расія]] |[[Санкт-Пецярбург]] |з [[1953]] года |<ref>[http://kremlin.ru/news/18408 Святкаванне 60-годдзя ўсталявання пабрацімскіх сувязяў паміж Санкт-Пецярбургам і Турку]</ref><ref>{{YLE-N|6704551|Пытанні эканомікі сталі галоўнай тэмай перамоў прэзідэнтаў Расіі і Фінляндыі|25|6|2013|26|6|2013}}</ref> |- |{{POL}} |[[Файл:POL Gdańsk COA.svg|20px|Польшча]] |[[Гданьск]] |з [[1958]] года | |- |{{ROM}} |[[Выява:ROU_CT_Constanta_CoA.png|20px|Румынія]] |[[Канстанца]] |з [[1963]] года | |- |{{BUL}} |[[Файл:Герб на Варна, България.svg|20px|Балгарыя]] |[[Варна]] |з [[1963]] года | |- |{{GER}} |[[Выява:Rostock Wappen.svg|20px|Германія]] |[[Ростак]] |з [[1963]] года | |- |{{GER}} |[[Выява:DEU Koeln COA.svg|20px|Германія]] |[[Кёльн]] |з [[1967]] года | |- |{{HUN}} |[[Выява:HUN Szeged Címer.svg|20px|Венгрыя]] |[[Сегед]] |з [[1971]] года | |- |{{SVK}} |[[Выява:Flag of Bratislava.svg|20px|border|Славакія]] |[[Браціслава]] |з [[1976]] года | |- |{{ITA}} |[[Выява:FlorenceCoA.svg|20px|Італія]] |[[Фларэнцыя]] |з [[1992]] года | |- |{{CHN}} |[[Выява:中華人民共和國國徽.svg|20px|Кітай]] |[[Цяньцзінь]] |з [[2000]] года | |- |{{EST}} |[[Выява:Tartu coat of arms.svg|20px|Эстонія]] |[[Тарту]] |з [[2008]] года | |- |} {{col-2}} === Гарады-партнёры === {| class=wikitable |- valign=bottom !Краіна ! !Горад !Год !Заўвагі |- |{{EST}} |[[Выява:Tallinn wapen.svg|20px|Эстонія]] |[[Талін]] | | |- |{{EST}} |[[Выява:Kuressaare coatofarms.png|20px|Эстонія]] |[[Курэсаарэ]] | | |- |} {{col-end}} == Вядомыя асобы == * [[Маўна Койвіста]] — прэзідэнт Фінляндыі * [[Вальфрыд Мікалаевіч Трэер]] (1901—1984) — беларускі і савецкі вучоны ў галіне машыназнаўства, надзейнасці і даўгавечнасці машын і прыбораў. * [[Карл Б’ёркман]] (1873—1948) — першы прэм’ер-міністр Аландскіх астравоў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|16к|Турку}} С. 49. == Спасылкі == * [http://www.turku.fi/Public/default.aspx?culture=en-US&contentlan=2&nodeid=23 Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080915032057/http://www.turku.fi/Public/default.aspx?culture=en-US&contentlan=2&nodeid=23 |date=15 верасня 2008 }} * [http://www.2helsinki.info/turku_i_naantali.html Артыкул пра горад Турку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305202305/http://www.2helsinki.info/turku_i_naantali.html |date=5 сакавіка 2012 }} {{Гарады Фінляндыі}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Турку| ]] edz25rdoiieaqufsno6na8ldfwaybvh 0 45361 5160157 5082514 2026-07-02T05:23:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160157 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя |Тып = ГЭС |Назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Краіна = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Пазіцыйная карта = |Уласнік = |Дэвелапер = |Статус = |Рака = |Каскад = |Пачатак будаўніцтва = |Увод агрэгатаў = |Магутнасць = <!-- Мвт --> |Выпрацоўка электрычнасці = <!-- млн кВт·ч --> |Тып ГЭС = |Разліковы напор = <!-- м --> |Тып турбін = паў-Каплан з вертыкальным валам |Турбіны = 1 |Расход праз турбіны = <!-- м?/з --> |Электрагенератары = |Магутнасць генератараў = <!-- Мвт =--> |Тып плаціны = |Вышыня плаціны = <!-- м --> |Даўжыня плаціны = <!-- м --> |Шлюз = |ОРУ = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Жодзінская ГЭС''' — [[малая гідраэлектрастанцыя]] на рацэ [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Пліса]] ў [[Жодзіна|Жодзіне]]. Уведзена ў эксплуатацыю ў канцы мая 2009 года<ref name="wtw">[https://www.wtw-poland.com/ru/novosti/420-rozruch-mew-zchodino Запуск Жодинской ГЭС]</ref>. == Характарыстыка == Пабудавана на існуючым вадаскідзе, выкарыстоўвае сіфонны падвод вады<ref>[https://electromax.by/obekty/zhodinskaya-ges/ Жодинская ГЭС]</ref>. Вада на турбіну падаецца з вадасховішча на рацэ [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Пліса]] з дапамогай сіфоннага трубаправода, размешчанага пад мастом. Побач з мастом размешчаны будынак электрастанцыі, які мае сталёвую канструкцыю, што дазволіла скараціць выдаткі на ўстаноўку турбіны і будаўніцтва ГЭС<ref name="wtw"/>. Вызначаная магутнасць — 30 [[кВт]]<ref>[https://www.sb.by/articles/mal-zolotnik.html Мал золотник…]</ref>. На міні-ГЭС усталявана адна турбіна паў-Каплан сіфоннага тыпу з вертыкальным валам польскай вытворчасці з выпрацоўкай электрычнасці 178 тыс. кВт*гадзін штогод<ref>{{Cite web |url=https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/Reestr-sertifikatov-na-06042018.docx |title=Реестр сертификатов |access-date=16 студзеня 2026 |archive-date=7 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707073351/http://minpriroda.gov.by/uploads/files/Reestr-sertifikatov-na-06042018.docx |url-status=dead }}</ref>. Кошт абсталявання — 278 млн. [[Беларускі рубель|бел. руб.]], агульны кошт праекту — 985 млн бел. руб.<ref>[https://www.kopyl.gov.by/be/rovd/item/6760-v-minskoj-oblasti-zaversheno-stroitelstvo-zhodinskoj-maloj-ges-2008.html В Минской области завершено строительство Жодинской малой ГЭС]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Беларускія ГЭС}} [[Катэгорыя:Гідраэлектрастанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Электрастанцыі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Электрастанцыі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Жодзіна]] [[Катэгорыя:Пліса (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:2009 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]] gc35arwg8ytja3j8u16x273esr6vqim 0 45695 5160066 4450120 2026-07-01T19:49:44Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5160066 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Рэпруа |Нацыянальная назва = ka/რეპრუა |Выява = RepruaRiver2.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 0.018 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = [[Чорнае мора]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Грузія |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Рэпруа''' ({{lang-ka|რეპრუა}}) — рака ў [[Абхазія|Абхазіі]], [[Грузія|Грузіі]] самая кароткая ў свеце рака. Уяўляе сабой магутны выхад падземнай [[карст]]авай ракі, якая праз 18 метраў уліваецца ў [[Чорнае мора]]. Рэпруа забяспечвае водазабор усёй [[Гагра|Гагры]]. Збіраецца вада ў пячорах, размешчаных у высакагор’і на плато Арабіка на вышыні 2500 м, за 12-15 км ад узбярэжжа Чорнага мора. Таксама рака сілкуецца ад найглыбейшай пячоры свету [[Пячора Крубера-Варонья|Крубера-Варонья]]. З’яўляецца адной з самых халодных рэк [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа|Чарнаморскага ўзбярэжжа Каўказа]]. == Спасылкі == {{Commons}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-23}} [[Катэгорыя:Рэкі Абхазіі]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Чорнае мора]] [[Катэгорыя:Падземныя рэкі]] 4nxbi4ybrifcx90jg3wc0ae1d8ekbpn 0 46477 5160183 4428642 2026-07-02T08:45:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літоўка з вербамі */ 5160183 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Русецкі}} {{Мастак | імя = Канут Русецкі | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Kanut_Rusiecki._Канут_Русецкі.jpg | шырыня = | загаловак =К. Русецкі. Аўтапартрэт, паміж [[1831]]—[[1840]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль =пераходны ад [[класіцызм]]у да [[рамантызм]]у | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = [[Альфрэд Ромер]], [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі]] | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Kanuty Rusiecki }} '''Канут Русецкі''' ({{lang-pl|Kanuty Rusiecki}}, {{lang-ru|Канут Иванович Русецкий}}; {{ДН|20|1|1801}}, Сцебякі каля [[Панявежыс|Панявежа]] — {{ДС|21|8|1860}}, {{МС|Вільня|ў Вільнюсе}}) — беларуска-польска-літоўскі мастак. == Жыццяпіс == {{змест злева}} [[Image:Bernardine Cemetery Kanuty Rusiecki.JPG|thumb|магіла К. Русецкага]] Нарадзіўся ў збяднелай шляхецкай сям’і віленскага суддзі Яна Русецкага і Тэрэзы з Рамановічаў. Першапачатковую адукацыю атрымаў у бернардынскай школе ў Трашкунах (1809—1815). У 1816 годзе пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] — спачатку на факультэце права, таксама вучыўся архітэктуры на фізіка-матэматычным факультэце. У 1818 паступіў у школу мастацтваў пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і з гэтага часу прысвяціў сябе мастацтву. Займаўся таксама скульптурай у [[Казімір Ельскі|Казіміра Ельскага]]. Дэбютаваў на першай выстаўцы вытанчаных мастацтваў у Вільні (1820). Падчас вучобы ва ўніверсітэце быў звязаны з [[Філаматы|філаматамі]]. Пазней вучыўся ў Парыжскай школе выяўленчых мастацтваў ({{lang-fr|E'cole des Beaux-Arts}}, 1821—1822) у вядомага мастака-неакласіцыста Гіёма Гіён-Лецьера. У Парыжы наведвае разнастайныя музеі, галерэі, майстэрні. Выяўляе крытыцызм у дачыненні да акадэмічных сюжэтаў з грэчаскай і рымскай міфалогіі пад уплывам папулярнага ў той час рамантызму. У сваім дзённіку 17 чэрвеня 1822 года адзначае:<blockquote>«Лічу, што найбольш адпаведным прызначэнню мастака, асабліва ў нашым краі, дзе шмат подзвігаў нашых гераічных продкаў ляжаць у занядбанні, вартым прысягнуць, вярнуўшыся на радзіму, не імкнуцца да гісторыі грэкаў ці рымлян, бо гэтыя матэрыялы вычарпаныя і ў іх цяжка быць арыгінальным, але заўсёды працаваць з нашай гісторыяй і краем»<ref name=":0">Наваградскі край вачыма Канута Русецкага : каталог выставы рэпрадукцый малюнкаў з альбома 1844—1846 гг. (Мірскі замак, 26 ліпеня — 30 верасня 2013 г.) / Музей «Замкавы комплекс „Мір“», Бібліятэка Літоўскай акадэміі навук імя Урублеўскіх; [складальнік К. Карлюк]. — Мінск : Медисонт, 2013. — 40 с.</ref>. </blockquote>Навучанне ў Парыжы зрабіла Русецкага прыхільнікам французскай школы жывапісу, самога сябе ён акрэсліваў як «вучня французскай школы». Але неўзабаве ён перабіраецца ў Рым, дзе пачынае навучацца ў Французскай акадэміі пад кіраўніцтвам Антуана-Жана Гро. З 1823 года навучаецца ў Вінчэнца Камучыні ў [[Акадэмія Святога Лукі|Акадэміі Святога Лукі]], бярэ ўрокі скульптуры ў рымскай студыі Бертэля Торвальдсэна. У 1824 годзе навучаецца мастацтву італьянскай мазаікі ў Барталамеа Тамбрэлі. Падчас вучобы ў Рыме быў нефармальным лідарам мясцовых польскіх артыстаў:<blockquote>«Дзеці падзеленай Айчыны, збіраемся разам з розных дзяржаў на зямлі пакрытай лаўрамі, назіраючы за подзвігамі Герояў свету, распальваем у сабе гарачае жаданне славы, а калі ж загібела і прыйшла да заняпаду наша Айчына, гэты святы саюз дакладна будзе сэрцам і агнём Народа»<ref name=":0" />.</blockquote>Італьянскі перыяд быў надзвычай плённы. Выконвае копіі фрэсак Рафаэля ў Ватыкане. У 1825 годзе робіць сем копій карцін Рафаэля ў Неапале. У 1829 годзе на выстаўцы ў Вільні экспанаваліся дзве копіі Русецкага з карцін Тыцыяна. Піша серыю відаў Рыма і яго помнікаў. У 1825 і 1827 гадах выпраўляецца ў Неапаль, піша Везувій. У 1826 годзе нарэшце атрымаў стыпендыю ад Віленскага ўніверсітэта на навучанне за мяжою, што значна палепшыла яго фінансавае становішча. Вярнуўшыся ў Вільню ў 1831 годзе, даваў прыватныя ўрокі малявання. У 1834 годзе стаў настаўнікам у віленскім дваранскім пансіёне пры гімназіі, пазней у Дваранскім інстытуце. У яго класе атрымалі першыя ўрокі выяўленчага мастацтва [[Альберт Данілавіч Жамет|Альберт Жамет]], [[Альфрэд Ромер]], [[Тадэвуш Гарэцкі]], [[Ян Зянкевіч]], [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі]]. З 1839 годзе ўключаны ў склад камітэта па аднаўленні Віленскага кафедральнага сабора, займаўся кансервацыяй карцін у капліцы Святога Казіміра, маляваў для касцёлаў абразы. Напрыклад, для касцёла Святой Тэрэзы стварыў некалькі алтарных абразоў, а таксама аднавіў некаторыя, знішчаныя ў час вайны 1812 года. Акрамя абразоў для віленскіх касцёлаў маляваў і для касцёлаў іншых малых мястэчак. У 1841 годзе Канут Русецкі наведаў Белавежскую пушчу, дзе стварыў з натуры серыю эцюдаў для карціны «Паляванне на зубраў» (1844—1851). Напісаў шэраг пейзажаў ваколіц Навагрудка, Ашмяншчыны, Белавежскай пушчы, у якіх этнаграфічная дакладнасць спалучаецца з выразнай манерай пісьма. У 1843 годзе наведаў Пецярбург, а ў 1852 годзе на выстаўцы Імператарскай акадэміі мастацтва дэманстравалася яго карціна «Святая Марыя Магдалена», за што мастак атрымаў грашовую прэмію. У 1856—1858 гадах разам з Вінцэнтам Дмахоўскім і Казімірам Ельскім спрабаваў стварыць у Вільні публічную мастацкую галерэю і мастацкую школу, але гэтыя спробы не атрымалі падтрымкі мясцовых уладаў. Быў жанаты з Антанінай Чарвінскай, меў пяцярых дзяцей — Ганну, [[Баляслаў Русецкі|Баляслава]], Тадэвуша, Міхала і Праспера. Пахаваны на [[Бернардынскія могілкі ў Вільнюсе|Бернардынскіх могілках]] у [[Ужупіс|Зарэччы]] ў Вільні.<ref name="KaspSurw">Kasperavičienė Audronė, Surwiło Jerzy…</ref> == Творчасць == Пісаў карціны на рэлігійныя тэмы, [[пейзаж]]ы і [[акварэль]]ныя [[партрэт]]ы. Таксама капіраваў італьянскія палотны, паўтараў мастакоў італьянскага [[Рэнесанс]]у. Падчас вучобы за мяжой пісаў творы з міфалагічнымі і рэлігійнымі матывамі, партрэты, рымскія пейзажы. У сваіх карцінах выкарыстоўваў выразны малюнак і гладкую паверхню.<ref name="KaspSurw"/> Аўтар твораў «Італьянец, які ўсміхаецца» (1823), «Клятва карбанарыяў» (1826), «Уцёкі ў Егіпет» (1828), аўтапартрэта, партрэта сына Баляслава (1843), «Жняя» і «Партрэт бацькі» (1845), «Літоўка з вербамі» (1847), «Літоўская рыбачка» (1856), «Млын Патоцкага ў Поплавах» (1855), «Селянін з венікамі» (1851) і інш. 330 твораў захоўваецца ў [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]] і экспануецца ў [[Вільнюская мастацкая галерэя|Вільнюскай мастацкай галерэі]]. У [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|кафедральным саборы св. Станіслава і св. Уладзіслава]] ў Вільнюсе знаходзяцца тры вялікіх карціны Русецкага — «Звеставанне Найсвяцейшай Багародзіцы», «Уцёкі ў Егіпет», «Таемная вячэра» (1855). Падчас консервацыйных работ у 1927 высвятлілася, што цяперашнія скрыжаваныя далоні выявы [[Божая Маці Вострабрамская|Божай Маці Вострабрамскай]] з’яўляюцца вынікам панаўлення абраза, выкананага К. Русецкім.<ref name="KaspSurw"/> Пасля смерці мастака яго сын [[Баляслаў Русецкі|Баляслаў]] захаваў майстэрню, а ў 1913 годзе перадаў творы бацькі ў віленскі музей. Невядомы лёс большай часткі вялікіх карцін з прыватных калекцый, а таксама раскіданых па літоўскіх [[касцёл]]ах твораў. Па меркаванні [[Владас Дрэма|Владаса Дрэмы]], аўтара біяграфіі мастака, знікла значная частка твораў Русецкага ці, прынамсі, лёс шматлікіх твораў невядомы.<ref name="KaspSurw"/> === Літоўка з вербамі === Памеры 34х45 см. Дзяўчына, паводле некаторых меркаванняў — беларуска ў нацыянальным строі з «[[Віленскія пальмы|пальмамі віленскімі]]» на фоне віленскага касцёла св. Міхала, карціна набытая [[І. Луцкевіч]]ам для Беларускага музея (у інвентары жывапісу музея № 89). Зараз твор знаходзіцца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея (экспануецца ў доме-музеі Ваньковічаў). К. Русецкі неаднойчы рабіў яе копіі, адна з іх знаходзілася ў Таварыстве сяброў навук (зараз — у калекцыі Віленскай карціннай галерэі), яшчэ адна належала Ю. Курнатоўскаму. <gallery> Image:Rusiecki-Żniwiarka.jpg|«Жняя» (1844) Image:Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|«Літоўка з вербамі» (1847) Image:Ruseckas-Apeninų kalnai su ožkomis.jpg|«Апенінскія горы з козамі» Image:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|«Паляванне на зубра» Image:Ruseckas-Vienuolynas prie jūros naktį.jpg|«Манастыр ля мора ўначы» </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Kasperavičienė Audronė, Surwiło Jerzy.'' Przechadzki po Wilnie. Zarzecze. Cmentarz Bernardyński. — Wilno: Efekt, 1997. — С. 58—59. — 132 с. * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]]. № 07-08’2005. * ''[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская В.]]'' Віленскія пальмы // Наша вера № 1’1999. * {{Крыніцы/БелЭн|13|Русецкі Канут Іванавіч|Бадзін Р. Р.|456—457}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Русецкі Канут}} [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Філаматы]] jwpeqi56lcxzdwb0ghucrwzvvdtj3q1 0 48424 5160039 4458914 2026-07-01T17:48:08Z Pabojnia 135280 афармленне 5160039 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Стэфан Андрэевіч Збаражскі''' (каля [[1518]] — {{ДС|||1585}}) — дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], [[ваявода троцкі]] ([[1566]]—[[1585]]), [[кашталян троцкі]] ([[1564]]—[[1566]]), [[ваявода віцебскі]] ([[1555]]—[[1564]]). == Біяграфічныя звесткі == Паходзіў з княжацкага роду [[Збаражскія|Збаражскіх]]. Сын Андрэя Сямёнавіча Збаражскага. Каралеўскі дваранін, ваявода віцебскі ў 1555—1564, троцкі кашталян ў 1564—1566 і ваявода з 1566; дзяржаўца жосленскі з 1574, самілішскі, рудніцкі, дарсунішскі. Пакроўскі Ф. у кнізе «Археологическая карта Виленской губернии» (Вильна, 1893) прыводзіць наступныя звесткі: ''«м. Кобыльники… В церковном архиве хранится подлинная фундушевая запись 1551 г., данная кн. Збаражским»''<ref>Покровский Ф. Археологическая карта Виленской губернии. — Вильна, 1893.- С.32.</ref>''.'' У [[1555]]—[[1556]] С. Збаражскі ўзначальваў вялікае пасольства ў [[Масква|Маскву]]. Каля 1560 збудаваў замак і заснаваў горад у Суражы. Дзякуючы шлюбу з Г. Я. Забярэзінскай атрымаў маёнткі Боцькі, Дубна, Кнарыды, Міжрэчча, частку Забярэззя, Волму, Бакшты і інш. 2-я жонка, княгіня Н. М. Заслаўская, прынесла яму маёнткі Цяцерын, Пацкава, Кабыльнік. 3-я жонка — Д. Фірлей. Ад гаспадара атрымаў маёнткі Краснае Сяло, Гегужын, Жэймы. Валодаў часткай Збаража і інш. на Украіне. У [[1569]] — адзін з нямногіх прыхільнікаў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] сярод буйных дзеячаў [[ВКЛ]]. Разам з [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафіям Валовічам]] камандаваў пехотай пад [[Полацк]]ам. «Попис войска литовского 1567 года» адлюстроўвае наступныя ўладанні Стэфана Збаражскага:<blockquote>''«Воевода Троцкий. Месеца октебря 16 дня. Князь Стефан Збаражский, воевода Троцкий, ставил почту з ымений своих — з Межиреча в повете Берестейской коней тридцать деветь; з Ожговец и Белозерек в повете Кремяницком коней двадцать чотыры; з Забрезья, з Груздова, з Олян, с Кобыльник, з Жирович, з Нарочи, з Узлы, з Рабыни, з Нивок в повете Ошменском коней з них тридцать семь; а з ыменья в повете Менском — з Ыли, з Селищ, з Молодечна, з Месоты, з Нового Двора, з Волмы, з Бакшт, з Лютина, с тых имений, в повете Менском лежачих, коней двадцать и шесть; с Тетерына в повете Оршанском коней десеть; а з ымений в повете Виленском — з Судерви, з Овесник, з Мушик три кони; а з ыменья Кгекгужина, з Жейм, з Пашкутишок, в повете Троцком коней осм; а з ыменья Южинт в повете Вилкомирском коней три; а з ыменья Жеймел[ь] у повете Упицком коней осмънадцать; а з ыменья Бабич в повете Мозырском коней пять. Всих имений вышей описанных тридцать. Зо всих тых именей, яко есть вышей описано, ставил всего почту коней сто семдесят три. Его ж милость при том почте ставим всих драбов осмъдесят чотыри з ручницами, з рогатинами»''<ref>Литовская Метрика. Отдел первый. Часть третья: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского/ Русская историческая библиотека, издаваемая императорскою Археографическою комиссиею. Т.33. — Петроград, 1915. — С.443.</ref>''.''</blockquote>Першапачаткова [[праваслаўе|праваслаўны]], пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а перад смерцю — у [[каталіцтва]]. У 1552 ён спрыяў заснаванню кальвінскага збору ў [[Віцебск]]у. == «Дзённік літоўскіх паслоў» == {{Асноўны артыкул|Дзённік літоўскіх паслоў}} У творы, які мае ўмоўную назву «Дзённік літоўскіх паслоў», перададзены падзеі дыпламатычнай місіі. Разгортванне падзей пачынаецца з моманту прыезду пасольства ВКЛ на землі Маскоўскага княства, паведамленнем пра час — [[7 студзеня]] 1556, і пералікам кіраўнікоў пасольскай місіі з указаннем іх пасадаў. Апавяданне вядзецца ў асноўным ад імя «нас», г.зн., кіраўнікоў пасольства, за выключэннем аднаго выпадку, дзе аўтар гаворыць ад сваёй асобы: «Таго ж дня, у аўторак, прыставы былі на абедзе ў мяне, старэйшага пасла, князя Стафана Андрэевіча Збаражскага, ваяводы віцебскага. I там усе паслы разам абедалі і віталі прыставаў паводле нашага звычаю, што яны ад нас з удзячнасцю прымалі. Добра падпіўшы, яны падзякавалі нам і паехалі». Дамінанта апавядальнасці — часава-храналагічныя прывязкі, што выяўляецца ў паведамленнях пра дні тыдня і чыслы падзеяў. Прасторавыя параметры ў мастацкай тканцы твора выяўляюцца праз фіксаванне геаграфічных і тапанімічных каардынатаў. У «Дзённіку літоўскіх паслоў» фігуруюць звыш дзесяці персанажаў, прычым усе яны — гістарычныя асобы: маскоўскі князь [[Іван IV Грозны]], баяры Якаў Салтыкоў-Марозаў, Міхайла Марозаў, Іван Варанцоў, Фёдар Сукін, пісар Іван Віскаваты. Аўтар аддае перавагу функцыянальнаму прынцыпу абмалёўкі персанажаў: называюцца іх учынкі, дзеянні, пасады. Зрэдку сустракаюцца мастацкія дэталі, партрэты, апісанні вопраткі, фізіягнамічныя асаблівасці (характарыстыкі голасу, вачэй, твару, жэстаў і інш.). Сярод галоўных сюжэтна-кампазіцыйных кампанентаў «Дзённіка літоўскіх паслоў» — сцэны аўдыенцый у Крамлі. Яны ўключаюць наступныя топікі — прыезд прыставаў да вялікіх паслоў і запрашэнне ў Крэмль, праезд брамы (сцэна ля слупоў), сустрэча ў сенцах перад палацам князя з пералікам баяраў, якія выйшлі насустрач, рытуальнае прадстаўленне вялікаму князю паслоў, ветлівае запрашэнне ад манарха заняць адпаведнае месца на [[Лава (мэбля)|лаве]] насупраць ад яго, нарэшце, прапа-нова баярына-дыпламата Івана Віскаватага ад імя манарха перайсці ў палату для вядзення перамоў. Спецыфічная, бадай, толькі сцэна першай аўдыенцыі, якая ўключае цалаванне пасламі рукі вялікага князя, дыялог з ім пра яго здароўе, дазвол князя чыніць пасольства, паднашэнне падарункаў, ласкавае запрашэнне з боку князя сталавацца ў яго, вячэра ў гонар паслоў. У «Дзённіку літоўскіх паслоў» некалькі сцэн перамоў паміж пасламі ВКЛ і маскоўскімі баярамі. Аўтар фіксуе ўдзельнікаў дыскусій з абодвух бакоў, перадае асноўныя прамовы, змест пытанняў, якія абмяркоўваліся. Галоўны прадмет перамоў — падпісанне артыкулаў перамір'я паміж дзвюма краінамі. У якасці прадмета абмеркавання ў творы выступаюць і другасныя з'явы, што былі звязаныя з бяспекай і побытам вялікіх паслоў у Маскве. Каларытна пададзеныя ў творы сцэны пажару ў Маскве, збіццё возчыкаў памежнікамі пры ўездзе ў Крэмль, падпісанне перамір'я паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім Княствам Літоўскім. «Дзённік літоўскіх паслоў» — адзін з першых твораў старажытнабеларускай літаратуры, дзе шырока выкарыстоўваюцца дыялогі і маналогі як кампаненты мастацкага твора. Усяго ў «Дзённіку літоўскіх паслоў» 10 прамоў паслоў, 5 маналогаў вялікага князя маскоўскага, 12 прамоў прыставаў, 8 маналогаў маскоўскіх баяраў, з якіх 6 — безасабовыя і 2 — персаніфікаваныя. Найбольш значная з персаніфікаваных баярскіх прамоў — гэта прамова Якава Салтыкова-Марозава ў час першай аўдыенцыі паслоў у вялікага князя. Паводле зместавага аб'ёму частка з іх — гэта сціслыя адказы або запытанні, аднасказавыя паводле формы, іншыя — разгорнутыя полісемантычныя тэкставыя адзінкі. Спецыфіка дыялогаў і маналогаў у тым, што яны відавочна скарочаныя: аўтар падае толькі галоўнае, сутнасць. У выніку аповед не заўсёды поўны, часам як бы разарваны. Перадаюцца дэталі, адметнасці паводзін і манеры ўдзельнікаў дыялога. Дыялогі, відавочна, узнаўляліся аўтарам паводле ўспамінаў з выкарыстаннем пратакольных запісаў. Мова іншаземцаў — маскоўскіх дваранаў — падаецца ў перакладзе на беларускую. Аўтару ўдалося стварыць натуральнасць дыялогаў. Адзін з шляхоў да гэтага — ужыванне, побач з ускоснай, простай мовы. Аднак спектр сігнальных дзеясловаў перад простай мовай звужаны. Пісьменнік карыстаецца, як правіла, трыма нейтральнымі формамі: «паведалі», «мовілі», «адказалі». На ўсіх стылістычных узроўнях «Дзённіка літоўскіх паслоў» адчувальны ўплыў пратакольных запісаў, справаводчага дыскурсу, які пераважаў у тагачаснай дыпламатычнай практыцы фіксавання пасольскіх місій. Літаратуразнаўчы аналіз «Дзённіка літоўскіх паслоў» сведчыць пра пісьменніцкія здольнасці С. Збаражскага, валоданне ім літаратурнай мовай. Рукапісны арыгінал «Дзённіка літоўскіх паслоў» захоўваецца ў Цэнтральным дзяржаўным архіве старажытных актаў у Маскве. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 {{вікіфікацыя}} == Спасылкі == {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Збаражскі Стэфан Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Старабеларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Ваяводы троцкія]] [[Катэгорыя:Кашталяны троцкія]] [[Катэгорыя:Ваяводы віцебскія]] [[Катэгорыя:Збаражскія|Стэфан Андрэевіч Збаражскі]] dd351hvj170bi7th63pl3ddzcoyu3ul 5160040 5160039 2026-07-01T17:55:21Z Pabojnia 135280 вікіфікацыя, афармленне 5160040 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Стэфан Андрэевіч Збаражскі''' (каля [[1518]] — {{ДС|||1585}}) — дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], [[ваявода троцкі]] ([[1566]]—[[1585]]), [[кашталян троцкі]] ([[1564]]—[[1566]]), [[ваявода віцебскі]] ([[1555]]—[[1564]]). == Біяграфічныя звесткі == Паходзіў з княжацкага роду [[Збаражскія|Збаражскіх]]. Сын [[Андрэй Сямёнавіч Збаражскі|Андрэя Сямёнавіча Збаражскага]]. Каралеўскі дваранін, ваявода віцебскі ў 1555—1564, троцкі кашталян ў 1564—1566 і ваявода з 1566; дзяржаўца жосленскі з 1574, самілішскі, рудніцкі, дарсунішскі. [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Пакроўскі Ф.]] у кнізе «Археологическая карта Виленской губернии» (Вильна, 1893) прыводзіць наступныя звесткі: ''«м. Кобыльники… В церковном архиве хранится подлинная фундушевая запись 1551 г., данная кн. Збаражским»''<ref>Покровский Ф. Археологическая карта Виленской губернии. — Вильна, 1893.- С.32.</ref>''.'' У [[1555]]—[[1556]] С. Збаражскі ўзначальваў вялікае пасольства ў [[Масква|Маскву]]. Каля 1560 збудаваў замак і заснаваў горад у Суражы. Дзякуючы шлюбу з Г. Я. Забярэзінскай атрымаў маёнткі Боцькі, Дубна, Кнарыды, Міжрэчча, частку Забярэззя, Волму, Бакшты і інш. 2-я жонка, княгіня Н. М. Заслаўская, прынесла яму маёнткі Цяцерын, Пацкава, Кабыльнік. 3-я жонка — Д. Фірлей. Ад гаспадара атрымаў маёнткі Краснае Сяло, Гегужын, Жэймы. Валодаў часткай Збаража і інш. на Украіне. У [[1569]] — адзін з нямногіх прыхільнікаў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] сярод буйных дзеячаў [[ВКЛ]]. Разам з [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафіям Валовічам]] камандаваў пехотай пад [[Полацк]]ам. «Попис войска литовского 1567 года» адлюстроўвае наступныя ўладанні Стэфана Збаражскага:<blockquote>''«Воевода Троцкий. Месеца октебря 16 дня. Князь Стефан Збаражский, воевода Троцкий, ставил почту з ымений своих — з Межиреча в повете Берестейской коней тридцать деветь; з Ожговец и Белозерек в повете Кремяницком коней двадцать чотыры; з Забрезья, з Груздова, з Олян, с Кобыльник, з Жирович, з Нарочи, з Узлы, з Рабыни, з Нивок в повете Ошменском коней з них тридцать семь; а з ыменья в повете Менском — з Ыли, з Селищ, з Молодечна, з Месоты, з Нового Двора, з Волмы, з Бакшт, з Лютина, с тых имений, в повете Менском лежачих, коней двадцать и шесть; с Тетерына в повете Оршанском коней десеть; а з ымений в повете Виленском — з Судерви, з Овесник, з Мушик три кони; а з ыменья Кгекгужина, з Жейм, з Пашкутишок, в повете Троцком коней осм; а з ыменья Южинт в повете Вилкомирском коней три; а з ыменья Жеймел[ь] у повете Упицком коней осмънадцать; а з ыменья Бабич в повете Мозырском коней пять. Всих имений вышей описанных тридцать. Зо всих тых именей, яко есть вышей описано, ставил всего почту коней сто семдесят три. Его ж милость при том почте ставим всих драбов осмъдесят чотыри з ручницами, з рогатинами»''<ref>Литовская Метрика. Отдел первый. Часть третья: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского/ Русская историческая библиотека, издаваемая императорскою Археографическою комиссиею. Т.33. — Петроград, 1915. — С.443.</ref>''.''</blockquote>Першапачаткова [[праваслаўе|праваслаўны]], пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а перад смерцю — у [[каталіцтва]]. У 1552 ён спрыяў заснаванню кальвінскага збору ў [[Віцебск]]у. == «Дзённік літоўскіх паслоў» == {{Асноўны артыкул|Дзённік літоўскіх паслоў}} У творы, які мае ўмоўную назву «Дзённік літоўскіх паслоў», перададзены падзеі дыпламатычнай місіі. Разгортванне падзей пачынаецца з моманту прыезду пасольства ВКЛ на землі Маскоўскага княства, паведамленнем пра час — [[7 студзеня]] 1556, і пералікам кіраўнікоў пасольскай місіі з указаннем іх пасадаў. Апавяданне вядзецца ў асноўным ад імя «нас», г.зн., кіраўнікоў пасольства, за выключэннем аднаго выпадку, дзе аўтар гаворыць ад сваёй асобы: «Таго ж дня, у аўторак, прыставы былі на абедзе ў мяне, старэйшага пасла, князя Стафана Андрэевіча Збаражскага, ваяводы віцебскага. I там усе паслы разам абедалі і віталі прыставаў паводле нашага звычаю, што яны ад нас з удзячнасцю прымалі. Добра падпіўшы, яны падзякавалі нам і паехалі». Дамінанта апавядальнасці — часава-храналагічныя прывязкі, што выяўляецца ў паведамленнях пра дні тыдня і чыслы падзеяў. Прасторавыя параметры ў мастацкай тканцы твора выяўляюцца праз фіксаванне геаграфічных і тапанімічных каардынатаў. У «Дзённіку літоўскіх паслоў» фігуруюць звыш дзесяці персанажаў, прычым усе яны — гістарычныя асобы: маскоўскі князь [[Іван IV Грозны]], баяры Якаў Салтыкоў-Марозаў, Міхайла Марозаў, Іван Варанцоў, Фёдар Сукін, пісар Іван Віскаваты. Аўтар аддае перавагу функцыянальнаму прынцыпу абмалёўкі персанажаў: называюцца іх учынкі, дзеянні, пасады. Зрэдку сустракаюцца мастацкія дэталі, партрэты, апісанні вопраткі, фізіягнамічныя асаблівасці (характарыстыкі голасу, вачэй, твару, жэстаў і інш.). Сярод галоўных сюжэтна-кампазіцыйных кампанентаў «Дзённіка літоўскіх паслоў» — сцэны аўдыенцый у [[Маскоўскі Крэмль|Крамлі]]. Яны ўключаюць наступныя топікі — прыезд прыставаў да вялікіх паслоў і запрашэнне ў Крэмль, праезд брамы (сцэна ля слупоў), сустрэча ў сенцах перад палацам князя з пералікам баяраў, якія выйшлі насустрач, рытуальнае прадстаўленне вялікаму князю паслоў, ветлівае запрашэнне ад манарха заняць адпаведнае месца на [[Лава (мэбля)|лаве]] насупраць ад яго, нарэшце, прапа-нова баярына-дыпламата Івана Віскаватага ад імя манарха перайсці ў палату для вядзення перамоў. Спецыфічная, бадай, толькі сцэна першай аўдыенцыі, якая ўключае цалаванне пасламі рукі вялікага князя, дыялог з ім пра яго здароўе, дазвол князя чыніць пасольства, паднашэнне падарункаў, ласкавае запрашэнне з боку князя сталавацца ў яго, вячэра ў гонар паслоў. У «Дзённіку літоўскіх паслоў» некалькі сцэн перамоў паміж пасламі ВКЛ і маскоўскімі баярамі. Аўтар фіксуе ўдзельнікаў дыскусій з абодвух бакоў, перадае асноўныя прамовы, змест пытанняў, якія абмяркоўваліся. Галоўны прадмет перамоў — падпісанне артыкулаў перамір’я паміж дзвюма краінамі. У якасці прадмета абмеркавання ў творы выступаюць і другасныя з’явы, што былі звязаныя з бяспекай і побытам вялікіх паслоў у Маскве. Каларытна пададзеныя ў творы сцэны пажару ў Маскве, збіццё возчыкаў памежнікамі пры ўездзе ў Крэмль, падпісанне перамір’я паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім Княствам Літоўскім. «Дзённік літоўскіх паслоў» — адзін з першых твораў старажытнабеларускай літаратуры, дзе шырока выкарыстоўваюцца дыялогі і маналогі як кампаненты мастацкага твора. Усяго ў «Дзённіку літоўскіх паслоў» 10 прамоў паслоў, 5 маналогаў вялікага князя маскоўскага, 12 прамоў прыставаў, 8 маналогаў маскоўскіх баяраў, з якіх 6 — безасабовыя і 2 — персаніфікаваныя. Найбольш значная з персаніфікаваных баярскіх прамоў — гэта прамова Якава Салтыкова-Марозава ў час першай аўдыенцыі паслоў у вялікага князя. Паводле зместавага аб’ёму частка з іх — гэта сціслыя адказы або запытанні, аднасказавыя паводле формы, іншыя — разгорнутыя полісемантычныя тэкставыя адзінкі. Спецыфіка дыялогаў і маналогаў у тым, што яны відавочна скарочаныя: аўтар падае толькі галоўнае, сутнасць. У выніку аповед не заўсёды поўны, часам як бы разарваны. Перадаюцца дэталі, адметнасці паводзін і манеры ўдзельнікаў дыялога. Дыялогі, відавочна, узнаўляліся аўтарам паводле ўспамінаў з выкарыстаннем пратакольных запісаў. Мова іншаземцаў — маскоўскіх дваранаў — падаецца ў перакладзе на беларускую. Аўтару ўдалося стварыць натуральнасць дыялогаў. Адзін з шляхоў да гэтага — ужыванне, побач з ускоснай, простай мовы. Аднак спектр сігнальных дзеясловаў перад простай мовай звужаны. Пісьменнік карыстаецца, як правіла, трыма нейтральнымі формамі: «паведалі», «мовілі», «адказалі». На ўсіх стылістычных узроўнях «Дзённіка літоўскіх паслоў» адчувальны ўплыў пратакольных запісаў, справаводчага дыскурсу, які пераважаў у тагачаснай дыпламатычнай практыцы фіксавання пасольскіх місій. Літаратуразнаўчы аналіз «Дзённіка літоўскіх паслоў» сведчыць пра пісьменніцкія здольнасці С. Збаражскага, валоданне ім літаратурнай мовай. Рукапісны арыгінал «Дзённіка літоўскіх паслоў» захоўваецца ў Цэнтральным дзяржаўным архіве старажытных актаў у Маскве. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 {{вікіфікацыя}} == Спасылкі == {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Збаражскі Стэфан Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Старабеларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Ваяводы троцкія]] [[Катэгорыя:Кашталяны троцкія]] [[Катэгорыя:Ваяводы віцебскія]] [[Катэгорыя:Збаражскія|Стэфан Андрэевіч Збаражскі]] 7djlfxncj18vmunujiwjbkarmu7v1jf 0 49022 5160262 4140799 2026-07-02T11:43:16Z ~2026-38012-05 170592 5160262 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Украінская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Украінская ССР''' ({{lang-uk|Українська Радянська Соціалістична Республіка, Українська РСР}}‚ {{lang-ru|Украинская Советская Социалистическая Республика}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Сталіца — [[Кіеў]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СССР}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Украінская ССР| ]] my6t4gtka4eoj1a87bm8kq5qcsvfcm0 5160264 5160262 2026-07-02T11:43:42Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-38012-05|~2026-38012-05]]) і адноўлена версія 4140799, зробленая Хомелка 5160264 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Украінская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Украінская ССР''' ({{lang-uk|Українська Радянська Соціалістична Республіка, Українська РСР}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Сталіца — [[Кіеў]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СССР}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Украінская ССР| ]] hfsa8khswsgbxuvd47uaqq183hniok7 0 52247 5160196 4889488 2026-07-02T09:39:11Z Ueschar 151377 вычытка 5160196 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Эдырнэ |арыгінальная назва = {{lang-tr|Edirne}} |падначаленне = |краіна = Турцыя |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Edirne 7333 Nevit.JPG |подпіс = Мячэць Сяліміе (1575) |lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 40|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 34|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная --> |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 138 тыс. |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = +3 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 22 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Edirne |сайт = http://www.edirne.bel.tr/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Эдырнэ''' ({{lang-tr|Edirne}}) — горад на крайнім захадзе [[Турцыя|Турцыі]] каля граніцы з [[Грэцыя]]й і [[Балгарыя]]й. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Эдырнэ (правінцыя)|Эдырнэ]]. Сталіца [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў [[1365]]—[[1457]]. Назва горада — турэцкая адаптацыя гістарычнай назвы Адрыянопаліс (''Hadrianopolis'') (аналагічна, балг.: ''Одрин'', сербск.: ''Једрене''). За сваю шматвекавую гісторыю горад быў сведкам як мінімум 16 вялікіх бітваў. Ваенны гісторык Джон Кіган назваў яго «самым аспрэчваемым месцам на планеце». == Культура == У Эдырнэ штогод у чэрвені праводзіцца традыцыйны турнір па алейнай барацьбе пад назвай [[Кіркпінар]]. Некаторыя лічаць яго самым старым дзеючым спартыўным мерапрыемствам пасля [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]. Іншы міжнародны фестываль у Эдырнэ называецца [[Какава (свята)|Какава]] — гэта веснавое свята цыган, якое праводзіцца штогод 5 мая. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == * [[Жазеф Галеві]] (1827—1917) — французскі семітолаг * [[Акоп Аванесавіч Паранян]] (1843—1891) — армянскі пісьменні-сатырык == Галерэя == <center> <gallery> Файл:Selimiye_camii.JPG Файл:Edirne_mosque_outside.jpg Файл:Salimiye's beauty and grandeur.jpg Файл:Stained glass in Selimiye Mosque.jpg Файл:Interior_of_Old_Mosque_in_Edirne.jpg Файл:Edirne_tower.jpg Файл:Adalet_Tower_in_Edirne,_Turkey.jpg Файл:Edirne_7341_Nevit.JPG Файл:Edirne_7342_Nevit.JPG Файл:Edirne_sultan%27s_bridge.jpg Файл:Edirne_Graveyard_7345_Nevit.JPG Файл:Sts._Constantine_and_Helen_Church_(Edirne),_Front.jpg </gallery> </center> == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Гарады Турцыі]] pw0elrsy14uv6lme5a2zbjaq89jhjq8 0 55542 5159993 4978346 2026-07-01T12:30:22Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5159993 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Шырлі Мак-Лейн''' ({{lang-en|Shirley MacLaine}}, нар. {{ДН|24|4|1934}}, [[Рычманд (Віргінія)|Рычманд]], [[Вірджынія]]) − [[ЗША|амерыканская]] [[актрыса]] і [[пісьменнік|пісьменніца]], аўтар шматлікіх кніг на аўтабіяграфічныя і эзатэрычныя тэмы. == Фільмаграфія == * [[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)|Вакол свету за 80 дзён]] (1956) * [[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]] (1960) * «[[Жоўты ролс-ройс]]» (1964) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ShirleyMacLaine.com Афіцыйны сайт] * {{ibdb|50809|Шырлі Маклейн}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{DEFAULTSORT:Мак-Лейн Шарлі}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты GLAAD Media Awards]] iri8carchx68ktoegp9efv6q7ss2coj 0 56236 5160246 5145492 2026-07-02T11:34:40Z ~2026-38012-05 170592 5160246 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |саманазва = Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ |статус = |гімн = [[Гімн Малдаўскай ССР]] |аўдыё = Anthem of the Moldavian Soviet Socialist Republic (vocal).ogg |сцяг = Flag of Moldavian SSR.svg |апісанне_сцяга = |герб = Emblem of the Moldavian SSR (1957-1981).svg |апісанне_герба = |карта = |памер = 250px |апісанне = |p1 = Малдаўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1938–1940).svg |p2 = Каралеўства Румынія |flag_p2 = Flag of Romania.svg |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 1940 |ліквідавана = 1991 |s1 = Малдова |flag_s1 = Flag of Moldova.svg |дэвіз = '''«Пролетарь дин тоате цэриле, униць-вэ!»''' <br/> ([[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]) |сталіца = [[Кішінёў]] |гарады = |мова = |валюта = [[Савецкі рубель]] |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 33,7 тыс. км² |насельніцтва = 4.337 тыс. чал. ([[1989]]) |форма_кіравання = [[Савецкая рэспубліка|Савецкая сацыялістычная рэспубліка]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''', ({{lang-mo|Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ}}‚ {{lang-ru|Молдавская Советская Социалистическая Республика}}) '''МССР''' ({{lang-mo|РССМ}}‚ {{lang-ru|СССР}})  — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Размяшчалася на крайнім паўднёвым захадзе Еўрапейскай часткі СССР. На захадзе межавала з [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|Румыніяй]], на ўсходзе, поўначы і поўдні — з [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]. Плошча 33,7 тыс. км². Насельніцтва 4 337 тыс. чал. ([[1989]]). Сталіца — горад [[Кішынёў]]. Важныя гарады (тыс. жыхароў, 1989 г.): [[Кішынёў]] (667,1), [[Ціраспаль]] (181,9), [[Бэлць]] (158,5), [[Бендэр]] (130,0). За гады Савецкай улады з былых сёлаў і невялікіх мястэчкаў выраслі гарады [[Рыбніца]], [[Унгень]], [[Едынец]], [[Фларэшць]], [[Камрат]], [[Чадыр-Лунга]]. == Стварэнне МССР == {{main|Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР}} 28 чэрвеня [[1940]] года савецкія войскі ўступілі ў [[Бесарабія|Бесарабію]] і [[Букавіна|Паўночную Букавіну]], на частцы тэрыторыі якіх 2 жніўня была ўтвораная Малдаўская ССР. == Сімволіка == * [[Герб Малдаўскай ССР]] * [[Сцяг Малдаўскай ССР]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Малдаўская ССР| ]] iajbquebcremz1yfg4wfxb69ijibcnr 5160248 5160246 2026-07-02T11:37:18Z M.L.Bot 261 5160248 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |саманазва = Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ |статус = |гімн = [[Гімн Малдаўскай ССР]] |аўдыё = Anthem of the Moldavian Soviet Socialist Republic (vocal).ogg |сцяг = Flag of Moldavian SSR.svg |апісанне_сцяга = |герб = Emblem of the Moldavian SSR (1957-1981).svg |апісанне_герба = |карта = |памер = 250px |апісанне = |p1 = Малдаўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1938–1940).svg |p2 = Каралеўства Румынія |flag_p2 = Flag of Romania.svg |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 1940 |ліквідавана = 1991 |s1 = Малдова |flag_s1 = Flag of Moldova.svg |дэвіз = Пролетарь дин тоате цэриле, униць-вэ! <br/> ([[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]) |сталіца = [[Кішінёў]] |гарады = |мова = |валюта = [[савецкі рубель]] |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 33,7 тыс. км² |насельніцтва = 4.337 тыс. чал. ([[1989]]) |форма_кіравання = [[Савецкая рэспубліка|Савецкая сацыялістычная рэспубліка]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''', ({{lang-mo|Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ}}‚ {{lang-ru|Молдавская Советская Социалистическая Республика}}) '''МССР''' ({{lang-mo|РССМ}}‚ {{lang-ru|МССР}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Размяшчалася на крайнім паўднёвым захадзе Еўрапейскай часткі СССР. На захадзе межавала з [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|Румыніяй]], на ўсходзе, поўначы і поўдні — з [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]. Плошча 33,7 тыс. км². Насельніцтва 4 337 тыс. чал. ([[1989]]). Сталіца — горад [[Кішынёў]]. Важныя гарады (тыс. жыхароў, 1989 г.): [[Кішынёў]] (667,1), [[Ціраспаль]] (181,9), [[Бэлць]] (158,5), [[Бендэр]] (130,0). За гады Савецкай улады з былых сёлаў і невялікіх мястэчкаў выраслі гарады [[Рыбніца]], [[Унгень]], [[Едынец]], [[Фларэшць]], [[Камрат]], [[Чадыр-Лунга]]. == Стварэнне МССР == {{main|Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР}} 28 чэрвеня [[1940]] года савецкія войскі ўступілі ў [[Бесарабія|Бесарабію]] і [[Букавіна|Паўночную Букавіну]], на частцы тэрыторыі якіх 2 жніўня была ўтвораная Малдаўская ССР. == Сімволіка == * [[Герб Малдаўскай ССР]] * [[Сцяг Малдаўскай ССР]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Малдаўская ССР| ]] 2brgngcax61mikgidtw9r86h22yrlz8 5160250 5160248 2026-07-02T11:37:51Z M.L.Bot 261 5160250 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |саманазва = Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ |статус = |гімн = [[Гімн Малдаўскай ССР]] |аўдыё = Anthem of the Moldavian Soviet Socialist Republic (vocal).ogg |сцяг = Flag of Moldavian SSR.svg |апісанне_сцяга = |герб = Emblem of the Moldavian SSR (1957-1981).svg |апісанне_герба = |карта = |памер = 250px |апісанне = |p1 = Малдаўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1938–1940).svg |p2 = Каралеўства Румынія |flag_p2 = Flag of Romania.svg |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 1940 |ліквідавана = 1991 |s1 = Малдова |flag_s1 = Flag of Moldova.svg |дэвіз = Пролетарь дин тоате цэриле, униць-вэ! <br/> ([[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]) |сталіца = [[Кішінёў]] |гарады = |мова = |валюта = [[савецкі рубель]] |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 33,7 тыс. км² |насельніцтва = 4.337 тыс. чал. ([[1989]]) |форма_кіравання = [[Савецкая рэспубліка|Савецкая сацыялістычная рэспубліка]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''' ({{lang-mo|Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ}}‚ {{lang-ru|Молдавская Советская Социалистическая Республика}}), '''МССР''' ({{lang-mo|РССМ}}‚ {{lang-ru|МССР}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Размяшчалася на крайнім паўднёвым захадзе Еўрапейскай часткі СССР. На захадзе межавала з [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|Румыніяй]], на ўсходзе, поўначы і поўдні — з [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]. Плошча 33,7 тыс. км². Насельніцтва 4 337 тыс. чал. ([[1989]]). Сталіца — горад [[Кішынёў]]. Важныя гарады (тыс. жыхароў, 1989 г.): [[Кішынёў]] (667,1), [[Ціраспаль]] (181,9), [[Бэлць]] (158,5), [[Бендэр]] (130,0). За гады Савецкай улады з былых сёлаў і невялікіх мястэчкаў выраслі гарады [[Рыбніца]], [[Унгень]], [[Едынец]], [[Фларэшць]], [[Камрат]], [[Чадыр-Лунга]]. == Стварэнне МССР == {{main|Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР}} 28 чэрвеня [[1940]] года савецкія войскі ўступілі ў [[Бесарабія|Бесарабію]] і [[Букавіна|Паўночную Букавіну]], на частцы тэрыторыі якіх 2 жніўня была ўтвораная Малдаўская ССР. == Сімволіка == * [[Герб Малдаўскай ССР]] * [[Сцяг Малдаўскай ССР]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Малдаўская ССР| ]] 9t7j7xbrvv0u6x95ecr3mgd6alufzzz 5160255 5160250 2026-07-02T11:41:11Z M.L.Bot 261 5160255 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |саманазва = Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ |статус = |гімн = [[Гімн Малдаўскай ССР]] |аўдыё = Anthem of the Moldavian Soviet Socialist Republic (vocal).ogg |сцяг = Flag of Moldavian SSR.svg |апісанне_сцяга = |герб = Emblem of the Moldavian SSR (1957-1981).svg |апісанне_герба = |карта = |памер = 250px |апісанне = |p1 = Малдаўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1938–1940).svg |p2 = Каралеўства Румынія |flag_p2 = Flag of Romania.svg |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 1940 |ліквідавана = 1991 |s1 = Малдова |flag_s1 = Flag of Moldova.svg |дэвіз = Пролетарь дин тоате цэриле, униць-вэ! <br/> ([[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]) |сталіца = [[Кішінёў]] |гарады = |мова = |валюта = [[савецкі рубель]] |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 33,7 тыс. км² |насельніцтва = 4.337 тыс. чал. ([[1989]]) |форма_кіравання = [[Савецкая рэспубліка|Савецкая сацыялістычная рэспубліка]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''' ({{lang-mo|Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ}}), '''МССР''' ({{lang-mo|РССМ}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Размяшчалася на крайнім паўднёвым захадзе Еўрапейскай часткі СССР. На захадзе межавала з [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|Румыніяй]], на ўсходзе, поўначы і поўдні — з [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]. Плошча 33,7 тыс. км². Насельніцтва 4 337 тыс. чал. ([[1989]]). Сталіца — горад [[Кішынёў]]. Важныя гарады (тыс. жыхароў, 1989): [[Кішынёў]] (667,1), [[Ціраспаль]] (181,9), [[Бэлць]] (158,5), [[Бендэр]] (130,0). За гады Савецкай улады з былых сёлаў і невялікіх мястэчкаў выраслі гарады [[Рыбніца]], [[Унгень]], [[Едынец]], [[Фларэшць]], [[Камрат]], [[Чадыр-Лунга]]. == Стварэнне МССР == {{main|Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР}} 28 чэрвеня [[1940]] года савецкія войскі ўступілі ў [[Бесарабія|Бесарабію]] і [[Букавіна|Паўночную Букавіну]], на частцы тэрыторыі якіх 2 жніўня была ўтвораная Малдаўская ССР. == Сімволіка == * [[Герб Малдаўскай ССР]] * [[Сцяг Малдаўскай ССР]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Малдаўская ССР| ]] aesvg36g4y5uatsbqyxrxiblf5k6od6 0 56245 5160251 5156182 2026-07-02T11:39:10Z ~2026-38012-05 170592 5160251 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |саманазва = {{lang-hy|Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն}} |статус = [[Унітарная дзяржава]] ([[1920]] — [[1922]])<br />Рэспубліка ў складзе СССР ([[1922]] — [[1991]]) |сцяг = Flag of Armenian SSR.svg |описание_флага = [[Сцяг Армянскай ССР]] |герб = Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg |описание_герба = [[Герб Армянскай ССР]] |карта = Armenian SSR in the Soviet Union.svg |описание = |p1 = Першая Рэспубліка Арменія |flag_p1 = Flag of Armenia.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |образовано = [[29 лістапада]] [[1920]]<br /> |ликвидировано = [[23 жніўня]] [[1990]]/[[26 снежня]] [[1991]] |s1 = Рэспубліка Арменія |flag_s1 = Flag of Armenia.svg |s2 = |flag_s2 = |дэвіз = «[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!|Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՜ք։]]» |сталіца = [[Ерэван]] |города = | абразавана 29 лістапада 1920 | у складзе СССР з 30 снежня 1922 па 26 снежня 1991 |мова = [[Армянская мова|армянская]], [[Руская мова|руская]] |валюта = [[савецкі рубель]] <!-- |дадатковы_параметр = Гімн--> |гімн = [[Гімн Армянскай ССР]] |плошча = 29,8 тыс. км²<br />15-я у СССР |насельніцтва =3,287 тыс. чал.<br />13-я у СССР |форма_кіравання = [[Савецкая рэспубліка]] |тытул_кіраўнікоў = Старшыня Ваеннага рэвалюцыйнага камітэта |кіраўнік1 = першы - [[Саркіс Іванавіч Кас’ян]] |год_кіраўніка1 = 1920 |тытул_кіраўнікоў2 = Старшыня Вярхоўнага Савета |кіраўнік2 = апошні - [[Лявон Акопавіч Тэр-Петрасян]] |год_кіраўніка2 = 1990 |дадатковы_параметр = [[Часавыя паясы]] |змесціва_параметру = +4 |дадатковы_параметр1 =Узнагароды |змесціва_параметру1 ={{Ордэн Леніна|1958|тып=регіён}} {{Ордэн Леніна|1968|тып=регіён}} {{Ордэн Леніна|1978|тып=регіён}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|1970|тып=регіён}} {{Ордэн Сяброўства народаў|1972|тып=регіён}} |прим = }} [[Файл:Map of Soviet Armenia.gif|thumb|290px|right|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Армянскай ССР]] {{Гісторыя Арменіі|states}} '''Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''' ({{lang-hy|Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն}}‚ {{lang-ru|Армянская Советская Социалистическая Республика}}) — адна з саюзных рэспублік [[СССР]]. Праіснавала з 30 снежня 1922 года па 30 жніўня 1991 года. == Афіцыйная назва == У 1922—1927 гадах афіцыйная назва рэспубліка гучала па-руску як «Социалистическая Советская Республика Армения», а па-армянску «Аястані Соцыалістакан Хорэрдайін Анрапетуцюн». Затым назва была зменена на «Армянская ССР», адпаведна ў армянскай назве форма «аястані» («Арменіі») была зменена на прыметнік «айкакан» («армянская»), акрамя таго, словы «савецкі» і «сацыялістычны» памяняліся месцамі. Афіцыйная назва Армянскай ССР на рускай мове далей не змянялася, але армянская назва змянілася яшчэ два разы, разам з афіцыйна змененым перакладам на армянскую мову тэрмінаў «савецкі» і «рэспубліка». У 1940 годзе ў якасці пераклада абодвух тэрмінаў замест армянскіх калек былі узяты прамыя запазычанні, і назва была зменена на «Айкакан Советакан Соцыалістакан Рэспубліка». У 1966 годзе быў адноўлены ранейшы тэрмін для «рэспублікі» (для «савецкі» застаўся русізм), і ў канчатковай рэдакцыі назва рэспублікі выглядала як «Айкакан Советакан Соцыалістакан Анрапетуцюн». == Узнагароды == Армянская ССР была ўзнагароджана трыма [[ордэн Леніна|ардэнамі Леніна]] (1958, 1968, 1978), [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1970) і [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]] (1972). == Гісторыя Армянскай ССР == Армянская ССР была абразавана 29 лістапада 1920 года. У яе склад былі ўключаны наступныя тэрыторыі былой Расійская імперыі: * 5 уездаў Эрыванскай губерні — Александропальскі, Нор-Баязецкі, Эчміадзінскі, Эрыванскі, Шарура-Даралагезскі, а таксама * частка Зангезурскага ўезда [[Елізаветпальская губерня|Елізаветпальскай губерні]], * Дыліжанская цясніна Казахскага ўезда, а таксама Краснасельскі раён і Гедзікчайскі басейн [[Елізаветпальская губерня|Елізаветпальскай губерні]], * раён Агбаба (пазней раён Амасія) [[Карская вобласць|Карскай вобласці]], * вобласць Лоры-Памбак Тыфліскай губерні. З 12 сакавіка 1922 года з'яўлялась часткаю [[ЗСФСР|Закаўказскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]] (ЗСФСР). З 30 снежня 1922 года ў складзе ЗСФСР уваходзіць у СССР. З 5 снежня 1936 года ўваходзіла непасрэдна ў склад СССР як саюзная рэспубліка. 23 жніўня 1990 года Вярхоўны Савет Армянскай ССР прыняў «Дэкларацыю аб незалежнасці Арменіі», якая адзначыла пачатак працэса сцверджання незалежнай дзяржаўнасці. Было аб'яўлена, што на ўсей тэрыторыі Рэспублікі Арменія дзейнічаюць толькі Канстытуцыя і законы Рэспублікі Арменія. Таксама было аб'яўлена аб стварэнні Ўзброенных Сіл Арменіі. 17 сакавіка 1991 года Арменія перашкодзіла правядзенню рэферэндума аб захаванні СССР на тэрыторыі рэспублікі. 21 верасня 1991 года быў праведзены рэферэндум аб выхадзе са складу СССР: «Ці згодны вы, каб Рэспубліка Арменія была незалежнай дэмакратычнай дзяржавай па-за складам СССР?»<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda Референдум: точки над «I»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404103940/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda |date=4 красавіка 2015 }} // Расійская газета, 21 верасня 1991, № 197 (243).</ref>. Большасць грамадзян, якія мелі выбарчае права, адказалі на гэтае пытанне сцвярджальна<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda Армения тоже стала независимой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404114704/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda |date=4 красавіка 2015 }} // Звесткі, 23 верасня 1991, № 227 (23493).</ref>. 23 верасня 1991 года Вярхоўны Савет Арменіі па выніках рэферэндума зноў абвясціў незалежнасць Арменіі. Армянская ССР фармальна заставалася ў складзе СССР да яго распаду 26 снежня 1991 года, паколькі не былі да канца выкананыя працэдуры, прадугледжаныя Законам СССР «Аб парадку рашэння пытанняў, звязаных з выхадам саюзнай рэспублікі з СССР» ад 3 красавіка 1990 года<ref>{{Cite web |url=http://cccp-kpss.narod.ru/arhiv/zagrazhd/IZSTEPH.HTM |title=О проекте Конституции Российской Советской Федерации |access-date=18 сакавіка 2017 |archive-date=18 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100509/http://cccp-kpss.narod.ru/arhiv/zagrazhd/IZSTEPH.HTM |url-status=dead }}</ref>. == Культура Армянскай ССР == У Армянскай ССР выходзілі рэспубліканскія газеты «Советакан Аястан» (на армянскай мове), «Камуніст» (на рускай мове), «Савет Эрменістаны» (на азербайджанскай мове) и «Рыа Таза» (на курдскай мове). == Кіраўнікі Армянскай ССР == {| class="wikitable standard" |- !Першы сакратар ЦК Кампартыі Арменіі||Перыяд на пасадзе |- |Аліханян, Геворк Саркісавіч|| align="center" | 1920—1921 |- |Лукашын, Сяргей Лук'янавіч|| align="center" | 1921—1922 |- |Іоанісян, Ашот Гарэгінавіч|| align="center" | 1922—1927 |- |Асепян, Гайк Александравіч|| align="center" | 1927—1928 |- |Кастанян, Айказ Аркадзевіч|| align="center" | 1928—1930 |- |Ханджан, Агасі Гевондавіч|| align="center" | 1930—1936 |- |Аматуні, Аматуні Семёнавіч|| align="center" | 1936—1937 |- |Аруцінаў, Грыгорый Арцёмавіч|| align="center" | 1937—1953 |- |Таўмасян, Сурэн Акопавіч|| align="center" | 1953—1960 |- |Зарабян, Якаў Мікітавіч|| align="center" | 1960—1966 |- |Качынян, Антон Ервандавіч|| align="center" | 1966—1974 |- |Дземірчан, Карэн Серобавіч|| align="center" | 1974—1988 |- |Аруцюнян, Сурен Гургенавіч|| align="center" | 1988—1990 |- |Маўсесян, Уладзімір Мігранавіч|| align="center" | 1990—1990 |- |Пагасян, Сцяпан Карапетавіч|| align="center" | 1990—1991 |- |Саркісян, Арам Гаспаравіч|| align="center" | 1991—1991 |} <br /> {| class="wikitable standard" |- !Кіраўнік дзяржавы||Перыяд на пасадзе||Назва пасады |- |Кас'ян, Саркіс Іванавіч||1920—1921; 1928—1930||Старшыня Ваеннага рэвалюцыйнага камітэта |- |Мяснікян, Аляксандр Фёдаравіч||1921—1922||Старшыня Совнаркама |- |Амбарцумян, Саркіс Саакавіч||1922—1925||Старшыня ЦІК |- |Карынян, Арташэс Баласіевіч||1925—1928||Старшыня ЦІК |- |Ананян, Армен Арцёмавіч||1930—1933||Старшыня ЦІК |- |Марцыкян, Серго Мікалаевіч||1933—1936||Старшыня ЦІК |- |Анесаглян, Геворг Сарыбекавіч||1936—1937||Старшыня ЦІК |- |Папян, Мацак Пятросавіч||1937—1938; 1938—1954||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Акопджанян, Хачык Місакавіч||1938—1938||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Арушанян, Шмавон Мінасавіч||1954—1963||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Аруцюнян, Нагуш Хачатуравіч||1963—1975||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Саркісаў, Бабкен Есаевіч||1975—1985||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Васканян, Грант Мушегавіч||1985—1990||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Тэр-Петрасян, Лявон Акопавіч||1990—1991||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |} <br /> {| class="wikitable standard" |- !Кіраўнік урада||Перыяд на пасадзе||Назва пасады |- |Лукашын, Сяргей Лук'янавіч||1922—1925||Старшыня Совнаркама |- |Амбарцумян, Саркіс Саакавіч||1925—1928; 1937—1937||Старшыня Совнаркама |- |Тэр-Габрыэлян, Саак Мірзоевіч||1928—1935||Старшыня Совнаркама |- |Гулоян, Арам Арамавіч||1935—1937||Старшыня Совнаркама |- |Пірузян, Арам Сяргеявіч||1937—1945||Старшыня Совнаркама |- |Саркісян, Агасі Саламонавіч||1945—1947||Старшыня Савета Міністраў |- |Карапецян, Саак Карапетавіч||1947—1952||Старшыня Савета Міністраў |- |Качынян, Антон Ервандовіч||1952—1966||Старшыня Савета Міністраў |- |Мурадзян, Бадал Амаякавіч||1966—1972||Старшыня Савета Міністраў |- |Арзуманян, Грыгорый Агафонавіч||1972—1976||Старшыня Савета Міністраў |- |Саркісян, Фадзей Тачатавіч||1977—1989||Старшыня Савета Міністраў |- |Маркар'янц, Уладзімір Сурэнавіч||1989—1990||Старшыня Савета Міністраў |- |Манукян, Вазген Мікаэлавіч||1990—1991||Старшыня Савета Міністраў |} == Армянская ССР у філатэліі == <center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160" caption="[[Паштовая марка|Паштовыя маркі]] СССР" showfilename="yes"> Файл:The Soviet Union 1937 CPA 577 stamp (Arms of Armenia).jpg|Паштовая марка, 1938 год Файл:StampUSSR1950CPA1572.jpg|Паштовая марка, 1950 год Файл:StampUSSR1950CPA1573.jpg|Паштовая марка, 1950 год </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mining-enc.ru/a/armyanskaya-sovetskaya-socialisticheskaya-respublika/ Армянская ССР] на сайце «Горная энцыклапедыя» * [http://ru.wikisource.org/wiki/ Вытворчасць прамысловай прадукцыі ў Армянскай ССР па гадам] {{Рэспублікі СССР}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Армянская ССР| ]] 4u1op7365dhzawmye332sj3whhiezra 5160258 5160251 2026-07-02T11:42:05Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-38012-05|~2026-38012-05]]) і адноўлена версія 5156182, зробленая InternetArchiveBot 5160258 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |саманазва = {{lang-hy|Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն}} |статус = [[Унітарная дзяржава]] ([[1920]] — [[1922]])<br />Рэспубліка ў складзе СССР ([[1922]] — [[1991]]) |сцяг = Flag of Armenian SSR.svg |описание_флага = [[Сцяг Армянскай ССР]] |герб = Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg |описание_герба = [[Герб Армянскай ССР]] |карта = Armenian SSR in the Soviet Union.svg |описание = |p1 = Першая Рэспубліка Арменія |flag_p1 = Flag of Armenia.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |образовано = [[29 лістапада]] [[1920]]<br /> |ликвидировано = [[23 жніўня]] [[1990]]/[[26 снежня]] [[1991]] |s1 = Рэспубліка Арменія |flag_s1 = Flag of Armenia.svg |s2 = |flag_s2 = |дэвіз = «[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!|Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՜ք։]]» |сталіца = [[Ерэван]] |города = | абразавана 29 лістапада 1920 | у складзе СССР з 30 снежня 1922 па 26 снежня 1991 |мова = [[Армянская мова|армянская]], [[Руская мова|руская]] |валюта = [[савецкі рубель]] <!-- |дадатковы_параметр = Гімн--> |гімн = [[Гімн Армянскай ССР]] |плошча = 29,8 тыс. км²<br />15-я у СССР |насельніцтва =3,287 тыс. чал.<br />13-я у СССР |форма_кіравання = [[Савецкая рэспубліка]] |тытул_кіраўнікоў = Старшыня Ваеннага рэвалюцыйнага камітэта |кіраўнік1 = першы - [[Саркіс Іванавіч Кас’ян]] |год_кіраўніка1 = 1920 |тытул_кіраўнікоў2 = Старшыня Вярхоўнага Савета |кіраўнік2 = апошні - [[Лявон Акопавіч Тэр-Петрасян]] |год_кіраўніка2 = 1990 |дадатковы_параметр = [[Часавыя паясы]] |змесціва_параметру = +4 |дадатковы_параметр1 =Узнагароды |змесціва_параметру1 ={{Ордэн Леніна|1958|тып=регіён}} {{Ордэн Леніна|1968|тып=регіён}} {{Ордэн Леніна|1978|тып=регіён}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|1970|тып=регіён}} {{Ордэн Сяброўства народаў|1972|тып=регіён}} |прим = }} [[Файл:Map of Soviet Armenia.gif|thumb|290px|right|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Армянскай ССР]] {{Гісторыя Арменіі|states}} '''Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''' ({{lang-hy|Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն}}) — адна з саюзных рэспублік [[СССР]]. Праіснавала з 30 снежня 1922 года па 30 жніўня 1991 года. == Афіцыйная назва == У 1922—1927 гадах афіцыйная назва рэспубліка гучала па-руску як «Социалистическая Советская Республика Армения», а па-армянску «Аястані Соцыалістакан Хорэрдайін Анрапетуцюн». Затым назва была зменена на «Армянская ССР», адпаведна ў армянскай назве форма «аястані» («Арменіі») была зменена на прыметнік «айкакан» («армянская»), акрамя таго, словы «савецкі» і «сацыялістычны» памяняліся месцамі. Афіцыйная назва Армянскай ССР на рускай мове далей не змянялася, але армянская назва змянілася яшчэ два разы, разам з афіцыйна змененым перакладам на армянскую мову тэрмінаў «савецкі» і «рэспубліка». У 1940 годзе ў якасці пераклада абодвух тэрмінаў замест армянскіх калек былі узяты прамыя запазычанні, і назва была зменена на «Айкакан Советакан Соцыалістакан Рэспубліка». У 1966 годзе быў адноўлены ранейшы тэрмін для «рэспублікі» (для «савецкі» застаўся русізм), і ў канчатковай рэдакцыі назва рэспублікі выглядала як «Айкакан Советакан Соцыалістакан Анрапетуцюн». == Узнагароды == Армянская ССР была ўзнагароджана трыма [[ордэн Леніна|ардэнамі Леніна]] (1958, 1968, 1978), [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1970) і [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]] (1972). == Гісторыя Армянскай ССР == Армянская ССР была абразавана 29 лістапада 1920 года. У яе склад былі ўключаны наступныя тэрыторыі былой Расійская імперыі: * 5 уездаў Эрыванскай губерні — Александропальскі, Нор-Баязецкі, Эчміадзінскі, Эрыванскі, Шарура-Даралагезскі, а таксама * частка Зангезурскага ўезда [[Елізаветпальская губерня|Елізаветпальскай губерні]], * Дыліжанская цясніна Казахскага ўезда, а таксама Краснасельскі раён і Гедзікчайскі басейн [[Елізаветпальская губерня|Елізаветпальскай губерні]], * раён Агбаба (пазней раён Амасія) [[Карская вобласць|Карскай вобласці]], * вобласць Лоры-Памбак Тыфліскай губерні. З 12 сакавіка 1922 года з'яўлялась часткаю [[ЗСФСР|Закаўказскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]] (ЗСФСР). З 30 снежня 1922 года ў складзе ЗСФСР уваходзіць у СССР. З 5 снежня 1936 года ўваходзіла непасрэдна ў склад СССР як саюзная рэспубліка. 23 жніўня 1990 года Вярхоўны Савет Армянскай ССР прыняў «Дэкларацыю аб незалежнасці Арменіі», якая адзначыла пачатак працэса сцверджання незалежнай дзяржаўнасці. Было аб'яўлена, што на ўсей тэрыторыі Рэспублікі Арменія дзейнічаюць толькі Канстытуцыя і законы Рэспублікі Арменія. Таксама было аб'яўлена аб стварэнні Ўзброенных Сіл Арменіі. 17 сакавіка 1991 года Арменія перашкодзіла правядзенню рэферэндума аб захаванні СССР на тэрыторыі рэспублікі. 21 верасня 1991 года быў праведзены рэферэндум аб выхадзе са складу СССР: «Ці згодны вы, каб Рэспубліка Арменія была незалежнай дэмакратычнай дзяржавай па-за складам СССР?»<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda Референдум: точки над «I»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404103940/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda |date=4 красавіка 2015 }} // Расійская газета, 21 верасня 1991, № 197 (243).</ref>. Большасць грамадзян, якія мелі выбарчае права, адказалі на гэтае пытанне сцвярджальна<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda Армения тоже стала независимой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404114704/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda |date=4 красавіка 2015 }} // Звесткі, 23 верасня 1991, № 227 (23493).</ref>. 23 верасня 1991 года Вярхоўны Савет Арменіі па выніках рэферэндума зноў абвясціў незалежнасць Арменіі. Армянская ССР фармальна заставалася ў складзе СССР да яго распаду 26 снежня 1991 года, паколькі не былі да канца выкананыя працэдуры, прадугледжаныя Законам СССР «Аб парадку рашэння пытанняў, звязаных з выхадам саюзнай рэспублікі з СССР» ад 3 красавіка 1990 года<ref>{{Cite web |url=http://cccp-kpss.narod.ru/arhiv/zagrazhd/IZSTEPH.HTM |title=О проекте Конституции Российской Советской Федерации |access-date=18 сакавіка 2017 |archive-date=18 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100509/http://cccp-kpss.narod.ru/arhiv/zagrazhd/IZSTEPH.HTM |url-status=dead }}</ref>. == Культура Армянскай ССР == У Армянскай ССР выходзілі рэспубліканскія газеты «Советакан Аястан» (на армянскай мове), «Камуніст» (на рускай мове), «Савет Эрменістаны» (на азербайджанскай мове) и «Рыа Таза» (на курдскай мове). == Кіраўнікі Армянскай ССР == {| class="wikitable standard" |- !Першы сакратар ЦК Кампартыі Арменіі||Перыяд на пасадзе |- |Аліханян, Геворк Саркісавіч|| align="center" | 1920—1921 |- |Лукашын, Сяргей Лук'янавіч|| align="center" | 1921—1922 |- |Іоанісян, Ашот Гарэгінавіч|| align="center" | 1922—1927 |- |Асепян, Гайк Александравіч|| align="center" | 1927—1928 |- |Кастанян, Айказ Аркадзевіч|| align="center" | 1928—1930 |- |Ханджан, Агасі Гевондавіч|| align="center" | 1930—1936 |- |Аматуні, Аматуні Семёнавіч|| align="center" | 1936—1937 |- |Аруцінаў, Грыгорый Арцёмавіч|| align="center" | 1937—1953 |- |Таўмасян, Сурэн Акопавіч|| align="center" | 1953—1960 |- |Зарабян, Якаў Мікітавіч|| align="center" | 1960—1966 |- |Качынян, Антон Ервандавіч|| align="center" | 1966—1974 |- |Дземірчан, Карэн Серобавіч|| align="center" | 1974—1988 |- |Аруцюнян, Сурен Гургенавіч|| align="center" | 1988—1990 |- |Маўсесян, Уладзімір Мігранавіч|| align="center" | 1990—1990 |- |Пагасян, Сцяпан Карапетавіч|| align="center" | 1990—1991 |- |Саркісян, Арам Гаспаравіч|| align="center" | 1991—1991 |} <br /> {| class="wikitable standard" |- !Кіраўнік дзяржавы||Перыяд на пасадзе||Назва пасады |- |Кас'ян, Саркіс Іванавіч||1920—1921; 1928—1930||Старшыня Ваеннага рэвалюцыйнага камітэта |- |Мяснікян, Аляксандр Фёдаравіч||1921—1922||Старшыня Совнаркама |- |Амбарцумян, Саркіс Саакавіч||1922—1925||Старшыня ЦІК |- |Карынян, Арташэс Баласіевіч||1925—1928||Старшыня ЦІК |- |Ананян, Армен Арцёмавіч||1930—1933||Старшыня ЦІК |- |Марцыкян, Серго Мікалаевіч||1933—1936||Старшыня ЦІК |- |Анесаглян, Геворг Сарыбекавіч||1936—1937||Старшыня ЦІК |- |Папян, Мацак Пятросавіч||1937—1938; 1938—1954||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Акопджанян, Хачык Місакавіч||1938—1938||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Арушанян, Шмавон Мінасавіч||1954—1963||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Аруцюнян, Нагуш Хачатуравіч||1963—1975||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Саркісаў, Бабкен Есаевіч||1975—1985||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Васканян, Грант Мушегавіч||1985—1990||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Тэр-Петрасян, Лявон Акопавіч||1990—1991||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |} <br /> {| class="wikitable standard" |- !Кіраўнік урада||Перыяд на пасадзе||Назва пасады |- |Лукашын, Сяргей Лук'янавіч||1922—1925||Старшыня Совнаркама |- |Амбарцумян, Саркіс Саакавіч||1925—1928; 1937—1937||Старшыня Совнаркама |- |Тэр-Габрыэлян, Саак Мірзоевіч||1928—1935||Старшыня Совнаркама |- |Гулоян, Арам Арамавіч||1935—1937||Старшыня Совнаркама |- |Пірузян, Арам Сяргеявіч||1937—1945||Старшыня Совнаркама |- |Саркісян, Агасі Саламонавіч||1945—1947||Старшыня Савета Міністраў |- |Карапецян, Саак Карапетавіч||1947—1952||Старшыня Савета Міністраў |- |Качынян, Антон Ервандовіч||1952—1966||Старшыня Савета Міністраў |- |Мурадзян, Бадал Амаякавіч||1966—1972||Старшыня Савета Міністраў |- |Арзуманян, Грыгорый Агафонавіч||1972—1976||Старшыня Савета Міністраў |- |Саркісян, Фадзей Тачатавіч||1977—1989||Старшыня Савета Міністраў |- |Маркар'янц, Уладзімір Сурэнавіч||1989—1990||Старшыня Савета Міністраў |- |Манукян, Вазген Мікаэлавіч||1990—1991||Старшыня Савета Міністраў |} == Армянская ССР у філатэліі == <center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160" caption="[[Паштовая марка|Паштовыя маркі]] СССР" showfilename="yes"> Файл:The Soviet Union 1937 CPA 577 stamp (Arms of Armenia).jpg|Паштовая марка, 1938 год Файл:StampUSSR1950CPA1572.jpg|Паштовая марка, 1950 год Файл:StampUSSR1950CPA1573.jpg|Паштовая марка, 1950 год </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mining-enc.ru/a/armyanskaya-sovetskaya-socialisticheskaya-respublika/ Армянская ССР] на сайце «Горная энцыклапедыя» * [http://ru.wikisource.org/wiki/ Вытворчасць прамысловай прадукцыі ў Армянскай ССР па гадам] {{Рэспублікі СССР}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Армянская ССР| ]] jinoro2ybtiv192li460h54rscrcrie 0 57244 5160259 4534066 2026-07-02T11:42:06Z ~2026-38012-05 170592 5160259 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Узбекская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Узбекская ССР''' ({{lang-ru|Узбекская Советская Социалистическая Республика}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Утворана 27 кастрычніка 1924 года ў выніку так званага нацыянальна-тэрытарыяльнага размежавання ў СССР. Пастановай 3-га з’езда Саветаў СССР ад 13 мая 1925 года на УзССР распаўсюджана дзеянне Дагавора аб утварэнні Саюза ССР. 31 жніўня 1991 года УзССР абвясціла незалежнасць ад СССР і стала [[Рэспубліка Узбекістан|Рэспублікай Узбекістан]]. Гранічыла з [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]], [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]], [[Казахская ССР|Казахскай ССР]] і [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]] і [[Афганістан]]ам. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Узбекская ССР| ]] n1nxkr9nyxbmwhott1o8k5nwwl8dv7s 5160260 5160259 2026-07-02T11:42:26Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-38012-05|~2026-38012-05]]) і адноўлена версія 4534066, зробленая DobryBrat 5160260 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Узбекская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Узбекская ССР''' — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Утворана 27 кастрычніка 1924 года ў выніку так званага нацыянальна-тэрытарыяльнага размежавання ў СССР. Пастановай 3-га з’езда Саветаў СССР ад 13 мая 1925 года на УзССР распаўсюджана дзеянне Дагавора аб утварэнні Саюза ССР. 31 жніўня 1991 года УзССР абвясціла незалежнасць ад СССР і стала [[Рэспубліка Узбекістан|Рэспублікай Узбекістан]]. Гранічыла з [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]], [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]], [[Казахская ССР|Казахскай ССР]] і [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]] і [[Афганістан]]ам. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Узбекская ССР| ]] t7zau9f7dxhz1meezoxa249r2fofcfk 0 57245 5160254 3482761 2026-07-02T11:40:51Z ~2026-38012-05 170592 5160254 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Таджыкская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Таджыкская ССР''' ({{lang-ru|Таджикская Советская Социалистическая Республика}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Гісторыя == Утворана ў выніку нацыянальна-тэрытарыяльнага размежавання ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] 14 кастрычніка 1924 года як Таджыкская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (Таджыкская АССР) у складзе [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]. III Надзвычайны з'езд Саветаў СССР 16 кастрычніка 1929 года зацвердзіў Дэкларацыю аб пераўтварэнні Таджыцкай АССР у Таджыкскую ССР, пры гэтым у Таджыкскую ССР увайшла Хаджэнцкая акруга. Таджыкская ССР стала сёмай саюзнай рэспублікай у складзе СССР. Тэрыторыя Таджыкскай ССР склала 142,5 тыс. км, насельніцтва 1 млн 150 тыс. чалавек, 72% насельніцтва складалі [[таджыкі]]. У 1950-я-1960-я гады са складу Узбекскай ССР былі перададзены сучасныя Матчынскі і Зафарабадскі раёны. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Таджыкская ССР| ]] 27y0f9902wopvh46nfxbvpn2abu3nc7 5160257 5160254 2026-07-02T11:41:46Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-38012-05|~2026-38012-05]]) і адноўлена версія 3482761, зробленая Artsiom91Bot 5160257 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Таджыкская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Таджыкская ССР''' — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Гісторыя == Утворана ў выніку нацыянальна-тэрытарыяльнага размежавання ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] 14 кастрычніка 1924 года як Таджыкская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (Таджыкская АССР) у складзе [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]. III Надзвычайны з'езд Саветаў СССР 16 кастрычніка 1929 года зацвердзіў Дэкларацыю аб пераўтварэнні Таджыцкай АССР у Таджыкскую ССР, пры гэтым у Таджыкскую ССР увайшла Хаджэнцкая акруга. Таджыкская ССР стала сёмай саюзнай рэспублікай у складзе СССР. Тэрыторыя Таджыкскай ССР склала 142,5 тыс. км, насельніцтва 1 млн 150 тыс. чалавек, 72% насельніцтва складалі [[таджыкі]]. У 1950-я-1960-я гады са складу Узбекскай ССР былі перададзены сучасныя Матчынскі і Зафарабадскі раёны. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Таджыкская ССР| ]] akzfyoigluzq6pfvsdrohc1qjyerydc 0 57246 5160247 3831940 2026-07-02T11:36:33Z ~2026-38012-05 170592 5160247 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Латвійская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Латвійская ССР''' ( {{lang-ru|Латвийская Советская Социалистическая Республика}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Гісторыя == Створана на тэрыторыі Латвіі ў ліпені 1940 года пасля ўвода частак [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] і стварэння новага ўрада на чале з [[Аўгуст Кірхенштэйн|Аўгустам Кірхенштэйнам]], які арганізаваў выбары ў Народны Сейм, у якіх перамогу атрымаў пракамуністычны «Блок працоўнага народа», чый спіс быў адзіным дапушчаным да выбараў. 21 ліпеня на сваім першым пасяджэнні Народны Сейм абвясціў савецкую ўладу, змяніў назву дзяржавы на «Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка» і накіраваў у Маскву просьбу прыняць Латвійскую ССР у склад СССР. 5 жніўня ЛатССР ўвайшла ў склад СССР як адна з саюзных рэспублік. [[4 мая]] [[1990]] года была прынята «Дэкларацыя аб аднаўленні дзяржаўнай незалежнасці [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]». Згодна з гэтым дакументам, усталёўваўся пераходны перыяд для перамоў з СССР, на працягу якога Латвія заставалася ў складзе СССР. [[21 жніўня]] [[1991]] года была абвешчана поўная незалежнасць. 6 верасня незалежнасць Латвіі прызнаў [[Дзяржаўны Савет СССР]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Латвійская ССР]] pmtr5x2maj1wtv1i6ik0l30lwmnmfec 5160252 5160247 2026-07-02T11:39:28Z M.L.Bot 261 5160252 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Латвійская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Латвійская ССР''' ({{lang-ru|Латвийская Советская Социалистическая Республика}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Гісторыя == Створана на тэрыторыі Латвіі ў ліпені 1940 года пасля ўвода частак [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] і стварэння новага ўрада на чале з [[Аўгуст Кірхенштэйн|Аўгустам Кірхенштэйнам]], які арганізаваў выбары ў Народны Сейм, у якіх перамогу атрымаў пракамуністычны «Блок працоўнага народа», чый спіс быў адзіным дапушчаным да выбараў. 21 ліпеня на сваім першым пасяджэнні Народны Сейм абвясціў савецкую ўладу, змяніў назву дзяржавы на «Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка» і накіраваў у Маскву просьбу прыняць Латвійскую ССР у склад СССР. 5 жніўня ЛатССР ўвайшла ў склад СССР як адна з саюзных рэспублік. [[4 мая]] [[1990]] года была прынята «Дэкларацыя аб аднаўленні дзяржаўнай незалежнасці [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]». Згодна з гэтым дакументам, усталёўваўся пераходны перыяд для перамоў з СССР, на працягу якога Латвія заставалася ў складзе СССР. [[21 жніўня]] [[1991]] года была абвешчана поўная незалежнасць. 6 верасня незалежнасць Латвіі прызнаў [[Дзяржаўны Савет СССР]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Латвійская ССР]] fyb97xj52xqgq655zrxa4vwbuimia12 5160261 5160252 2026-07-02T11:42:57Z M.L.Bot 261 5160261 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Латвійская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Латвійская ССР''' — адна з рэспублік [[СССР|Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Гісторыя == Створана на тэрыторыі Латвіі ў ліпені 1940 года пасля ўвода частак [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] і стварэння новага ўрада на чале з [[Аўгуст Кірхенштэйн|Аўгустам Кірхенштэйнам]], які арганізаваў выбары ў Народны Сейм, у якіх перамогу атрымаў пракамуністычны «Блок працоўнага народа», чый спіс быў адзіным дапушчаным да выбараў. 21 ліпеня на сваім першым пасяджэнні Народны Сейм абвясціў савецкую ўладу, змяніў назву дзяржавы на «Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка» і накіраваў у Маскву просьбу прыняць Латвійскую ССР у склад СССР. 5 жніўня ЛатССР ўвайшла ў склад СССР як адна з саюзных рэспублік. [[4 мая]] [[1990]] года была прынята «Дэкларацыя аб аднаўленні дзяржаўнай незалежнасці [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]». Згодна з гэтым дакументам, усталёўваўся пераходны перыяд для перамоў з СССР, на працягу якога Латвія заставалася ў складзе СССР. [[21 жніўня]] [[1991]] года была абвешчана поўная незалежнасць. 6 верасня незалежнасць Латвіі прызнаў [[Дзяржаўны Савет СССР]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Латвійская ССР]] sny0dj5htwg50gy42tt80ydqusikr6o 0 57248 5160249 4550723 2026-07-02T11:37:50Z ~2026-38012-05 170592 5160249 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Казахская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Казахская ССР''' ({{lang-ru|Казахская Советская Социалистическая Республика}}) — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Гісторыя == Утворана першапачаткова як Кіргізская АССР у складзе [[РСФСР]] 26 жніўня 1920 года з сталіцай у [[Арэнбург|Арэнбурзе]]. У лютым 1925 года [[Арэнбургская вобласць]] была выведзена са складу Кіргізскай АССР і перададзена РСФСР, а сталіца была перанесена ў [[Кызыларда|Кызыл-Арду]] (1925), потым у [[Алматы|Алма-Ату]] (1929). У выніку нацыянальна-дзяржаўнага размежавання [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ў 1924-1925 гадах усё казахскія зямлі аб'ядналіся. У 1925 году Кіргізская АССР была перайменавана ў Казакскую АССР. 20 ліпеня 1930 года ад яе да РСФСР была аддзеленая Каракалпакія, пазней перададзеная ў склад [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]. 5 лютага 1936 года Казакская АССР была перайменавана ў [[Казахская АССР|Казахскую АССР]]. 5 снежня 1936 года Казахскай АССР быў нададзены статус саюзнай рэспублікі. == Гл. таксама == * [[Герб Казахскай ССР]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Казахская ССР]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Казахстана]] qsj5noi03c23j8xnfrhwc7k7kl7qmy8 5160263 5160249 2026-07-02T11:43:16Z M.L.Bot 261 5160263 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Казахская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', '''Казахская ССР''' — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. == Гісторыя == Утворана першапачаткова як Кіргізская АССР у складзе [[РСФСР]] 26 жніўня 1920 года з сталіцай у [[Арэнбург|Арэнбурзе]]. У лютым 1925 года [[Арэнбургская вобласць]] была выведзена са складу Кіргізскай АССР і перададзена РСФСР, а сталіца была перанесена ў [[Кызыларда|Кызыл-Арду]] (1925), потым у [[Алматы|Алма-Ату]] (1929). У выніку нацыянальна-дзяржаўнага размежавання [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ў 1924—1925 гадах усё казахскія зямлі аб’ядналіся. У 1925 году Кіргізская АССР была перайменавана ў Казакскую АССР. 20 ліпеня 1930 года ад яе да РСФСР была аддзеленая Каракалпакія, пазней перададзеная ў склад [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]. 5 лютага 1936 года Казакская АССР была перайменавана ў [[Казахская АССР|Казахскую АССР]]. 5 снежня 1936 года Казахскай АССР быў нададзены статус саюзнай рэспублікі. == Гл. таксама == * [[Герб Казахскай ССР]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэспублікі СССР}} [[Катэгорыя:Казахская ССР]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Казахстана]] s1mi6bdreasplhmglydwjxi0nkkiexm 0 66373 5159997 4828700 2026-07-01T12:33:43Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5159997 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэлон}} {{Кінематаграфіст | Імя пры нараджэнні = Alain Fabien Maurice Marcel Delon | Гады актыўнасці = [[1957]] — [[2017]] | Сайт = [http://alaindelon.com/ Афіцыйны сайт] }} '''Ален Фабьен Марыс Марсель Дэлон''' ({{lang-fr|Alain Fabien Maurice Marcel Delon}}, больш вядомы як '''Ален Дэлон''' ({{lang-fr|Alain Delon}}; {{ВД-Прэамбула}})) — [[Францыя|французскі]] кінаакцёр, акцёр [[тэатр]]а, рэжысёр, прадзюсар, сцэнарыст. Кіназорка і секс-сімвал 1960-х — 1980-х гадоў. Найбольшую вядомасць набыў пасля фільмаў «На яркім сонцы» (1960), «[[Рока і яго браты]]» (1961), «[[Леапард (фільм)|Леапард]]» (1962, намінаваны на «[[Залаты глобус]]» як «самы шматспадзеўны пачатковец сярод мужчын». Уладальнік прэміі «[[Сезар]]» за [[Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру|найлепшую мужчынскую ролю]] ў карціне «Наша гісторыя» (1984). Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна. == Біяграфія == У 1952–55 гады на ваеннай служ­бе. У час вай­ны ў Індакітаі слу­жыў у па­ра­шут­ных вой­сках. У кіно з 1957 года. У фільмах «[[Рока і яго браты]]», «[[Зацьменне (фільм, 1962)|Зацьменне]]», «[[Леапард (фільм)|Леапард]]», «[[Самурай (фільм)|Самурай]]», «[[Забойства Троцкага (фільм)|Забойства Троцкага]]», «[[Месье Кляйн]]» раскрыў дваістасць чалавечай натуры сваіх герояў, канфлікт паміж матэрыяльным і духоўным. Знешні выгляд, пластычнасць, дынамізм зрабілі Дэлона папулярным у ролях розных амплуа. Паставіў фільм «[[За скуру паліцэйскага]]» у 1981 годзе, «[[Неўтаймаваны]]» у 1983 годзе. З 1968 года высутпаў і як прадзюсар. Дачка — [[Анушка Дэлон]]. == Фільмаграфія == * [[1958 год у гісторыі кіно|1958]] — «[[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]]» / ''Christine'' (Франц Лабхайнер) * [[1960 год у гісторыі кіно|1960]] — «[[Рока і яго браты]]» / ''Rocco e i suoi fratelli'' (Рока Парондзі) * [[1961 год у гісторыі кіно|1961]] — «[[Славутыя любоўныя гісторыі]]» / '' Les Amours célèbres'' ([[Альбрэхт III Набожны]]) * [[1962 год у гісторыі кіно|1962]] — «[[Зацьменне (фільм, 1962)|Зацьменне]]» / ''L'eclisse'' (П'еро) * [[1963 год у гісторыі кіно|1963]] — «[[Леапард (фільм)|Леапард]]» / ''L'eclisse'' (Танкрэдзі Фальканеры) * [[1964 год у гісторыі кіно|1964]] — «[[Чорны цюльпан (фільм)|Чорны цюльпан]]» / ''La tulipe noire'' (Гіём дэ Сен-Про / Жульен дэ Сен-Про) * [[1964 год у гісторыі кіно|1964]] — «[[Жоўты ролс-ройс]]» / ''The Yellow Rolls-Royce'' (Стэфана) * [[1967 год у гісторыі кіно|1967]] — «[[Самурай (фільм)|Самурай]]» / ''Le Samouraï'' (Жэф Кастэла) * [[1968 год у гісторыі кіно|1968]] — «[[Тры крокі ў трызненні]]» / ''Tre Passi Nel Delirio'' (Уільям Уілсан) * [[1969 год у гісторыі кіно|1969]] — «[[Барсаліна (фільм)|Барсаліна]]» / Рок Сіфрэдзі * [[1969 год у гісторыі кіно|1969]] — «[[Сіцылійскі клан (фільм)|Сіцылійскі клан]]» / ''Le Clan des Siciliens'' (Ражэ Сартэ) * [[1972 год у гісторыі кіно|1972]] ― «[[Забойства Троцкага (фільм)|Забойства Троцкага]]» / ''The Assassination of Trotsky'' (Рамон Меркадэр) * [[1975 год у гісторыі кіно|1975]] ― «[[Зора (фільм, 1975)|Зора]]» / ''Zorro'' (Дыега Вега / [[Зора]]) * [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] ― «[[Месье Кляйн]]» / ''Monsieur Klein'' (месье Кляйн) * [[1981 год у гісторыі кіно|1981]] ― «[[За скуру паліцэйскага]]» / ''Pour la peau d’un flic'' (прыватны дэтэктыў Шука) * [[1992 год у гісторыі кіно|1992]] ― «[[Вяртанне Казановы]]» / ''Le Retour De Casanova'' (Джакама Казанова) * [[1998 год у гісторыі кіно|1998]] ― «[[Адзін шанец на дваіх]]» / ''Une chance sur deux'' (Жульен Віньяль) * [[2000 год у гісторыі кіно|2000]] ― «[[Акцёры (фільм)|Акцёры]]» / ''Les Acteurs'' (камеа) * [[2008 год у гісторыі кіно|2008]] ― «[[Астэрыкс на Алімпійскіх гульнях]]» / ''Astérix aux Jeux Olympiques'' (Юлій Цэзар) == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэлон Ален||}} == Спасылкі == {{commonscat|Alain Delon}} * {{cite web | url = http://www.alaindelon.com | title = www.alaindelon.com | accessdate = 26 лістапада 2008 | lang = fr | description = Афіцыйны сайт акцёра | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110429033818/http://www.alaindelon.com/ | archivedate = 29 красавіка 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.imdb.com/name/nm0001128/ | title = IMDb | accessdate = 26 лістапада 2008 | lang = en | description = Ален Дэлон на сайце Internet Movie Database }} * {{cite web | url = http://www.toutlecine.com/star/biographie/0000/00007612-alain-delon.html | title = «Tout le cine» | accessdate = 26 ноября 2008 | lang = fr | description = біяграфія акцёра на партале «Tout le cine» }} * {{cite web | url = http://www.toutlecine.com/star/photos/0000/00007612-alain-delon.html | title = «Tout le cine» | accessdate = 26 ноября 2008 | lang = fr | description = фотагалерэя Алена Дэлона на партале «Tout le cine» }} * {{cite web | url = http://www.myspace.com/beaudelon | title = «My Space» | accessdate = 26 ноября 2008 | lang = en | description = фотогалерея Алена Делона на портале «My Space» }} * {{cite web | url = http://www.toutlecine.com/star/videos/0000/00007612-alain-delon.html | title = «Tout le cine» | accessdate = 26 ноября 2008 | lang = fr | description = фрагменты фільмаў і відэа сюжэты навін з Аленам Дэлонам на партале «Tout le cine» }} * {{cite web | url = http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/19470/ | title = «Кино Поиск» | accessdate = 26 ноября 2008 | lang = fr | description = трэйлер да кожнага фільма з Аленам Дэлонам }} * [http://oldcinema.110mb.com/del1.htm Ален Дэлон — Біяграфія, фільмаграфія на Oldcinema] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090219215946/http://oldcinema.110mb.com/del1.htm |date=19 лютага 2009 }} {{Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэлон Ален}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] 21elu4hktfx2tyvr9oaa1bzlboobjeu 0 70624 5160265 5088378 2026-07-02T11:45:29Z ~2026-38012-05 170592 5160265 wikitext text/x-wiki [[File:Transcaucasian SFSR in Soviet Union.svg|thumb|250px|Закаўказская СФСР на карце]] '''Закаўказская Сацыялісты́чная Федэратыўная Саве́цкая Рэспу́бліка''', '''Закаўказская СФСР'''  ({{lang-ru|Закавказская Социалистическая Федеративная Советская Республика}})— адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Існавала ў [[1922]]—[[1936]] гадах. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === * [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], * [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], * [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Грузія]]. {{Рэспублікі СССР}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Рэспублікі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каўказа]] [[Катэгорыя:Закаўказская СФСР| ]] g9nx82022xbnsho2652ig5fas90nfd6 5160266 5160265 2026-07-02T11:46:29Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-38012-05|~2026-38012-05]]) і адноўлена версія 5088378, зробленая Milenioscuro 5160266 wikitext text/x-wiki [[File:Transcaucasian SFSR in Soviet Union.svg|thumb|250px|Закаўказская СФСР на карце]] '''Закаўказская Сацыялісты́чная Федэратыўная Саве́цкая Рэспу́бліка''', '''Закаўказская СФСР''' — адна з рэспублік [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Існавала ў [[1922]]—[[1936]] гадах. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === * [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], * [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], * [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Грузія]]. {{Рэспублікі СССР}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Рэспублікі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каўказа]] [[Катэгорыя:Закаўказская СФСР| ]] oj84awfxmornw6mzlpjcwqgfz450drp 2 78397 5160186 5046443 2026-07-02T09:02:44Z SHKOVS 17924 5160186 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Lesiëm | фота = | подпіс = | паходжанне = [[Берлін]], [[Германія]] | жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | гады = 1999–2005, 2013 | лейблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity Records | цяперашнія ўдзельнікі = | былыя ўдзельнікі = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль † | звязаныя = [[Enigma (гурт)|Enigma]]<br>[[Gregorian (гурт)|Gregorian]] | сайт = {{URL|lesiem.de}} {{недзейны}} }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў | Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года. Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]]. У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]]. У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''. Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара. Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор [[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера|імя Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]]. === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238) і распаўсюджаны кампаніяй DA Music. Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]], які ўжо супрацоўнічаў з праектам на дэбютным альбоме. Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла [[Echo Musikverlag]]. Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр, які ўвекавечвае перамогу над [[Напалеон I|Напалеонам]] у [[Бітва народаў|бітве народаў]] [[1813]] года пад [[Лейпцыг|Лейпцыгам]]. Відовішча спалучала жывое выкананне музыкі з лазернымі праекцыямі і складанай піратэхнікай, арганізаванымі ў адзіную мастацкую кампазіцыю. Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю. У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]]. Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]''. У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце Гала [[Хасэ Карэрас |Хасэ Карэраса ]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]]. Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]]. Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany. Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента. === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія). Альбом пад назвай ''[[Times (альбом Lesiëm)| Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе (каталожны нумар: 511339 2) у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам, які ўключаў відэазапісы, фотагалерэю і іншыя дадатковыя матэрыялы. Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides». У адрозненне ад папярэдніх альбомаў, кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках: напрыклад, «Humilitas (Menschlichkeit)», «Caritas (Liebe)», «Fides (Glaube)». Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]». Рэілі выканала вакальныя партыі ў некалькіх кампазіцыях альбома, у тым ліку «Humilitas», «Caritas» і «Fides». Харавую аснову альбома забяспечыў [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]] — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера, які выкарыстоўваўся на двух папярэдніх альбомах. У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак. Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў у дужках і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам. [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269), распаўсюджанае кампаніяй DA Music. Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» у выкананні [[Joe Rilla]], а таксама 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)». === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць. Новых студыйных альбомаў выдадзена не было, а публічная актыўнасць калектыву паступова звялася да нуля. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]]. Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву, і новых запісаў пасля гэтага не з'явілася. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]]. Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі [[Meisel Music]], ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы. Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, [[Monopol Records]], [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі. Яго выключна цёплыя, разумныя і справядлівыя адносіны да супрацоўнікаў і дзелавых партнёраў зрабілі яго вельмі папулярнай і паважанай асобай у нямецкай музычнай індустрыі». Кіраванне групай кампаній Meisel Music, лейблам [[Monopol Records]] і [[Hansa Tonstudio|студыямі Hansa]] перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}), якая ўзначаліла кампанію і забяспечыла яе далейшае развіццё. Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]] і адным з найбольш прыкметных прадстаўнікоў еўрапейскай хвалі «містык-попу» канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[грыгарыянскі харал|грыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр, які стваральнікі праекта вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}): музыка, якая адначасова звяртаецца да рэлігійна-медытатыўнай традыцыі і да масавай электроннай культуры. З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] [[Міхаэль Крэту | Міхаэля Крэту]], які ў [[1990]] годзе папулярызаваў спалучэнне грыгарыянскага харалу з электроннымі танцавальнымі рытмамі, а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]). Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma, характарызуючы праект як арыгінальны, але ўпісаны ў больш шырокую «энігматычную» хвалю канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў. Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі. ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру: у кампазіцыі «Africa» выкарыстаны элементы афрыканскай музычнай традыцыі, а ў «Roma» і «Britannia» адчуваюцца рэмінісцэнцыі еўрапейскіх народных матываў. Трэці альбом ''[[Times]]'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]]: прыцягненне [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]] і салісткі [[Мэгі Рэілі]] надало гучанню большую тэатральнасць і оперную веліч. === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[лацінская мова|лацінскай мове]] — выбар, які ў кантэксце жанру «містык-поп» выконвае перш за ўсё эстэтычную і сімвалічную функцыю. Лацінская мова надае музыцы адчуванне старажытнасці, сакральнасці і ўніверсальнасці, не прывязваючы яе да канкрэтнай нацыянальнай традыцыі. Крытык [[AllMusic]] [[Рык Андэрсан]] ({{lang-en|Rick Anderson}}) у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў гэты прыём як «лянівы спосаб надаць музыцы бляск пустой вытанчанасці» і папракнуў праект у «наўмысна сфабрыкаванай містыцы» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання. На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара. Лірыка грунтавалася на тэмах духоўнай вандроўкі, багаслоўскіх дабрачыннасцяў і касмічнага парадку. На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і [[Томас Пфланц|Томаса Пфланца]], а таксама да [[Дыяна Лаш|Дыяны Лаш]] і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]]. Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з [[хрысціянскія дабрачыннасці|хрысціянскіх дабрачыннасцяў]] або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове — «Humilitas» (пакора), «Caritas» (міласэрнасць), «Fides» (вера), «Invidia» (зайздрасць), «Vanitas» (марнасць) і іншыя. Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі. Гэты падыход ператвараў альбом у своеасаблівы музычны трактат аб маральных каштоўнасцях, аформлены ў выглядзе поп-оперы. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім (пераважна пад лейблам [[Monopol Records]] або [[Epic Records|Epic]]) і амерыканскім (пад лейблам Intentcity Records). Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Студыйныя альбомы Lesiëm ! Назва !! Еўрапейскае выданне !! Лейбл (ЕУ) !! Кат. № (ЕУ) !! Амерыканская назва !! Дата выдання (ЗША) !! Лейбл (ЗША) !! Кат. № (ЗША) !! Billboard New Age |- | ''[[Mystic Spirit Voices]]'' | 31 студзеня 2000 | [[Monopol Records]] | M 5236 | ''Mystic Spirit Voices'' | 2002 | Intentcity Records | — | № 10 |- | ''[[Chapter 2]]'' | 13 красавіка 2001 | [[Monopol Records]] | M 5238 | ''Illumination'' | 24 чэрвеня 2003 | Intentcity Records | ICCD80009 | № 7 |- | ''[[Times]]'' | 2003 | [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] | 511339 2 | ''Auracle'' | 21 верасня 2004 | Intentcity Records | ICCD80014 | — |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]]. Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany. Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]] і два бонусныя трэкі ў клубным і поп-варыянтах. У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце Billboard]] у катэгорыі New Age Albums. ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag. Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei». У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і [[Monopol Records]] (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце Billboard]] у катэгорыі New Age Albums. ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2). Альбом змяшчаў 13 асноўных кампазіцый з назвамі паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі, а таксама дадатковы трэк — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides». У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак з 13 трэкамі і англійскімі перакладамі назваў. [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]]. === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і ў клубнай асяродку. Найбольш вядомымі з іх з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў тым ліку ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]] і «энігматычнай» музыкі, якія выпускаліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў. Зборнікі такога роду выдаваліся пад эгідай буйных лейблаў, у тым ліку [[EMI]] і [[Virgin Records|Virgin]], і спрыялі пашырэнню аўдыторыі праекта за межамі асноўных рынкаў збыту. Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з чатырма дадатковымі трэкамі з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень. == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл [[Monopol Records]] у Берліне і з'яўляўся рухавіком камерцыйнага і арганізацыйнага боку Lesiëm. Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music. '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm. Ён адказваў за напісанне музыкі, аранжыроўкі і агульную гукавую канцэпцыю ўсіх трох альбомаў. На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}). '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома ''Chapter 2''. '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да ўступнай і завяршальнай кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''. '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома ''Mystic Spirit Voices''. Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber|Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера]] ў Дрэздэне. '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме. Пфланц напісаў значную частку лацінскіх тэкстаў праекта сумесна з Матыасам Хэртэлем і Алексам Вэндэ. '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома ''Mystic Spirit Voices''. Хэртэль напісаў большасць тэкстаў першага выдання, вызначыўшы духоўна-тэалагічную тэматыку праекта. '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2'', які ўнёс свой уклад у лірычную канцэпцыю шэрагу кампазіцый. === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка і аўтар песень, вядомая перш за ўсё сваімі сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе. Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'' ([[2003]]), а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года. Яе сапранавы голас надаў гучанню альбома лірычную цеплыню і оперную веліч. '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» на альбоме ''Mystic Spirit Voices'' і «Africa» на альбоме ''Chapter 2''. Яго голас унёс у гучанне праекта этнічны афрыканскі элемент, які стаў адной з адметных рыс першых двух альбомаў. '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта. '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з [[Дрэздэн|Дрэздэна]], які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў ''Mystic Spirit Voices'' і ''Chapter 2''. Хор выконваў аранжыроўкі ў стылі рыгарыянскага харалу, якія сталі фірмовым гукавым знакам праекта. '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор аднаго з найпрэстыжнейшых оперных тэатраў Германіі. Замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times'', надаўшы гучанню большую оперную маштабнасць і тэатральнасць. Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года. == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm. Гэта з'ява тыповая для ўсёй «энігматычнай» хвалі пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў: нямецкая рок- і альтэрнатыўная прэса разглядала падобную музыку як камерцыйны масавы прадукт, які не заслугоўвае сур'ёзнага аналізу. Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы. Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку творчасці Lesiëm далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў ацэнены крытыкам [[Джослін Лейн]] ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства [[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера|хора імя Карла Марыі фон Вэбера]] і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі». Яна таксама звярнула ўвагу на шырокую міжнародную дыстрыбуцыю альбома, у тым ліку яго паўднёваамерыканскае выданне пад назвай «Alcione». Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам [[Рык Андэрсан|Рыкам Андэрсанам]] ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' Андэрсан прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом». Разам з тым ён высока ацаніў прафесіяналізм харавога выканання, назваўшы спевы хора «выдатна выкананымі». У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан паглыбіў крытыку, пастаўіўшы пытанне аб мэтазгоднасці выкарыстання лацінскіх тэкстаў у поп-музыцы і ахарактарызаваўшы гэты прыём як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), хоць і адзначыў «цалкам прыстойнае» харавое выкананне [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]]. У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» ({{lang-en|Enigmatic}}) хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]]. Нягледзячы на скептычнае стаўленне крытыкаў, усе тры альбомы захоўваюць устойлівую папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] па ўсім свеце. === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху як у Еўропе, так і ў ЗША. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету, што з'яўляецца выключным дасягненнем для незалежнага нямецкага электронна-харавога праекта. У [[ЗША]] альбомы Lesiëm патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums. Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'', выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы ў [[2002]] годзе, заняў '''10-е месца'''. Другі альбом ''Illumination'' (''Chapter 2''), выпушчаны ў [[2003]] годзе, дасягнуў '''7-га месца''' — найвышэйшага ў гісторыі праекта. Трэці альбом ''Auracle'' (''Times''), выпушчаны ў [[2004]] годзе, не трапіў у дзесятку лепшых, аднак заставаўся устойлівым у продажы ў фармаце прагрэсіўнай і «дарослай альтэрнатыўнай» музыкі. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта ва ўмовах адсутнасці падтрымкі з боку нямецкай музычнай прэсы тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак — у прыватнасці, выступленнямі на [[Гала Хасэ Карэраса]] і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records. jjkwz1ty0tv85wraq1wjtclcgu3en3s 5160187 5160186 2026-07-02T09:05:54Z SHKOVS 17924 5160187 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Lesiëm | фота = | подпіс = | паходжанне = [[Берлін]], [[Германія]] | жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | гады = 1999–2005, 2013 | лейблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity Records | цяперашнія ўдзельнікі = | былыя ўдзельнікі = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль † | звязаныя = [[Enigma (гурт)|Enigma]]<br>[[Gregorian (гурт)|Gregorian]] | сайт = {{URL|lesiem.de}} {{недзейны}} }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў | Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года. Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]]. У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]]. У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''. Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара. Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор [[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера|імя Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]]. === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238) і распаўсюджаны кампаніяй DA Music. Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]], які ўжо супрацоўнічаў з праектам на дэбютным альбоме. Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла [[Echo Musikverlag]]. Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр, які ўвекавечвае перамогу над [[Напалеон I|Напалеонам]] у [[Бітва народаў|бітве народаў]] [[1813]] года пад [[Лейпцыг|Лейпцыгам]]. Відовішча спалучала жывое выкананне музыкі з лазернымі праекцыямі і складанай піратэхнікай, арганізаванымі ў адзіную мастацкую кампазіцыю. Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю. У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]]. Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]''. У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце Гала [[Хасэ Карэрас |Хасэ Карэраса ]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]]. Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]]. Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany. Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента. === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія). Альбом пад назвай ''[[Times (альбом Lesiëm)| Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе (каталожны нумар: 511339 2) у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам, які ўключаў відэазапісы, фотагалерэю і іншыя дадатковыя матэрыялы. Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides». У адрозненне ад папярэдніх альбомаў, кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках: напрыклад, «Humilitas (Menschlichkeit)», «Caritas (Liebe)», «Fides (Glaube)». Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]». Рэілі выканала вакальныя партыі ў некалькіх кампазіцыях альбома, у тым ліку «Humilitas», «Caritas» і «Fides». Харавую аснову альбома забяспечыў [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]] — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера, які выкарыстоўваўся на двух папярэдніх альбомах. У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак. Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў у дужках і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам. [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269), распаўсюджанае кампаніяй DA Music. Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» у выкананні [[Joe Rilla]], а таксама 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)». === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць. Новых студыйных альбомаў выдадзена не было, а публічная актыўнасць калектыву паступова звялася да нуля. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]]. Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву, і новых запісаў пасля гэтага не з'явілася. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]]. Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі [[Meisel Music]], ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы. Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, [[Monopol Records]], [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі. Яго выключна цёплыя, разумныя і справядлівыя адносіны да супрацоўнікаў і дзелавых партнёраў зрабілі яго вельмі папулярнай і паважанай асобай у нямецкай музычнай індустрыі». Кіраванне групай кампаній Meisel Music, лейблам [[Monopol Records]] і [[Hansa Tonstudio|студыямі Hansa]] перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}), якая ўзначаліла кампанію і забяспечыла яе далейшае развіццё. Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]] і адным з найбольш прыкметных прадстаўнікоў еўрапейскай хвалі «містык-попу» канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[грыгарыянскі харал|грыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр, які стваральнікі праекта вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}): музыка, якая адначасова звяртаецца да рэлігійна-медытатыўнай традыцыі і да масавай электроннай культуры. З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] [[Міхаэль Крэту | Міхаэля Крэту]], які ў [[1990]] годзе папулярызаваў спалучэнне грыгарыянскага харалу з электроннымі танцавальнымі рытмамі, а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]). Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma, характарызуючы праект як арыгінальны, але ўпісаны ў больш шырокую «энігматычную» хвалю канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў. Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі. ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру: у кампазіцыі «Africa» выкарыстаны элементы афрыканскай музычнай традыцыі, а ў «Roma» і «Britannia» адчуваюцца рэмінісцэнцыі еўрапейскіх народных матываў. Трэці альбом ''[[Times]]'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]]: прыцягненне [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]] і салісткі [[Мэгі Рэілі]] надало гучанню большую тэатральнасць і оперную веліч. === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[лацінская мова|лацінскай мове]] — выбар, які ў кантэксце жанру «містык-поп» выконвае перш за ўсё эстэтычную і сімвалічную функцыю. Лацінская мова надае музыцы адчуванне старажытнасці, сакральнасці і ўніверсальнасці, не прывязваючы яе да канкрэтнай нацыянальнай традыцыі. Крытык [[AllMusic]] [[Рык Андэрсан]] ({{lang-en|Rick Anderson}}) у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў гэты прыём як «лянівы спосаб надаць музыцы бляск пустой вытанчанасці» і папракнуў праект у «наўмысна сфабрыкаванай містыцы» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання. На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара. Лірыка грунтавалася на тэмах духоўнай вандроўкі, багаслоўскіх дабрачыннасцяў і касмічнага парадку. На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і [[Томас Пфланц|Томаса Пфланца]], а таксама да [[Дыяна Лаш|Дыяны Лаш]] і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]]. Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з [[хрысціянскія дабрачыннасці|хрысціянскіх дабрачыннасцяў]] або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове — «Humilitas» (пакора), «Caritas» (міласэрнасць), «Fides» (вера), «Invidia» (зайздрасць), «Vanitas» (марнасць) і іншыя. Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі. Гэты падыход ператвараў альбом у своеасаблівы музычны трактат аб маральных каштоўнасцях, аформлены ў выглядзе поп-оперы. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім (пераважна пад лейблам [[Monopol Records]] або [[Epic Records|Epic]]) і амерыканскім (пад лейблам Intentcity Records). Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Студыйныя альбомы Lesiëm ! Назва !! Еўрапейскае выданне !! Лейбл (ЕУ) !! Кат. № (ЕУ) !! Амерыканская назва !! Дата выдання (ЗША) !! Лейбл (ЗША) !! Кат. № (ЗША) !! Billboard New Age |- | ''[[Mystic Spirit Voices]]'' | 31 студзеня 2000 | [[Monopol Records]] | M 5236 | ''Mystic Spirit Voices'' | 2002 | Intentcity Records | — | № 10 |- | ''[[Chapter 2]]'' | 13 красавіка 2001 | [[Monopol Records]] | M 5238 | ''Illumination'' | 24 чэрвеня 2003 | Intentcity Records | ICCD80009 | № 7 |- | ''[[Times]]'' | 2003 | [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] | 511339 2 | ''Auracle'' | 21 верасня 2004 | Intentcity Records | ICCD80014 | — |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]]. Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany. Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]] і два бонусныя трэкі ў клубным і поп-варыянтах. У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце Billboard]] у катэгорыі New Age Albums. ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag. Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei». У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і [[Monopol Records]] (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце Billboard]] у катэгорыі New Age Albums. ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2). Альбом змяшчаў 13 асноўных кампазіцый з назвамі паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі, а таксама дадатковы трэк — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides». У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак з 13 трэкамі і англійскімі перакладамі назваў. [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]]. === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і ў клубнай асяродку. Найбольш вядомымі з іх з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў тым ліку ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]] і «энігматычнай» музыкі, якія выпускаліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў. Зборнікі такога роду выдаваліся пад эгідай буйных лейблаў, у тым ліку [[EMI]] і [[Virgin Records|Virgin]], і спрыялі пашырэнню аўдыторыі праекта за межамі асноўных рынкаў збыту. Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з чатырма дадатковымі трэкамі з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень. == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл [[Monopol Records]] у Берліне і з'яўляўся рухавіком камерцыйнага і арганізацыйнага боку Lesiëm. Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music. '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm. Ён адказваў за напісанне музыкі, аранжыроўкі і агульную гукавую канцэпцыю ўсіх трох альбомаў. На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}). '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома ''Chapter 2''. '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да ўступнай і завяршальнай кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''. '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома ''Mystic Spirit Voices''. Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber|Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера]] ў Дрэздэне. '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме. Пфланц напісаў значную частку лацінскіх тэкстаў праекта сумесна з Матыасам Хэртэлем і Алексам Вэндэ. '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома ''Mystic Spirit Voices''. Хэртэль напісаў большасць тэкстаў першага выдання, вызначыўшы духоўна-тэалагічную тэматыку праекта. '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2'', які ўнёс свой уклад у лірычную канцэпцыю шэрагу кампазіцый. === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка і аўтар песень, вядомая перш за ўсё сваімі сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе. Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'' ([[2003]]), а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года. Яе сапранавы голас надаў гучанню альбома лірычную цеплыню і оперную веліч. '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» на альбоме ''Mystic Spirit Voices'' і «Africa» на альбоме ''Chapter 2''. Яго голас унёс у гучанне праекта этнічны афрыканскі элемент, які стаў адной з адметных рыс першых двух альбомаў. '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта. '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з [[Дрэздэн|Дрэздэна]], які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў ''Mystic Spirit Voices'' і ''Chapter 2''. Хор выконваў аранжыроўкі ў стылі рыгарыянскага харалу, якія сталі фірмовым гукавым знакам праекта. '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор аднаго з найпрэстыжнейшых оперных тэатраў Германіі. Замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times'', надаўшы гучанню большую оперную маштабнасць і тэатральнасць. Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года. == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm. Гэта з'ява тыповая для ўсёй «энігматычнай» хвалі пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў: нямецкая рок- і альтэрнатыўная прэса разглядала падобную музыку як камерцыйны масавы прадукт, які не заслугоўвае сур'ёзнага аналізу. Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы. Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку творчасці Lesiëm далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў ацэнены крытыкам [[Джослін Лейн]] ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства [[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера|хора імя Карла Марыі фон Вэбера]] і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі». Яна таксама звярнула ўвагу на шырокую міжнародную дыстрыбуцыю альбома, у тым ліку яго паўднёваамерыканскае выданне пад назвай «Alcione». Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам [[Рык Андэрсан|Рыкам Андэрсанам]] ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' Андэрсан прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом». Разам з тым ён высока ацаніў прафесіяналізм харавога выканання, назваўшы спевы хора «выдатна выкананымі». У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан паглыбіў крытыку, пастаўіўшы пытанне аб мэтазгоднасці выкарыстання лацінскіх тэкстаў у поп-музыцы і ахарактарызаваўшы гэты прыём як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), хоць і адзначыў «цалкам прыстойнае» харавое выкананне [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]]. У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» ({{lang-en|Enigmatic}}) хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]]. Нягледзячы на скептычнае стаўленне крытыкаў, усе тры альбомы захоўваюць устойлівую папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] па ўсім свеце. === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху як у Еўропе, так і ў ЗША. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету, што з'яўляецца выключным дасягненнем для незалежнага нямецкага электронна-харавога праекта. У [[ЗША]] альбомы Lesiëm патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums. Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'', выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы ў [[2002]] годзе, заняў '''10-е месца'''. Другі альбом ''Illumination'' (''Chapter 2''), выпушчаны ў [[2003]] годзе, дасягнуў '''7-га месца''' — найвышэйшага ў гісторыі праекта. Трэці альбом ''Auracle'' (''Times''), выпушчаны ў [[2004]] годзе, не трапіў у дзесятку лепшых, аднак заставаўся устойлівым у продажы ў фармаце прагрэсіўнай і «дарослай альтэрнатыўнай» музыкі. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта ва ўмовах адсутнасці падтрымкі з боку нямецкай музычнай прэсы тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак — у прыватнасці, выступленнямі на [[Гала Хасэ Карэраса]] і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records. == Заўвагі == == Спасылкі == <references> </references> [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Германіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, заснаваныя ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, распушчаныя ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:New age]] k59iyaw7ky6lwrj8j3vproni4zg7skk 0 79100 5160068 4581505 2026-07-01T20:10:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160068 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = |беларуская назва = Дэрбі |арыгінальная назва = Derby |падначаленне = |краіна = Вялікабрытанія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = GreenLnRH.jpg |подпіс = Выгляд на [[Кафедральны сабор Дэрбі]] |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 1|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Дэрбішыр |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 78 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 236 300 |год перапісу = 2006 |шчыльнасць = 3,028 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +0 |DST = |тэлефонны код = 01332 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = DE1, DE3, DE21-24, DE73 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Derby |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дэ́рбі''' ({{lang-en|Derby}} {{Audio|En-derby.ogg|[ˈdɑrbi]}}) — [[горад]] у [[Англія|Англіі]], вылучаны ў [[Унітарныя адзінкі Англіі|унітарную адзінку]] са статусам [[Статус сіці ў Вялікабрытаніі|«сіці»]] ў паўднёвай частцы цырыманіяльнага [[Графства Англіі|графства]] [[Дэрбішыр]]. Унітарная адзінка ўтворана 1 красавіка 1997 з раёна Дэрбі неметрапольнага графства [[Дэрбішыр]]. Займае плошчу 78 км² і мяжуе па ўсіх баках з неметрапольным графствам Дэрбішыр. У Дэрбі пражываюць 221 708 чалавек, пры сярэдняй шчыльнасці насельніцтва 2841 чал./км² (2001 год)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276826&c=derby&d=13&e=16&g=393297&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1267342263028&enc=1&dsFamilyId=789 neighbourhood.statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714140603/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276826&c=derby&d=13&e=16&g=393297&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1267342263028&enc=1&dsFamilyId=789 |date=14 ліпеня 2014 }}</ref>, што робіць яго найбуйнейшым горадам цырыманіяльнага графства Дэрбішыр. == Геаграфія == [[Выява:Derby Council house and River derwent.jpg|thumb|left|Рака [[Рака Дэрвент|Дэрвент]] працякае праз горад '''Дэрбі''']] Размешчаны ў рэгіёне [[Іст-Мідлендс]], на берагах ракі [[Рака Дэрвент|Дэрвент]], левым прытоку ракі [[Трэнт (рака)|Трэнт]], басейн [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]. Плошча, падпарадкаваная гарадскому савету Дэрбі, складае 78 квадратных кіламетраў што складае ўсяго 0,06 % ад плошчы [[Англія|Англіі]]. == Дзяленне == Дэрбі падзелены на 17 гарадскіх акруг, тры разы на працягу чатырохгадовага цыкла выбіраюцца па аднаму дэпутату ў гарадскі савет<ref>[https://web.archive.org/web/20060228041704/http://www.derby.gov.uk/CommunityLiving/NeighbourhoodVillage/ Neighbourhood Forums and Boards]</ref>: {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="1" align="center" style="margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size:90%" |colspan="15" bgcolor="#ffffff" align="center"|'''Гарадскія акругі Дэрбі''' (паводле даных 2001 года) |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''Гарадская акруга (ward)''' |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''Насельніцтва, чалавек''' |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''Плошча, км²''' |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''Шчыльнасць, чал./км²''' |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Abbey<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115350&c=abbey&d=14&e=16&g=393169&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265187627859&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028111120/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115350&c=abbey&d=14&e=16&g=393169&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265187627859&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|12,375 |bgcolor="#ffffff" align="center"|2.60 |bgcolor="#ffffff" align="center"|4,756 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Allestree<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115351&c=Allestree&d=14&e=16&g=393211&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188148765&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161939/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115351&c=Allestree&d=14&e=16&g=393211&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188148765&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|13,018 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|6.48 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|2,010 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Alvaston<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115352&c=Alvaston&d=14&e=16&g=393257&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188401687&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161922/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115352&c=Alvaston&d=14&e=16&g=393257&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188401687&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|13,686 |bgcolor="#ffffff" align="center"|7.03 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1,946 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Arboretum<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115353&c=Arboretum&d=14&e=16&g=393306&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188568718&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161841/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115353&c=Arboretum&d=14&e=16&g=393306&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188568718&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|13,789 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|3.41 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|4,046 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Blagreaves<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115354&c=Blagreaves&d=14&e=16&g=393352&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188754484&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161836/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115354&c=Blagreaves&d=14&e=16&g=393352&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188754484&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|12,517 |bgcolor="#ffffff" align="center"|3.36 |bgcolor="#ffffff" align="center"|3,726 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Boulton<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115355&c=Boulton&d=14&e=16&g=393393&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188897781&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028133317/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115355&c=Boulton&d=14&e=16&g=393393&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265188897781&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|13,744 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|3.20 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|4,296 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Chaddesden<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115356&c=Chaddesden&d=14&e=16&g=393439&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189051187&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028134816/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115356&c=Chaddesden&d=14&e=16&g=393439&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189051187&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|13,178 |bgcolor="#ffffff" align="center"|3.89 |bgcolor="#ffffff" align="center"|3,388 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Chellaston<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115357&c=Chellaston&d=14&e=16&g=393482&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189217093&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161848/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115357&c=Chellaston&d=14&e=16&g=393482&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189217093&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|12,153 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|5.09 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|2,389 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Darley<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115358&c=Darley&d=14&e=16&g=393523&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189375015&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028123903/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115358&c=Darley&d=14&e=16&g=393523&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189375015&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|12,152 |bgcolor="#ffffff" align="center"|5.15 |bgcolor="#ffffff" align="center"|2,358 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Derwent<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115359&c=Derwent&d=14&e=16&g=393566&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189522000&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161946/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115359&c=Derwent&d=14&e=16&g=393566&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189522000&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|13,623 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|5.14 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|2.653 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Littleover<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115360&c=Littleover&d=14&e=16&g=393611&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189667734&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028140433/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115360&c=Littleover&d=14&e=16&g=393611&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189667734&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|12,257 |bgcolor="#ffffff" align="center"|5.48 |bgcolor="#ffffff" align="center"|2,238 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Mackworth<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115361&c=Mackworth&d=14&e=16&g=393649&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189854296&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161902/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115361&c=Mackworth&d=14&e=16&g=393649&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189854296&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|13,043 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|2.86 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|4,560 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Mickleover<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115362&c=Mickleover&d=14&e=16&g=393694&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189958078&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028121319/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115362&c=Mickleover&d=14&e=16&g=393694&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265189958078&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|13,529 |bgcolor="#ffffff" align="center"|4.39 |bgcolor="#ffffff" align="center"|3,079 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Normanton<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115363&c=Normanton&d=14&e=16&g=393738&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190102984&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161918/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115363&c=Normanton&d=14&e=16&g=393738&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190102984&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|13,494 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|2.26 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|5,963 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Oakwood<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115364&c=Oakwood&d=14&e=16&g=393780&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190250781&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028101641/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115364&c=Oakwood&d=14&e=16&g=393780&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190250781&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|13,429 |bgcolor="#ffffff" align="center"|2.86 |bgcolor="#ffffff" align="center"|4,703 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|Sinfin<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115365&c=Sinfin&d=14&e=16&g=393824&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190393937&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028115922/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115365&c=Sinfin&d=14&e=16&g=393824&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190393937&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#eff3f4" align="center"|13,782 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|6.87 |bgcolor="#eff3f4" align="center"|2,006 |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|Spondon<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115366&c=Spondon&d=14&e=16&g=393867&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190530343&enc=1&dsFamilyId=789 statistics.gov.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028161911/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6115366&c=Spondon&d=14&e=16&g=393867&i=1001x1003x1004&o=1&m=0&r=1&s=1265190530343&enc=1&dsFamilyId=789 |date=28 кастрычніка 2015 }}</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|11,939 |bgcolor="#ffffff" align="center"|7.97 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1,498 |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''Агульная колькасць''' |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''221,708''' |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''78.03''' |bgcolor="#eff3f4" align="center"|'''2,841''' |} == Вядомыя асобы == * [[Джордж Соракалд]] * [[Джозеф Райт (мастак)|Джозеф Райт]] * [[Джордж Цёрнер]] == Гл. таксама == * [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]] * [[Музей індустрыі Дэрбі]] * [[Сабор Усіх Святых (Дэрбі)|Сабор Усіх Святых]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.derby.gov.uk/ Гарадскі савет Дэрбі] * [http://www.myderby.org.uk Абшчына Дэрбі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140516211309/http://myderby.org.uk/ |date=16 мая 2014 }} * [http://www.derbycathedral.org/ Кафедральны сабор Дэрбі] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926173300/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm Музей Дэрбі і мастацкая галерэя] * [https://web.archive.org/web/20090221113752/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Industrial_Museum.htm Музей індустрыі Дэрбі] * [http://www.derby.ac.uk/ Універсітэт Дэрбі] * [http://www.dcfc.co.uk/ Афіцыйны сайт футбольнага клуба Дэрбі Каўнці] * [http://www.thefa.com/ Футбольная асацыяцыя Англіі] * [http://www.football-league.co.uk/page/ChampionshipHome/0,,10794,00.html Чэмпіянат футбольнай лігі] * [http://www.prideparkstadium.com/web/pridepark/home Pride Park Stadium] * [http://www.eastmidlandsairport.com/emaweb.nsf # 70 Аэрапорт Усходні Мідланс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100115080507/http://www.eastmidlandsairport.com/emaweb.nsf |date=15 студзеня 2010 }} {{Унітарныя адзінкі Англіі}} {{Сіці Вялікабрытаніі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Унітарныя адзінкі Англіі]] [[Катэгорыя:Дэрбішыр]] [[Катэгорыя:Дэрбі| ]] [[Катэгорыя:Англія]] trrzq8h1ool79pptwg8dhpwhtyidtxs 0 79926 5160241 4919716 2026-07-02T11:25:27Z HyBoxwood 141319 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 5160241 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Дэн Сяапін | арыгінал імя = 邓小平 | пасада_2 = Старшыня [[Народны палітычны кансультатыўны савет Кітая|Усекітайскага камітэта Народнага палітычнага кансультатыўнага савета Кітая]] | парадак_2 = 3 | сцяг_2 = 中華人民共和國國徽.svg | сцяг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg | перыядпачатак_2 = [[20 сакавіка]] [[1978]] | перыядканец_2 = [[27 чэрвеня]] [[1983]] | папярэднік_2 = [[Чжоу Эньлай]] | пераемнік_2 = [[Дэн Інчаа]] | пасада_3 = Старшыня [[Цэнтральны ваенны савет ЦК КПК|ЦВС ЦК КПК]] | парадак_3 = 3 | сцяг_3 = Flag of the Chinese Communist Party.svg | перыядпачатак_3 = [[7 лістапада]] [[1976]] | перыядканец_3 = [[24 чэрвеня]] [[1989]] | папярэднік_3 = [[Хуа Гафэн]] | пераемнік_3 = [[Цзян Цзэмінь]] | пасада_4 = Старшыня ЦВС КНР | парадак_4 = 3 | сцяг_4 = 中華人民共和國國徽.svg | сцяг2_4 = Flag of the People's Republic of China.svg | перыядпачатак_4 = [[27 чэрвеня]] [[1981]] | перыядканец_4 = [[24 чэрвеня]] [[1989]] | папярэднік_4 = [[Хуа Гафэн]] | пераемнік_4 = [[Цзян Цзэмінь]] | пасада_5 = Віцэ-прэм'ер <br />[[Дзяржаўны савет КНР|Дзярсавета КНР]] | парадак_5 = 3 | сцяг_5 = 中華人民共和國國徽.svg | сцяг2_5 = Flag of the People's Republic of China.svg | перыядпачатак_5 = [[4 студзеня]] [[1975]] | перыядканец_5 = [[10 верасня]] [[1980]] | папярэднік_5 = [[Лінь Бяа]] | пераемнік_5 = [[Вань Лі]] | прэм'ер_5 = [[Чжаа Цзыян]] (1980—1988) <br />[[Лі Пэн]] (з 1988) | веравызнанне = Атэіст }} '''Дэн Сяапін'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.353.</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны, палітычны і ваенны дзеяч [[КНР|Кітая]]. Палітык-рэфарматар, дзеяч [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]]; хоць ніколі не займаў пост кіраўніка краіны, але быў фактычным кіраўніком Кітая з канца 1970-х да пачатку 1990-х гг. == Біяграфія == Нарадзіўся ў правінцыі [[Сычуань]]. На пач. 1920-х гадоў вучыўся і працаваў у [[Францыя|Францыі]]. 3 1924 член Кампартыі Кітая. У 1925—27 вучыўся ў [[СССР]]. Удзельнік Вялікага паходу Кітайскай Чырвонай арміі (1934—36). У час антыяпонскага супраціўлення (1937—45) кіраваў баявымі аперацыямі. 3 1952 неаднаразова займаў пост намесніка прэм'ера Дзяржаўнага савета КНР. У 1977—80 начальнік Генштаба Народна-вызваленчай арміі. У 1983—90 Старшыня Цэнтральнага ваеннага савета КНР (фактычна галоўнакамандуючы арміяй). 3 1945 член ЦК КПК, у 1956—66 генеральны сакратар ЦК партыі. Рэпрэсіраваны ў перыяд «[[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|культурнай рэвалюцыі]]». Пасля 1978 фактычна вызначаў палітыку краіны, быў ініцыятарам курсу на правядзенне эканамічных рэформ, будашніцтва сацыялізму з кітайскай спецыфікай. Вывеў Кітай з руін «культурнай рэвалюцыі», добраахвотнай самаізаляцыі, садзейнічаў прытоку заходніх інвестыцый, нармалізацыі адносін Кітая з СССР і ЗША, паставіў краіну на рэйкі рыначных рэформ ва ўмовах захавання сацыялістычнай ідэалогіі і дзяржаўнага кантролю, што прывяло краіну да эканамічнага буму. Успадкаваўшы разбураны сацыяльнымі і палітычнымі канфліктамі Кітай пасля «[[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|культурнай рэвалюцыі]]», Дэн стаў ядром другога пакалення кітайскіх кіраўнікоў. Ён стаў інструментам ўкаранення новага мыслення, распрацаваў прынцып «сацыялізму з кітайскай спецыфікай», стаў ініцыятарам эканамічных рэформаў у Кітаі і зрабіў краіну часткай сусветнага рынку. Ён заклаў асновы для эканамічнага развіцця Кітая, што дазволіла Кітаю атрымаць рэпутацыю краіны з самой хуткарослай эканомікай у свеце. У 1990 пакінуў дзяржаўныя пасады, але захаваў ролю духоўнага лідара КНР. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Раманоўскі І. Ф.'' Дэн Сяапін // {{Крыніцы/БЭ|6}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Deng Xiaoping}} {{start box}} {{succession box|before=[[Хуа Гафэн]]|after=[[Цзян Цзэмінь]]|title=Старшыня [[Цэнтральны ваенны савет КНР|Цэнтральнага ваеннага савета КНР]]|years=1981–1989}} {{end box}} {{Кіраўнікі КПК}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1976—2000}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры фінансаў КНР]] [[Катэгорыя:Генеральныя сакратары ЦК КПК]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Кітая]] [[Катэгорыя:Культурная рэвалюцыя ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сычуані]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пекіне]] [[Катэгорыя:Памерлі ад хваробы Паркінсана]] [[Катэгорыя:Палітыкі Кітая]] iz81fd6ebn1age9d7ofq70qf2lxqg6v 0 82081 5160173 5089590 2026-07-02T06:39:46Z ~2026-37920-98 170583 /* Гісторыя */ 5160173 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Востраў |Назва = Сахалін |Нацыянальная назва = ru/Сахалин |Карта = В. Сахалін.png |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Расія |Рэгіён = Сахалінская вобласць |Раён = |lat_dir = N |lat_deg = 050 |lat_min = 51 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 143 |lon_min = 08 |lon_sec = |CoordScale = 5000000 |Плошча = 76600 |Найвышэйшы пункт = 1609 |Насельніцтва = 464120 |Год перапісу = 2021 |Выява = Cape Tihii. Sakhalin coast of Sea of Okhotsk.JPG |Подпіс выявы = Ахоцкае ўзбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Sakhalin }} '''Сахалі́н''' ({{lang-ru|Сахалин}}) — [[востраў]] на паўночным захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] каля ўсходняга ўзбярэжжа [[Азія|Азіі]]. Уваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]], буйнейшы востраў у складзе [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Плошча — 76 600 км². Насельніцтва (2021 г.) — 464 120 чалавек<ref>[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]</ref>. == Геаграфія == [[Выява:The shores of the Pomor bay. 06.jpg|thumb|left|Заліў Памор лагуннага тыпу на поўначы Сахаліна]] Востраў Сахалін знаходзіцца ў [[Далёкі Усход Расіі|далёкаўсходнім рэгіёне Расіі]]. З поўначы і ўсходу амываецца [[Ахоцкае мора|Ахоцкім морам]]. З паўднёвага захаду — [[Японскае мора|Японскім морам]]. На захадзе аддзелены ад [[Азія]]цкага мацерыка [[Татарскі праліў|Татарскім пралівам]] (у самай вузкай частцы — праліў [[Праліў Невяльскога|Невяльскога]]{{sfn|БелЭн|2002}} — мае шырыню 7,3 км і замярзае зімой). На поўдні — ад [[Японія|японскага]] вострава [[Хакайда]] [[Праліў Лаперуза|пралівам Лаперуза]]. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 948 км. Сярэдняя шырыня — каля 100 км, але на перасмыках істотна звужаецца да 6 км каля горада [[Аха]]<ref>[http://bse.sci-lib.com/article099941.html Сахалин — Большая Советская Энциклопедия (БСЭ)]</ref>. Найбольшая шырыня — 160 км. Сахалін і прылеглыя акваторыі ўтвараюць паўночна-заходні сегмент [[Ціхаакіянскае вогненнае кальцо|Ціхаакіянскага рухомага пояса]]. Уздоўж усяго Сахаліна ў мерыдыянальным кірунку працягваюцца тры буйныя разломы. Тут перыядычна здараюцца [[землятрус]]ы. 28 мая 1995 года землятрус [[Магнітуда землетрасення|магнітудай]] 7,6 за 17 секунд разбурыў пасёлак Нефцягорск на поўначы вострава<ref>[https://ria.ru/20100528/239209313.html Землетрясение в Нефтегорске 28 мая 1995 г. Справка]</ref>. Падмурак складзены [[палеазой]]скімі і [[мезазой]]скімі [[Магматычныя горныя пароды|магматычнымі пародамі]]. Іх выхад на паверхню назіраецца ў паўднёвых і цэнтральных усходніх раёнах. З канца [[пратэразой|пратэразою]] Сахалін з’яўляўся мацерыковай ускраінай, аднак перыядычна затапляўся [[акіян]]ам. У [[мелавы перыяд]] на паверхні назапашваліся [[Асадкавыя горныя пароды|асадкі]] біялагічнага паходжання. Яны складаюць аснову [[Заходне-Сахалінскія горы|Заходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1330 м) і [[Усходне-Сахалінскія горы|Усходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1609 м) хрыбтоў. Паміж імі пралягае дэпрэсія, запоўненая [[кайназой]]скімі пародамі. Поўнач ад паселішча [[Ноглікі]] ўяўляе сабою [[раўніна|раўніну]], сфарміраваную друзлымі кайназойскімі [[пясок|пяскамі]]. Вядомыя [[карысныя выкапні]]: [[каменны вугаль]], [[нафта]], [[прыродны газ]], [[фасфаты]], [[вапняк]]і, [[жалеза]], [[нікель]], [[золата]], [[магнетыт]]<ref>[https://catalogmineralov.ru/deposit/sakhalinskaya_oblast/ Месторождения полезных ископаемых Сахалинская область]</ref> і інш. [[Бераг]]авая лінія зрэзана слаба. Буйнейшыя [[Заліў|залівы]]: [[Аніва (заліў)|Аніва]] і [[Заліў Цярпення|Цярпення]]. У мора значна выступаюць [[Паўвостраў|паўастравы]] [[Паўвостраў Шміта|Шміта]], [[Паўвостраў Цярпення|Цярпення]], [[:ru:Крильонский полуостров|Крыльёнскі]] і [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскі]]. На поўначы і захадзе намытыя моцным прыбоем пясчаныя бар’еры ўтвараюць замкнёныя салёныя [[лагуна|лагуны]]: [[возера|азёры]] [[:ru:Невское (озеро)|Неўскае]] (178 км²) і [[:ru:Тунайча|Тунайча]] (174 км²), залівы Байкал, Памор, Пільтун, Ныйскі, Набільскі і г. д. Для Сахаліна характэрна шчыльная [[рака|рачная]] сетка. Наўдаўжэйшая рака — [[Паранай]] (каля 350 км)<ref>[http://sakhalin.shamora.info/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B9/ Река Поронай — Сахалинская область]</ref>. Яна бярэ пачатак у гарах. У [[даліна]]х ніжняй плыні ракі мноства азёр. У зонах [[тэктоніка пліт|тэктанічных]] разломаў сустракаюцца гарачыя [[Мінеральная вада|мінералізаваныя крыніцы]] і [[гразевыя вулканы]]{{sfn|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|}}. Найбольш вядомыя тыя, што знаходзяцца на поўначы. Асаблівасці [[клімат]]у вызначаюцца выцягнутасцю вострава з поўначы на поўдзень. Але ўплыў геаграфічнай [[Шырата|шыраты]] не з’яўляецца вырашальным. Кліматычныя адрозненні назіраюцца паміж поўначчу і поўднем, усходнім і заходнім узбярэжжамі, а таксама паміж унутранымі часткамі і берагам. У значнай ступені клімат фарміруецца пад уплывам Азіяцкага мацерыка і [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], якія ствараюць летнія і зімовыя [[мусон]]ы<ref>[http://sakhmeteo.ru/climat/climate_sakh.php Климат Сахалина — Сахалинское Метеоагентство]</ref>. Летні мусон рухаецца з паўднёвага ўсходу. Ён робіць лета прахалодным, вільготным, з частымі [[дождж|дажджамі]] і [[туман]]амі. Зімовы мусон прыносіць з унутраных частак мацерыка на паўночным захадзе халоднае кантынентальнае паветра, якое некалькі выграваецца і ўзбагачаецца вільгаццю над незамярзальнымі ўчасткамі Ахоцкага мора і Татарскага праліва. Значнае ўздзеянне, асабліва на поўдзень Сахаліна, аказваюць [[цыклон]]ы, што ўзімку выклікаюць пацяпленне і [[снегапад]]ы, а ў канцы лета — [[тайфун]]ы. На працягу года над Сахалінам праходзіць каля 100 цыклонаў. У раёне [[Южна-Сахалінск]]а сярэдняя тэмпература [[жнівень|жніўня]] трымаецца каля +17,3 °C, а [[студзень|студзеня]] — каля −12,2 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 815 мм. На поўначы ў раёне горада Аха ў [[ліпень|ліпені]] слупок тэрмометра трымаецца каля +16,7 °C, у студзені — каля −17,9 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 627,4 мм. == Прырода == На Сахаліне прынята вылучаць 2 буйныя [[батаніка]]-[[геаграфія|геаграфічныя]] рэгіёны<ref>{{Cite web |url=https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |title=П. В. Крестов, В. Ю. Баркалов, А. А. Таран, БОТАНИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ РАЙОНИРОВАНИЕ ОСТРОВА САХАЛИН |access-date=30 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220130160244/https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |archivedate=30 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Першы ахоплівае паўночна-ўсходнюю частку вострава. Мясцовая [[Расліны|расліннасць]] мае [[Барэальнае падцарства|барэальнае]] аблічча, шырокія прасторы занятыя [[мох]]авай [[тундра]]й. На поўдзень ад гэтага рэгіёна тыповыя паўночныя расліны суседнічаюць з паўднёвымі [[Субтрапічны клімат|субтрапічнымі]]. [[Флора]] Сахаліна збеднена ў параўнанні з суседнімі раёнамі [[Азія|мацерыка]] і востравам [[Хакайда]]{{sfn|Растительный мир Сахалина|2014|с=3}}. Тым не меней, тут вылучаюць 1100 відаў раслін, у тым ліку 200 відаў [[дрэва]]ў і [[хмызняк]]оў. Шырока прадстаўлены [[лістоўніца]], [[піхта]], [[елка]], [[бяроза]], [[таполя]], [[вольха]], [[вярба]], [[клён]], [[Амурскае коркавае дрэва|коркавае дрэва]], розныя [[ліяна|ліяны]] накшталт [[Актынідыя|актынідыі]], [[Лімоннік кітайскі|лімонніка]] і [[:ru:Виноград Куанье|японскага вінаграда]], высакарослыя [[трава|травы]], у тым ліку [[:ru:Рейнутрия сахалинская|сахалінская грэчка]], [[бамбук]] і [[рададэндран]]ы. [[Фаўна]] [[суша|сушы]] даволі разнастайная. Нараўне з тыповымі прадстаўнікамі жывёльнага свету [[тайга|тайгі]], востраў насяляюць цеплалюбівыя жывёлы: [[земнаводныя]], [[паўзуны]], [[птушкі]], нават субтрапічныя віды [[Жукі|жукоў]] і [[Матылі|матылёў]]<ref>[http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php Растительный и животный мир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130192924/http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php |date=30 студзеня 2022 }}</ref>. На Сахаліне шмат [[Буры мядзведзь|бурых мядзведзяў]]. Іх памеры дастаткова вялікія, вага цела каля 500 кг, даўжыня дасягае 2,2 м. На ўсёй тэрыторыі вострава зрэдку сустракаецца [[кабарга]], на поўначы — дзікія [[Паўночны алень|паўночныя алені]], на [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскім паўвостраве]] — [[Высакародны алень|высакародныя алені]]. Распаўсюджаны чырвоныя, шэрыя і срабрыста-чорныя [[лісы]]. Іншыя наземныя [[сысуны]]: рачная [[выдра]], [[заяц-бяляк]], [[собаль]], [[гарнастай]], [[ласка]], [[вавёркі]], [[расамаха]]. Калісьці каля берагоў здабывалі [[калан]]а. У нашы дні ён захоўваецца толькі на востраве [[Манерон]] каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа. Берагі Сахаліна і бліжэйшых астравоў вабяць [[ластаногія|ластаногіх]]. Найбуйнейшае іх лежбішча месціцца на востраве [[Цюленевы (Ахоцкае мора)|Цюленевы]] ў [[Ахоцкае мора|Ахоцкім моры]]. Гэты востраў таксама знакаміты вялікім [[птушкі|птушыным]] базарам. Шмат птушак і на самім Сахаліне. Тут гняздуюць [[качкі]], [[гусі]], [[лебедзі]], [[Чайкавыя|гарбаткі]], [[бакланы]]. [[Рака|Рэкі]] і [[возера|азёры]] Сахаліна славяцца вялікай колькасцю [[Ласасёвыя (падсямейства)|ласасёвых]] [[рыбы|рыб]]. Аднак найбуйнейшая прахадная рыба [[Калуга (рыба)|калуга]]<ref>[https://skr.su/articles/31/2013-03-27/chudische-amurskoe-261781 Чудище амурское]</ref> адносіцца да [[Асятровыя|асятровых]]. У навакольных марскіх водах здабываюць [[крабы|крабаў]], [[мідыі]], [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], [[Васьміногі|васьміногаў]], шматлікіх прамысловых рыб. Ахоцкае і [[Японскае мора|Японскае моры]] насяляюць 15 відаў [[кіты|кітоў]]. == Гісторыя == [[Выява:スメレンクル女夷.jpg|thumb|[[Ніўхі]] Сахаліна. Японскі малюнак [[1810]] г.]] [[Чалавек разумны|Людзі сучаснага тыпу]] перасяліліся на Сахалін каля 20 тысяч гадоў таму, верагодна, з ніжняй плыні [[Амур]]а<ref>[http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2003/153/2003_153_051-069.pdf Василевский А. А., Периодизация верхнего палеолита Сахалина и Хоккайдо в свете исследований поселения Огоньки-5]</ref>. У [[каменны век|каменным веку]] мясцовыя насельнікі мелі шчыльныя сувязі з жыхарамі [[Японскія астравы|Японскіх астравоў]], адкуль паступалі прылады працы з [[абсідыян]]у<ref>Гл.: ''Василевский, А.'' Каменный век острова Сахалин. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008</ref>. У [[8 стагоддзе да н.э.|VIII]] — [[3 стагоддзе да н.э.|III]] стст. да н. э. на поўдні Сахаліна сфарміравалася Аніўская археалагічная культура, адгалінаванне японскай [[неаліт]]ычнай культуры [[Дзёмон]]<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |title=Василевский А. А., Грищенко В. А., САХАЛИН И КУРИЛЬСКИЕ ОСТРОВА В ЭПОХУ ПАЛЕОМЕТАЛЛА (I тыс до н. э. — ПЕРВАЯ ПОЛОВИНА I тыс. н. э.) |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=31 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131194152/http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |url-status=dead }}</ref>. У [[1 тысячагоддзе н.э.|1]] тысячагоддзі н. э. востраў ператварыўся ў адзін з цэнтраў [[Ахоцкая археалагічная культура|Ахоцкай археалагічнай культуры]]. Мяркуецца, што яе носьбіты паходзілі з [[Прыамур’е|Прыамур’я]]. Згодна з версіяй [[Японія|японскіх]] [[мовазнаўства|лінгвістаў]], яны размаўлялі на [[мова|мове]], што стала продкавай у адносінах да [[Айнская мова|мовы айнаў]]. Аднак [[археолаг]]і Сахаліна звязваюць іх паходжанне з [[махэ]]. На іх думку, прысутнасць [[Тунгуса-маньчжурскія народы|тунгуса-маньчжурскіх груп]] болей выразна выяўляецца ў канцы 1 тысячагоддзя, калі з’яўляюцца тыповыя пяці- і шасцікутныя жытлы зямлянкавага тыпу, апрацоўка [[жалеза]] і трыманне [[Свіння свойская|свінняў]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне [[2007]] г.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10038-007-0164-z Sato T, Amano T, Ono H, Ishida H, Kodera H, Matsumura H, Yoneda M, Masuda R. Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis]</ref> паказала, што паходжанне Ахоцкай культуры было болей складаным. Яна сфарміравалася ў 2 этапы ў выніку міграцый з Камчаткі і Прыамур'я, яе носьбіты змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон. У [[12 стагоддзе|XII]] ст. Сахалін быў далучаны да дзяржавы [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]]. Сведчаннем гэтага з’яўляюцца рэшткі [[крэпасць|крэпасцей]], якія ўтваралі ланцуг уздоўж усходняга ўзбярэжжа ад цэнтральнай часткі да поўдня<ref>[http://ashcbs.ru/sahalin-vek-xii Сахалин век XII]</ref>. У іх маглі жыць не толькі салдаты і [[гандаль|гандляры]], але таксама [[рамяство|рамеснікі]]. У [[13 стагоддзе|XIII]] ст., калі імперыя [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]] пацярпела паражэнне ад [[манголы|манголаў]], на востраў з суседняга [[Хакайда]] ўварваліся плямёны [[айны|айнаў]]. Археолагі фіксуюць, што ў канцы XIII ст. або ў пачатку [[14 стагоддзе|XIV]] ст. папярэдняя ахоцкая культура на поўдні Сахаліна нібы знікае, перасцілаецца айнскімі [[артэфакт (археалогія)|артэфактамі]]. Айны прыходзілі ў складзе ваенізаваных дружын. Згодна з іх апавяданнямі, папярэдняе насельніцтва ''тончы'' было вымушана збегчы на [[лодка]]х у мора{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=223 — 224}}. Аднак існуе імавернасць, што значная частка папярэднікаў была [[асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявана]] заваёўнікамі. На поўначы Сахаліна захаваліся плямёны [[ніўхі|ніўхаў]], у цэнтральнай і паўночнай частках — [[Тунгуса-маньчжурскія мовы|тунгусамоўныя]] аленегадоўцы-[[оракі]]. Такая [[этнас|этнічная]] сітуацыя праіснуе да першай паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. У [[1263]] г. мангольскі хан [[Хубілай]] падпарадкаваў ніжнюю плынь Амура. Ужо ў [[1265]] г. ён атрымаў скаргу пра напад айнаў на ніўхаў. У [[1284]] г., [[1285]] г. і [[1286]] г. манголы арганізоўвалі ваенныя экспедыцыі на Сахалін і канчаткова падпарадкавалі яго ў [[1308]] г. Мясцовае насельніцтва выплочвала штогадовую даніну футрамі і скурамі<ref>[https://www.nippon.com/ru/features/c00103/ Кикути Тосихико, Айны на Охотском море в Средние века и Новое время]</ref>. Найбольшую каштоўнасць мелі скуры [[гарнастай|гарнастаяў]], з якіх рабілі цырыманіяльную [[вопратка|вопратку]] для мангольскіх імператараў [[Юань (імперыя)|Юань]]<ref>[http://kulturanaukadv.ru/pdf/30/61-76.pdf Пастухов А., ИМПЕРИЯ ЮАНЬ И НАРОДЫ НИЖНЕГО АМУРА И САХАЛИНА (по данным письменных источников)]</ref>. Падобна да чжурчжэняў, манголы будавалі на востраве свае крэпасці. У эпоху дынастыі [[Імперыя Мін|Мін]] на Сахаліне дзейнічалі 3 [[кітай]]скія пасты, мясцовыя старэйшыны атрымоўвалі чыноўніцкія пасады і заахвочваліся за спраўную выплату даніны{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=255}}. Тым не меней, уплыў дынастыі Мін быў вельмі абмежаваным. У [[1636]] г. паўднёвую частку Сахаліна даследавала японская экспедыцыя на чале з Кода Седзаэмонам. У [[1644]] г. на аснове сабранай ёю звестак была складзена першая [[геаграфічная карта|карта]] вострава<ref>[https://sakhalin.info/weekly/99823 Проблема Токуная]</ref>. [[14 ліпеня]] [[1643]] г. Сахалін быў адкрыты экспедыцыяй [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] на чале з {{нп5|Мартэн Герытсзон дэ Фрыз|М. дэ Фрызам|nl|Maarten Gerritszoon de Vries}}. Галандскія караблі ўвайшлі ў заліў [[Аніва (заліў)|Аніва]], аднак з-за туману не знайшлі [[Праліў Лаперуза|праліва]] на поўдні, таму М. дэ Фрыз палічыў Сахалін працягам Хакайда<ref>''Магидович И.'', ''Магидович В.'' Очерки по истории географических открытий. — М.: Просвещение, 1983. — С. 363</ref>. У [[1640]] г. паўночна-заходні бераг Сахаліна маглі назіраць [[рускія]] [[казакі]] на чале з {{нп5|Іван Масквіцін|Іванам Масквіціным|ru|Москвитин, Иван Юрьевич}}, але ў сучасных навукоўцаў гэта выклікае сумненні. Хутчэй першымі рускімі, якія ўбачылі Сахалін, былі чальцы амурскай экспедыцыі {{нп5|Васіль Данілавіч Паяркаў|Васіля Паяркава|ru|Поярков, Василий Данилович}} ў 1644 г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=282 — 284}}. У [[1709]]—[[1710]] гг. ніжнюю плынь Амура і Сахалін даследавала [[Імперыя Цын|маньчжурская]] экспедыцыя, арганізаваная па загаду імператара [[Кансі]]. У яе склад уваходзілі еўрапейскія [[езуіты]]. Дзякуючы дасланым імі звесткам у [[1722]] г. у [[Лондан]]е і ў [[1736]] г. у [[Парыж]]ы былі выдадзены атласы, дзе на карце [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] меліся абрысы вострава каля [[вусце ракі|вусця]] Амура, названага «''Saghalien-Ula-Hata'', або востраў Чорнай ракі»<ref>Гл.: ''Narangoa, L.'' Historical Atlas of Northeast Asia, 1590—2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia — Columbia University Press, 2014</ref>. Такім чынам, назва Сахаліна паходзіць ад назвы Амура, вядомага сярод маньчжураў менавіта як «Чорная рака» ({{lang-mnc|ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨ}}). У [[1787]] г. берагі вострава даследавала [[Францыя|французская]] экспедыцыя на чале з [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз|Ж. Ф. дэ Лаперузам]]. Мараплавец быў прыемна ўражаны тубыльцамі, якія падаліся яму досыць цывілізаванымі, хаця і беднымі<ref>Гл.: ''La Pérouse, J.-F.'' Voyage autour du monde sur l’Astrolabe et la Boussole — Paris: La Découverte, 2005</ref>. Да сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Сахалін быў падпарадкаваны маньчжурамі. Яны прызначалі старэйшын, адказных за выплату даніны, вялі гандаль. З маньчжурамі на Сахаліне сустрэлася экспедыцыя Ж. Ф. дэ Лаперуза. Аднак з [[1773]] г. захады для каланізацыі вострава прадпрымала Японія. У заліве Аніва была пабудавана японская факторыя. У [[1785]]—[[1786]] гг. і [[1808]] г. цэнтральны ўрад Японіі арганізоўваў даследчыя экспедыцыі. З пачатку XIX ст. Сахалінам зацікавілася [[Расійска-амерыканская кампанія]]. У [[1806]] г. яе прадстаўнік самавольна абвясціў востраў валоданнем [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] не прызнаў гэтага акта, але ў [[1808]] г. даў кампаніі дазвол на стварэнне тут калоніі. Праўда, Расійска-амерыканская кампанія ім не скарысталася<ref>[http://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/custom/File/1RNMK/009_Ermolaev.pdf А. Н. Ермолаев, Российско-американская компания и освоение острова Сахалин]</ref>. Сітуацыя істотна не мянялася, пакуль [[1 жніўня]] [[1850]] г. [[Генадзь Іванавіч Невяльской|Г. І. Невяльской]] пасля даследавання вусця Амура і [[Татарскі праліў|Татарскага праліва]] не абвясціў Прыамур’е і Сахалін валоданнямі Расійскай імперыі. Расійскі ўрад фактычна пагадзіўся з анексіяй тэрыторый толькі ў [[1853]] г. На заходнім беразе і ў заліве Аніва з’явіліся расійскія ваенныя пасты<ref>[https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur Амурская экспедиция — МГУ им. адм. Г. И. Невельского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220203103316/https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur |date=3 лютага 2022 }}</ref>. [[7 лютага]] [[1855]] г. Расія і Японія падпісалі [[Сімодскі трактат]], згодна з якім Сахалін пераходзіў у сумеснае валоданне дзвюх дзяржаў<ref>[https://tass.ru/info/5556378 История территориального спора России и Японии]</ref>. У [[1875]] г. у [[Санкт-Пецярбург]]у было заключана пагадненне з прадстаўніком Японіі аб размежаванні{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=358}}. Сахалін цалкам пераходзіў у склад Расіі, а Японія наўзамен атрымоўвала ўсе [[Курыльскія астравы]]. [[Выява:Sakhalin prisoners 19 century.jpg|thumb|Сахалінскія катаржане, 1880-я гг.]] Згодна з рэформай [[1884]] г. Сахалін атрымаў асаблівы статус у складзе Прыамурскага генерал-губернатарства. Прызначаўся кіраўнік вострава (з [[1894]] г. — ваенны губернатар), які займаўся мясцовым адміністраваннем. Яго рэзідэнцыя месцілася ў [[Аляксандраўск-Сахалінскі|Аляксандраўску-Сахалінскім]]. У [[1869]] г. Сахалін быў афіцыйна абвешчаны месцам [[катарга|катаргі]] і высылкі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]</ref>. Для бесперапыннага забеспячэння зняволенымі з еўрапейскай часткі Расійскай імперыі была адкрыта марская лінія [[Адэса]] — Сахалін. У [[1893]] г. у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] быў пабудаваны спецыяльны параход «Яраслаўль» — сапраўдная плывучая [[турма]], прыстасаваная для кругасветных марскіх пераходаў{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=362}}. З [[1880]] г. высылка на Сахалін стала незваротнай. Пасля адбывання пакарання ў турме катаржане пераводзіліся ў разрад ссыльных пасяленцаў і павінны былі заставацца на востраве. Катаржане і высыльныя займаліся будаўніцтвам, здабычай [[Каменны вугаль|вугалю]], у асобных выпадках — [[земляробства]]м і іншымі формамі гаспадарання. За гады існавання катаргі на Сахаліне адбылі пакаранне звыш 30 тысяч крымінальных і палітычных злачынцаў. На каланізацыю Сахаліна прымусовым шляхам было патрачана да 30 млн рублёў, але вынікі былі прызнаны незадавальняючымі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]</ref>. [[Перапіс насельніцтва]] [[1897]] г. паказаў<ref>[https://www.prlib.ru/item/436661 ПЕРВАЯ ВСЕОБЩАЯ ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ 1897 Г.. 77. ОСТРОВ САХАЛИН]</ref>, што агульнае насельніцтва вострава склала 28 113 чалавек. 74,4 % былі катаржанамі і ссыльнымі пасяленцамі. 648 чалавек прызнаваліся іншаземнымі падданымі, у тым ліку 275 — Японіі і 148 — Кітая. Нацыянальны склад расійскіх падданых быў вельмі стракатым. Большасць з’яўляліся рускімі (15 807 чалавек), але на востраве таксама жылі карэнныя насельнікі (ніўхі, айны і оракі — 7 421 чалавек), [[украінцы]] (2 368 чалавек), [[палякі]] (1 636 чалавек), [[беларусы]] (169 чалавек) і інш. У канцы студзеня [[1904]] г. пачалася [[руска-японская вайна]]. На Сахаліне былі абвешчаныя [[мабілізацыя]] і фармаванне вольных дружын. Расійскія ваенныя сілы на востраве склалі 1 200 чалавек супраць 14 000 японскіх салдат, дэсантаваных на поўдні. [[19 ліпеня]] [[1905]] г. галоўныя сілы расійскіх войск на востраве склалі зброю. [[23 жніўня]] 1905 г. Расія і Японія падпісалі мірны дагавор, паводле якога частка Сахаліна на поўдзень ад 50 [[Паралель|паралелі]] перадавалася Японіі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181970 НАЧАЛАСЬ РУССКО-ЯПОНСКАЯ ВОЙНА 1904—1905 ГГ.]</ref>. Пасля паражэння ў вайне Расійская імперыя была вымушана ліквідаваць катаргу і стварыць на поўначы вострава і ў ніжнім Прыамур’і Сахалінскую вобласць з цывільнай адміністрацыяй. На поўдні ў [[1907]] г. была створана японская прэфектура [[Карафута]]<ref>[https://rnavi.ndl.go.jp/research_guide/entry/post-782.php 旧外地官庁資料の調べ方：樺太庁]</ref>. З [[1908]] г. яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Южна-Сахалінск|Тоёхара]]. Новыя ўлады садзейнічалі пакіданню гэтай тэрыторыі расійскімі падданымі. Да канца [[1906]] г. іх засталося 123 чалавекі. Урад Японіі вылучыў для каланізацыі прэфектуры значныя сродкі, таму да [[1912]] г. яе насельніцтва павялічылася да 42 138 чалавек{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=427 — 428}}. Большасць перасяленцаў былі японцамі, акрамя таго, адбывалася добраахвотнае перасяленне [[карэйцы|карэйцаў]]. [[Руская мова|Рускія]] [[тапонім]]ы мяняліся на [[японская мова|японскія]], хаця [[Айнская мова|айнскія]] назвы захоўваліся. Галоўнымі галінамі гаспадаркі сталі [[рыбалоўства]], здабыча вугалю, [[лес|лясная]] [[прамысловасць]]. Эканамічнаму развіццю Карафута садзейнічала будаўніцтва сучасных [[дарога|дарог]], у тым ліку [[чыгунка|чыгункі]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] г. адміністрацыйны цэнтр Сахалінскай вобласці быў перанесены ў [[Нікалаеўск-на-Амуры]]. Паўночны Сахалін абмінулі вострыя палітычныя баталіі і ваенныя падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Першы астраўны з’езд саветаў адбыўся толькі ў сакавіку [[1920]] г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=392}} Аднак ужо [[3 ліпеня]] 1920 г. паўночны Сахалін быў акупаваны японскімі войскамі і далучаны да Карафута. Японская акупацыя працягвалася да [[15 мая]] [[1925]] г.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/2005801 «Политбюро не возражает против продажи о. Сахалина»]</ref> Нават пасля ўзнаўлення савецкай улады японскія прадпрымальнікі здолелі захаваць свае канцэсіі па здабычы [[нафта|нафты]], прычым яны дзейнічалі да [[1944]] г.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/yaponskie-kontsessii-na-severnom-sahaline-kak-instrument-sovetskoy-vneshney-politiki/viewer Булатов В. В., Японские концессии на Северном Сахалине как инструмент советской внешней политики]</ref> У складзе Далёкаўсходняга (з [[1938]] г. — [[Хабараўскі край|Хабараўскага]]) края [[РСФСР]] была створана асобная Сахалінская акруга. У [[1929]] — [[1931]] гг. для карэнных народаў былі створаны 2 нацыянальныя раёны. Разам з гэтым заахвочвалася перасяленне з іншых рэгіёнаў [[СССР]]. За 15 гадоў савецкай улады насельніцтва паўночнай часткі вострава павялічылася ў 10 разоў. Тым не меней, умовы жыцця перасяленцаў былі цяжкімі. Аднойчы 18 сем'яў перасяленцаў з Амурскай вобласці не змаглі ўладкавацца і прасілі адправіць іх у японскую частку Сахаліна{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=414}}. Сацыяльныя праблемы абвастраліся раскулачваннем падчас [[калектывізацыя|калектывізацыі]] і [[Рэпрэсіі ў СССР|палітычнымі рэпрэсіямі]]. Падчас [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскай канферэнцыі]] ў лютым [[1945]] г. СССР абавязваўся ўступіць у вайну з Японіяй пасля перамогі над [[Трэці рэйх|Германіяй]], пры гэтым разлічваў атрымаць права на валоданне ўсім Сахалінам і Курыльскімі астравамі<ref>[https://www.history.com/topics/world-war-ii/yalta-conference Yalta Conference - Definition, Date & WW2 - HISTORY]</ref>. [[11 жніўня|11]] — [[25 жніўня]] [[1945]] г. была арганізавана Паўднёва-Сахалінская наступальная аперацыя, у выніку якой прэфектура Карафута была занята савецкімі войскамі, 18 320 японскіх салдат і афіцэраў здаліся ў палон<ref>[https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia ЮЖНО-САХАЛИНСКАЯ ОПЕРАЦИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206122238/https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia |date=6 лютага 2022 }}</ref>. У [[1946]] г. на месцы прэфектуры была ўтворана Паўднёва-Сахалінская вобласць. Японская [[іена]] вымалася з абарачэння, адбывалася перайменаванне тапонімаў. З красавіка 1946 г. грамадзяне Японіі перасяляліся на радзіму. Сахалін пакінулі не толькі этнічныя японцы, але таксама айны, частка ніўхаў і оракаў<ref>{{Cite web |title=Южно-Сахалинская область - Большая российская энциклопедия |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |accessdate=6 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615160458/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |archivedate=15 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У [[1947]] г. Сахалінская акруга і Паўднёва-Сахалінская вобласць былі ўключаны ў склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] РСФСР з адміністрацыйным цэнтрам у Южна-Сахалінску. == Насельніцтва == У пачатку [[2021]] г. агульная колькасць насельніцтва адміністрацыйных утварэнняў на востраве Сахалін складала 464 120 чалавек<ref>[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]</ref>, прычым большая яго частка пражывала ў [[горад|гарадах]]. Найбуйнейшыя гарады: * [[Южна-Сахалінск]] (200 235 чалавек) * [[Карсакаў]] (33 451 чалавек) * [[Холмск]] (26 672 чалавекі) * [[Аха]] (19 783 чалавекі) * [[Паранайск]] (15 777 чалавек) Абсалютную большасць насельніцтва Сахаліна складаюць перасяленцы або іх нашчадкі з іншых рэгіёнаў [[Расія|Расіі]] і [[СССР]], звычайна [[рускія]]. [[Абарыген|Абарыгеннае]] насельніцтва прадстаўлена 2 [[этнас|этнічнымі]] групамі [[ніўхі|ніўхаў]] (2 450 чалавек) і [[оракі|оракаў]] (298 чалавек)<ref>[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]</ref>. [[Айны]], абарыгенныя насельнікі поўдню Сахаліна, зніклі як асобны астраўны [[этнас]] пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] ў выніку [[Дэпартацыя|дэпартацыі]] грамадзян [[Японія|Японіі]] на [[Японскія астравы]]. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. склалася [[карэйцы|карэйская]] этнічная меншасць. Карэйцы пераязджалі ў паўднёвы Сахалін у якасці рабочых у гады існавання японскай прэфектуры [[Карафута]]. У пасляваенны перыяд на іх не распаўсюджвалася праграма дэпартацыі, таму 23 500 перасяленцаў былі вымушаны застацца. Акрамя таго, у [[1946]] — [[1949]] гг. на Сахаліне апынуліся 2 000 далёкаўсходніх карэйцаў, высланых у [[1937]] г. савецкімі ўладамі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] і [[Казахстан]], а таксама 26 065 карэйцаў з [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4897791 Корейцы на Сахалине]</ref>. Частка карэйцаў перасялілася ў Японію пасля [[1956]] г., а таксама ў [[1952]] — [[1958]] гг. — у [[КНДР]]. Тым не меней, у [[1959]] г. у Сахалінскай вобласці працягвала жыць 42 337 карэйцаў. У нашы дні карэйцы складаюць адну з колькасна найбольшых этнічных меншасцей (болей за 5%)<ref>[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]</ref>. З [[1994]] г. дзейнічае праграма рэпатрыяцыі ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвую Карэю]]. == Інфраструктура == Востраў Сахалін тэрытарыяльна належыць да [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], прычым складае яе большую частку. Адміністрацыйна падзелены на 14 раёнаў і 1 [[горад]] абласнога падпарадкавання — [[Южна-Сахалінск]]. На востраве развіваецца шматгаліновая [[эканоміка]]. Вызначальныя галіны: [[рыбы|рыбная]] [[прамысловасць]], а таксама здабыча [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|газу]], у меншай ступені — здабыча [[каменны вугаль|вугалю]] і нарыхтоўка [[драўніна|лесу]]<ref>[https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta Характеристика субъекта - Главное управление МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206150647/https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta |date=6 лютага 2022 }}</ref>. [[Сельская гаспадарка]] развіваецца пераважна ў паўднёвых раёнах. На востраве працуе 149 агульнаадукацыйных школ<ref>[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 Школы - Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206191959/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 |date=6 лютага 2022 }}</ref> і 5 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]<ref>[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206192001/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ |date=6 лютага 2022 }}</ref>. Найважнейшыя [[порт]]ы: [[Карсакаў]], [[Холмск]], [[Шахцёрск (Сахалінская вобласць)|Шахцёрск]], [[Паранайск]], [[Аляксандраўск-Сахалінскі]]<ref>[https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html Порты Сахалина, Курил и Камчатки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206182730/https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html |date=6 лютага 2022 }}</ref>. Рэгулярная сувязь з [[Азія|мацерыком]] падтрымліваецца з дапамогай [[паром]]най сувязі паміж портамі [[Ваніна]] і Холмск. Міжнародны южнасахалінскі [[аэрапорт]] імя Антона Чэхава здзяйсняе авіярэйсы ў гарады Расіі, [[Японія|Японіі]] і [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], існуюць унутраныя рэгулярныя авіярэйсы ў гарады Шахцёрск, [[Аха]], Аляксандраўск-Сахалінскі, на [[Курыльскія астравы]]. Эксплуатацыйная даўжыня [[чыгунка|чыгункі]] — 804,9 км, яна падзелена на 3 лініі з 34 [[Чыгуначная станцыя|станцыямі]]<ref>[https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 Дальневосточная железная дорога - Сахалинское территориальное управление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206190915/https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 |date=6 лютага 2022 }}</ref>. == У культуры == За межамі [[Расія|Расіі]] і [[Японія|Японіі]] Сахалін у значнай ступені стаў вядомым дзякуючы кнізе «Востраў Сахалін» ({{lang-ru|Остров Сахалин}}) [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]], напісанай у форме падарожных нататак у [[1891]]—[[1893]] гг. У ёй знакаміты рускі [[пісьменнік]] спасылаўся на працы свайго папярэдніка, навукоўца [[Беларусь|беларускага]] паходжання [[Фама Мацеевіч Аўгусціновіч|Томаша Аўгусціновіча]]<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |title=Валянцін Грыцкевіч, Нашы славутыя землякі |access-date=5 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205164651/http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>, які двойчы наведваў востраў, апісваў сахалінскую [[катарга|катаргу]], мясцовую [[флора|флору]] і побыт [[Абарыгены|абарыгенаў]]. Сахалін і яго карэнныя жыхары ([[айны]] і [[ніўхі]]) прысутнічаюць у творах лаўрэата [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]], японскага пісьменніка-гуманіста [[Кэндзабура Оэ]]. У ранніх апавяданнях яго суайчынніка [[Юкіа Місіма]] з’яўляецца вобраз яго дзеда, губернатара [[Карафута]]. Японскі пісьменнік [[Харукі Муракамі]] ўключае эпізоды, звязаныя з Сахалінам, у раманы «Паляванне на авечак» ({{lang-jp|羊をめぐる冒険}}) і «1Q84». У [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] Сахалін узгадваецца ў творах [[Васіль Быкаў|В. Быкава]] «Доўгая дарога дадому», [[Барыс Пятровіч|Б. Пятровіча]] «Пуціна», [[Васіль Юр’евіч Ткачоў|В. Ткачова]] «Мы», [[Галіна Барысаўна Багданава|Г. Багданавай]] «Сакрамента». == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сахалін|Лоўчая Л. В., Нікіцін М. Г.|204—205}} * {{h|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|3=[https://www.geokniga.org/bookfiles/geokniga-gidromineralnye-resursy-ostrova-sahalin.pdf Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин] / Под общ. ред. В. А. Сахарова. — Южно-Сахалинск: СахГУ, 2020 ISBN 978-5-88811-616-6}} * {{h|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|3=[http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/6e6b1aed6f66fda95c80f98a2d327aa8.pdf История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия] / М. С. Высоков, А. А. Василевский, А. И. Костанов, М. И. Ищенко. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008 ISBN 978-5-88453-207-5}} * Матюшков, Г. В. [http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf Естественная история Сахалина и Курильских островов. Геологическое прошлое острова Сахалин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220125160116/http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf |date=25 студзеня 2022 }} / Г. В. Матюшков, А. В. Соловьёв, О. А. Мельников. — Южно-Сахалинск: Государственное бюджетное учреждение культуры «Сахалинский областной краеведческий музей», 2014 ISBN 978-5-900334-75-2 * {{h|Растительный мир Сахалина|2014|3=[http://www.sakhalinenergy.ru/media/library/ru/publications/Rastitelnost_Sakhalina.pdf Растительный мир Сахалина] / Наталья Сурмач, Валентина Андреева, Наталья Царенко. — Владивосток: Издательство «Апельсин», 2014 ISBN 978-5-98137-040-3}} == Спасылкі == * [http://www.sakhalin.ru Сахалин и Курилы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125001300/http://www.sakhalin.ru/ |date=25 студзеня 2021 }} * [https://encsakhalin.su/ Энциклопедия Сахалинской области] * [http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ Сахалинская область — Минприроды России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130130106/http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ |date=30 студзеня 2022 }} * [https://ostrov65.com/sakhalin/ Путеводитель по Острову Сахалин и Курильским островам. Фотографии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130085155/https://ostrov65.com/sakhalin/ |date=30 студзеня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Ціхі акіян}} [[Катэгорыя:Сахалін| ]] [[Катэгорыя:Альпійская складкавасць]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Азіі]] [[Катэгорыя:Астравы Расіі]] jdjuypp52hhw7glrda6oozqf9w614jg 5160191 5160173 2026-07-02T09:21:28Z M.L.Bot 261 5160191 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Востраў |Назва = Сахалін |Нацыянальная назва = ru/Сахалин |Карта = В. Сахалін.png |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Расія |Рэгіён = Сахалінская вобласць |Раён = |lat_dir = N |lat_deg = 050 |lat_min = 51 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 143 |lon_min = 08 |lon_sec = |CoordScale = 5000000 |Плошча = 76600 |Найвышэйшы пункт = 1609 |Насельніцтва = 464120 |Год перапісу = 2021 |Выява = Cape Tihii. Sakhalin coast of Sea of Okhotsk.JPG |Подпіс выявы = Ахоцкае ўзбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Sakhalin }} '''Сахалі́н''' ({{lang-ru|Сахалин}}) — [[востраў]] на паўночным захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] каля ўсходняга ўзбярэжжа [[Азія|Азіі]]. Уваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]], буйнейшы востраў у складзе [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Плошча — 76 600 км². Насельніцтва (2021 г.) — 464 120 чалавек<ref>[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]</ref>. == Геаграфія == [[Выява:The shores of the Pomor bay. 06.jpg|thumb|left|Заліў Памор лагуннага тыпу на поўначы Сахаліна]] Востраў Сахалін знаходзіцца ў [[Далёкі Усход Расіі|далёкаўсходнім рэгіёне Расіі]]. З поўначы і ўсходу амываецца [[Ахоцкае мора|Ахоцкім морам]]. З паўднёвага захаду — [[Японскае мора|Японскім морам]]. На захадзе аддзелены ад [[Азія]]цкага мацерыка [[Татарскі праліў|Татарскім пралівам]] (у самай вузкай частцы — праліў [[Праліў Невяльскога|Невяльскога]]{{sfn|БелЭн|2002}} — мае шырыню 7,3 км і замярзае зімой). На поўдні — ад [[Японія|японскага]] вострава [[Хакайда]] [[Праліў Лаперуза|пралівам Лаперуза]]. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 948 км. Сярэдняя шырыня — каля 100 км, але на перасмыках істотна звужаецца да 6 км каля горада [[Аха]]<ref>[http://bse.sci-lib.com/article099941.html Сахалин — Большая Советская Энциклопедия (БСЭ)]</ref>. Найбольшая шырыня — 160 км. Сахалін і прылеглыя акваторыі ўтвараюць паўночна-заходні сегмент [[Ціхаакіянскае вогненнае кальцо|Ціхаакіянскага рухомага пояса]]. Уздоўж усяго Сахаліна ў мерыдыянальным кірунку працягваюцца тры буйныя разломы. Тут перыядычна здараюцца [[землятрус]]ы. 28 мая 1995 года землятрус [[Магнітуда землетрасення|магнітудай]] 7,6 за 17 секунд разбурыў пасёлак Нефцягорск на поўначы вострава<ref>[https://ria.ru/20100528/239209313.html Землетрясение в Нефтегорске 28 мая 1995 г. Справка]</ref>. Падмурак складзены [[палеазой]]скімі і [[мезазой]]скімі [[Магматычныя горныя пароды|магматычнымі пародамі]]. Іх выхад на паверхню назіраецца ў паўднёвых і цэнтральных усходніх раёнах. З канца [[пратэразой|пратэразою]] Сахалін з’яўляўся мацерыковай ускраінай, аднак перыядычна затапляўся [[акіян]]ам. У [[мелавы перыяд]] на паверхні назапашваліся [[Асадкавыя горныя пароды|асадкі]] біялагічнага паходжання. Яны складаюць аснову [[Заходне-Сахалінскія горы|Заходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1330 м) і [[Усходне-Сахалінскія горы|Усходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1609 м) хрыбтоў. Паміж імі пралягае дэпрэсія, запоўненая [[кайназой]]скімі пародамі. Поўнач ад паселішча [[Ноглікі]] ўяўляе сабою [[раўніна|раўніну]], сфарміраваную друзлымі кайназойскімі [[пясок|пяскамі]]. Вядомыя [[карысныя выкапні]]: [[каменны вугаль]], [[нафта]], [[прыродны газ]], [[фасфаты]], [[вапняк]]і, [[жалеза]], [[нікель]], [[золата]], [[магнетыт]]<ref>[https://catalogmineralov.ru/deposit/sakhalinskaya_oblast/ Месторождения полезных ископаемых Сахалинская область]</ref> і інш. [[Бераг]]авая лінія зрэзана слаба. Буйнейшыя [[Заліў|залівы]]: [[Аніва (заліў)|Аніва]] і [[Заліў Цярпення|Цярпення]]. У мора значна выступаюць [[Паўвостраў|паўастравы]] [[Паўвостраў Шміта|Шміта]], [[Паўвостраў Цярпення|Цярпення]], [[:ru:Крильонский полуостров|Крыльёнскі]] і [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскі]]. На поўначы і захадзе намытыя моцным прыбоем пясчаныя бар’еры ўтвараюць замкнёныя салёныя [[лагуна|лагуны]]: [[возера|азёры]] [[:ru:Невское (озеро)|Неўскае]] (178 км²) і [[:ru:Тунайча|Тунайча]] (174 км²), залівы Байкал, Памор, Пільтун, Ныйскі, Набільскі і г. д. Для Сахаліна характэрна шчыльная [[рака|рачная]] сетка. Наўдаўжэйшая рака — [[Паранай]] (каля 350 км)<ref>[http://sakhalin.shamora.info/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B9/ Река Поронай — Сахалинская область]</ref>. Яна бярэ пачатак у гарах. У [[даліна]]х ніжняй плыні ракі мноства азёр. У зонах [[тэктоніка пліт|тэктанічных]] разломаў сустракаюцца гарачыя [[Мінеральная вада|мінералізаваныя крыніцы]] і [[гразевыя вулканы]]{{sfn|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|}}. Найбольш вядомыя тыя, што знаходзяцца на поўначы. Асаблівасці [[клімат]]у вызначаюцца выцягнутасцю вострава з поўначы на поўдзень. Але ўплыў геаграфічнай [[Шырата|шыраты]] не з’яўляецца вырашальным. Кліматычныя адрозненні назіраюцца паміж поўначчу і поўднем, усходнім і заходнім узбярэжжамі, а таксама паміж унутранымі часткамі і берагам. У значнай ступені клімат фарміруецца пад уплывам Азіяцкага мацерыка і [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], якія ствараюць летнія і зімовыя [[мусон]]ы<ref>[http://sakhmeteo.ru/climat/climate_sakh.php Климат Сахалина — Сахалинское Метеоагентство]</ref>. Летні мусон рухаецца з паўднёвага ўсходу. Ён робіць лета прахалодным, вільготным, з частымі [[дождж|дажджамі]] і [[туман]]амі. Зімовы мусон прыносіць з унутраных частак мацерыка на паўночным захадзе халоднае кантынентальнае паветра, якое некалькі выграваецца і ўзбагачаецца вільгаццю над незамярзальнымі ўчасткамі Ахоцкага мора і Татарскага праліва. Значнае ўздзеянне, асабліва на поўдзень Сахаліна, аказваюць [[цыклон]]ы, што ўзімку выклікаюць пацяпленне і [[снегапад]]ы, а ў канцы лета — [[тайфун]]ы. На працягу года над Сахалінам праходзіць каля 100 цыклонаў. У раёне [[Южна-Сахалінск]]а сярэдняя тэмпература [[жнівень|жніўня]] трымаецца каля +17,3 °C, а [[студзень|студзеня]] — каля −12,2 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 815 мм. На поўначы ў раёне горада Аха ў [[ліпень|ліпені]] слупок тэрмометра трымаецца каля +16,7 °C, у студзені — каля −17,9 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 627,4 мм. == Прырода == На Сахаліне прынята вылучаць 2 буйныя [[батаніка]]-[[геаграфія|геаграфічныя]] рэгіёны<ref>{{Cite web |url=https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |title=П. В. Крестов, В. Ю. Баркалов, А. А. Таран, БОТАНИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ РАЙОНИРОВАНИЕ ОСТРОВА САХАЛИН |access-date=30 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220130160244/https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |archivedate=30 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Першы ахоплівае паўночна-ўсходнюю частку вострава. Мясцовая [[Расліны|расліннасць]] мае [[Барэальнае падцарства|барэальнае]] аблічча, шырокія прасторы занятыя [[мох]]авай [[тундра]]й. На поўдзень ад гэтага рэгіёна тыповыя паўночныя расліны суседнічаюць з паўднёвымі [[Субтрапічны клімат|субтрапічнымі]]. [[Флора]] Сахаліна збеднена ў параўнанні з суседнімі раёнамі [[Азія|мацерыка]] і востравам [[Хакайда]]{{sfn|Растительный мир Сахалина|2014|с=3}}. Тым не меней, тут вылучаюць 1100 відаў раслін, у тым ліку 200 відаў [[дрэва]]ў і [[хмызняк]]оў. Шырока прадстаўлены [[лістоўніца]], [[піхта]], [[елка]], [[бяроза]], [[таполя]], [[вольха]], [[вярба]], [[клён]], [[Амурскае коркавае дрэва|коркавае дрэва]], розныя [[ліяна|ліяны]] накшталт [[Актынідыя|актынідыі]], [[Лімоннік кітайскі|лімонніка]] і [[:ru:Виноград Куанье|японскага вінаграда]], высакарослыя [[трава|травы]], у тым ліку [[:ru:Рейнутрия сахалинская|сахалінская грэчка]], [[бамбук]] і [[рададэндран]]ы. [[Фаўна]] [[суша|сушы]] даволі разнастайная. Нараўне з тыповымі прадстаўнікамі жывёльнага свету [[тайга|тайгі]], востраў насяляюць цеплалюбівыя жывёлы: [[земнаводныя]], [[паўзуны]], [[птушкі]], нават субтрапічныя віды [[Жукі|жукоў]] і [[Матылі|матылёў]]<ref>[http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php Растительный и животный мир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130192924/http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php |date=30 студзеня 2022 }}</ref>. На Сахаліне шмат [[Буры мядзведзь|бурых мядзведзяў]]. Іх памеры дастаткова вялікія, вага цела каля 500 кг, даўжыня дасягае 2,2 м. На ўсёй тэрыторыі вострава зрэдку сустракаецца [[кабарга]], на поўначы — дзікія [[Паўночны алень|паўночныя алені]], на [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскім паўвостраве]] — [[Высакародны алень|высакародныя алені]]. Распаўсюджаны чырвоныя, шэрыя і срабрыста-чорныя [[лісы]]. Іншыя наземныя [[сысуны]]: рачная [[выдра]], [[заяц-бяляк]], [[собаль]], [[гарнастай]], [[ласка]], [[вавёркі]], [[расамаха]]. Калісьці каля берагоў здабывалі [[калан]]а. У нашы дні ён захоўваецца толькі на востраве [[Манерон]] каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа. Берагі Сахаліна і бліжэйшых астравоў вабяць [[ластаногія|ластаногіх]]. Найбуйнейшае іх лежбішча месціцца на востраве [[Цюленевы (Ахоцкае мора)|Цюленевы]] ў [[Ахоцкае мора|Ахоцкім моры]]. Гэты востраў таксама знакаміты вялікім [[птушкі|птушыным]] базарам. Шмат птушак і на самім Сахаліне. Тут гняздуюць [[качкі]], [[гусі]], [[лебедзі]], [[Чайкавыя|гарбаткі]], [[бакланы]]. [[Рака|Рэкі]] і [[возера|азёры]] Сахаліна славяцца вялікай колькасцю [[Ласасёвыя (падсямейства)|ласасёвых]] [[рыбы|рыб]]. Аднак найбуйнейшая прахадная рыба [[Калуга (рыба)|калуга]]<ref>[https://skr.su/articles/31/2013-03-27/chudische-amurskoe-261781 Чудище амурское]</ref> адносіцца да [[Асятровыя|асятровых]]. У навакольных марскіх водах здабываюць [[крабы|крабаў]], [[мідыі]], [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], [[Васьміногі|васьміногаў]], шматлікіх прамысловых рыб. Ахоцкае і [[Японскае мора|Японскае моры]] насяляюць 15 відаў [[кіты|кітоў]]. == Гісторыя == [[Выява:スメレンクル女夷.jpg|thumb|[[Ніўхі]] Сахаліна. Японскі малюнак [[1810]] г.]] [[Чалавек разумны|Людзі сучаснага тыпу]] перасяліліся на Сахалін каля 20 тысяч гадоў таму, верагодна, з ніжняй плыні [[Амур]]а<ref>[http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2003/153/2003_153_051-069.pdf Василевский А. А., Периодизация верхнего палеолита Сахалина и Хоккайдо в свете исследований поселения Огоньки-5]</ref>. У [[каменны век|каменным веку]] мясцовыя насельнікі мелі шчыльныя сувязі з жыхарамі [[Японскія астравы|Японскіх астравоў]], адкуль паступалі прылады працы з [[абсідыян]]у<ref>Гл.: ''Василевский, А.'' Каменный век острова Сахалин. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008</ref>. У VIII—III стст. да н. э. на поўдні Сахаліна сфарміравалася Аніўская археалагічная культура, адгалінаванне японскай [[неаліт]]ычнай культуры [[Дзёмон]]<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |title=Василевский А. А., Грищенко В. А., САХАЛИН И КУРИЛЬСКИЕ ОСТРОВА В ЭПОХУ ПАЛЕОМЕТАЛЛА (I тыс до н. э. — ПЕРВАЯ ПОЛОВИНА I тыс. н. э.) |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=31 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131194152/http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |url-status=dead }}</ref>. У [[1 тысячагоддзе н.э.|1]] тысячагоддзі н. э. востраў ператварыўся ў адзін з цэнтраў [[Ахоцкая археалагічная культура|Ахоцкай археалагічнай культуры]]. Мяркуецца, што яе носьбіты паходзілі з [[Прыамур’е|Прыамур’я]]. Згодна з версіяй [[Японія|японскіх]] [[мовазнаўства|лінгвістаў]], яны размаўлялі на [[мова|мове]], што стала продкавай у адносінах да [[Айнская мова|мовы айнаў]]. Аднак [[археолаг]]і Сахаліна звязваюць іх паходжанне з [[махэ]]. На іх думку, прысутнасць [[Тунгуса-маньчжурскія народы|тунгуса-маньчжурскіх груп]] болей выразна выяўляецца ў канцы 1 тысячагоддзя, калі з’яўляюцца тыповыя пяці- і шасцікутныя жытлы зямлянкавага тыпу, апрацоўка [[жалеза]] і трыманне [[Свіння свойская|свінняў]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне 2007 года паказала, што паходжанне Ахоцкай культуры было болей складаным, яна сфарміравалася ў 2 этапы ў выніку міграцый з Камчаткі і Прыамур'я, яе носьбіты змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон<ref>[https://doi.org/10.1007/s10038-007-0164-z Sato T, Amano T, Ono H, Ishida H, Kodera H, Matsumura H, Yoneda M, Masuda R. Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis]</ref>. У XII ст. Сахалін быў далучаны да дзяржавы [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]]. Сведчаннем гэтага з’яўляюцца рэшткі [[крэпасць|крэпасцей]], якія ўтваралі ланцуг уздоўж усходняга ўзбярэжжа ад цэнтральнай часткі да поўдня<ref>[http://ashcbs.ru/sahalin-vek-xii Сахалин век XII]</ref>. У іх маглі жыць не толькі салдаты і [[гандаль|гандляры]], але таксама [[рамяство|рамеснікі]]. У XIII ст., калі імперыя [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]] пацярпела паражэнне ад [[манголы|манголаў]], на востраў з суседняга [[Хакайда]] ўварваліся плямёны [[айны|айнаў]]. Археолагі фіксуюць, што ў канцы XIII ст. або ў пачатку XIV ст. папярэдняя ахоцкая культура на поўдні Сахаліна нібы знікае, перасцілаецца айнскімі [[артэфакт (археалогія)|артэфактамі]]. Айны прыходзілі ў складзе ваенізаваных дружын. Згодна з іх апавяданнямі, папярэдняе насельніцтва ''тончы'' было вымушана збегчы на [[лодка]]х у мора{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=223 — 224}}. Аднак існуе імавернасць, што значная частка папярэднікаў была [[асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявана]] заваёўнікамі. На поўначы Сахаліна захаваліся плямёны [[ніўхі|ніўхаў]], у цэнтральнай і паўночнай частках — [[Тунгуса-маньчжурскія мовы|тунгусамоўныя]] аленегадоўцы-[[оракі]]. Такая [[этнас|этнічная]] сітуацыя праіснуе да першай паловы XIX ст. У [[1263]] г. мангольскі хан [[Хубілай]] падпарадкаваў ніжнюю плынь Амура. Ужо ў [[1265]] г. ён атрымаў скаргу пра напад айнаў на ніўхаў. У [[1284]] г., [[1285]] г. і [[1286]] г. манголы арганізоўвалі ваенныя экспедыцыі на Сахалін і канчаткова падпарадкавалі яго ў [[1308]] г. Мясцовае насельніцтва выплочвала штогадовую даніну футрамі і скурамі<ref>[https://www.nippon.com/ru/features/c00103/ Кикути Тосихико, Айны на Охотском море в Средние века и Новое время]</ref>. Найбольшую каштоўнасць мелі скуры [[гарнастай|гарнастаяў]], з якіх рабілі цырыманіяльную [[вопратка|вопратку]] для мангольскіх імператараў [[Юань (імперыя)|Юань]]<ref>[http://kulturanaukadv.ru/pdf/30/61-76.pdf Пастухов А., ИМПЕРИЯ ЮАНЬ И НАРОДЫ НИЖНЕГО АМУРА И САХАЛИНА (по данным письменных источников)]</ref>. Падобна да чжурчжэняў, манголы будавалі на востраве свае крэпасці. У эпоху дынастыі [[Імперыя Мін|Мін]] на Сахаліне дзейнічалі 3 [[кітай]]скія пасты, мясцовыя старэйшыны атрымоўвалі чыноўніцкія пасады і заахвочваліся за спраўную выплату даніны{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=255}}. Тым не меней, уплыў дынастыі Мін быў вельмі абмежаваным. У [[1636]] г. паўднёвую частку Сахаліна даследавала японская экспедыцыя на чале з Кода Седзаэмонам. У [[1644]] г. на аснове сабранай ёю звестак была складзена першая [[геаграфічная карта|карта]] вострава<ref>[https://sakhalin.info/weekly/99823 Проблема Токуная]</ref>. [[14 ліпеня]] [[1643]] г. Сахалін быў адкрыты экспедыцыяй [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] на чале з {{нп5|Мартэн Герытсзон дэ Фрыз|М. дэ Фрызам|nl|Maarten Gerritszoon de Vries}}. Галандскія караблі ўвайшлі ў заліў [[Аніва (заліў)|Аніва]], аднак з-за туману не знайшлі [[Праліў Лаперуза|праліва]] на поўдні, таму М. дэ Фрыз палічыў Сахалін працягам Хакайда<ref>''Магидович И.'', ''Магидович В.'' Очерки по истории географических открытий. — М.: Просвещение, 1983. — С. 363</ref>. У [[1640]] г. паўночна-заходні бераг Сахаліна маглі назіраць [[рускія]] [[казакі]] на чале з {{нп5|Іван Масквіцін|Іванам Масквіціным|ru|Москвитин, Иван Юрьевич}}, але ў сучасных навукоўцаў гэта выклікае сумненні. Хутчэй першымі рускімі, якія ўбачылі Сахалін, былі чальцы амурскай экспедыцыі {{нп5|Васіль Данілавіч Паяркаў|Васіля Паяркава|ru|Поярков, Василий Данилович}} ў 1644 г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=282 — 284}}. У [[1709]]—[[1710]] гг. ніжнюю плынь Амура і Сахалін даследавала [[Імперыя Цын|маньчжурская]] экспедыцыя, арганізаваная па загаду імператара [[Кансі]]. У яе склад уваходзілі еўрапейскія [[езуіты]]. Дзякуючы дасланым імі звесткам у [[1722]] г. у [[Лондан]]е і ў [[1736]] г. у [[Парыж]]ы былі выдадзены атласы, дзе на карце [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] меліся абрысы вострава каля [[вусце ракі|вусця]] Амура, названага «''Saghalien-Ula-Hata'', або востраў Чорнай ракі»<ref>Гл.: ''Narangoa, L.'' Historical Atlas of Northeast Asia, 1590—2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia — Columbia University Press, 2014</ref>. Такім чынам, назва Сахаліна паходзіць ад назвы Амура, вядомага сярод маньчжураў менавіта як «Чорная рака» ({{lang-mnc|ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨ}}). У [[1787]] г. берагі вострава даследавала [[Францыя|французская]] экспедыцыя на чале з [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз|Ж. Ф. дэ Лаперузам]]. Мараплавец быў прыемна ўражаны тубыльцамі, якія падаліся яму досыць цывілізаванымі, хаця і беднымі<ref>Гл.: ''La Pérouse, J.-F.'' Voyage autour du monde sur l’Astrolabe et la Boussole — Paris: La Découverte, 2005</ref>. Да сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Сахалін быў падпарадкаваны маньчжурамі. Яны прызначалі старэйшын, адказных за выплату даніны, вялі гандаль. З маньчжурамі на Сахаліне сустрэлася экспедыцыя Ж. Ф. дэ Лаперуза. Аднак з [[1773]] г. захады для каланізацыі вострава прадпрымала Японія. У заліве Аніва была пабудавана японская факторыя. У [[1785]]—[[1786]] гг. і [[1808]] г. цэнтральны ўрад Японіі арганізоўваў даследчыя экспедыцыі. З пачатку XIX ст. Сахалінам зацікавілася [[Расійска-амерыканская кампанія]]. У [[1806]] г. яе прадстаўнік самавольна абвясціў востраў валоданнем [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] не прызнаў гэтага акта, але ў [[1808]] г. даў кампаніі дазвол на стварэнне тут калоніі. Праўда, Расійска-амерыканская кампанія ім не скарысталася<ref>[http://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/custom/File/1RNMK/009_Ermolaev.pdf А. Н. Ермолаев, Российско-американская компания и освоение острова Сахалин]</ref>. Сітуацыя істотна не мянялася, пакуль [[1 жніўня]] [[1850]] г. [[Генадзь Іванавіч Невяльской|Г. І. Невяльской]] пасля даследавання вусця Амура і [[Татарскі праліў|Татарскага праліва]] не абвясціў Прыамур’е і Сахалін валоданнямі Расійскай імперыі. Расійскі ўрад фактычна пагадзіўся з анексіяй тэрыторый толькі ў [[1853]] г. На заходнім беразе і ў заліве Аніва з’явіліся расійскія ваенныя пасты<ref>[https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur Амурская экспедиция — МГУ им. адм. Г. И. Невельского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220203103316/https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur |date=3 лютага 2022 }}</ref>. [[7 лютага]] [[1855]] г. Расія і Японія падпісалі [[Сімодскі трактат]], згодна з якім Сахалін пераходзіў у сумеснае валоданне дзвюх дзяржаў<ref>[https://tass.ru/info/5556378 История территориального спора России и Японии]</ref>. У [[1875]] г. у [[Санкт-Пецярбург]]у было заключана пагадненне з прадстаўніком Японіі аб размежаванні{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=358}}. Сахалін цалкам пераходзіў у склад Расіі, а Японія наўзамен атрымоўвала ўсе [[Курыльскія астравы]]. [[Выява:Sakhalin prisoners 19 century.jpg|thumb|Сахалінскія катаржане, 1880-я гг.]] Згодна з рэформай [[1884]] г. Сахалін атрымаў асаблівы статус у складзе Прыамурскага генерал-губернатарства. Прызначаўся кіраўнік вострава (з [[1894]] г. — ваенны губернатар), які займаўся мясцовым адміністраваннем. Яго рэзідэнцыя месцілася ў [[Аляксандраўск-Сахалінскі|Аляксандраўску-Сахалінскім]]. У [[1869]] г. Сахалін быў афіцыйна абвешчаны месцам [[катарга|катаргі]] і высылкі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]</ref>. Для бесперапыннага забеспячэння зняволенымі з еўрапейскай часткі Расійскай імперыі была адкрыта марская лінія [[Адэса]] — Сахалін. У [[1893]] г. у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] быў пабудаваны спецыяльны параход «Яраслаўль» — сапраўдная плывучая [[турма]], прыстасаваная для кругасветных марскіх пераходаў{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=362}}. З [[1880]] г. высылка на Сахалін стала незваротнай. Пасля адбывання пакарання ў турме катаржане пераводзіліся ў разрад ссыльных пасяленцаў і павінны былі заставацца на востраве. Катаржане і высыльныя займаліся будаўніцтвам, здабычай [[Каменны вугаль|вугалю]], у асобных выпадках — [[земляробства]]м і іншымі формамі гаспадарання. За гады існавання катаргі на Сахаліне адбылі пакаранне звыш 30 тысяч крымінальных і палітычных злачынцаў. На каланізацыю Сахаліна прымусовым шляхам было патрачана да 30 млн рублёў, але вынікі былі прызнаны незадавальняючымі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]</ref>. [[Перапіс насельніцтва]] [[1897]] г. паказаў<ref>[https://www.prlib.ru/item/436661 ПЕРВАЯ ВСЕОБЩАЯ ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ 1897 Г.. 77. ОСТРОВ САХАЛИН]</ref>, што агульнае насельніцтва вострава склала 28 113 чалавек. 74,4 % былі катаржанамі і ссыльнымі пасяленцамі. 648 чалавек прызнаваліся іншаземнымі падданымі, у тым ліку 275 — Японіі і 148 — Кітая. Нацыянальны склад расійскіх падданых быў вельмі стракатым. Большасць з’яўляліся рускімі (15 807 чалавек), але на востраве таксама жылі карэнныя насельнікі (ніўхі, айны і оракі — 7 421 чалавек), [[украінцы]] (2 368 чалавек), [[палякі]] (1 636 чалавек), [[беларусы]] (169 чалавек) і інш. У канцы студзеня [[1904]] г. пачалася [[руска-японская вайна]]. На Сахаліне былі абвешчаныя [[мабілізацыя]] і фармаванне вольных дружын. Расійскія ваенныя сілы на востраве склалі 1 200 чалавек супраць 14 000 японскіх салдат, дэсантаваных на поўдні. [[19 ліпеня]] [[1905]] г. галоўныя сілы расійскіх войск на востраве склалі зброю. [[23 жніўня]] 1905 г. Расія і Японія падпісалі мірны дагавор, паводле якога частка Сахаліна на поўдзень ад 50 [[Паралель|паралелі]] перадавалася Японіі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181970 НАЧАЛАСЬ РУССКО-ЯПОНСКАЯ ВОЙНА 1904—1905 ГГ.]</ref>. Пасля паражэння ў вайне Расійская імперыя была вымушана ліквідаваць катаргу і стварыць на поўначы вострава і ў ніжнім Прыамур’і Сахалінскую вобласць з цывільнай адміністрацыяй. На поўдні ў [[1907]] г. была створана японская прэфектура [[Карафута]]<ref>[https://rnavi.ndl.go.jp/research_guide/entry/post-782.php 旧外地官庁資料の調べ方：樺太庁]</ref>. З [[1908]] г. яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Южна-Сахалінск|Тоёхара]]. Новыя ўлады садзейнічалі пакіданню гэтай тэрыторыі расійскімі падданымі. Да канца [[1906]] г. іх засталося 123 чалавекі. Урад Японіі вылучыў для каланізацыі прэфектуры значныя сродкі, таму да [[1912]] г. яе насельніцтва павялічылася да 42 138 чалавек{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=427 — 428}}. Большасць перасяленцаў былі японцамі, акрамя таго, адбывалася добраахвотнае перасяленне [[карэйцы|карэйцаў]]. [[Руская мова|Рускія]] [[тапонім]]ы мяняліся на [[японская мова|японскія]], хаця [[Айнская мова|айнскія]] назвы захоўваліся. Галоўнымі галінамі гаспадаркі сталі [[рыбалоўства]], здабыча вугалю, [[лес|лясная]] [[прамысловасць]]. Эканамічнаму развіццю Карафута садзейнічала будаўніцтва сучасных [[дарога|дарог]], у тым ліку [[чыгунка|чыгункі]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] г. адміністрацыйны цэнтр Сахалінскай вобласці быў перанесены ў [[Нікалаеўск-на-Амуры]]. Паўночны Сахалін абмінулі вострыя палітычныя баталіі і ваенныя падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Першы астраўны з’езд саветаў адбыўся толькі ў сакавіку [[1920]] г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=392}} Аднак ужо [[3 ліпеня]] 1920 г. паўночны Сахалін быў акупаваны японскімі войскамі і далучаны да Карафута. Японская акупацыя працягвалася да [[15 мая]] [[1925]] г.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/2005801 «Политбюро не возражает против продажи о. Сахалина»]</ref> Нават пасля ўзнаўлення савецкай улады японскія прадпрымальнікі здолелі захаваць свае канцэсіі па здабычы [[нафта|нафты]], прычым яны дзейнічалі да [[1944]] г.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/yaponskie-kontsessii-na-severnom-sahaline-kak-instrument-sovetskoy-vneshney-politiki/viewer Булатов В. В., Японские концессии на Северном Сахалине как инструмент советской внешней политики]</ref> У складзе Далёкаўсходняга (з [[1938]] г. — [[Хабараўскі край|Хабараўскага]]) края [[РСФСР]] была створана асобная Сахалінская акруга. У [[1929]] — [[1931]] гг. для карэнных народаў былі створаны 2 нацыянальныя раёны. Разам з гэтым заахвочвалася перасяленне з іншых рэгіёнаў [[СССР]]. За 15 гадоў савецкай улады насельніцтва паўночнай часткі вострава павялічылася ў 10 разоў. Тым не меней, умовы жыцця перасяленцаў былі цяжкімі. Аднойчы 18 сем'яў перасяленцаў з Амурскай вобласці не змаглі ўладкавацца і прасілі адправіць іх у японскую частку Сахаліна{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=414}}. Сацыяльныя праблемы абвастраліся раскулачваннем падчас [[калектывізацыя|калектывізацыі]] і [[Рэпрэсіі ў СССР|палітычнымі рэпрэсіямі]]. Падчас [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскай канферэнцыі]] ў лютым [[1945]] г. СССР абавязваўся ўступіць у вайну з Японіяй пасля перамогі над [[Трэці рэйх|Германіяй]], пры гэтым разлічваў атрымаць права на валоданне ўсім Сахалінам і Курыльскімі астравамі<ref>[https://www.history.com/topics/world-war-ii/yalta-conference Yalta Conference - Definition, Date & WW2 - HISTORY]</ref>. [[11 жніўня|11]] — [[25 жніўня]] [[1945]] г. была арганізавана Паўднёва-Сахалінская наступальная аперацыя, у выніку якой прэфектура Карафута была занята савецкімі войскамі, 18 320 японскіх салдат і афіцэраў здаліся ў палон<ref>[https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia ЮЖНО-САХАЛИНСКАЯ ОПЕРАЦИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206122238/https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia |date=6 лютага 2022 }}</ref>. У [[1946]] г. на месцы прэфектуры была ўтворана Паўднёва-Сахалінская вобласць. Японская [[іена]] вымалася з абарачэння, адбывалася перайменаванне тапонімаў. З красавіка 1946 г. грамадзяне Японіі перасяляліся на радзіму. Сахалін пакінулі не толькі этнічныя японцы, але таксама айны, частка ніўхаў і оракаў<ref>{{Cite web |title=Южно-Сахалинская область - Большая российская энциклопедия |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |accessdate=6 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615160458/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |archivedate=15 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У [[1947]] г. Сахалінская акруга і Паўднёва-Сахалінская вобласць былі ўключаны ў склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] РСФСР з адміністрацыйным цэнтрам у Южна-Сахалінску. == Насельніцтва == У пачатку [[2021]] г. агульная колькасць насельніцтва адміністрацыйных утварэнняў на востраве Сахалін складала 464 120 чалавек<ref>[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]</ref>, прычым большая яго частка пражывала ў [[горад|гарадах]]. Найбуйнейшыя гарады: * [[Южна-Сахалінск]] (200 235 чалавек) * [[Карсакаў]] (33 451 чалавек) * [[Холмск]] (26 672 чалавекі) * [[Аха]] (19 783 чалавекі) * [[Паранайск]] (15 777 чалавек) Абсалютную большасць насельніцтва Сахаліна складаюць перасяленцы або іх нашчадкі з іншых рэгіёнаў [[Расія|Расіі]] і [[СССР]], звычайна [[рускія]]. [[Абарыген|Абарыгеннае]] насельніцтва прадстаўлена 2 [[этнас|этнічнымі]] групамі [[ніўхі|ніўхаў]] (2 450 чалавек) і [[оракі|оракаў]] (298 чалавек)<ref>[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]</ref>. [[Айны]], абарыгенныя насельнікі поўдню Сахаліна, зніклі як асобны астраўны [[этнас]] пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] ў выніку [[Дэпартацыя|дэпартацыі]] грамадзян [[Японія|Японіі]] на [[Японскія астравы]]. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. склалася [[карэйцы|карэйская]] этнічная меншасць. Карэйцы пераязджалі ў паўднёвы Сахалін у якасці рабочых у гады існавання японскай прэфектуры [[Карафута]]. У пасляваенны перыяд на іх не распаўсюджвалася праграма дэпартацыі, таму 23 500 перасяленцаў былі вымушаны застацца. Акрамя таго, у [[1946]] — [[1949]] гг. на Сахаліне апынуліся 2 000 далёкаўсходніх карэйцаў, высланых у [[1937]] г. савецкімі ўладамі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] і [[Казахстан]], а таксама 26 065 карэйцаў з [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4897791 Корейцы на Сахалине]</ref>. Частка карэйцаў перасялілася ў Японію пасля [[1956]] г., а таксама ў [[1952]] — [[1958]] гг. — у [[КНДР]]. Тым не меней, у [[1959]] г. у Сахалінскай вобласці працягвала жыць 42 337 карэйцаў. У нашы дні карэйцы складаюць адну з колькасна найбольшых этнічных меншасцей (болей за 5%)<ref>[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]</ref>. З [[1994]] г. дзейнічае праграма рэпатрыяцыі ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвую Карэю]]. == Інфраструктура == Востраў Сахалін тэрытарыяльна належыць да [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], прычым складае яе большую частку. Адміністрацыйна падзелены на 14 раёнаў і 1 [[горад]] абласнога падпарадкавання — [[Южна-Сахалінск]]. На востраве развіваецца шматгаліновая [[эканоміка]]. Вызначальныя галіны: [[рыбы|рыбная]] [[прамысловасць]], а таксама здабыча [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|газу]], у меншай ступені — здабыча [[каменны вугаль|вугалю]] і нарыхтоўка [[драўніна|лесу]]<ref>[https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta Характеристика субъекта - Главное управление МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206150647/https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta |date=6 лютага 2022 }}</ref>. [[Сельская гаспадарка]] развіваецца пераважна ў паўднёвых раёнах. На востраве працуе 149 агульнаадукацыйных школ<ref>[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 Школы - Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206191959/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 |date=6 лютага 2022 }}</ref> і 5 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]<ref>[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206192001/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ |date=6 лютага 2022 }}</ref>. Найважнейшыя [[порт]]ы: [[Карсакаў]], [[Холмск]], [[Шахцёрск (Сахалінская вобласць)|Шахцёрск]], [[Паранайск]], [[Аляксандраўск-Сахалінскі]]<ref>[https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html Порты Сахалина, Курил и Камчатки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206182730/https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html |date=6 лютага 2022 }}</ref>. Рэгулярная сувязь з [[Азія|мацерыком]] падтрымліваецца з дапамогай [[паром]]най сувязі паміж портамі [[Ваніна]] і Холмск. Міжнародны южнасахалінскі [[аэрапорт]] імя Антона Чэхава здзяйсняе авіярэйсы ў гарады Расіі, [[Японія|Японіі]] і [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], існуюць унутраныя рэгулярныя авіярэйсы ў гарады Шахцёрск, [[Аха]], Аляксандраўск-Сахалінскі, на [[Курыльскія астравы]]. Эксплуатацыйная даўжыня [[чыгунка|чыгункі]] — 804,9 км, яна падзелена на 3 лініі з 34 [[Чыгуначная станцыя|станцыямі]]<ref>[https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 Дальневосточная железная дорога - Сахалинское территориальное управление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206190915/https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 |date=6 лютага 2022 }}</ref>. == У культуры == За межамі [[Расія|Расіі]] і [[Японія|Японіі]] Сахалін у значнай ступені стаў вядомым дзякуючы кнізе «Востраў Сахалін» ({{lang-ru|Остров Сахалин}}) [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]], напісанай у форме падарожных нататак у [[1891]]—[[1893]] гг. У ёй знакаміты рускі [[пісьменнік]] спасылаўся на працы свайго папярэдніка, навукоўца [[Беларусь|беларускага]] паходжання [[Фама Мацеевіч Аўгусціновіч|Томаша Аўгусціновіча]]<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |title=Валянцін Грыцкевіч, Нашы славутыя землякі |access-date=5 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205164651/http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>, які двойчы наведваў востраў, апісваў сахалінскую [[катарга|катаргу]], мясцовую [[флора|флору]] і побыт [[Абарыгены|абарыгенаў]]. Сахалін і яго карэнныя жыхары ([[айны]] і [[ніўхі]]) прысутнічаюць у творах лаўрэата [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]], японскага пісьменніка-гуманіста [[Кэндзабура Оэ]]. У ранніх апавяданнях яго суайчынніка [[Юкіа Місіма]] з’яўляецца вобраз яго дзеда, губернатара [[Карафута]]. Японскі пісьменнік [[Харукі Муракамі]] ўключае эпізоды, звязаныя з Сахалінам, у раманы «Паляванне на авечак» ({{lang-jp|羊をめぐる冒険}}) і «1Q84». У [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] Сахалін узгадваецца ў творах [[Васіль Быкаў|В. Быкава]] «Доўгая дарога дадому», [[Барыс Пятровіч|Б. Пятровіча]] «Пуціна», [[Васіль Юр’евіч Ткачоў|В. Ткачова]] «Мы», [[Галіна Барысаўна Багданава|Г. Багданавай]] «Сакрамента». == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сахалін|Лоўчая Л. В., Нікіцін М. Г.|204—205}} * {{h|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|3=[https://www.geokniga.org/bookfiles/geokniga-gidromineralnye-resursy-ostrova-sahalin.pdf Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин] / Под общ. ред. В. А. Сахарова. — Южно-Сахалинск: СахГУ, 2020 ISBN 978-5-88811-616-6}} * {{h|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|3=[http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/6e6b1aed6f66fda95c80f98a2d327aa8.pdf История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия] / М. С. Высоков, А. А. Василевский, А. И. Костанов, М. И. Ищенко. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008 ISBN 978-5-88453-207-5}} * Матюшков, Г. В. [http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf Естественная история Сахалина и Курильских островов. Геологическое прошлое острова Сахалин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220125160116/http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf |date=25 студзеня 2022 }} / Г. В. Матюшков, А. В. Соловьёв, О. А. Мельников. — Южно-Сахалинск: Государственное бюджетное учреждение культуры «Сахалинский областной краеведческий музей», 2014 ISBN 978-5-900334-75-2 * {{h|Растительный мир Сахалина|2014|3=[http://www.sakhalinenergy.ru/media/library/ru/publications/Rastitelnost_Sakhalina.pdf Растительный мир Сахалина] / Наталья Сурмач, Валентина Андреева, Наталья Царенко. — Владивосток: Издательство «Апельсин», 2014 ISBN 978-5-98137-040-3}} == Спасылкі == * [http://www.sakhalin.ru Сахалин и Курилы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125001300/http://www.sakhalin.ru/ |date=25 студзеня 2021 }} * [https://encsakhalin.su/ Энциклопедия Сахалинской области] * [http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ Сахалинская область — Минприроды России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130130106/http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ |date=30 студзеня 2022 }} * [https://ostrov65.com/sakhalin/ Путеводитель по Острову Сахалин и Курильским островам. Фотографии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130085155/https://ostrov65.com/sakhalin/ |date=30 студзеня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Ціхі акіян}} [[Катэгорыя:Сахалін| ]] [[Катэгорыя:Альпійская складкавасць]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Азіі]] [[Катэгорыя:Астравы Расіі]] eczfqklqqtjzdsk4p5k5nmwyqyvzvln 5160194 5160191 2026-07-02T09:28:32Z M.L.Bot 261 5160194 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Востраў |Назва = Сахалін |Нацыянальная назва = ru/Сахалин |Карта = В. Сахалін.png |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Расія |Рэгіён = Сахалінская вобласць |Раён = |lat_dir = N |lat_deg = 050 |lat_min = 51 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 143 |lon_min = 08 |lon_sec = |CoordScale = 5000000 |Плошча = 76600 |Найвышэйшы пункт = 1609 |Насельніцтва = 464120 |Год перапісу = 2021 |Выява = Cape Tihii. Sakhalin coast of Sea of Okhotsk.JPG |Подпіс выявы = Ахоцкае ўзбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Sakhalin }} '''Сахалі́н''' ({{lang-ru|Сахалин}}) — [[востраў]] на паўночным захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] каля ўсходняга ўзбярэжжа [[Азія|Азіі]]. Уваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]], буйнейшы востраў у складзе [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Плошча — 76 600 км². Насельніцтва (2021 г.) — 464 120 чалавек<ref>[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]</ref>. == Геаграфія == [[Выява:The shores of the Pomor bay. 06.jpg|thumb|left|Заліў Памор лагуннага тыпу на поўначы Сахаліна]] Востраў Сахалін знаходзіцца ў [[Далёкі Усход Расіі|далёкаўсходнім рэгіёне Расіі]]. З поўначы і ўсходу амываецца [[Ахоцкае мора|Ахоцкім морам]]. З паўднёвага захаду — [[Японскае мора|Японскім морам]]. На захадзе аддзелены ад [[Азія]]цкага мацерыка [[Татарскі праліў|Татарскім пралівам]] (у самай вузкай частцы — праліў [[Праліў Невяльскога|Невяльскога]]{{sfn|БелЭн|2002}} — мае шырыню 7,3 км і замярзае зімой). На поўдні — ад [[Японія|японскага]] вострава [[Хакайда]] [[Праліў Лаперуза|пралівам Лаперуза]]. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 948 км. Сярэдняя шырыня — каля 100 км, але на перасмыках істотна звужаецца да 6 км каля горада [[Аха]]<ref>[http://bse.sci-lib.com/article099941.html Сахалин — Большая Советская Энциклопедия (БСЭ)]</ref>. Найбольшая шырыня — 160 км. Сахалін і прылеглыя акваторыі ўтвараюць паўночна-заходні сегмент [[Ціхаакіянскае вогненнае кальцо|Ціхаакіянскага рухомага пояса]]. Уздоўж усяго Сахаліна ў мерыдыянальным кірунку працягваюцца тры буйныя разломы. Тут перыядычна здараюцца [[землятрус]]ы. 28 мая 1995 года землятрус [[Магнітуда землетрасення|магнітудай]] 7,6 за 17 секунд разбурыў пасёлак Нефцягорск на поўначы вострава<ref>[https://ria.ru/20100528/239209313.html Землетрясение в Нефтегорске 28 мая 1995 г. Справка]</ref>. Падмурак складзены [[палеазой]]скімі і [[мезазой]]скімі [[Магматычныя горныя пароды|магматычнымі пародамі]]. Іх выхад на паверхню назіраецца ў паўднёвых і цэнтральных усходніх раёнах. З канца [[пратэразой|пратэразою]] Сахалін з’яўляўся мацерыковай ускраінай, аднак перыядычна затапляўся [[акіян]]ам. У [[мелавы перыяд]] на паверхні назапашваліся [[Асадкавыя горныя пароды|асадкі]] біялагічнага паходжання. Яны складаюць аснову [[Заходне-Сахалінскія горы|Заходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1330 м) і [[Усходне-Сахалінскія горы|Усходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1609 м) хрыбтоў. Паміж імі пралягае дэпрэсія, запоўненая [[кайназой]]скімі пародамі. Поўнач ад паселішча [[Ноглікі]] ўяўляе сабою [[раўніна|раўніну]], сфарміраваную друзлымі кайназойскімі [[пясок|пяскамі]]. Вядомыя [[карысныя выкапні]]: [[каменны вугаль]], [[нафта]], [[прыродны газ]], [[фасфаты]], [[вапняк]]і, [[жалеза]], [[нікель]], [[золата]], [[магнетыт]]<ref>[https://catalogmineralov.ru/deposit/sakhalinskaya_oblast/ Месторождения полезных ископаемых Сахалинская область]</ref> і інш. [[Бераг]]авая лінія зрэзана слаба. Буйнейшыя [[Заліў|залівы]]: [[Аніва (заліў)|Аніва]] і [[Заліў Цярпення|Цярпення]]. У мора значна выступаюць [[Паўвостраў|паўастравы]] [[Паўвостраў Шміта|Шміта]], [[Паўвостраў Цярпення|Цярпення]], [[:ru:Крильонский полуостров|Крыльёнскі]] і [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскі]]. На поўначы і захадзе намытыя моцным прыбоем пясчаныя бар’еры ўтвараюць замкнёныя салёныя [[лагуна|лагуны]]: [[возера|азёры]] [[:ru:Невское (озеро)|Неўскае]] (178 км²) і [[:ru:Тунайча|Тунайча]] (174 км²), залівы Байкал, Памор, Пільтун, Ныйскі, Набільскі і г. д. Для Сахаліна характэрна шчыльная [[рака|рачная]] сетка. Наўдаўжэйшая рака — [[Паранай]] (каля 350 км)<ref>[http://sakhalin.shamora.info/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B9/ Река Поронай — Сахалинская область]</ref>. Яна бярэ пачатак у гарах. У [[даліна]]х ніжняй плыні ракі мноства азёр. У зонах [[тэктоніка пліт|тэктанічных]] разломаў сустракаюцца гарачыя [[Мінеральная вада|мінералізаваныя крыніцы]] і [[гразевыя вулканы]]{{sfn|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|}}. Найбольш вядомыя тыя, што знаходзяцца на поўначы. Асаблівасці [[клімат]]у вызначаюцца выцягнутасцю вострава з поўначы на поўдзень. Але ўплыў геаграфічнай [[Шырата|шыраты]] не з’яўляецца вырашальным. Кліматычныя адрозненні назіраюцца паміж поўначчу і поўднем, усходнім і заходнім узбярэжжамі, а таксама паміж унутранымі часткамі і берагам. У значнай ступені клімат фарміруецца пад уплывам Азіяцкага мацерыка і [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], якія ствараюць летнія і зімовыя [[мусон]]ы<ref>[http://sakhmeteo.ru/climat/climate_sakh.php Климат Сахалина — Сахалинское Метеоагентство]</ref>. Летні мусон рухаецца з паўднёвага ўсходу. Ён робіць лета прахалодным, вільготным, з частымі [[дождж|дажджамі]] і [[туман]]амі. Зімовы мусон прыносіць з унутраных частак мацерыка на паўночным захадзе халоднае кантынентальнае паветра, якое некалькі выграваецца і ўзбагачаецца вільгаццю над незамярзальнымі ўчасткамі Ахоцкага мора і Татарскага праліва. Значнае ўздзеянне, асабліва на поўдзень Сахаліна, аказваюць [[цыклон]]ы, што ўзімку выклікаюць пацяпленне і [[снегапад]]ы, а ў канцы лета — [[тайфун]]ы. На працягу года над Сахалінам праходзіць каля 100 цыклонаў. У раёне [[Южна-Сахалінск]]а сярэдняя тэмпература [[жнівень|жніўня]] трымаецца каля +17,3 °C, а [[студзень|студзеня]] — каля −12,2 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 815 мм. На поўначы ў раёне горада Аха ў [[ліпень|ліпені]] слупок тэрмометра трымаецца каля +16,7 °C, у студзені — каля −17,9 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 627,4 мм. == Прырода == На Сахаліне прынята вылучаць 2 буйныя [[батаніка]]-[[геаграфія|геаграфічныя]] рэгіёны<ref>{{Cite web |url=https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |title=П. В. Крестов, В. Ю. Баркалов, А. А. Таран, БОТАНИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ РАЙОНИРОВАНИЕ ОСТРОВА САХАЛИН |access-date=30 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220130160244/https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |archivedate=30 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Першы ахоплівае паўночна-ўсходнюю частку вострава. Мясцовая [[Расліны|расліннасць]] мае [[Барэальнае падцарства|барэальнае]] аблічча, шырокія прасторы занятыя [[мох]]авай [[тундра]]й. На поўдзень ад гэтага рэгіёна тыповыя паўночныя расліны суседнічаюць з паўднёвымі [[Субтрапічны клімат|субтрапічнымі]]. [[Флора]] Сахаліна збеднена ў параўнанні з суседнімі раёнамі [[Азія|мацерыка]] і востравам [[Хакайда]]{{sfn|Растительный мир Сахалина|2014|с=3}}. Тым не меней, тут вылучаюць 1100 відаў раслін, у тым ліку 200 відаў [[дрэва]]ў і [[хмызняк]]оў. Шырока прадстаўлены [[лістоўніца]], [[піхта]], [[елка]], [[бяроза]], [[таполя]], [[вольха]], [[вярба]], [[клён]], [[Амурскае коркавае дрэва|коркавае дрэва]], розныя [[ліяна|ліяны]] накшталт [[Актынідыя|актынідыі]], [[Лімоннік кітайскі|лімонніка]] і [[:ru:Виноград Куанье|японскага вінаграда]], высакарослыя [[трава|травы]], у тым ліку [[:ru:Рейнутрия сахалинская|сахалінская грэчка]], [[бамбук]] і [[рададэндран]]ы. [[Фаўна]] [[суша|сушы]] даволі разнастайная. Нараўне з тыповымі прадстаўнікамі жывёльнага свету [[тайга|тайгі]], востраў насяляюць цеплалюбівыя жывёлы: [[земнаводныя]], [[паўзуны]], [[птушкі]], нават субтрапічныя віды [[Жукі|жукоў]] і [[Матылі|матылёў]]<ref>[http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php Растительный и животный мир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130192924/http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php |date=30 студзеня 2022 }}</ref>. На Сахаліне шмат [[Буры мядзведзь|бурых мядзведзяў]]. Іх памеры дастаткова вялікія, вага цела каля 500 кг, даўжыня дасягае 2,2 м. На ўсёй тэрыторыі вострава зрэдку сустракаецца [[кабарга]], на поўначы — дзікія [[Паўночны алень|паўночныя алені]], на [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскім паўвостраве]] — [[Высакародны алень|высакародныя алені]]. Распаўсюджаны чырвоныя, шэрыя і срабрыста-чорныя [[лісы]]. Іншыя наземныя [[сысуны]]: рачная [[выдра]], [[заяц-бяляк]], [[собаль]], [[гарнастай]], [[ласка]], [[вавёркі]], [[расамаха]]. Калісьці каля берагоў здабывалі [[калан]]а. У нашы дні ён захоўваецца толькі на востраве [[Манерон]] каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа. Берагі Сахаліна і бліжэйшых астравоў вабяць [[ластаногія|ластаногіх]]. Найбуйнейшае іх лежбішча месціцца на востраве [[Цюленевы (Ахоцкае мора)|Цюленевы]] ў [[Ахоцкае мора|Ахоцкім моры]]. Гэты востраў таксама знакаміты вялікім [[птушкі|птушыным]] базарам. Шмат птушак і на самім Сахаліне. Тут гняздуюць [[качкі]], [[гусі]], [[лебедзі]], [[Чайкавыя|гарбаткі]], [[бакланы]]. [[Рака|Рэкі]] і [[возера|азёры]] Сахаліна славяцца вялікай колькасцю [[Ласасёвыя (падсямейства)|ласасёвых]] [[рыбы|рыб]]. Аднак найбуйнейшая прахадная рыба [[Калуга (рыба)|калуга]]<ref>[https://skr.su/articles/31/2013-03-27/chudische-amurskoe-261781 Чудище амурское]</ref> адносіцца да [[Асятровыя|асятровых]]. У навакольных марскіх водах здабываюць [[крабы|крабаў]], [[мідыі]], [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], [[Васьміногі|васьміногаў]], шматлікіх прамысловых рыб. Ахоцкае і [[Японскае мора|Японскае моры]] насяляюць 15 відаў [[кіты|кітоў]]. == Гісторыя == [[Выява:スメレンクル女夷.jpg|thumb|[[Ніўхі]] Сахаліна. Японскі малюнак [[1810]] г.]] [[Чалавек разумны|Людзі сучаснага тыпу]] перасяліліся на Сахалін каля 20 тысяч гадоў таму, верагодна, з ніжняй плыні [[Амур]]а<ref>[http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2003/153/2003_153_051-069.pdf Василевский А. А., Периодизация верхнего палеолита Сахалина и Хоккайдо в свете исследований поселения Огоньки-5]</ref>. У [[каменны век|каменным веку]] мясцовыя насельнікі мелі шчыльныя сувязі з жыхарамі [[Японскія астравы|Японскіх астравоў]], адкуль паступалі прылады працы з [[абсідыян]]у<ref>Гл.: ''Василевский, А.'' Каменный век острова Сахалин. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008</ref>. У VIII—III стст. да н. э. на поўдні Сахаліна сфарміравалася Аніўская археалагічная культура, адгалінаванне японскай [[неаліт]]ычнай культуры [[Дзёмон]]<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |title=Василевский А. А., Грищенко В. А., САХАЛИН И КУРИЛЬСКИЕ ОСТРОВА В ЭПОХУ ПАЛЕОМЕТАЛЛА (I тыс до н. э. — ПЕРВАЯ ПОЛОВИНА I тыс. н. э.) |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=31 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131194152/http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |url-status=dead }}</ref>. У [[1 тысячагоддзе н.э.|1]] тысячагоддзі н. э. востраў ператварыўся ў адзін з цэнтраў [[Ахоцкая археалагічная культура|Ахоцкай археалагічнай культуры]]. Мяркуецца, што яе носьбіты паходзілі з [[Прыамур’е|Прыамур’я]]. Згодна з версіяй [[Японія|японскіх]] [[мовазнаўства|лінгвістаў]], яны размаўлялі на [[мова|мове]], што стала продкавай у адносінах да [[Айнская мова|мовы айнаў]]. Аднак [[археолаг]]і Сахаліна звязваюць іх паходжанне з [[махэ]]. На іх думку, прысутнасць [[Тунгуса-маньчжурскія народы|тунгуса-маньчжурскіх груп]] болей выразна выяўляецца ў канцы 1 тысячагоддзя, калі з’яўляюцца тыповыя пяці- і шасцікутныя жытлы зямлянкавага тыпу, апрацоўка [[жалеза]] і трыманне [[Свіння свойская|свінняў]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне 2007 года паказала, што паходжанне Ахоцкай культуры было болей складаным, яна сфарміравалася ў 2 этапы ў выніку міграцый з Камчаткі і Прыамур'я, яе носьбіты змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/jhg200786|аўтар=Takehiro Sato, Tetsuya Amano, Hiroko Ono, Hajime Ishida, Haruto Kodera, Hirofumi Matsumura, Minoru Yoneda, Ryuichi Masuda|загаловак=Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis|год=2007-07|мова=en|выданне=Journal of Human Genetics|том=52|выпуск=7|старонкі=618–627|issn=1435-232X|doi=10.1007/s10038-007-0164-z}}</ref>. У XII ст. Сахалін быў далучаны да дзяржавы [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]]. Сведчаннем гэтага з’яўляюцца рэшткі [[крэпасць|крэпасцей]], якія ўтваралі ланцуг уздоўж усходняга ўзбярэжжа ад цэнтральнай часткі да поўдня<ref>[http://ashcbs.ru/sahalin-vek-xii Сахалин век XII]</ref>. У іх маглі жыць не толькі салдаты і [[гандаль|гандляры]], але таксама [[рамяство|рамеснікі]]. У XIII ст., калі імперыя [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]] пацярпела паражэнне ад [[манголы|манголаў]], на востраў з суседняга [[Хакайда]] ўварваліся плямёны [[айны|айнаў]]. Археолагі фіксуюць, што ў канцы XIII ст. або ў пачатку XIV ст. папярэдняя ахоцкая культура на поўдні Сахаліна нібы знікае, перасцілаецца айнскімі [[артэфакт (археалогія)|артэфактамі]]. Айны прыходзілі ў складзе ваенізаваных дружын. Згодна з іх апавяданнямі, папярэдняе насельніцтва ''тончы'' было вымушана збегчы на [[лодка]]х у мора{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=223 — 224}}. Аднак існуе імавернасць, што значная частка папярэднікаў была [[асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявана]] заваёўнікамі. На поўначы Сахаліна захаваліся плямёны [[ніўхі|ніўхаў]], у цэнтральнай і паўночнай частках — [[Тунгуса-маньчжурскія мовы|тунгусамоўныя]] аленегадоўцы-[[оракі]]. Такая [[этнас|этнічная]] сітуацыя праіснуе да першай паловы XIX ст. У [[1263]] г. мангольскі хан [[Хубілай]] падпарадкаваў ніжнюю плынь Амура. Ужо ў [[1265]] г. ён атрымаў скаргу пра напад айнаў на ніўхаў. У [[1284]] г., [[1285]] г. і [[1286]] г. манголы арганізоўвалі ваенныя экспедыцыі на Сахалін і канчаткова падпарадкавалі яго ў [[1308]] г. Мясцовае насельніцтва выплочвала штогадовую даніну футрамі і скурамі<ref>[https://www.nippon.com/ru/features/c00103/ Кикути Тосихико, Айны на Охотском море в Средние века и Новое время]</ref>. Найбольшую каштоўнасць мелі скуры [[гарнастай|гарнастаяў]], з якіх рабілі цырыманіяльную [[вопратка|вопратку]] для мангольскіх імператараў [[Юань (імперыя)|Юань]]<ref>[http://kulturanaukadv.ru/pdf/30/61-76.pdf Пастухов А., ИМПЕРИЯ ЮАНЬ И НАРОДЫ НИЖНЕГО АМУРА И САХАЛИНА (по данным письменных источников)]</ref>. Падобна да чжурчжэняў, манголы будавалі на востраве свае крэпасці. У эпоху дынастыі [[Імперыя Мін|Мін]] на Сахаліне дзейнічалі 3 [[кітай]]скія пасты, мясцовыя старэйшыны атрымоўвалі чыноўніцкія пасады і заахвочваліся за спраўную выплату даніны{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=255}}. Тым не меней, уплыў дынастыі Мін быў вельмі абмежаваным. У [[1636]] г. паўднёвую частку Сахаліна даследавала японская экспедыцыя на чале з Кода Седзаэмонам. У [[1644]] г. на аснове сабранай ёю звестак была складзена першая [[геаграфічная карта|карта]] вострава<ref>[https://sakhalin.info/weekly/99823 Проблема Токуная]</ref>. [[14 ліпеня]] [[1643]] г. Сахалін быў адкрыты экспедыцыяй [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] на чале з {{нп5|Мартэн Герытсзон дэ Фрыз|М. дэ Фрызам|nl|Maarten Gerritszoon de Vries}}. Галандскія караблі ўвайшлі ў заліў [[Аніва (заліў)|Аніва]], аднак з-за туману не знайшлі [[Праліў Лаперуза|праліва]] на поўдні, таму М. дэ Фрыз палічыў Сахалін працягам Хакайда<ref>''Магидович И.'', ''Магидович В.'' Очерки по истории географических открытий. — М.: Просвещение, 1983. — С. 363</ref>. У [[1640]] г. паўночна-заходні бераг Сахаліна маглі назіраць [[рускія]] [[казакі]] на чале з {{нп5|Іван Масквіцін|Іванам Масквіціным|ru|Москвитин, Иван Юрьевич}}, але ў сучасных навукоўцаў гэта выклікае сумненні. Хутчэй першымі рускімі, якія ўбачылі Сахалін, былі чальцы амурскай экспедыцыі {{нп5|Васіль Данілавіч Паяркаў|Васіля Паяркава|ru|Поярков, Василий Данилович}} ў 1644 г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=282 — 284}}. У [[1709]]—[[1710]] гг. ніжнюю плынь Амура і Сахалін даследавала [[Імперыя Цын|маньчжурская]] экспедыцыя, арганізаваная па загаду імператара [[Кансі]]. У яе склад уваходзілі еўрапейскія [[езуіты]]. Дзякуючы дасланым імі звесткам у [[1722]] г. у [[Лондан]]е і ў [[1736]] г. у [[Парыж]]ы былі выдадзены атласы, дзе на карце [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] меліся абрысы вострава каля [[вусце ракі|вусця]] Амура, названага «''Saghalien-Ula-Hata'', або востраў Чорнай ракі»<ref>Гл.: ''Narangoa, L.'' Historical Atlas of Northeast Asia, 1590—2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia — Columbia University Press, 2014</ref>. Такім чынам, назва Сахаліна паходзіць ад назвы Амура, вядомага сярод маньчжураў менавіта як «Чорная рака» ({{lang-mnc|ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨ}}). У [[1787]] г. берагі вострава даследавала [[Францыя|французская]] экспедыцыя на чале з [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз|Ж. Ф. дэ Лаперузам]]. Мараплавец быў прыемна ўражаны тубыльцамі, якія падаліся яму досыць цывілізаванымі, хаця і беднымі<ref>Гл.: ''La Pérouse, J.-F.'' Voyage autour du monde sur l’Astrolabe et la Boussole — Paris: La Découverte, 2005</ref>. Да сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Сахалін быў падпарадкаваны маньчжурамі. Яны прызначалі старэйшын, адказных за выплату даніны, вялі гандаль. З маньчжурамі на Сахаліне сустрэлася экспедыцыя Ж. Ф. дэ Лаперуза. Аднак з [[1773]] г. захады для каланізацыі вострава прадпрымала Японія. У заліве Аніва была пабудавана японская факторыя. У [[1785]]—[[1786]] гг. і [[1808]] г. цэнтральны ўрад Японіі арганізоўваў даследчыя экспедыцыі. З пачатку XIX ст. Сахалінам зацікавілася [[Расійска-амерыканская кампанія]]. У [[1806]] г. яе прадстаўнік самавольна абвясціў востраў валоданнем [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] не прызнаў гэтага акта, але ў [[1808]] г. даў кампаніі дазвол на стварэнне тут калоніі. Праўда, Расійска-амерыканская кампанія ім не скарысталася<ref>[http://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/custom/File/1RNMK/009_Ermolaev.pdf А. Н. Ермолаев, Российско-американская компания и освоение острова Сахалин]</ref>. Сітуацыя істотна не мянялася, пакуль [[1 жніўня]] [[1850]] г. [[Генадзь Іванавіч Невяльской|Г. І. Невяльской]] пасля даследавання вусця Амура і [[Татарскі праліў|Татарскага праліва]] не абвясціў Прыамур’е і Сахалін валоданнямі Расійскай імперыі. Расійскі ўрад фактычна пагадзіўся з анексіяй тэрыторый толькі ў [[1853]] г. На заходнім беразе і ў заліве Аніва з’явіліся расійскія ваенныя пасты<ref>[https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur Амурская экспедиция — МГУ им. адм. Г. И. Невельского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220203103316/https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur |date=3 лютага 2022 }}</ref>. [[7 лютага]] [[1855]] г. Расія і Японія падпісалі [[Сімодскі трактат]], згодна з якім Сахалін пераходзіў у сумеснае валоданне дзвюх дзяржаў<ref>[https://tass.ru/info/5556378 История территориального спора России и Японии]</ref>. У [[1875]] г. у [[Санкт-Пецярбург]]у было заключана пагадненне з прадстаўніком Японіі аб размежаванні{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=358}}. Сахалін цалкам пераходзіў у склад Расіі, а Японія наўзамен атрымоўвала ўсе [[Курыльскія астравы]]. [[Выява:Sakhalin prisoners 19 century.jpg|thumb|Сахалінскія катаржане, 1880-я гг.]] Згодна з рэформай [[1884]] г. Сахалін атрымаў асаблівы статус у складзе Прыамурскага генерал-губернатарства. Прызначаўся кіраўнік вострава (з [[1894]] г. — ваенны губернатар), які займаўся мясцовым адміністраваннем. Яго рэзідэнцыя месцілася ў [[Аляксандраўск-Сахалінскі|Аляксандраўску-Сахалінскім]]. У [[1869]] г. Сахалін быў афіцыйна абвешчаны месцам [[катарга|катаргі]] і высылкі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]</ref>. Для бесперапыннага забеспячэння зняволенымі з еўрапейскай часткі Расійскай імперыі была адкрыта марская лінія [[Адэса]] — Сахалін. У [[1893]] г. у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] быў пабудаваны спецыяльны параход «Яраслаўль» — сапраўдная плывучая [[турма]], прыстасаваная для кругасветных марскіх пераходаў{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=362}}. З [[1880]] г. высылка на Сахалін стала незваротнай. Пасля адбывання пакарання ў турме катаржане пераводзіліся ў разрад ссыльных пасяленцаў і павінны былі заставацца на востраве. Катаржане і высыльныя займаліся будаўніцтвам, здабычай [[Каменны вугаль|вугалю]], у асобных выпадках — [[земляробства]]м і іншымі формамі гаспадарання. За гады існавання катаргі на Сахаліне адбылі пакаранне звыш 30 тысяч крымінальных і палітычных злачынцаў. На каланізацыю Сахаліна прымусовым шляхам было патрачана да 30 млн рублёў, але вынікі былі прызнаны незадавальняючымі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]</ref>. [[Перапіс насельніцтва]] [[1897]] г. паказаў<ref>[https://www.prlib.ru/item/436661 ПЕРВАЯ ВСЕОБЩАЯ ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ 1897 Г.. 77. ОСТРОВ САХАЛИН]</ref>, што агульнае насельніцтва вострава склала 28 113 чалавек. 74,4 % былі катаржанамі і ссыльнымі пасяленцамі. 648 чалавек прызнаваліся іншаземнымі падданымі, у тым ліку 275 — Японіі і 148 — Кітая. Нацыянальны склад расійскіх падданых быў вельмі стракатым. Большасць з’яўляліся рускімі (15 807 чалавек), але на востраве таксама жылі карэнныя насельнікі (ніўхі, айны і оракі — 7 421 чалавек), [[украінцы]] (2 368 чалавек), [[палякі]] (1 636 чалавек), [[беларусы]] (169 чалавек) і інш. У канцы студзеня [[1904]] г. пачалася [[руска-японская вайна]]. На Сахаліне былі абвешчаныя [[мабілізацыя]] і фармаванне вольных дружын. Расійскія ваенныя сілы на востраве склалі 1 200 чалавек супраць 14 000 японскіх салдат, дэсантаваных на поўдні. [[19 ліпеня]] [[1905]] г. галоўныя сілы расійскіх войск на востраве склалі зброю. [[23 жніўня]] 1905 г. Расія і Японія падпісалі мірны дагавор, паводле якога частка Сахаліна на поўдзень ад 50 [[Паралель|паралелі]] перадавалася Японіі<ref>[https://www.prlib.ru/history/1181970 НАЧАЛАСЬ РУССКО-ЯПОНСКАЯ ВОЙНА 1904—1905 ГГ.]</ref>. Пасля паражэння ў вайне Расійская імперыя была вымушана ліквідаваць катаргу і стварыць на поўначы вострава і ў ніжнім Прыамур’і Сахалінскую вобласць з цывільнай адміністрацыяй. На поўдні ў [[1907]] г. была створана японская прэфектура [[Карафута]]<ref>[https://rnavi.ndl.go.jp/research_guide/entry/post-782.php 旧外地官庁資料の調べ方：樺太庁]</ref>. З [[1908]] г. яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Южна-Сахалінск|Тоёхара]]. Новыя ўлады садзейнічалі пакіданню гэтай тэрыторыі расійскімі падданымі. Да канца [[1906]] г. іх засталося 123 чалавекі. Урад Японіі вылучыў для каланізацыі прэфектуры значныя сродкі, таму да [[1912]] г. яе насельніцтва павялічылася да 42 138 чалавек{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=427 — 428}}. Большасць перасяленцаў былі японцамі, акрамя таго, адбывалася добраахвотнае перасяленне [[карэйцы|карэйцаў]]. [[Руская мова|Рускія]] [[тапонім]]ы мяняліся на [[японская мова|японскія]], хаця [[Айнская мова|айнскія]] назвы захоўваліся. Галоўнымі галінамі гаспадаркі сталі [[рыбалоўства]], здабыча вугалю, [[лес|лясная]] [[прамысловасць]]. Эканамічнаму развіццю Карафута садзейнічала будаўніцтва сучасных [[дарога|дарог]], у тым ліку [[чыгунка|чыгункі]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] г. адміністрацыйны цэнтр Сахалінскай вобласці быў перанесены ў [[Нікалаеўск-на-Амуры]]. Паўночны Сахалін абмінулі вострыя палітычныя баталіі і ваенныя падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Першы астраўны з’езд саветаў адбыўся толькі ў сакавіку [[1920]] г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=392}} Аднак ужо [[3 ліпеня]] 1920 г. паўночны Сахалін быў акупаваны японскімі войскамі і далучаны да Карафута. Японская акупацыя працягвалася да [[15 мая]] [[1925]] г.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/2005801 «Политбюро не возражает против продажи о. Сахалина»]</ref> Нават пасля ўзнаўлення савецкай улады японскія прадпрымальнікі здолелі захаваць свае канцэсіі па здабычы [[нафта|нафты]], прычым яны дзейнічалі да [[1944]] г.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/yaponskie-kontsessii-na-severnom-sahaline-kak-instrument-sovetskoy-vneshney-politiki/viewer Булатов В. В., Японские концессии на Северном Сахалине как инструмент советской внешней политики]</ref> У складзе Далёкаўсходняга (з [[1938]] г. — [[Хабараўскі край|Хабараўскага]]) края [[РСФСР]] была створана асобная Сахалінская акруга. У [[1929]] — [[1931]] гг. для карэнных народаў былі створаны 2 нацыянальныя раёны. Разам з гэтым заахвочвалася перасяленне з іншых рэгіёнаў [[СССР]]. За 15 гадоў савецкай улады насельніцтва паўночнай часткі вострава павялічылася ў 10 разоў. Тым не меней, умовы жыцця перасяленцаў былі цяжкімі. Аднойчы 18 сем'яў перасяленцаў з Амурскай вобласці не змаглі ўладкавацца і прасілі адправіць іх у японскую частку Сахаліна{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=414}}. Сацыяльныя праблемы абвастраліся раскулачваннем падчас [[калектывізацыя|калектывізацыі]] і [[Рэпрэсіі ў СССР|палітычнымі рэпрэсіямі]]. Падчас [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскай канферэнцыі]] ў лютым [[1945]] г. СССР абавязваўся ўступіць у вайну з Японіяй пасля перамогі над [[Трэці рэйх|Германіяй]], пры гэтым разлічваў атрымаць права на валоданне ўсім Сахалінам і Курыльскімі астравамі<ref>[https://www.history.com/topics/world-war-ii/yalta-conference Yalta Conference - Definition, Date & WW2 - HISTORY]</ref>. [[11 жніўня|11]] — [[25 жніўня]] [[1945]] г. была арганізавана Паўднёва-Сахалінская наступальная аперацыя, у выніку якой прэфектура Карафута была занята савецкімі войскамі, 18 320 японскіх салдат і афіцэраў здаліся ў палон<ref>[https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia ЮЖНО-САХАЛИНСКАЯ ОПЕРАЦИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206122238/https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia |date=6 лютага 2022 }}</ref>. У [[1946]] г. на месцы прэфектуры была ўтворана Паўднёва-Сахалінская вобласць. Японская [[іена]] вымалася з абарачэння, адбывалася перайменаванне тапонімаў. З красавіка 1946 г. грамадзяне Японіі перасяляліся на радзіму. Сахалін пакінулі не толькі этнічныя японцы, але таксама айны, частка ніўхаў і оракаў<ref>{{Cite web |title=Южно-Сахалинская область - Большая российская энциклопедия |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |accessdate=6 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615160458/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |archivedate=15 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У [[1947]] г. Сахалінская акруга і Паўднёва-Сахалінская вобласць былі ўключаны ў склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] РСФСР з адміністрацыйным цэнтрам у Южна-Сахалінску. == Насельніцтва == У пачатку [[2021]] г. агульная колькасць насельніцтва адміністрацыйных утварэнняў на востраве Сахалін складала 464 120 чалавек<ref>[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]</ref>, прычым большая яго частка пражывала ў [[горад|гарадах]]. Найбуйнейшыя гарады: * [[Южна-Сахалінск]] (200 235 чалавек) * [[Карсакаў]] (33 451 чалавек) * [[Холмск]] (26 672 чалавекі) * [[Аха]] (19 783 чалавекі) * [[Паранайск]] (15 777 чалавек) Абсалютную большасць насельніцтва Сахаліна складаюць перасяленцы або іх нашчадкі з іншых рэгіёнаў [[Расія|Расіі]] і [[СССР]], звычайна [[рускія]]. [[Абарыген|Абарыгеннае]] насельніцтва прадстаўлена 2 [[этнас|этнічнымі]] групамі [[ніўхі|ніўхаў]] (2 450 чалавек) і [[оракі|оракаў]] (298 чалавек)<ref>[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]</ref>. [[Айны]], абарыгенныя насельнікі поўдню Сахаліна, зніклі як асобны астраўны [[этнас]] пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] ў выніку [[Дэпартацыя|дэпартацыі]] грамадзян [[Японія|Японіі]] на [[Японскія астравы]]. У першай палове XX ст. склалася [[карэйцы|карэйская]] этнічная меншасць. Карэйцы пераязджалі ў паўднёвы Сахалін у якасці рабочых у гады існавання японскай прэфектуры [[Карафута]]. У пасляваенны перыяд на іх не распаўсюджвалася праграма дэпартацыі, таму 23 500 перасяленцаў былі вымушаны застацца. Акрамя таго, у [[1946]] — [[1949]] гг. на Сахаліне апынуліся 2 000 далёкаўсходніх карэйцаў, высланых у [[1937]] г. савецкімі ўладамі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] і [[Казахстан]], а таксама 26 065 карэйцаў з [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4897791 Корейцы на Сахалине]</ref>. Частка карэйцаў перасялілася ў Японію пасля [[1956]] г., а таксама ў [[1952]] — [[1958]] гг. — у [[КНДР]]. Тым не меней, у [[1959]] г. у Сахалінскай вобласці працягвала жыць 42 337 карэйцаў. У нашы дні карэйцы складаюць адну з колькасна найбольшых этнічных меншасцей (болей за 5%)<ref>[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]</ref>. З [[1994]] г. дзейнічае праграма рэпатрыяцыі ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвую Карэю]]. == Інфраструктура == Востраў Сахалін тэрытарыяльна належыць да [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], прычым складае яе большую частку. Адміністрацыйна падзелены на 14 раёнаў і 1 [[горад]] абласнога падпарадкавання — [[Южна-Сахалінск]]. На востраве развіваецца шматгаліновая [[эканоміка]]. Вызначальныя галіны: [[рыбы|рыбная]] [[прамысловасць]], а таксама здабыча [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|газу]], у меншай ступені — здабыча [[каменны вугаль|вугалю]] і нарыхтоўка [[драўніна|лесу]]<ref>[https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta Характеристика субъекта - Главное управление МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206150647/https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta |date=6 лютага 2022 }}</ref>. [[Сельская гаспадарка]] развіваецца пераважна ў паўднёвых раёнах. На востраве працуе 149 агульнаадукацыйных школ<ref>[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 Школы - Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206191959/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 |date=6 лютага 2022 }}</ref> і 5 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]<ref>[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206192001/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ |date=6 лютага 2022 }}</ref>. Найважнейшыя [[порт]]ы: [[Карсакаў]], [[Холмск]], [[Шахцёрск (Сахалінская вобласць)|Шахцёрск]], [[Паранайск]], [[Аляксандраўск-Сахалінскі]]<ref>[https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html Порты Сахалина, Курил и Камчатки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206182730/https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html |date=6 лютага 2022 }}</ref>. Рэгулярная сувязь з [[Азія|мацерыком]] падтрымліваецца з дапамогай [[паром]]най сувязі паміж портамі [[Ваніна]] і Холмск. Міжнародны южнасахалінскі [[аэрапорт]] імя Антона Чэхава здзяйсняе авіярэйсы ў гарады Расіі, [[Японія|Японіі]] і [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], існуюць унутраныя рэгулярныя авіярэйсы ў гарады Шахцёрск, [[Аха]], Аляксандраўск-Сахалінскі, на [[Курыльскія астравы]]. Эксплуатацыйная даўжыня [[чыгунка|чыгункі]] — 804,9 км, яна падзелена на 3 лініі з 34 [[Чыгуначная станцыя|станцыямі]]<ref>[https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 Дальневосточная железная дорога - Сахалинское территориальное управление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206190915/https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 |date=6 лютага 2022 }}</ref>. == У культуры == За межамі [[Расія|Расіі]] і [[Японія|Японіі]] Сахалін у значнай ступені стаў вядомым дзякуючы кнізе «Востраў Сахалін» ({{lang-ru|Остров Сахалин}}) [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]], напісанай у форме падарожных нататак у [[1891]]—[[1893]] гг. У ёй знакаміты рускі [[пісьменнік]] спасылаўся на працы свайго папярэдніка, навукоўца [[Беларусь|беларускага]] паходжання [[Фама Мацеевіч Аўгусціновіч|Томаша Аўгусціновіча]]<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |title=Валянцін Грыцкевіч, Нашы славутыя землякі |access-date=5 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205164651/http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>, які двойчы наведваў востраў, апісваў сахалінскую [[катарга|катаргу]], мясцовую [[флора|флору]] і побыт [[Абарыгены|абарыгенаў]]. Сахалін і яго карэнныя жыхары ([[айны]] і [[ніўхі]]) прысутнічаюць у творах лаўрэата [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]], японскага пісьменніка-гуманіста [[Кэндзабура Оэ]]. У ранніх апавяданнях яго суайчынніка [[Юкіа Місіма]] з’яўляецца вобраз яго дзеда, губернатара [[Карафута]]. Японскі пісьменнік [[Харукі Муракамі]] ўключае эпізоды, звязаныя з Сахалінам, у раманы «Паляванне на авечак» ({{lang-jp|羊をめぐる冒険}}) і «1Q84». У [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] Сахалін узгадваецца ў творах [[Васіль Быкаў|В. Быкава]] «Доўгая дарога дадому», [[Барыс Пятровіч|Б. Пятровіча]] «Пуціна», [[Васіль Юр’евіч Ткачоў|В. Ткачова]] «Мы», [[Галіна Барысаўна Багданава|Г. Багданавай]] «Сакрамента». == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сахалін|Лоўчая Л. В., Нікіцін М. Г.|204—205}} * {{h|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|3=[https://www.geokniga.org/bookfiles/geokniga-gidromineralnye-resursy-ostrova-sahalin.pdf Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин] / Под общ. ред. В. А. Сахарова. — Южно-Сахалинск: СахГУ, 2020 ISBN 978-5-88811-616-6}} * {{h|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|3=[http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/6e6b1aed6f66fda95c80f98a2d327aa8.pdf История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия] / М. С. Высоков, А. А. Василевский, А. И. Костанов, М. И. Ищенко. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008 ISBN 978-5-88453-207-5}} * Матюшков, Г. В. [http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf Естественная история Сахалина и Курильских островов. Геологическое прошлое острова Сахалин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220125160116/http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf |date=25 студзеня 2022 }} / Г. В. Матюшков, А. В. Соловьёв, О. А. Мельников. — Южно-Сахалинск: Государственное бюджетное учреждение культуры «Сахалинский областной краеведческий музей», 2014 ISBN 978-5-900334-75-2 * {{h|Растительный мир Сахалина|2014|3=[http://www.sakhalinenergy.ru/media/library/ru/publications/Rastitelnost_Sakhalina.pdf Растительный мир Сахалина] / Наталья Сурмач, Валентина Андреева, Наталья Царенко. — Владивосток: Издательство «Апельсин», 2014 ISBN 978-5-98137-040-3}} == Спасылкі == * [http://www.sakhalin.ru Сахалин и Курилы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125001300/http://www.sakhalin.ru/ |date=25 студзеня 2021 }} * [https://encsakhalin.su/ Энциклопедия Сахалинской области] * [http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ Сахалинская область — Минприроды России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130130106/http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ |date=30 студзеня 2022 }} * [https://ostrov65.com/sakhalin/ Путеводитель по Острову Сахалин и Курильским островам. Фотографии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130085155/https://ostrov65.com/sakhalin/ |date=30 студзеня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Ціхі акіян}} [[Катэгорыя:Сахалін| ]] [[Катэгорыя:Альпійская складкавасць]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Азіі]] [[Катэгорыя:Астравы Расіі]] 7b6i7p848mnctv96k4yhzf3g0pxmeo7 0 84473 5160097 4581112 2026-07-02T01:36:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160097 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Жазеф Мары Жакар''' (таксама '''Жакард'''; фр. Joseph Marie Jacquard; [[7 ліпеня]] [[1752]], [[Ліён]] — [[7 жніўня]] [[1834]], Улен, Рона) — французскі вынаходнік ткацкага стану для ўзорыстага палатна ([[машына Жакарда]]). Сын ткача, ён паступіў у вучэнне да пераплётчыка, потым стаў словаліцейшчакам і нарэшце ткачом. Першую спробу стварыць аўтаматычны ткацкі табар ён зрабіў у 1790, потым вынайшаў машыну для вязання сетак і павёз яе ў 1804 у Парыж, дзе мадэлі Вакансона навялі яго на канчатковую канструкцыю стану, цалкам завершанага толькі ў 1808. [[Напалеон I]] ўзнагародзіў Жакара пенсіяй ў 3000 франкаў і правам спагнання прэміі ў 50 франкаў з кожнага дзеючага ў Францыі стана яго канструкцыі. У 1840 Жакару збудавалі помнік у Ліёне. {{зноскі}} == Літаратура == * Grausard «J., sa vie» ([[Ліль]], [[1884]]) * Kohl, «Geschichte d. Jacquardmechan.» (Б., [[1873]]). == Гл. таксама == * [[Жакарда машына]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080229140634/http://mathilde.despierre.free.fr/Galerie/galleries/France/Lyon/Croix_Rousse_J2_026_Lyon_Statue_Jacquard_Place_De_La_Croix_Rousse.jpg Помнік Жакару ў Ліёне] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жакар}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 7 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1752 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1834 годзе]] 26olvfkblosneus8idjmhr6tuycb2u6 0 85124 5159994 5038150 2026-07-01T12:31:06Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5159994 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Амар Шарыф | Арыгінал імя = عمر الشريف | Фота = Omar Sharif 66ème Festival de Venise (Mostra) 6.jpg | Шырыня = | Подпіс = На [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] [[2009]] года. | Імя пры нараджэнні = Мішэль Дэмітры Шальхуб | Дата нараджэння = 10.4.1932 | Месца нараджэння = [[Александрыя]], [[Егіпет]] | Дата смерці = {{ДС|10|7|2015}} | Месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Егіпет}} | Веравызнанне = Іслам, суніцкага толку | Прафесія = {{акцёр2|Егіпта}} | Гады актыўнасці = [[1954]]—н. ч. | Кірунак = | Узнагароды = «[[Залаты глобус]]» ([[1962]], [[1965]]) | imdb_id = 0001725 | Сайт = }} '''Амар аш-Шарыф''' ({{ДН|10|3|1932}}, [[Александрыя]], [[Каралеўства Егіпет|Егіпет]] — {{ДС|10|7|2015}}, [[Каір]], [[Егіпет]]) — выбітны егіпецкі, галівудскі акцёр. == Біяграфія == Амар Шарыф нарадзіўся пад імем Мішэль Дэмітры Шальхуб 10 красавіка 1932 г ў Александрыі, Егіпет. Нарадзіўся хрысціянінам, але змяніў імя і рэлігію, каб ажаніцца на актрысе Фатэн Хамама. Яго бацька, ліванскі імігрант Джозеф Шальхуб, быў гандляром лесам, а маці, Клара Шальхуб, была егіпцянкай ліванска-палестынскага паходжання. Амар Шарыф скончыў Каледж Вікторыі ў Александрыі, а затым [[Каірскі ўніверсітэт]] з дыпломам па матэматыцы і фізіцы. Пасля гэтага ён працаваў са сваім бацькам у лесагандлі. Іх бізнес ішоў дрэнна, асабліва пасля таго, як яны ўклалі вялікую суму ў аднаўленне выкарыстання папірусу ў побыце. У 1953 годзе ён пачаў кар’еру акцёра, згуляўшы сваю першую ролю — у егіпецкім фільме «Сляпучае сонца», затым гуляў яшчэ ў шматлікіх егіпецкіх фільмах. Яго першы англамоўны фільм — «[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]», у якім ён гуляў шэрыфа Алі. За гэтую ролю ён намінаваўся на прэмію «[[Оскар]]» за лепшую ролю другога плана і атрымаў сусветную вядомасць. У 1965 годзе ён сыграў загалоўную ролю ў фільме «Доктар Жывага» па рамане [[Барыс Пастарнак|Барыса Пастарнака]]. У 1968 годзе выканаў ролю кронпрынца Рудольфа у рамантычнай драме Тэрэнса Янга «Маерлинг». У 1969 годзе роля бандыта Джона Каларада ў вестэрне «Золата Макены». == Фільмаграфія == * 1962 — «[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]» * 1964 — «[[Жоўты ролс-ройс]]» * 1991 — «[[Майрык]]» == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb_name| id=0001725 | name=Амар Шарыф}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}} {{Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шарыф, Амар}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каірскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Прынялі іслам]] [[Катэгорыя:Памерлі ад хваробы Альцгеймера]] q2annw464j6yd796unv2mg16h2ck4qz 0 88086 5159986 5159966 2026-07-01T12:18:14Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5159986 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бергман}} {{Кінематаграфіст | Імя = Інгрыд Бергман | Арыгінал імя = Ingrid Bergman | Фота = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Шырыня = 240px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{SWE}} | Прафесія = [[актрыса]] | Гады актыўнасці = [[1934]]—[[1982]] | Кірунак = | Узнагароды = «[[Оскар]]» ([[1945]], [[1957]], [[1975]]) | imdb_id = | Сайт = [http://www.ingridbergman.com Афіцыйны сайт] }} '''Інгрыд Бергман''' ({{lang-sv|Ingrid Bergman}}, {{ДН|29|8|1915}}, {{МН|Стакгольм}}, [[Швецыя]] — {{ДС|29|8|1982}}, {{МС|Лондан}}, [[Вялікабрытанія]]) — шведская і амерыканская актрыса. У рэйтынгу Амерыканскага інстытута кінамастацтва — 100 найвялікшых зорак кіно за 100 гадоў па версіі AFI — займае 4-е месца. Тройчы лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «Давід і Данатэла», чатыры разы — прэміі «[[Залаты Глобус]]», двойчы — прэміі «[[Эмі]]», першы лаўрэат прэміі «Тоні» (1947). == Біяграфія == Вучылася ў школе пры Драматычным тэатры ў [[Стакгольм]]е. У кіно пачала здымацца з [[1934]] года. Актрыса шматграннага таленту, разнастайных амплуа, пераймала ў сваёй творчасці розныя стылі і творчыя манеры, спецыфіку розных нацыянальных школ. Сусветнае прызнанне атрымала пасля здымак у стужках «[[Газавае святло (фільм, 1944)|Газавае святло]]» (1944, прэмія «Оскар»), «[[Анастасія (фільм, 1956)|Анастасія]]» (1956, прэмія «Оскар»), «Зачараваны», «Дрэнная слава» ў [[ЗША]]; «Стромбалі, зямля божая» (1950), «Еўропа-51» (1951) у [[Італія|Італіі]], «Алена і мужчыны» (1956) у [[Францыя|Францыі]], «[[Жоўты ролс-ройс]]» (1965), «Кветка кактуса» ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама ў фільмах «Сведэнх’ельмы» (1935), «Забойства ва Усходнім экспрэсе» (1975, прэмія «Оскар»), «[[Восеньская саната]]». Разам з А. Бургес аўтар кнігі «Мая гісторыя», якая выйшла ў [[1980]] годзе. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == * [http://www.ingridbergman.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090430201643/http://www.ingridbergman.com/ |date=30 красавіка 2009 }} * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/bergman/index1.html Інгрыд Бергман ] на сайце peoples.ru * [https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/theme.html?id=8482&cid=86 Інгрыд Бергман на партале «Культура»] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{DEFAULTSORT:Бергман Інгрыд}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку малочнай залозы]] 8gqo8yiprbcx2cszj181eh0nf86rdad 0 94230 5159992 4703150 2026-07-01T12:29:34Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5159992 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Харысан}} {{Кінематаграфіст |Імя = Рэкс Харысан |Арыгінал імя = Rex Harrison |Фота = 1963 Cleopatra trailer screenshot (27).jpg |Подпіс = <small>Рэкс Харысан у фільме «Клеапатра» (1963)</small> |Шырыня = 260px |Імя пры нараджэнні = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Прафесія = |Гады актыўнасці = 1930—1990 |Кірунак = |Узнагароды = |imdb_id = 0001322 |Сайт = }} Сэр '''Рэджынальд «Рэкс» Кэры Харысан''' ({{lang-en|Sir Reginald Carey «Rex» Harrison}}; {{ДН|5|3|1908}} — {{ДС|2|6|1990}}) — англійскі {{акцёр|Вялікабрытаніі|}} [[тэатр]]а і кіно, уладальнік прэміі «[[Оскар]]» за галоўную ролю ў фільме «Мая цудоўная лэдзі». == Біяграфія == Рэкс Харысан нарадзіўся ў Хьютане, (графства Мерсісайд у Паўночна-Заходняй Англіі, Вялікабрытанія), вучыўся ў Ліверпулі, дзе і выйшаў упершыню на сцэну. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у ВПС, скончыўшы вайну ў званні лётнага лейтэнанта. Быў жанаты шэсць разоў, ад першай і другой жонак ([[Лілі Палмер]]) нарадзіліся сыны. Трэцяя жонка акцёра, брытанская актрыса [[Кэй Кендал]], памерла ад раку ў 1959 годзе. З 1962 па 1971 быў жанаты з актрысай [[Рэйчэл Робертс]], якая не змагла перажыць іх развод і праз 10 гадоў скончыла жыццё самагубствам. == Фільмаграфія == * 1963 — [[Клеапатра (фільм)|Клеапатра]] * 1964 — [[Мая цудоўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая цудоўная лэдзі]] * 1964 — «[[Жоўты ролс-ройс]]» == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat|Rex Harrison|Рэкс Харысан}} * {{ibdb|15049|Рэкс Харысан}} * {{imdb|0001322|Рэкс Харысан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{DEFAULTSORT:Харысан, Рэкс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы]] 5bqtprmhi3oe1i5h9je8z5vajfh88u6 0 100466 5160106 5099029 2026-07-02T02:38:00Z StarDeg 16311 /* Выбраная фільмаграфія */ 5160106 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Копала}} {{Кінематаграфіст | Імя = Фрэнсіс Форд Копала | Арыгінал імя = Francis Ford Coppola | Фота = Francis Ford Coppola(CannesPhotoCall).jpg | Шырыня = | Подпіс = [[Канскі кінафестываль|Каны]], 2001 | Імя пры нараджэнні = Фрэнсіс Форд Копала | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = {{кінарэжысёр|ЗША}}, {{сцэнарыст|ЗША}}, {{кінапрадзюсар|ЗША}} | Гады актыўнасці = [[1963]]—… | Грамадзянства = | Кірунак = | Узнагароды = {{Оскар, кінапрэмія|1970}}{{Оскар, кінапрэмія|1972}} {{Оскар, кінапрэмія|1974}}{{Оскар, кінапрэмія|1979}} {{Оскар, кінапрэмія|2010}} <br />«[[Залаты глобус]]» ([[1972]], [[1979]]) <br />[[BAFTA]] ([[1979]]) | imdb_id = | Сайт = }} '''Фрэнсіс Форд Копала''' ({{lang-en|Francis Ford Coppola}}; нар. {{ДН|7|4|1939}}, {{Месца нараджэння|Дэтройт}}, [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканскі кінарэжысёр, журналіст, выдавец часопісаў і ўладальнік сеткі [[гатэль|гатэляў]]. Найбольш вядомы дзякуючы кiнатрылогii «[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]» і фільму пра вайну ў В’етнаме «Апакаліпсіс сёння». Брат [[Талія Шайр|Таліі Шайр]], дзядзька [[Нікалас Кейдж|Нікаласа Кейджа]] і [[Джэйсан Шварцман|Джэйсана Шварцмана]], бацька [[Сафія Копала|Сафіі Копалы]] і [[Раман Копала|Рамана Копалы]]. Фрэнсіс з’яўляецца пяціразовым лаўрэатам прэміі «[[Оскар]]», у тым ліку «за выдатны прадзюсарскі ўнёсак у развіццё кінавытворчасці», тры з якіх ён атрымаў за сцэнарыі сваіх фільмаў, двухразовым уладальнікам «[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галіны]]» за фільмы «Размова» і «Апакаліпсіс сёння», і лаўрэатам іншых [[Кінематограф|кінематаграфічных]] узнагарод. == Выбраная фільмаграфія == * [[1969 год у гісторыі кіно|1969]] — «Людзі дажджу» / ''The Rain People'' * [[1972 год у гісторыі кіно|1972]] — «[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]» / ''The Godfather'' * [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — «[[Размова (фільм)|Размова]]» / ''The Conversation'' * [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — «[[Хросны бацька 2]]» / ''The Godfather Part II'' * [[1979 год у гісторыі кіно|1979]] — «[[Апакаліпсіс сёння]]» / ''Apocalypse Now'' * [[1982 год у гісторыі кіно|1982]] — «Ад усяго сэрца» / ''One from the Heart'' * [[1990 год у гісторыі кіно|1990]] — «Хросны бацька 3» / ''The Godfather Part III'' * [[2024 год у гісторыі кіно|2024]] — «Мегалаполіс» / ''Megalopolis'' == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Francis Ford Coppola}} * [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/CoppolaBib.html Бібліяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180924142913/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/CoppolaBib.html |date=24 верасня 2018 }} * {{imdb name | id=0000338 | name=Фрэнсіс Форд Копала}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Прэміі Фрэнсіса Форда Копалы |state = collapsed |стыль_загалоўка = background:#ccccff |спіс1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый 1965—1980}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшую рэжысуру}} }} {{DEFAULTSORT:Копала Фрэнсіс Форд}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] 5eaeft15kz4kdluuc26qeefnlh7cxdv 0 106445 5160165 5150678 2026-07-02T06:18:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160165 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Журавіны | image file = VacciniumOxycoccos.jpg | image title = Журавіны звычайная (Vaccinium oxycoccos) | image descr = [[#oxycoccos|Журавіны звычайныя (''Vaccinium oxycoccos'')]] з пладамі на балоце ў атачэнні [[імхі|моху]] ''[[Sphagnum rubellum]]''. [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]]. | regnum = Расліны | parent = Vaccinium | ref = | comment = | rang = Падрод | latin = ''Vaccinium'' subgen. {{btname|Oxycoccus|([[Hill]]) [[A.Gray]] (1848)}} | author = | syn = ''Vaccinium'' sect. {{btname|Oxycoccus|([[Hill]]) [[W.D.J.Koch]] (1837)}} | typus = | children name = Віды | children = * {{bt-latbel|s=0|[[#erythrocarpum|Vaccinium erythrocarpum]]|}} * {{bt-latbel|s=0|[[#macrocarpon|Vaccinium macrocarpon]]|}} * {{bt-latbel|s=0|[[#microcarpum|Vaccinium microcarpum]]|}} * {{bt-latbel|s=0|[[Vaccinium oxycoccos]]|txt={{тып}}<ref>[http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Oxycoccus ''Oxycoccus'' у базе даных Index Nominum Genericorum (ING)]{{ref-en}} {{V|27|5|2009}}</ref>|Журавіны звычайная}}</div> | range map = Cranberrymap.jpg | range map caption = | range legend = {{легенда2|#b40b5c| — [[Vaccinium oxycoccos|журавіны звычайныя]]}} {{легенда2|#ee8216| — [[#microcarpum|microcarpum]]}} {{легенда2|#13e515| — [[#macrocarpon|macrocarpon]]}} | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Vaccinium sect. Oxycoccus | commons = Category:Cranberries | ictv = | itis = 23571<!--Спасылка на род Vaccinium--> | ncbi = 13749<!--Спасылка на род Vaccinium--> | eol = | grin = | ipni = }} '''Жураві́ны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|92}}</ref><ref name=pr>Напісанне '''Журавіны''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.6. Мн., 1998, С.450</ref> (''Oxycóccus'') — [[таксон]] сямейства [[Верасовыя]], які аб’ядноўвае [[вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] [[кусцік]]і, якія сцелюцца пры росце і растуць на балотах у [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]]. Таксон ''Oxycoccus'' разумеецца ў розных крыніцах па-рознаму: і як самастойны род {{btname|Oxycoccus|[[Hill]] (1756)}} (у рускакамоўнай літаратуры такі погляд распаўсюджаны да цяперашняга часу<ref name="ИОРЛО">{{кніга|загаловак=Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области|адказны=Под ред. А. Л. Буданцева и [[Генадзь Паўлавіч Якаўлеў|Г. П. Яковлева]]|месца=М.|выдавецтва=Товарищество научных изданий КМК|год=2006|старонкі=178, 180—181|старонак=799|isbn=5-87317-260-9|тыраж=700}}</ref>), і як [[падрод]] роду [[Вакцыніум]] — ''Vaccinium'' subgen. {{btname|Oxycoccus|([[Hill]]) [[A.Gray]] (1848)}}<ref>{{кніга|аўтар=Thomas Gaskell Tutin, V. H. Heywood, N. A. Burges, D. H. Valentine, Stuart Max Walters, D. A. Webb.|загаловак=Flora Europaea|спасылка=http://books.google.ru/books?id=DnvFjXCBuMcC#search_anchor|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1972|том=3|старонак=399|isbn=052108489X}} ISBN 978-0-521-08489-5{{ref-en}} Магчымы онлайн-пошук фразы «Vaccinium subgen. Oxycoccus» {{V|27|5|2009}}</ref>, — і як [[Рангі біялагічных таксонаў паміж родам і відам|секцыя]] таго ж роду — ''Vaccinium'' sect. {{btname|Oxycoccus|([[Hill]]) [[W.D.J.Koch]] (1837)}}<ref>{{GRIN|genus|18661|title=Vaccinium sect. Oxycoccus}}{{ref-en}} {{V|27|5|2009}}</ref>. == Этымалогія == [[Лацінская мова|Лацінскае]] слова ''oxycoccos'' паходзіць ад {{lang-el|ὀξύς}} («кіслы») і {{lang-el|κόκκος}} («ягада»), па смаку пладоў. Першыя еўрапейскія пасяленцы ў Паўночнай Амерыцы<!--(ці дзе?)--> называлі журавіны «Craneberry» (літар. ягада-журавель), бо раскрытыя кветкі на сцеблах нагадвалі ім шыю і галаву жураўля. У XVII стагоддзі Новай Англіі журавіны часам называлі «Bearberries» (літ. «мядзведжая ягада»), бо людзі часта бачылі, як мядзведзі елі яе. Не варта блытаць словы «oxycoccos» (відавы эпітэт віду [[#oxycoccos|''Vaccinium oxycoccos'']]) і «Oxycoccus» (назва падроду і секцыі). Беларуская назва блізкая да англійскай {{lang-en|cranberry}} ({{lang-en|cran}} — журавель) і нямецкай дыялектнай {{lang-de|kronsbeere, kranzbeere}} ({{lang-de|Kranich}} — журавель)<ref>Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1978. Т. 3</ref>. [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі|Ф. Янкоўскі]] тлумачыць ''журавіны'' як ягады на імшыстых балотах, дзе вадзіліся журавы<ref>Янкоўскі Ф. Беларуская мова. Мінск, [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1978. С. 230—231</ref>. Слова ''журавіны'' ў такім самым значэнні сустракаецца і ў дыялектах рускай мовы<ref>{{кніга|аўтар=[[Макс Фасмер|Фасмер М.]]|загаловак=Этимологический словарь русского языка: В 4-х т.: Пер. с нем.|арыгінал=Russisches etymologisches Wörterbuch |адказны = Перевод и дополнения О. Н. Трубачёва |месца={{М.}}|выдавецтва=Астрель — [[АСТ, издательство|АСТ]]|год=2004|том=2|старонак=671|выданне=4-е изд., стереотип|isbn=5170172311}}</ref><ref>[[Аляксандр Брукнер|Брукнер]], 666</ref>. Слова мае паўночна-славянскі характар. Паморскае значэнне ''žuravina'' 'шчаўе' указвае на разуменне слова ў сувязі са смакам і са словам ''žur'' 'жур' і 'шчаўе'. Параўнальна яшчэ {{lang-cz|žiravina}} — 'едкі матэрыял'<ref>Супрун, Булетин за съпост. изследване… 1976, 5, 78—79</ref>. == Біялагічнае апісанне == {{Біяфота|Vaccinium oxycoccos Ypey28.jpg|left|[[#oxycoccos|Журавіны звычайныя (''Vaccinium oxycoccos'')]]. [[Батанічная ілюстрацыя]] {{Нп3|Адольф Іпей|Адольфа Іпея|en|Adolphus Ypey|leave=1}} з кнігі ''Vervolg op de Afbeeldingen der Artsenij-gewassen met derzelver Nederduitsche en Latijnsche beschrijvingen'', 1813}} {{Біяфота|Vaccinum oxycoccos 120604.jpg|left|Квітнеючыя [[#oxycoccos|Журавіны звычайныя (''Vaccinium oxycoccos'')]]. Горны масіў [[Швабскі Альб]], Германія|color=lightgreen}} Усе віды журавін — вечназялёныя [[хмызнячок|хмызнячкі]], якія сцелюцца, з гнуткімі ніткападобнымі ўкаранённымі [[сцябло|сцебламі]] даўжынёй ад 15 да 75 см<ref name="ИОРЛО"/><ref name="Ур">Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.</ref><ref>{{кніга |аўтар=Махлаюк В. П. |частка=Буква К |загаловак=Лекарственные растения в народной медицине |спасылка=http://www.bibliotekar.ru/lekarstvennye/4/18.htm |месца=Саратов |выдавецтва=Приволж. кн. изд-во |год=1993 |старонак=542 |isbn=5-7633-0743-7 }}</ref>. Каранёвая сістэма — стрыжневая. На [[Корань расліны|каранях]] журавін жыве [[грыбы|грыб]], ніткі якога шчыльна злучаюцца з [[клетка]]мі кораня і ўтвараюць [[мікарыза|мікарызу]]. Ніткі грыба прымаюць з [[глеба|глебы]] пажыўныя растворы і перадаюць іх караням. [[Лісце]] доўгае, бліскучае, чарговае, даўжынёй ад 3 да 15 мм<ref name="Ур"/>, шырынёй ад 1 да 6 мм<ref name="ИОРЛО"/><ref name="Ур"/>, яйкападобнае або даўгаватае з кароткім [[хвосцік]]ам. Ліставая пласцінка зверху цёмна-зялёная<ref name="Ур"/>, знізу — попельная (белая ці шэраватая), з уціснутай сярэдняй жылай. На [[зіма|зіму]] не адпадае<ref name="Ур"/>. На ніжняй паверхні ліста знаходзіцца [[воск]]<ref name="Ур"/>, які перашкаджае вадзе заліваць [[вусцеек|вусцейкі]] і які абараняе такім чынам расліну ад парушэння яе нармальных функцый. [[Кветка|Кветкі]] светла-[[пурпур]]ныя або ружовыя<ref name="Ур"/>, правільныя, звернутыя [[песцік]]ам дадолу (паніклыя). На [[Кветаножка|кветаножцы]], якая можа быць дастаткова доўгай (у журавін звычайных яе даўжыня можа быць амаль да 5 см<ref name="ИОРЛО"/>). Долей [[чашачка|чашачак]] чатыры. [[Вяночак]] глыбока-чатырохраздзельны<ref name="Ур"/> (але сустракаюцца кветкі і з пяццю пялёсткамі<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Клюква}} {{V|27|5|2009}}</ref>); [[пялёстак|пялёсткі]] адагнутыя назад. [[Тычынка|Тычачак]] восем<ref name="Ур"/>. [[Песцік]] адзін<ref name="Ур"/>. [[Завязь ніжняя]]. Ва ўмовах [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] квітнее ў маі-чэрвені. Працягласць жыцця адной кветкі [[#oxycoccos|журавін звычайных]] — 18 дзён. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|[[Выява:Male and female sign.svg|12px]]<math>\mathrm{\ast \; Ca_{(4)}\; Co_{(4)} \; A_{4+4} \; G_{(\overline4)}}</math>}}<ref name="Медбот">{{кніга|аўтар=Сербин А. Г. и др.|загаловак=Медицинская ботаника. Учебник для студентов вузов|месца=Харьков|выдавецтва=Изд-во НФаУ: Золотые страницы|год=2003|старонкі=150|старонак=364|isbn=966-615-125-1}}</ref>. [[Выява:Ягоды клюквы диаметром 16 мм.JPG|thumb|Плады журавін з карэльскага балота. Дыяметр 16,2 мм]] [[Плод]] — цёмна-чырвоная шарападобная, эліпсаідальная ці яйкападобная вельмі кіслая [[ягада]]<ref name="ИОРЛО"/><ref name="Ур"/> з сакавітай мякаццю і шчыльнай лупінкай. Памер ягады, якая вырасла на балоце, дасягае 18 мм<ref name="Ур"/>. Для журавін характэрная [[арнітахарыя]]: плады ядуцца [[птушкі|птушкамі]], якія пераносяць яе насенне на вялікія адлегласці. Штогод адна расліна ўтварае некалькі сотняў ягад<ref name="ШАБ"> {{кніга |аўтар=Шипунов А. Б. |частка=Клюква |загаловак=Биология: Школьная энциклопедия |адказны=Белякова Г. и др |месца=М. |выдавецтва=БРЭ |год=2004 |старонак=990 |isbn=5-85270-213-7 }}</ref>. Квітнее ў маі, ягады спеюць у верасні—кастрычніку і застаюцца на зіму<ref name="Ур"/>. === Распаўсюджанне і экалогія === У прыродзе ўсе віды журавін растуць у сырых месцах: на [[пераходныя балоты|пераходных]] і [[верхавыя балоты|уверсеавых]] [[балота]]х, у [[сфагнум|сфагнавых]] [[іглічныя лясы|іглічных лясах]], часам — па забалочаных берагах азёр<ref name="ИОРЛО"/>. Журавіны вельмі святлалюбныя, але не патрабавальныя да мінеральнага харчавання<ref name="ШАБ"/>. == Класіфікацыя == === Таксанамічнае становішча === У розных крыніцах паказваецца розны ранг таксона ''Oxycoccus'' (Журавіны); звычайна гэты таксон разглядаецца альбо як адзін з двух падродаў [[род]]у [[Ягаднік]] (''Vaccinium'' subgen. ''Oxycoccus''), альбо як адна з больш чым трыццаці секцый гэтага ж роду (''Vaccinium'' sect. ''Oxycoccus''). У рускамоўнай літаратуры таксон ''Oxycoccus'' дагэтуль нярэдка разглядаецца як самастойны род<ref name="ИОРЛО"/>. ==== Таксанамічная схема ==== {{Табліца1222221 |a=аддзел [[Кветкавыя|'''Кветкавыя''', ці '''Пакрытанасенныя''']] (класіфікацыя згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |b1=парадак <br />'''[[Верасакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі, <br />з якіх<br /> да верасакветных<br /> найбольш блізкія: <br /> [[Geraniales]], [[Cornales]], [[Crossosomatales]], [[міртакветныя]]. |c1= яшчэ 25 сямействаў, <br /> у тым ліку <br /> [[Actinidiaceae]], [[Balsaminaceae]], [[Першацветныя]], [[Sapotaceae]], [[Theaceae]] <br />і [[эбенавыя]] |c2= сямейства <br />'''[[Верасовыя]]''' |d1= падсямейства '''[[Ягаднік|Vaccinioideae]]''' |d2= іншыя падсямействы |e1=яшчэ больш ста родаў, <br />з якіх у адно падсямейства з [[ягаднік]]ам уваходзяць [[Agapetes]], [[Gaultheria]], [[Zenobia]], [[Cavendishia]], [[Pieris]], [[імшарніца]], [[Chamaedaphne]] |e2=род '''[[Ягаднік]]''' |f1=<span style="color:#20431b">падрод <big>'''Журавіны'''</span> |f2=падрод [[Ягаднік#Падрод Вакцыніум|Вакцыніум]] <br /> (больш 30-ці секцый, <br /> якія яднаюць <br /> каля 450 відаў, <br /> сярод якіхх: <br /> [[брусніцы]], [[буякі]], [[Vaccinium praestans]], [[чарніцы]] і інш.) |g=дзве секцыі,<br />3—4 віды |color=darkgreen |bgcolor=lightgreen }} === Секцыі і віды === {{Біяфота|Canneberge vosges fragment.jpg|ш=150|Кветка [[#oxycoccos|Журавін звычайных (''Vaccinium oxycoccos'')]] буйным планам}} '''Секцыі і віды'''<ref name="GRIN">Паводле сайту GRIN (гл. раздзел [[#Спасылкі|Спасылкі]]).</ref>: * '''''Vaccinium'' sect.''' {{btname|'''Oxycoccus'''|([[Hill]]) [[W.D.J.Koch]] (1837)}} ** {{anchor|macrocarpon}}{{bt-latbel|s=0|'''Vaccinium macrocarpon'''|aut=[[Ait.]] (1789)|Журавіны буйнаплодныя|Журавіны амерыканскія}}. Расліна, якая сцелецца, з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Гэты від вырошчваюць у камерцыйных мэтах дзеля адносна буйных чырвоных пладоў<ref name="bot">{{кніга|загаловак=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Англійская мова|англ.]]|арыгінал=Botanica|адказны=ред. Д. Григорьев и др|месца=М.|выдавецтва=Könemann|год=2006 (русское издание)|старонкі=84—85|старонак=1020|isbn=3-8331-1621-8}}</ref> *** {{bt-latbel|s=3|Oxycoccus macrocarpos|aut=([[Aiton]]) [[Pers.]] (1805)}} ** {{anchor|oxycoccos}}{{bt-latbel|s=0|'''Vaccinium oxycoccos'''|aut=[[L.]] (1753)|Журавіны|Журавіны звычайныя}}. [[Еўразія|Еўразійскі]] від. [[Хмызнячкі]], якія сцелюцца, з тонкімі сцебламі, дробнымі, знізу белым лісцем, чатырохраздзельным вяночкам і ядомымі цёмна-чырвонымі ягадамі. Часам расліны гэтага віду ўтвараюць шырокія зараснікі на [[сфагнум|сфагнавых]] і [[торф|тарфяных]] [[балота]]х<ref name="ИОРЛО"/><ref name="жр">[[#Кожевников|''Кожевников Ю. П.'' Семейство вересковые…]] (гл. раздел [[#Літаратура|Літаратура]]).</ref>. Ягады збіраюць для выкарыстання ў перапрацаваным выглядзе. *** {{bt-latbel|s=3|Oxycoccus hagerupii|aut=[[Á.Löve]] & [[D.Löve]] (1961)}} *** {{bt-latbel|s=3|Oxycoccus oxycoccos|aut=([[L.]]) [[MacMill.]] (1892)}} *** {{bt-latbel|s=3|Oxycoccus palustris|aut=[[Pers.]] (1805)|Журавіны балотныя}}<ref name="ЛРКЛ">Назва '''Журавіны балотныя''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> *** {{bt-latbel|s=3|Oxycoccus quadripetalus (Oxycoccus quadripetala)|aut=[[Gilib.]] (1782)|Журавіны чатырохпялёсткавыя|Журахвіна|Клюква|Журовіны|Жыравіны}}<ref name="Киселевский"/> *** {{bt-latbel|s=3|Vaccinium hagerupii|aut=([[Á.Löve]] & [[D.Löve]]) [[Ahokas]] (1971)}} *** {{bt-latbel|s=3|Vaccinium palustre|aut=[[Salisb.]] (1796)|Журавіны балотныя}} ** {{anchor|microcarpum}}{{bt-latbel|s=0|'''Vaccinium microcarpum'''|aut=([[Turcz.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Rupr.]]) [[Schmalh.]] (1871)|Журавіны дробнаплодныя}}. Еўразійскі від з больш дробнымі, чым у журавін звычайных, лісцем і пладамі<ref name="Губанов">[[#Губанов|''Губанов И. А.'' Определитель высших растений…]] (гл. раздзел [[#Літаратура|Літаратура]]).</ref> Назва {{bt-latbel|s=0|Vaccinium microcarpum|aut=([[Turcz.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Rupr.]]) [[Schmalh.]] (1871)}} ў міжнародных батанічных базах дадзеных нярэдка ўваходзіць у [[сінаніміка|сінаніміку]] віду {{bt-latbel|s=0|Vaccinium oxycoccos|aut=[[L.]] (1753)}}<ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?315256 ''Vaccinium microcarpum'' на сайце GRIN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131101054245/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?315256 |date=1 лістапада 2013 }}{{ref-en}} {{V|27|4|2009}}</ref>, але ў рускамоўнай батанічнай літаратуры гэты від да цяперашняга часу (2009) разглядаецца як самастойны<ref name="ИОРЛО"/>. *** {{bt-latbel|s=3|aut=[[Turcz.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Rupr.]] (1845)|Oxycoccus microcarpus|Журавіны дробнаплодныя}}<ref name="Киселевский"/>. У выпадку, калі {{bt-latbel|s=0|Vaccinium microcarpum|aut=([[Turcz.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Rupr.]]) [[Schmalh.]] (1871)}} не разглядаецца як самастойны від, назва {{bt-latbel|s=0|Oxycoccus microcarpus|aut=[[Turcz.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Rupr.]] (1845)}} уваходзіць у [[сінаніміка|сінаніміку]] віду {{bt-latbel|s=0|Vaccinium macrocarpon|aut=[[Ait.]] (1789)}}. * '''''Vaccinium'' sect.''' {{btname|'''Oxycoccoides'''|[[Benth.]] & [[Hook.f.]] (1876)}}. Часам гэты таксон разглядаецца ў [[Ранг (біялогія)|рангу]] падроду роду [[Ягаднік]] — ''Vaccinium'' subgen. {{btname|Oxycoccoides|([[Benth.]] & [[Hook.f.]]) [[Sleumer]] (1936)}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/50253528 ''Vaccinium'' subgen. ''Oxycoccoides'' на сайце Tropicos]{{ref-en}} {{V|27|5|2009}}</ref> — ці нават самастойнага роду {{btname|Oxycoccoides|([[Benth.]] & [[Hook.f.]]) [[Nakai]] (1917)}}<ref>[http://www.tropicos.org/name/40035362 ''Oxycoccoides'' на сайце Tropicos]{{ref-en}} {{V|27|5|2009}}</ref>. ** {{anchor|erythrocarpum}}{{bt-latbel|s=0|'''Vaccinium erythrocarpum'''|aut=[[Michx.]] (1803)|}}. Від, распаўсюджаны ў гарах на паўднёвым усходзе [[ЗША]] (штаты [[Вірджынія]], [[Паўночная Караліна]], [[Тэнэсі]]), а таксама ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. Англійскія назвы расліны — ''southern mountain cranberry'' («паўднёвыя горныя журавіны»), ''bearberry'' («мядвежая ягада») і ''arando''. Хмызняк вышынёй да метру з паловай, які расце ў зацененых месцах; ягады цёмна-чырвоныя, празрыстыя, з вельмі прыемным пахам, ядомыя, выкарыстоўваюцца ў сырым і перапрацаваным выглядзе<ref>[http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Vaccinium+erythrocarpum ''Vaccinium erythrocarpum'' на сайте Plants For A Future]{{ref-en}} {{V|18|6|2009}}</ref>. *** {{bt-latbel|s=3|Hugeria erythrocarpa|aut=[[Small]] (1903)}} *** {{bt-latbel|s=3|Schollera erythrocarpa|aut=[[Britton]] (1894)}} *** {{bt-latbel|s=3|Oxycoccus erythrocarpus|aut=[[Pers.]] (1805)}} *** {{bt|Vaccinium erythrocarpum|subsp=erythrocarpum|}} *** {{bt|Vaccinium erythrocarpum|subsp=japonicum|([[Miq.]]) [[Kloet]] (1991)}} **** {{bt-latbel|s=3|Vaccinium japonicum|aut=[[Miq.]] (1863)}} == Хімічны склад пладоў == {{Біяфота|Cranberries.jpg|left|color=lightgreen}} {{Пажыўны склад | прадукт = Плады журавін балотных | ккал= 46 | бялкі= 0,39 | тлушчы= 0,13 | вугляводы = 12,20 | натрый, мг = 2 | калій, мг = 85 | рэтынол, мкг = | аскарбінавая, мг = 13,3 | тыямін, мг= 0,012 | рыбафлафін, мг= 0,020 | ніяцын, мг= 0,101 | пантатэнавая, мг= | фоліевая, мкг = | такаферол, мг= | жалеза, мг= 0,25 | вада= 87,13 | крыніца= [http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2209 Nutrient data for 09078, Cranberries, raw] /<br /> ''National Nutrient Database for Standard Reference''.<br /> Beltsville Human Nutrition Research Center of the Agricultural Research Service.<br /> Last Modified: 12/07/2012. {{V|2|2|2013}} | заўвага = | справа = 1 }} З практычнага пункту гледжання ў пладах журавін найбольшае значэнне надаецца ўтрыманню [[Вугляводы|цукроў]], [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]], [[пекцін|пекцінавых рэчываў]] і [[вітаміны|вітамінаў]]. З кіслот у ягадах пераважае [[лімонная кіслата]], таксама прысутнічаюць [[бензойная кіслата|бензойная]], [[хінная кіслата|хінная]], [[урсолавая кіслата|урсолавая]], [[хларагенавая кіслата|хларагенавая]], [[яблычная кіслата|яблычная]], [[алеанолавая кіслата|алеанолавая]], γ-оксі α-кетамасляная, α-кетаглутаравая. У следавых колькасцях — [[шчаўевая кіслата|шчаўевая]] і [[бурштынавая кіслата|бурштынавая]] кіслоты. З цукроў асноўнае месца займаюць [[глюкоза]] і [[фруктоза]], значна менш [[цукроза|цукрозы]]. З групы [[поліцукрыды|поліцукрыдаў]] найбольшае практычнае значэнне маюць [[пектыны]], якія змяшчаюцца ў значнай колькасці ў ягадах журавін. Плады журавін багатыя [[вітамін C|вітамінам C]], у гэтым роўныя [[апельсін]]ам, [[лімон]]ам, [[грэйпфрут]]ам, [[суніцы|суніцам садовым]]. З іншых вітамінаў плады ўтрымліваюць [[вітамін B1|B₁]], [[вітамін B2|B₂]], [[вітамін B5|B₅]], [[вітамін B6|B₆]], [[вітамін PP|PP]]. Журавіны з’яўляюцца каштоўнай крыніцай [[вітамін K1|вітаміна K₁]] ([[філахінон]]), не саступаючы [[Капуста агародная|капусце]] і суніцам. З іншых рэчываў у складзе пладоў адзначаецца [[бетаін]] і біяфлаваноіды: [[антацыяны]], [[лейкаантацыяны]], [[катэхіны]], [[флаванолы]] і [[фенолакіслоты]], а таксама макра- і [[мікраэлементы]]: значная колькасць калію, менш фосфару і кальцыю. Параўнальна шмат [[жалеза]], таксама ёсць [[марганец]], [[малібдэн]], [[медзь]]. Акрамя іх маецца [[ёд]], [[магній]], [[барый]], [[Бор (хімічны элемент)|бор]], [[кобальт]], [[нікель]], [[волава]], [[свінец]], [[серабро]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытан]], [[хром]], [[цынк]], [[алюміній]] і іншыя<ref name="Курлович">''Курлович Т. В.'', к. биол. н. [http://www.artsad.ru/ru/content/articles/biochim_characteristic/?artsadru=188d1dddf9641499abf8636459df2834 Биохимическая характеристика брусничных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406001914/http://www.artsad.ru/ru/content/articles/biochim_characteristic/?artsadru=188d1dddf9641499abf8636459df2834 |date=6 красавіка 2009 }} {{ref-ru}}</ref>. == Збор і захоўванне == Расце на [[торф|тарфяным]] грунце і імховых [[балота]]х. Разам з журавінамі растуць {{bt-bellat|хвоя|Pinus}}, {{bt-bellat|буякі|Vaccinium uliginosum}}, {{bt-bellat|падвей|Eriophorum}}, {{bt-bellat|Багун (род раслін){{!}}багун|Ledum}}. Збіраюць ягады з надыходам першых {{нп3|замаразкі|замаразкаў|ru|Заморозки}} і да ўтварэння [[снежнае покрыва|снежнага покрыва]], а паўтараюць збор пасля раставання снегу. Збіраюць ягады ўручную або з дапамогай грабеньчыкаў. Пры абодвух спосабах іх трэба збіраць асцярожна, не пашкоджваючы, таму што дэфармаваныя ягады хутка псуюцца. Сабраныя ягады сартуюць і чысцяць ад дамешкаў, асцярожна складаюць у плеценыя кошыкі ўмяшчальнасцю 35-60 кг. Кошыкі не дасыпаюць да краёў на 5 [[см]], ягады прыкрываюць чыстай мешкавінай і перавозяць да месцаў перапрацоўкі. Захоўваюць свежыя ягады пры тэмпературы каля 0[[°C]], пры адсутнасці халоднага памяшкання ягады перасыпаюць у бочкі і заліваюць вадой, якасць ягад пры гэтым амаль не змяняецца. У [[Беларусь|Беларусі]] расце паўсюдна. Плошчы журавіннікаў ва [[Украіна|Украіне]] складаюць каля 30 тыс. [[га]], толькі за апошнія 10 гадоў яна скараціліся на 7 тыс. га ў сувязі з інтэнсіўнай [[меліярацыя]]й [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]. Захаванне журавін магчыма толькі пры ўзмацненні аховы захаваных масіваў і стварэнні культурных плантацый. {{Біяфота|Cranberrys beim Ernten.jpeg|left|Збор журавін на прамысловай плантацыі. Штат [[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]|color=lightgreen}} Першыя спробы стварэння штучных плантацый журавіны балотнай праведзены па ініцыятыве {{нп3|Вітаўтас Феліксавіч Буткус|В. Ф. Буткуса|lt|Vytautas Aleksandras Butkus}} інстытутам батанікі [[АН Літвы]] ([[1966]] г.). Для развядзення журавін выкарыстоўваюць выпрацаваныя [[тарфянік]]і, ствараючы пэўную сістэму водазабеспячэння. Высаджваюць каранёвыя [[парастак|парасткі]] або сцябловыя [[чаранок|чаранкі]]. На штучных плантацыях на трэці год журавіны пладаносяць. Плантацыі даўгавечныя, могуць існаваць да 80 гадоў і даваць ураджай да 4-6 т/га. Сабекошт ягад, вырашчаных на плантацыі, у 8-10 разоў ніжэй за кошт ягад, якія купляюцца ў насельніцтва. Таму вырошчванне журавін з’яўляецца не толькі мэтазгодным і прыбытковым, але і дазваляе вырашыць праблему рэкультывацыі пустэч, а таксама аднаўлення закінутых торфараспрацовак. У канцы [[1970-я|1970-х]] гадоў доследныя ўчасткі па вырошчванні журавіны балотнай былі створаны ў [[Чувашыя|Чувашыі]], у [[Цэнтральны сібірскі батанічны сад|Цэнтральным батанічным садзе]] [[Сібірскае аддзяленне Расійскай акадэміі навук|Сібірскага аддзялення АН Расіі]], {{нп3|Нігуласкі запаведнік|Нігуласкім запаведніку|en|Nigula Nature Reserve}} ([[Эстонія]]), Волжскім лясніцтве [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]], [[Камень-Кашырскі раён|Камень-Кашырскім]] лясгасе [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]], [[Латвія|Латвіі]], {{нп3|Галоўны батанічны сад імя М. В. Цыцына РАН|Галоўным Батанічным садзе АН Расіі|ru|Главный ботанический сад имени Н. В. Цицина РАН}}. Перспектыўны для вырошчвання ва ўмовах [[Палессе|Палесся]] і [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскія]] сарты журавіны з буйнымі пладамі, якая вырошчваецца на спецыяльных плантацыях (чэках) з [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Найбуйнейшым вытворцам гэтай ягады з’яўляецца [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], плантацыі ёсць таксама ў [[Канада|Канадзе]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Скандынавія|скандынаўскіх]] краінах. У канцы [[2010-я|2010-х]] гадоў Беларусь выйшла на 3-е месца ў свеце па аб’ёмах збору журавінаў і на 4-е месца па [[Экспарт|экспарце]] пасля [[Чылі]], [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]<ref name="generation">{{Спасылка | год = 6 студзеня 2011| url = http://budzma.org/projects/pohliad/nasha-strava-2-zhuraviny.html| загаловак = Наша Страва - 2: Журавіны| выдавецтва = «Пакаленне б/у»| дата = 6 студзеня 2011 }}</ref>. == Значэнне і прымяненне == Ягады журавін маюць вялікае гаспадарчае значэнне<ref name="Ур"/>. Яны шырока выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасці і медыцыне<ref name="Ур"/>. Акрамя таго журавіны з’яўляюцца сезоннай ежай шматлікіх дзікіх жывёл і птушак. Ранняй вясной частуецца журавінамі [[Буры мядзведзь|мядзведзь]], яе ахвотна ядуць [[куніцы]], радзей [[вавёрка звычайная|вавёркі]]. Багатыя ягаднікамі балоты вабяць [[Курапатка белая|белых курапатак]], [[цецярук]]оў, [[глушэц|глушцоў]] і [[Рабчык (від птушак)|рабчыкаў]]<ref name="Ур"/>. Ягады журавін ідуць на прыгатаванне [[журавінавы соус|соуса]], дэсерта [[журавіны ў цукры]], [[Морс, напой|морсаў]], [[сок]]аў, [[квас]]аў, [[экстракт]]аў, [[кісель|кісялёў]], якія ўяўляюць сабой добрыя крыніцы карысных рэчываў і вітамінаў. Узвары і экстракты з журавінаў прыемныя і карысныя пры стоме. Лісце можа ўжывацца як [[гарбата]]. Асаблівасць журавін у тым, што іх ягады могуць захоўвацца ў свежым выглядзе да наступнага ўраджаю ў драўляных бочках, напоўненых вадой<ref>{{cite web |url = http://www.stgetman.narod.ru/klukva.html |title = Полезные свойства клюквы |author = Станислав Гетман. |work = stgetman.narod.ru |publisher = stgetman.narod.ru |access-date = 2011-01-30 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/65BhTKV5P?url=http://www.stgetman.narod.ru/klukva.html |archive-date = 3 лютага 2012 |url-status = live }}</ref>. Ягады выкарыстоўваюцца як [[Цынга|супраццынготны]] сродак, пры прастудных захворваннях, [[рэўматызм]]е, [[ангіна|ангіне]], [[авітаміноз]]ах, а таксама ў харчовай і лікёра-гарэлачнай прамысловасці<ref name="ШАБ" />. У [[народная медыцына|народнай медыцыне]] ягады спажываюць пры зніжанай кіслотнасці [[страўнік]]а. Асаблівасць журавін буйнаплодных, што вырошчваюцца ў велізарных колькасцях у ЗША і Канадзе, складаецца ў тым, што ў яе пладах маюцца паветраныя камеры, таму гэта адна з нямногіх ягад, якія плаваюць на паверхні вады. Гэта робіць збор ягады істотна меней працаёмкім у параўнанні са звычайным ручным зборам: у канцы сезону чэкі з саспелай ягадай запаўняюць вадой і пускаюць спецыяльныя [[камбайн]]ы, якія ўзбіваюць гэту ваду, пры гэтым спелыя ягады адрываюцца. Пасля гэтага зганяюць усе ягады да аднаго краю чэка, дзе яе — чыстую і прамытую — вычэрпваюць для далейшай перапрацоўкі<ref name="Черкасов">{{артыкул|аўтар=Черкасов А. Ф.|загаловак=Основы технологии и агротехники плантационного возделывания клюквы|спасылка=http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/2003/1m/data/jchem%26cs/russian/n1/appl1/2vr9/2vr9.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192437/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/2003/1m/data/jchem%26cs/russian/n1/appl1/2vr9/2vr9.pdf|archive-date=4 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304192437/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/2003/1m/data/jchem%26cs/russian/n1/appl1/2vr9/2vr9.pdf|archivedate=4 сакавіка 2016}} {{V|27|5|2009}}</ref>. == Журавіны ў гісторыі і культуры == {{Біяфота|The Soviet Union 1964 CPA 3132 stamp (Wild Berries. Cranberry or common cranberry (Vaccinium oxycoccos)).jpg|ш=100|border=0|Паштовая марка СССР}} {{Біяфота|CHE Besenbüren COA.svg|ш=110|border=0|Герб [[Безенбюран]]а}} * У [[1964]] годзе ў [[СССР]] была выпушчана [[паштовая марка]] з выявай журавін ([[ЦФА]] № 3132). * Квітнеючая журавіны і [[бяроза]] намаляваныя на [[герб]]е [[Швейцарыя|швейцарскай]] камуны [[Безенбюран]] ([[Ааргау|кантон Ааргау]]) як расліны, тыповыя для гэтай мясцовасці. * З 1980-х гадоў журавінавы сіроп выкарыстоўваецца ў якасці таннага і разам з тым досыць пераканаўчага заменніка крыві ў кінавытворчасці. == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Клюква}} {{V|27|5|2009}} * {{ІВРСР|частка=1009. ''Oxycoccus palustris'' Pers. (''O. quadripetalus'' Gilib., ''Vaccinium oxycoccos'' L.) — Клюква болотная|том=3|стр=23}} * {{anchor|Губанов}}{{кніга|аўтар=Губанов И. А. и др.|загаловак=Определитель высших растений средней полосы европейской части СССР: Пособие для учителей|адказны=И. А. Губанов, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1981|старонкі=190—191|старонак=287}} * {{anchor|Кожевников}}{{кніга|аўтар=Кожевников Ю. П.|частка=Семейство [[верасовыя|вересковые]] (Ericaceae)|загаловак=Жизнь растений. В 6-ти т.|адказны=Под ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджян]]а|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1981|том=5. Ч. 2. Цветковые растения|старонкі=88—95|тыраж=300 000}} * {{Кніга|частка=Клюква четырёхлепестная. Клюква мелкоплодная|аўтар=Мазуренко М. Т.|загаловак=Вересковые кустарнички Дальнего Востока (структура и морфогенез)|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/mazurenko1982_veresk_kust_dv.djvu|адказны=Отв. ред. {{нп3|Андрэй Паўлавіч Хахракоў|А. П. Хохряков|ru|Хохряков, Андрей Павлович}}|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1982|старонкі=141—144|старонак=184|тыраж=1200|ref=Мазуренко}} — [[УДК]] 582.912.42 * ''Нейштадт M. И.'' Определитель растений средней полосы Европейской части СССР. — М.: Учпедгиз, 1948. == Спасылкі == * {{GRIN|taxon|41013|title=Vaccinium erythrocarpum|{{V|27|5|2009}}}} * {{GRIN|taxon|41030|title=Vaccinium macrocarpon|{{V|27|5|2009}}}} * {{GRIN|taxon|41047|title=Vaccinium oxycoccos|{{V|27|5|2009}}}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VAER ''Vaccinium erythrocarpum'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070317071727/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VAER |date=17 сакавіка 2007 }}{{ref-en}} {{V|27|5|2009}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VAMA ''Vaccinium macrocarpon'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091104215028/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VAMA |date=4 лістапада 2009 }}{{ref-en}} {{V|27|5|2009}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VAOX ''Vaccinium oxycoccos'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081021034617/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VAOX |date=21 кастрычніка 2008 }}{{ref-en}} {{V|27|5|2009}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бруснічныя]] [[Катэгорыя:Кусцікі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны балот]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Ягады]] [[Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя культуры]] 5b77aw5xnouj38l37c62jrrq91a5hol 0 106609 5160019 5109124 2026-07-01T13:52:37Z 5160019 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Све́дкі Іего́вы''' — міжнародная [[рэлігійная арганізацыя]], якая ўзнікла ў 1870-х гг. у ЗША і да 1931 г. называлася «Асацыяцыяй Міжнародных даследчыкаў Бібліі». Паводле падлікаў самой арганізацыі, на жнівень 2019 года найвышэйшы лік веснікаў ва ўсім свеце дасягнуў {{nobr|8 695 808}} чалавек<ref name="number">[https://www.jw.org/ru/библиотека/книги/отчет-за-2020-служебный-год/итоги-за-2020-год/ Итоги за 2020 год] //Всемирный отчет Свидетелей Иеговы за 2020 служебный год{{Ref-ru}}</ref>. Сярэдняя колькасць веснікаў [[Сведкі Іеговы ў Беларусі|Сведкаў Іеговы ў Беларусі]] на верасень 2022 г. складала {{nobr|6 167}} чалавек<ref>[https://www.jw.org/ru/библиотека/книги/отчет-за-2022-служебный-год/2022-страны-и-территории/ Отчет по странам и территориям за 2022 год] // Всемирный отчет Свидетелей Иеговы за 2022 служебный год</ref>. == Вызначэнні == Існуюць розныя спробы ахарактэрызаваць Сведкаў Іеговы з пункту гледжання [[рэлігіязнаўства]]. Так шэраг багасловаў і даследчыкаў, блізкіх па поглядах да кафалічных цэркваў, адносяць гэту рэлігійную групу да [[Парахрысціянскія секты|парахрысціянскай]], пераважна па прычыне адмаўлення Сведкамі дагматаў [[Тройца|аб трыадзінстве Бога]], пра [[пекла]] і палажэнне [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] як Бога, якія гэтыя багасловы лічаць «прынцыповымі вучэннямі гістарычнага хрысціянства<ref>The Best of Josh McDowell: A Ready Defense. Compilied by Bill Wilson. 1993, p. 333</ref>». Свецкія рэлігіязнаўцы звычайна адносяць Сведкаў Іеговы да пратэстантаў<ref>Христианство. Словарь. / Под ред. Л. Н. Митрохина. — М., 1994. — С.411—412</ref>, але самі Сведкі Іеговы заяўляюць, што яны не пратэстанты<ref>[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/2009813 Читатели интересуются: Являются ли Свидетели Иеговы протестантами?], Опубликовано в «Сторожевой башне» от 1 ноября 2009 года {{Ref-ru}}</ref><ref>[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/2009403 Ведут ли все религии к одному Богу?], Опубликовано в «Сторожевой башне» от 1 июня 2009 года {{Ref-ru}}</ref>, але пры гэтым адносяць сябе да хрысціян<ref>На [https://www.jw.org/be галоўнай старонцы беларускамоўнага раздзела афіцыйнага сайта Сведкаў Іеговы] заяўлена: «Мы імкнемся браць прыклад з Ісуса Хрыста і маем за гонар называцца [[Хрысціянства|хрысціянамі]].»</ref>. Апаненты, такія як [[Аляксандр Леанідавіч Дворкін|А. Л. Дворкін]] у Расіі, абвінавачваюць іх у [[секта]]нцтве, але самі Сведкі Іеговы і шэраг рэлігіязнаўцаў адмаўляюць гэта<ref>[http://www.religioustolerance.org/cults.htm Вызначэнне тэрмінаў: культы, секты, дэнамінацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114065157/http://www.religioustolerance.org/cults.htm |date=14 лістапада 2012 }} {{Ref-en}}</ref>. Яшчэ адно вызначэнне дае Брытанская энцыклапедыя: «міленарысцкая дэнамінацыя, якія ўзніклаў рамках … руху [[Адвентызм|адвентыстаў]] ХІХ стагоддзя ў Злучаных Штатах і з тых часоў распаўсюдзіўся па ўсім свеце»<ref>[https://www.britannica.com/topic/Jehovahs-Witnesses Jehovah’s Witness] // britannica.com</ref>. Сведкі Іеговы згаджаюцца з вызначэннем іх рэлігіі як дэнамінацыі, але адмаўляюць сваё паходжанне ад руху АСД: «Сведкі Іеговы ніколі не адколваліся ад пануючых цэркваў, але ўзніклі незалежна з гуртка па вывучэнні Бібліі»<ref>[https://www.jw-russia.org/faq/4.html Почему Свидетели Иеговы — это не секта?] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России</ref>. == Гісторыя Сведкаў Іеговы == === 1870—1916 гг === У 1870 г. [[Чарлз Тэйз Расел]] у г. Алегейні і [[Піцбург]] ([[Пенсільванія]], [[ЗША]]) заснаваў групу даследчыкаў Бібліі, якая збіралася для дыскусій наконт вучэнняў Пісання, з абмеркаваннем усіх сціхоў па пэўнай тэме (напрыклад, [[Тройца]]) і натававаннем высноў. Паступова да групы сталі далучацца прыхільнікі з розных гарадоў ЗША і замежжа. Пазней Расел актыўна ездзіў па ўсім свеце з лекцыямі на тэмы рая, [[пекла]], Тройцы і часам удзельнічаў у дэбатах з крытыкамі з ліку пратэстанцкіх святароў. У ліпені 1879 года Расел пачаў выдаваць часопіс «[[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавая вежа]]», які Сведкі Іеговы выдаюць і па сённяшні час. Гэты часопіс пэўны час быў асноўным сродкам камунікацыі паміж прыхільнікамі Даследчыкаў Бібліі ў розных частках свету. З 1881 г. «Вартавая вежа» заклікае чытачоў дзяліцца сваімі перакананнямі з іншымі. 15 студзеня 1884 г. група Даследчыкаў Бібліі зарэгістравала сваю першую юрыдычную асобу: [[Юрыдычныя аб’яднанні Сведкаў Іеговы|Таварыства Вартавой вежы]] (ТВВ). Ч. Т. Расел стаў першым прэзідэнтам гэтай стурктуры<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/lv/r2/lp-u/0/27349 Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200608182218/https://wol.jw.org/ru/wol/lv/r2/lp-u/0/27349 |date=8 чэрвеня 2020 }}, c 526</ref>. У 1914 годзе Расел і Міжнародныя даследчыкі Бібліі выдалі свой пешы фільм «Фотадрама стварэння», які ў тым годзе паглядзелі каля 9 млн чалавек ў Паўночнай Амерыцы, Еўропе і Аўстраліі<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/lv/r2/lp-u/0/27349 Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200608182218/https://wol.jw.org/ru/wol/lv/r2/lp-u/0/27349 |date=8 чэрвеня 2020 }}, с. 719</ref>. У гэты жа перыяд частка прыхільнікаў Даследчыкаў Бібліі пакінулі іх рады, таму што чаканне фізічнага прыходу Царства Бога ў кастрычніку 1914 года не спраўдзілася. 31 кастрычніка 1916 года Ч. Расел памёр падчас сваёй місіянерскай паездкі па ЗША. === 1917—1942 гг === 6 студзеня 1917 г. другім прэзідэнтам Таварыства Вартавой вежы быў абраны [[Джозеф Франклін Рутэрфорд]]. У гэты перыяд Даследчыкі Бібліі сутыкнуліся з самым цяжкім крызісам за сваю гісторыю. Частка Даследчыкаў Бібліі як у ЗША, так і за іх межамі была не гатова ісці за новым прэзідэнтам і стварыла некалькі сваіх суполак, якія неўзабаве распаліся. Таксама ў гэты перыяд Даследчыкі Бібліі сутыкнуліся з процідзеяннем урадаў ЗША і Канады, якое вылілася ў суд над кіраўніцтвам Таварыства Вартавой вежы па абвінавачванню ў шпіянажы і знаходжанне Рутэрфорда і яшчэ 6 супрацоўнікаў ТВВ у федэральнай турме Атланты з 21 чэрвеня 1918 года па 26 сакавіка 1919 г. 5 мая 1919 г. справа супраць іх была спынена, а абвінавачаныя апраўданы. Падчас кіраўніцва Рутэрфорда адбыліся істотныя арганізацыйныя змены. З 1919 г. пачалося выдавецтва часопіса «Залаты век» (цяпер вядомы пад назвай «[[Awake!|Прачніцеся!]]»). З 1924 г. ТВВ стала карыстацца сваёй радыястанцыяй WBBR. Таксама з 1920-х гг., асабліва з 1926 г., у літаратуры Даследчыкаў Бібліі ўзмацніўся акцэнт на асабісты ўдзел кожна верніка ў прапаведніцкай дзейнасці. З 1931 года Даследчыкі Бібліі сталі вядомыя як Сведкі Іеговы, але старая назва заставалася па-ранейшаму папулярнай у Германіі 1930-40-х гг. З 1934 г. у прапаведніцкай дзейнасці Сведкі Іеговы пачалі выкарыстоўваць патэфоны з пласцінкамі, на якіх былі запісаныя кароткія прамовы Рутэрфорда. 1930—1945 гг. сталі перыядам, калі літаратура і дзейнасць Сведкаў Іеговы была абмежавана ці забаронена ў большасці рэгіенаў свету, у т.л. у 23 краінах Брытанскай садружнасці, [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]] і [[СССР]]. У 1941 г. колькасць актыўных Сведкаў Іеговы дасягнула 109 тыс.<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/lv/r2/lp-u/0/27349 Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200608182218/https://wol.jw.org/ru/wol/lv/r2/lp-u/0/27349 |date=8 чэрвеня 2020 }}, с. 721</ref>. 8 студзеня 1942 Дж. Рутэрфорд памёр. === 1942—1971 гг. === Трэцім прэзідэнтам ТВВ быў абраны Нэйтан Нор. Падчас яго кіраўніцтва арганізацыяй быў зроблены акцэнт на падрыхтоўку прапаведнікаў і іншыя адукацыйныя меры. У 1943 г. з’явілася Школа Галаад для падрыхтоўкі місіянераў для дзейнасці за мяжой і Школы тэакратычнага служэння для навучэння рыторыцы астатніх Сведкаў Іеговы і іх прыхільнікаў. У 1950-61 гг на англійскай мове быў выдадзены пераклад Бібліі Сведкаў Іеговы: [[Святое Пісанне — Пераклад новага свету]]. Таксама ў 1950 г. у Сведкаў Іеговы з’явілася практыка выключэння з арганізацыі членаў за амаральныя паводзіны. У 1963 г. колькасць Сведкаў Іеговы перавысіла 1 млн чал. === 1971—2019 === У 1971-75 гг. завершылася тэндэнцыя па пераходу да калегіяльнага кіравання ў структрурах Сведкаў Іеговы. У гэты час у Кіруючай Радзе ТВВ перайшлі ад кіраўніцтва прэзідэнта да старшынства кожнага з членаў па чарзе. Аналагічныя змены адбыліся ў сходах, дзе замест аднаго старэйшыны кіраўніцтва стала ажыццяўляцца радай старэйшын. Сярод Сведкаў Іеговы была распаўсюджана думка, якая не была афіцыйна пацверджана Кіруючай радай Сведкаў Іеговы, што дзень Божага суда прыйдзе ў 1975 г, часткова заснаваная на вучэнні аб тым, што ў гэтым годзе спаўняюцца 6000 год чалавечай гісторыі. Калі гэтага не адбылося, то частка Сведкаў Іеговы пакінула арганізацыю, а крытыкі Сведкаў Іеговы абвінавачвалі іх у распаўсюджанні ложных праротцтваў. У 1985-86 гг. пачала дзейнічаць спецыяльная праграма будаўніцтва аб’ектаў арганізацыі: Залаў Царства (цэркваў), Залаў Кангрэсу (для сустрэч вялікімі групамі) і вефільскіх комплексаў (філіялаў арганізацыі). У выніку будаўніцтва набыло паскораныя тэмпы. У 1990—1991 гады пасля падзення шэрагу сацыялістычных рэжымаў у Еўропе, Азіі і Афрыцы дзейнасць Сведкаў Іеговы пачала бурна развівацца ў гэтых краінах. З канца 1990-х гадоў арганізацыя Сведкаў Іеговы пачала актыўна карыстацца [[інтэрнэт]]ам. У сярэдзіне 2000-х гадоў пайшла тэндэнцыя скарачэння часу сустрэч і аб’ёму матэрыялаў літаратуры Таварыства для чытання і вывучэння. З 2014 года акцэнт з выдання тэкставай друкаванай інфармацыі паступова змясціўся на стварэнне відэа. У гэтым годзе была таксама запушчана штомесячная відэаперадача JW Broadcasting. ==== Сайты, камп’ютарныя праграмы, дадаткі і іншыя тэхнічныя распрацоўкі Сведкаў Іеговы ==== 15 студзеня 1997 г. Сведкі Іеговы запусцілі свой першы афіцыйны сайт www.watchtower.org<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/201997408 Благая весть в сети Интернет] // Наше царственное служение, ноябрь 1997 г., с. 7</ref>. У 1999 г. быў створаны сайт www.jw-media.org для работы са СМІ, а ў 2005 г. www.jw.org для захоўвання электронных версій часопісаў Сведкаў Іеговы<ref name="jw.org">[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/ Интернет помогает распространению радостной вести Вот уже 25 лет у Свидетелей Иеговы есть собственный сайт!] // JW.ORG</ref>. У жніўні 2012 г. інфармацыя з трох сайтаў была аб'яднана ў адін, адзіным афіцыйным сайтам стаў jw.org, а астатнія два былі ліквідаваныя<ref name="jw.org"/><ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302013011 Ежегодник Свидетелей Иеговы за 2013 год], с. 18</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/JWORG-%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-10-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C-1/ JW.ORG — итоги за 10 лет (часть 1)] // JW.ORG</ref>. Асобна ствараліся электронныя бібліятэкі публікацый Таварыства Вартавой вежы Watchtower Library, якая выпускалася на кампакт-дысках пад заказ i анлайн-бібліятэка www.wol.jw.org. У 2014—2019 гадах дзейнічаў асобны сайт інтэрнэт-тэлебачання Сведкаў Іеговы JW Broadcasting www.tv-jw.org, які ў канцы 2019 года быў аб’яднаны з jw.org. Станам на люты 2022 года jw.org быў перакладзены на 1073 мовы і дыялекты. У 2020 годзе Сведкі Іеговы распрацавалі JW Box — wi-fi роўтар з праграмай, распрацаванай камп’ютарным аддзелам арганізацыі, і флэш-картай, на якую запісаны электронныя публікацыі і відэаролікі Сведкаў Іеговы. Гэта прылада можа перадаваць матэрыялы праз wi-fi на іншыя дэвайсы ў мясцовасці, дзе ёсць праблемы з інтэрнэтам і электрычнасцю<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B8/Миниатюрное решение глобальной задачи] // JW.ORG</ref>. Сярод іншых распрацовак Сведкаў Іеговы знаходзяцца камп’ютарная праграма для перакладчыкаў MEPS i дадаткі JW Library, JW Language i Watchtower Library. Адным з найбольш папулярных сярод паслядоўнікаў гэтай канфесіі, з’яўляецца дадатак для Android i iOS JW Library, які мае кантэнт на 98 мовах і Android-версію якога спампоўвалі больш за 10 млн карыстальнікаў<ref>[https://jw-russia.org/news/2021/04/1.html Суд в Санкт-Петербурге запретил популярное библейское приложение JW Library] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8/ Библиотека на ладони] // JW.ORG</ref>. У 2021 годзе на 70-годдзе [[Аперацыя «Поўнач»|аперацыі «Поўнач»]] Сведкі Іеговы стварылі [https://1951deport.org/ru/ сайт, прысвечаны гэтай падзеі]. === Самаізаляцыя ў 2020—2022 гадах === У сакавіку 2020 года ў сувязі з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй каранавіруса]] Кіруючая рада Сведкаў Іеговы прыняла рашэнне праводзіць рэлігійныя сустрэчы праз відэасувязь альбо ў выключных выпадках маленькімі групамі, каб пазбегнуць рызыкі распаўсюджання хваробы сярод вернікаў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-1-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/ Обращение Руководящего совета № 1 (2020 год)] // jw.org</ref>. У якасці сродкаў сувязі паміж вернікамі былі абраныя праграмы [[Skype]] i [[Zoom]]. Быў створаны адмысловы сайт для трансляцыі запісу рэлігійных сустрэч stream.jw.org з доступам для аўтарызаваных карыстальнікаў, а прамова для Вячэры і матэрыялы рэгіянальнага кангрэса былі выкладзены ў агульны доступ на jw.org. Для некаторых краін Афрыкі і Лацінскай Амерыкі, дзе многія не маюць доступу да інтэрнэту, мясцовыя філіялы Сведкаў Іеговы купілі ў некаторых тэле- і радыёкампаній эфірныя гадзіны для трансляцыі сустрэч<ref>[https://fakt777.blogspot.com/2020/04/smi-venesuehly-i-zambii-i-vechere-svidetelej-iegovy.html СМИ Венесуэлы и Замбии предложили провести Вечерю Господню вместе со Свидетелями Иеговы] // Блог Fakt777</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Африка] // JW.ORG</ref> На тэле- і радыётрансляцыю праграмы рэгіянальнага кангрэса 2020 г. Сведкі Іеговы патрацілі каля 48 тысяч долараў ЗША са свайго фонду ахвяраванняў на сусветную дзейнасць арганізацыі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D1%83-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0/ Настройтесь на волну конгресса] // JW.ORG</ref>. У некаторых рэгіёнах Афрыкі таксама набажэнствы праводзяць з дапамогай мабільнай сувязі<ref>[https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/в-мире/Встречи-собрания-в-отдалённых-районах-упорство-и-смекалка-в-действии/ Встречи собрания в отдалённых районах: упорство и смекалка в действии] // JW.ORG</ref>. Пры гэтым была працягнута перакладчыцкая дзейнасць у рэжыме анлайн і прапаведніцкае служэнне праз тэлефанаванне, напісанне пісем і правядзенне размоў з зацікаўленымі асобамі праз відэасувязь<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%8D%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%AD%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83%D1%8E%D1%82-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%8F-%D0%B8%D0%B7-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0/ Свидетели в Эквадоре проповедуют не выходя из дома] // JW.ORG</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8E-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0-%D0%B2-%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8-%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D1%8B%D0%BC-%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC/ Несмотря на пандемию, переводческая работа в Индии идет полным ходом] // JW.ORG</ref>. Была працягнута дзейнасць па аказанню дапамогі пажылым Сведкам з засваеннем тэхналогій відэасувязі і па перадачы гуманітарнай дапамогі Сведкам, якія пацярпелі ад стыхійных бедстваў і эканамічнага крызісу<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8/ Помогаем пожилым придерживаться своего духовного распорядка во время пандемии] // JW.ORG</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%8B/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8/ Собрание помогает слепоглухой сестре во время пандемии] // JW.ORG</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B-%D0%B2-%D0%A0%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D0%B8-%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%8B-%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%B0%D1%80-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8/ Братья и сестры в Руанде и Зимбабве получают продукты питания в разгар пандемии] // JW.ORG</ref>. Пасля таго як у Еўропе і іншых рэгіёнах свету пачалі адмяняць каранцінныя меры, Кіруючая рада выпусціла у чэрвені 2020 года відэазварот, у якім заклікала Сведкаў працягваць рэжым самаізаляцыі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-4-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/ Обращение Руководящего совета № 4 (2020 год)] // JW.ORG</ref>. У наступным звароце ў ліпені 2020 года Кіруючая рада заклікала кожную сям’ю Сведкаў мець некаторы запас няскорапсавальных прадуктаў харчавання на выпадак эканамічнага крызісу, выкліканага каранавірусам<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/docid-702020307_1_VIDEO Обращение Руководящего совета № 4 (2021 год)] // JW.ORG</ref><ref>[https://www.toacorn.com/articles/jehovahs-witnesses-urge-families-to-pack-a-go-bag/ Jehovah’s Witnesses urge families to pack a ‘go bag’] // Тoacorn.com</ref>. Але пры гэтым у некаторых краінах Афрыкі і лацінскай Амерыкі, дзе людзі сутыкнуліся з харчовым крызісам у сувязі з наступствамі пандэміі, Сведкі Іеговы арганізавалі дастаўку гуманітарнай дапамогі сваім аднавернікам з выкарыстаннем мер абароны ад COVID-19. Па дадзеных Кіруючай рады на студзень 2021 года было вылучана 25 млн долараў ЗША на аказанне такой дапамогі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%93%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D1%8C-%D0%B2-%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F%D1%85-%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8/ Глобальная помощь в условиях глобальной пандемии] // JW.ORG</ref>. Падобным чынам гуманітарная дапамога рабілася для пацярпелых ад стыхійных бедстваў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9D%D0%B5%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D1%83%D0%BB-%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B8-%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D1%8C-%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8E-COVID-19/ Небывалый разгул стихии: Свидетели Иеговы оказывают помощь, несмотря на пандемию COVID-19] // JW.ORG</ref>. 16 ліпеня 2020 года падчас судовага слухання Канстытуцыйным судом [[Эквадор]]а справы аб пераследванні Сведкаў Іеговы гарадка Сан-Хуан-дэ-Ілуман мясцовым самакіраваннем і святаром юрысты Сведкаў Іеговы ўпершыню ўдзельнічалі ў справе па відэасувязі ў якасці экспертаў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/ Защита религиозной свободы коренного населения] // JW.ORG</ref>. У лістападзе 2020 Кіруючая рада аб’явіла, што падчас [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] захварэлі больш за 130000 Сведкаў Іеговы, з якіх 5000 памёрлі, і прасіла вернікаў працягваць трымацца супрацьэпідэмічных мер<ref>Згодна з лістом, які распаўсюджвалі праз філіялы ў сходы Сведкаў па ўсім свеце на тыдні з 2 лістапада 2020 года</ref>. Паводле звестак арганізацыі на 9 ліпеня 2021 года ад COVID-19 памерлі больш за 19 тысяч Сведкаў Іеговы ва ўсім свеце, але пры гэтым прайшлі вакцынацыю ад каранавіруснай інфекцыі 50 % супрацоўнікаў філіялаў Сведкаў Іеговы, у тым ліку 98 % супрацоўнікаў філіяла ў ЗША, якім улады штата Нью-Ёрк дазволілі шэраг паслабленняў у рэжыме самаізаляцыі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/docid-702021079_1_VIDEO Обращение Руководящего совета № 6 (2021 год)] // JW.ORG</ref>. Па стане на 10 верасня 2021 г. колькасць Сведкаў Іеговы, памерлых ад COVID-19 склала 25650 чалавек, а прайшлі вакцынацыю ад каранавіруснай інфекцыі больш за 90% паўначасовых служыцеляў арганізацыі і 99% супрацоўнікаў усіх філіялаў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/docid-702021091_1_VIDEO Обращение Руководящего совета № 10 (2021 год)] // JW.ORG</ref>. Па стане на 25 студзеня 2022 г. ад каранавіруснай інфекцыі памерла 26813 Сведкаў Іеговы ва ўсім свеце<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-1-2022-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/ Обращение Руководящего совета № 1 (2022 год)] // JW.ORG</ref>. Для трансляцыі відэа ў 35 краін Афрыкі на поўдзень ад Сахары, дзе абмежаваны доступ да інтэрнэта, выкарыстоўваецца канал спадарожнікавага тэлэбачэння (JW satellite channel)<ref>[https://www.jw.org/en/library/series/how-your-donations-are-used/A-JW-Satellite-Channel-Reaches-Where-Internet-Does-Not/ A JW Satellite Channel Reaches Where Internet Does Not] // JW.ORG</ref>. 6 сакавіка 2021 г. было пачало працаваць веб-прыкладанне JW Stream-Studio, распрацаванае Сведкамі Іеговы для трансляцыі рэлігійных мерапрыемстваў у рэжыме рэальнага часу<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-JW-Stream-Studio/ Запуск JW Stream-Studio] // JW.ORG</ref>. 9 сакавіка 2021 г. прадстаўнікі перакаладчыцкага аддзелу філіпінскага філіяла Сведкаў Іеговы прынялі ўдзел у міжнароднай анлайн канферэнцыі і фестывалі роднай мовы 2021 г., дзе правялі прэзентацыю на тэму «Пераклад Бібліі на мовы Філіпінаў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%8B/%D0%9D%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85/ На международной конференции и фестивале родной речи 2021 года обсудили переводческую деятельность Свидетелей Иеговы на Филиппинах] // JW.ORG</ref>». У ліпені і жніўні 2020 і 2021 гг. штогадовы трохдзённы кангрэс Сведкаў Іеговы праходзіў у форме прагляду падрыхтаваных відэазапісаў<ref>[https://www.wvnstv.com/healthy-seniors/top-story/jehovahs-witnesses-host-second-annual-convention-virtually/ Jehovah’s Witnesses host second Annual Convention virtually] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220812143032/https://www.wvnstv.com/healthy-seniors/top-story/jehovahs-witnesses-host-second-annual-convention-virtually/ |date=12 жніўня 2022 }} //WVNS-TV</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/categories/2020Convention Кангрэс 2020 года][https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/categories/2021Convention Кангрэс 2021 года] на сайце Сведкаў Іеговы</ref>. У канцы жніўня 2021 г. у сваім відэазвароце № 7 Кіруючая рада Сведкаў Іеговы заклікала вернікаў не весці паміж сабоой спрэчак наконт нашэння масак і не быць легкавернымі наконт тэорый змовы, якія могуць быць распаўсюджаны ў інтэрнэце адносна пандэміі; таксама ў тым звароце паведамілі, што 80 % супрацоўнікаў філіялаў арганізацыі (больш за 19 тыс. чалавек) былі вакцыніраваны ад COVID-19<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/docid-702021082_1_VIDEO Обращение Руководящего совета № 7 (2021 год)] // JW.ORG</ref>. 15 кастрычніка 2021 г. Кіруючая рада Сведкаў Іеговы аб’явіла аб планах правесці эксперымент па аднаўленню рэлігійных сустрэч у гібрыдным фармаце ў Залах Царства ў некаторых месцах на розных кантынентах свету, там дзе нізкі ўзровень захворвання на COVD-19 і высокі ўзровень вакцынацыі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D1%89%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D0%BB-%D0%BE-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B2-%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%B5-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8F%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8-%D0%B2-%D0%97%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85-%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/ Руководящий совет объявил о том, что в ряде стран возобновятся встречи в Залах Царства] // JW.ORG</ref>. Аб першых уражаннях удзельнікаў эксперымента паведамлялася ў відэазвароце Кіруючай рады № 9 за 2021 года<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/docid-702021088_1_VIDEO Обращение Руководящего совета № 9 (2021 год)] //JW.ORG</ref>. З 1 красавіка 2022 года Сведкі Іеговы ў многіх краінах свету аднавілі сустрэчы ў памяшканнях там, дзе гэта дазволілі мясцовыя проціэпідэмічныя абмежаванні, з захаваннем гібрыднага фармату для тых, хто працягнуў наведваць сустрэчы па відэасувязі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2-%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/ Свидетели Иеговы вернулись в Залы Царства!] // JW.ORG</ref>. 15 красавіка таго ж года ў гібрыдным фармаце прайшло святкаванне Вячэры Успаміну<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8-%D0%98%D0%B8%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0/ Миллионы людей собрались на Вечерю воспоминания смерти Иисуса Христа] // JW.ORG</ref>. Для забеспячэння супрацькавідных мер у месцах правядзення сустрэч былі арганізаваны магчымасці санітарнай апрацоўкі рук, абсталявання і памяшкання там, дзе раней гэта не было канструктыўна прадугледжана<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8/ Делаем Залы Царства безопасными во время пандемии] JW.ORG</ref>. З 1 верасня 2022 г. Сведкі Іеговы аднавілі прапаведніцкае служэнне ад дому да дому <ref>Genelle Pugmire. [https://www.heraldextra.com/news/2022/aug/27/jehovahs-witnesses-return-to-door-to-door-visits/ Jehovah’s Witnesses return to door-to-door visits] // Daily Herald, Aug 27, 2022</ref>, а з 1 кастрычніка нашэнне масак на іх рэлігійных сустрэчах стала неабавязковым пры ўмове, што гэта не супярэчыць патрабаванням мясцовых уладаў. == Перакананні Сведкаў Іеговы == # [[Біблія]]. Сведкі Іеговы вераць, што Біблія — гэта Слова Бога. Яны засноўваюць усе свае вучэнні толькі на 66 кананічных кнігах Бібліі, і адмаўляюць традыцыі і дагматы, характэрныя для шэрагу іншых накірункаў хрысцінства і заснаваныя на Паданні. # [[Бог]]. Яны пакланяюцца Іегове, прызнаючы яго адзіным праўдзівым Богам, і адкрыта распавядаюць іншым людзям пра яго і пра тое, што ён з любові да людзей намераны зрабіць для чалавецтва. # [[Ісус Хрыстос]]. Яны вераць у тое, што Ісус Хрыстос — гэта не частка [[Тройца|Троіцы]], а Сын Бога, яго першае стварэнне; што ён існаваў яшчэ да таго, як стаў чалавекам, і што яго жыццё было перанесена з неба ў чэрава нявінніцы па імі Марыя; што ён аддаў сваё дасканалае чалавечае жыццё ў ахвяру, дзякуючы чаму ў людзей, якія выяўляюць у яе веру, з’явілася магчымасць выратавацца і жыць вечна; што з 1914 года Хрыстос кіруе як Цар, якому Бог даў уладу над усёй зямлёй. # [[Царства Бога]]. Яны вераць у тое, што адзінай надзеяй чалавецтва з’яўляецца Царства Бога як нябесны ўрад які неўзабаве знішчыць сучасны парадак у свеце, уключаючы ўсе чалавечыя ўрады, і створыць новы парадак, у якім будуць жыць толькі праведныя людзі. # Нябеснае жыццё. Яны вераць у тое, што разам з Хрыстом у яго нябесным Царстве будуць кіраваць як цары {{nobr|144 000}} памазаных духам хрысціян. Яны не вераць, што жыццё на небе — гэта ўзнагарода для ўсіх добрых людзей. # [[Зямля]]. Яны вераць у тое, што першапачатковая задума Бога ў стаўленні зямлі будзе выканана; што на зямлі будуць жыць толькі тыя людзі, якія пакланяюцца Іегове; што яны стануць дасканалымі і будуць жыць вечна; што мёртвыя ўваскрэснуць фізічна і ў іх будзе магчымасць атрымаць гэтыя блаславенні. # [[Смерць]]. Яны вераць у тое, што мёртвыя нічога не ведаюць; што яны не адчуваюць ні пакут, ні асалоды і не знаходзяцца ў нейкім духоўным свеце; што яны існуюць толькі ў памяці Бога і таму іх адзіная надзея на будучае жыццё — уваскрэсенне. # Апошнія дні. Яны вераць у тое, што з 1914 года свет жыве ў апошнія дні гэтага парадку. # Адлучанасць ад свету. Яны імкнуцца быць нейтральнымі ў палітычных справах свету і не ўдзельнічаюць у войнах. # Ужыванне біблейскіх парад. Яны вераць у тое, што ўжо сёння важна ўжываць парады з Бібліі ў паўсядзённым жыцці: дома, у школе, на працы, у сходзе хрысціян. Як бы чалавек ні жыў раней, калі ён спыняе рабіць тое, што асуджаецца ў Бібліі, і ўжывае яе парады, ён можа стаць Сведкам Іеговы. Але калі потым ён стане займацца такімі непажаданымі Богу справамі, як пралюбадзейства, блуд, гомасексуалізм ці п’янства, пачне ўжываць наркотыкі, маніць ці красці, то ён будзе выключаны з арганізацыі. # Штогод адзначаюць [[Вячэра Гасподня (Сведкі Іеговы)|Вячэру Гасподню]]. # Адзінства. Ва ўсіх краінах у Сведкаў Іеговы адны і тыя ж вераванні і адсутнасць сацыяльных, этнічных, расавых і класавых падзелаў. Пры гэтым адзінства не выключае разнастайнасці ў пытаннях асабістага выбару. Кожны Сведак Іеговы прымае рашэнні ў згодзе са сваім сумленнем. # [[Сям’я]]. Сям’я разглядаецца як саюз аднаго мужчыны і адной жанчыны, а развод лічыцца дапушчальным толькі ў выпадку сексуальнай здрады мужа ці жонкі<ref>Згодна: [https://www.jw.org/ru/свидетели-иеговы/часто-задаваемые-вопросы/верования-свидетелей-иеговы/ Во что верят Свидетели Иеговы?] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. == Прапаведніцкая дзейнасць Сведак Іеговы == [[Файл:Jehova witnesses in Lvov.jpg|thumb|Прапаведніцкая дзейнасць Сведкаў Іеговы ў [[Львоў|Львове]] на [[Украіна|Украіне]].]] Адметнай прыкметай Сведкаў Іеговы з’яўляецца іх прапаведніцкая дзейнасць<ref>[https://www.jw.org/ru/публикации/книги/воля-иеговы/свидетели-иеговы-проповедническая-деятельность/ Как организована наша проповедническая деятельность?] //Раздел 12 брошюры "Кто сегодня исполняет волю Иеговы, Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref> на падставе слоў Ісуса Хрыста «Гэта добрая вестка пра царства будзе прапаведана па ўсёй заселенай зямлі для сведчання ўсім народам, і тады прыйдзе канец» і «Ідзіце і ва ўсіх народах падрыхтоўвайце вучняў» (Мацф. 24:14; 28:19), а таксама апостала Паўла «Я не ўхіляўся ад таго, каб казаць вам аб усім карысным і вучыць вас усенародна і па дамах» (Дзеі 20:20, 21). Пры гэтым прапаведніцкая дзейнасць, выдавецтва літаратуры і арганізацыя рэлігійных мерапрыемстваў ажыццяўляецца за кошт дабраахвотных ахвяраванняў<ref>[https://www.jw.org/ru/свидетели-иеговы/часто-задаваемые-вопросы/финансирование-деятельности/ Как финансируется деятельность Свидетелей Иеговы?] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. === Выдавецкая дзейнасць Сведак Іеговы === Сведкі Іеговы выпусцілі свой пераклад Бібліі, «[[Святое Пісанне - Пераклад новага свету|Пераклад Новага Свету Святога Пісання]]» больш чым на 300 мовах. Акрамя таго Сведкі Іеговы выдаюць два часопісы «[[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавая вежа]]» і «[[Awake!|Прачніцеся!]]». Вартавая вежа ўвайшла ў лік самых распаўсюджаных публікацый у свеце<ref>[https://www.businessinsider.com/the-most-widely-read-magazine-in-the-world-is-the-monthly-pub-of-jehovahs-witnesses-2010-9 Did You Know The Most Widely Circulated Magazine In The World Is The Monthly Publication Of Jehovah’s Witnesses?] // Business Insider</ref>. Агульны тыраж ''«Вартавой вежы»'' складае {{nobr|93 281 789}} асобнікаў на 357 мовах штомесяц, ''«Прачніцеся!»'' — {{nobr|93 354 000}} асобнікаў на 221 мовах штомесяц. Агульны тыраж часопісаў за год складае больш за ''адзін мільярд'' асобнікаў. Сведкі Іеговы выдаюць і іншыя рэлігійныя публікацыі заснаваныя на Бібліі: кнігі, брашуры, трактаты. За апошнія 40 гадоў яны надрукавалі больш за 40 мільярдаў асобнікаў розных публікацый на 1097 мовах<ref>Гл. акно «выбярыце вашу мову» на [https://www.jw.org/be/ афіцыйным сайце арганізацыі]</ref>. === Выданні Сведкаў Іеговы на беларускай мове === На беларускай мове апублікавана наступнае: * [https://yadi.sk/i/E2lVhshEnUUqW Ці будуць калі-небудзь людзі любіць адзін аднаго] (трактат з серыі «Вестка пра Царства» № 35, 1997 год) * [https://disk.yandex.by/i/BhZrGRcT75N7GA Новае тысячагоддзе. Што прынясе вам будучыня?] (трактат з серыі «Вестка пра Царства» № 36, 2000 год) * [https://www.jw.org/finder?wtlocale=BEL&pub=ld&srcid=share Слухайце Бога] (брашура, 2011 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/слухайце-і-жывіце/ Слухайце Бога і жывіце вечна] (брашура, 2011 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-памерлыя-жыць-зноў/памерлыя-жыць-зноў/ Ці будуць памерлыя жыць зноў?](буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-канец-пакутам/канец-пакутам/ Ці прыйдзе канец пакутам?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-хто-валодае-светам/хто-валодае-светам/ Хто на самай справе валодае светам?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-якой-уяўляеце-будучыню/якой-уяўляеце-будучыню/ Якой вы ўяўляеце сабе будучыню?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-што-вы-думаеце-пра-біблію/што-вы-думаеце-пра-біблію/ Што вы думаеце пра Біблію?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-шчаслівае-сямейнае-жыццё/шчаслівае-сямейнае-жыццё/ Што з’яўляецца асновай сямейнага шчасця?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-jworg/важныя-пытанні/ Дзе знайсці адказы на самыя важныя пытанні?] (буклет, 2014 год) * [http://www.jw.org/be/свидетели-иеговы/бясплатнае-вывучэнне-бібліі/відэа-навошта-вывучаць-біблію/ Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2014 год)<ref>[http://www.jw.org/be/свидетели-иеговы/бясплатнае-вывучэнне-бібліі/відэа-навошта-вывучаць-біблію/ Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-царства-бога/царства-бога/ Што такое Царства Бога?] (буклет, 2014 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502015752_1_VIDEO/ Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502015752_1_VIDEO/ Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/добрая-вестка-ад-Бога/ Добрая вестка ад Бога] (брашура, 2018 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502017855_1_VIDEO Для чаго Бог стварыў зямлю?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502017855_1_VIDEO Для чаго Бог стварыў зямлю?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_1_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_1_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_2_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_2_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/docid-502016800_1_VIDEO Успамін пра смерць Ісуса Хрыста] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/docid-502016800_1_VIDEO Успамін пра смерць Ісуса Хрыста] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTeachings/docid-502015752_1_VIDEO Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTeachings/docid-502015752_1_VIDEO Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018853_1_VIDEO Ці ўсе рэлігіі падабаюцца Богу?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018853_1_VIDEO Ці ўсе рэлігіі падабаюцца Богу?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502014331_1_VIDEO Ці ёсць у Бога імя?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502014331_1_VIDEO Ці ёсць у Бога імя?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016852_1_VIDEO Хто аўтар Бібліі?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%B4-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0-%D1%85%D1%82%D0%BE-%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%96/ Хто аўтар Бібліі?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016853_1_VIDEO Чаму Ісус памёр?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016853_1_VIDEO Чаму Ісус памёр?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017858_1_VIDEO У якім стане знаходзяцца памерлыя?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017858_1_VIDEO У якім стане знаходзяцца памерлыя?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017850_1_VIDEO Што такое Царства Бога?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017850_1_VIDEO Што такое Царства Бога?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018850_1_VIDEO Чаму Бог дапускае пакуты?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018850_1_VIDEO Чаму Бог дапускае пакуты?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018856_1_VIDEO Ці ўсе малітвы слухае Бог?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%B4-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0-%D1%86%D1%96-%D1%9E%D1%81%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B5-%D0%B1%D0%BE%D0%B3/ Ці ўсе малітвы слухае Бог?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * Пытанні да артыкулаў на штотыднёвае вывучэнне [[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавой вежы]], пачынаючы з лютага 2020, 2021 года<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/ ВАРТАВАЯ ВЕЖА (ВЫПУСК ДЛЯ ВЫВУЧЭННЯ)] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавой вежы]] штотыднёвае вывучэнне <ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/часопісы/ ВАРТАВАЯ ВЕЖА (ВЫПУСК ДЛЯ ВЫВУЧЭННЯ)] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref>. * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/SeriesWhatPeersSay/docid-502017181_1_VIDEO Моладзь пра чытанне Бібліі] (відэаролік, 2021 год) * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODIntExpTransformations/docid-502018114_1_VIDEO Рафіка Морыс. Я змагалася з несправядлівасцю. Інтэрв'ю] (відэаролік) (2021) * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96/%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%B9%D1%81%D1%8F-%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8E-%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D1%96-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%80%D0%B0/ Радуйся жыццю сёння і вечна. Уступныя ўрокі з курса вывучэння Бібліі] (2021) * [https://www.jw.org/be/%D0%B1%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D0%B0/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%8B/ 9 картак для служэння] (2026) Летам 2021 года пачаўся афіцыйны пераклад папулярных артыкулаў з часопісаў «Вартавая вежа» і «Прачніцеся!» для шырокай аўдыторыі з рамяшчэннем на jw.org<ref>Першымі артыкуламі сталі [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp20130701/%D0%B7%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8C-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82/ «Зараз я ўжо не лічу, што павінен змяніць свет»], [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp201709/%D1%8F-%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D1%96%D1%81%D0%BD%D1%83%D0%B5/ Я лічыў, што Бога не існуе] і [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp201801/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D0%B5-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B/ Парады на ўсе часы]</ref>. == Кампаніі Сведкаў Іеговы па напісанню лістоў і петыцый == На працягу сваёй гісторыі Сведкі Іеговы неаднаразова праводзілі кампаніі па напісанню лістоў і петыцый урадавым чыноўнікам розных краін. Пераважна гэта было звязана з заклікам спыніць [[Пераследаванне Сведкаў Іеговы|дыскрымінацыю сваіх аднавернікаў]] у пэўных краінах і сітуацыях. Такія лісты накіроўваліся, напрыклад, урадам [[Трэці Рэйх|гітлераўскай Германіі]], дзе [[Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху|Сведкаў Іеговы адпраўлялі ў канцлагеры за рэлігійную дзейнасць і каралі смерцю за адмову служыць у арміі]], [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвай Карэі]], дзе на працягу ўсяго існавання дзяржавы Сведкаў Іеговы адпраўляюць у турму за адмову выконваць вайсковую павіннасць, [[Іарданія|Іарданіі]], [[Румынія|Румыніі]] і іншым дзяржавам. === Некаторыя кампаніі ХХ ст === * У 1946 г. урад [[Югаславія|Югаславіі]] прыгаварыў 3 мясцовых Сведкаў Іеговы да вышэйшай меры пакарання і яшчэ 15 да значных турэмных тэрмінаў. У адказ ураду СФРЮ сталі прыходзіць лісты ад Сведкаў Іеговы з розных краін свету. У выніку было вынесена рашэнне аб змягчэнні пакарання ўсім абвінавачаным, якія праз некалькі год былі вызвалены<ref>Yearbook of Jehovah’s Witness 2009, p. 170—171</ref>. * У 1957 г. вышэйшаму кіраўніцтву [[СССР]] і пасольствам Савецкага саюза ў розных краінах свету была накіравана петыцыя з заклікам вызваліць Сведкаў Іеговы з лагераў і спецпасяленняў і спыніць іх дыскрымінацыю, як палітычна нейтральных асоб<ref>Communist Leaders Petitioned//The Watchtower April 15, 1957, p 249—254</ref>. Але заклік не меў сілы і Сведкаў Іеговы ў СССР працягвалі пераследаваць да канца існавання Савецкага саюза. * У 1968 г., калі Сведкі Іеговы ў [[Малаві]] сутыкнуліся з шматлікімі нападамі з боку прыхільнікаў прэзідэнта краіны К. Банды з дазволу апошняга, у часопісах «Вартавая вежа» і «Прачніцеся!» былі апублікаваны адрасы прэзідэнта Малаві і некаторых высокіх чыноўнікаў разам з заклікам усім чытачам напісаць свае лісты з просьбай спыніць жорсткі стасунак да мясцовых Сведкаў<ref>Shocking Religous Persecution in Malawi//The Watchtower, February 1, 1968, p.71-79</ref><ref>Malawi’s Anti-Christian Autrocities — A Shame on Africa// Awake! February 1968, p. 16-22</ref>. У выніку некаторы час пераследавані перасталі быць актыўнымі, але потым пачаліся зноў і працягваліся да пачатку 1980-х гг., калі прэзідэнт Банда дазволіў жыхарам краіны не далучацца да яго партыі «Кангрэс Малаві»<ref>Yearbook of Jehovah’s Witness 1999, p. 171—211</ref>. У гэтым жа годзе Сведкі Іеговы пісалі ў абарону сваіх аднавернікаў у Аб’яднанай Арабскай рэспубліцы (Егіпет і Сірыя)<ref>Religous Persecution Flares in the United Arab Republic//The Watchtower, June 1, 1968, p.325-330</ref>. === Кампаніі ХХІ ст === ==== Лісты Пуціну ў 2017 г. ==== Вядомай міжнароднай акцыяй Сведкаў Іеговы па напісанню лістоў у абарону сваіх правоў стала напісанне лістоў [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|У. Пуціну]], [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Д. Мядзведзеву]], і яшчэ некаторым чыноўнікам высокага рангу ў адказ на рашэнне Міністэрства юстыцыі РФ 15 сакавіка 2017 г. падаць іск у Вярхоўны суд Расіі аб прызнанні ўсіх аб’яднанняў [[Сведкі Іеговы ў Расіі|Сведкаў Іеговы ў РФ]] экстрэмісцкімі арганізацыямі<ref>[https://www.jw.org/ru/новости/пресс-релизы/по-регионам/россия/свидетели-организуют-всемирную-кампанию-запрет/ Свидетели Иеговы организуют всемирную кампанию в ответ на угрозу запрета в России] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. Дакладна невядома колькі лістоў атрымалі азначаныя асобы, але заклік быў шырока падтрыманы ў сацыяльных сетках, дзе кампанія па напісанню лістоў суправаджалася распаўсюджаннем хэштэга StopJWBan<ref>[http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=124964 Российские Свидетели Иеговы запустили хештег в социальных сетях в связи с угрозой запрета их деятельности в стране]//Credo.ru</ref>. Некалькі разоў гэты хэштэг быў самай папулярнай тэмай сацыяльнай сеткі [[У Кантакце]]; і ў гэты час шэраг рускамоўных СМІ апублікавалі артыкулы супраць абвінавачвання Сведкаў Іеговы ў экстрэмізме<ref>Лев Левинсон [http://mirror715.graniru.info/opinion/m.259624.html Свидетели и жертвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190424133243/http://mirror715.graniru.info/opinion/m.259624.html |date=24 красавіка 2019 }} // Грани.ру</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/3246783 Минюст просит суд ликвидировать Свидетелей Иеговы]//Комерсант</ref>. Цікава, што кампанія па напісанню лістоў суправаджалася распаўсюджаннем непацверджанай інфармацыі аб тым, што Кіруючая Рада Сведкаў Іеговы не рае выкладаць інфармацыю пра кампанію ў сацыяльныя сеткі. Таксама шэраг апанентаў Сведкаў Іеговы спрабавалі распаўсюджваць хэштэг JWgoBan, але гэты хэштэг не стаў настолькі папулярным, як першы, і звычайна суправаджаўся хэштэгам StopJWBan. == Вядомыя Сведкі Іеговы == * [[Чарлз Тэйз Расел]] (заснавальнік Таварыства Вартавой вежы) * [[Джозеф Франклін Рутэрфорд]] (2-і прэзідэнт Таварыства Вартавой вежы) * [[Андрэй Мікалаевіч Нясмачны]] ([[Абаронца (футбол)|абаронца]] [[ФК Дынама Кіеў]] ў 1997—2011) * [[Пітэр Ноўлз]] (футбаліст) * [[Прынс]] (амерыканскі спявак, сведак Іеговы з 2001 г.) * [[Фёдар Валянцінавіч Чысцякоў]] (расійскі спявак, сведак Іеговы з 1995 г.) * [[Коко Роша]] (канадская фотамадэль) == Гл. таксама == [[Юрыдычныя аб’яднанні Сведкаў Іеговы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Све́дкі Іего́вы|650}} === Афіцыйныя сайты Сведак Іеговы === * [https://www.jw.org/be/ Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы] {{ref-be}} * {{cite web|url=http://www.jw.org/ru/|title=Афіцыйны вэб-сайт Сведкаў Іеговы|description=анлайн версіі некаторых брашур, кніг і артыкулаў з часопісаў Сведкаў Іеговы}} * [http://www.jw.org/ru/новости/ Официальный сайт для прессы на русском языке.] * [http://www.jw-russia.org/ Информация об организации (в России), новости, пресс-релизы на русском языке.] * [http://wol.jw.org/ru/wol/h/r2/lp-u АНЛАЙН-БІБЛІЯТЭКА вартавой вежы — анлайн-бібліятэка публікацый Сведкаў Іеговы на рускай мове.] {{ref-ru}} * [https://wol.jw.org/be/wol/lv/r635/lp-bel/0 Падборка публікацый на беларускай мове ў анлайн бібліятэцы вартавой вежы] {{ref-bel}} * [http://www.jw.org/ru/публикации/библия/ Святое Пісанне — Пераклад новага свету] {{ref-ru}} * [http://www.jw.org/uk/публікації/біблія/ Святое Пісанне — Пераклад новага свету] {{ref-uk}} === Старонкі ў сацыяльных сетках === * [https://www.instagram.com/jw_pressroom/ Instagram] {{ref-en}} * [https://www.tiktok.com/@jw_pressroom TikTok] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сведкі Іеговы| ]] mb8fjevebejerxa0wqdhlyn04loz8y5 0 107298 5160042 4742947 2026-07-01T18:11:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160042 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвід Хоўэл Петрэус''' ({{lang-en|David Howell Petraeus}}; нар. [[7 лістапада]] [[1952]] года, Карнуол-на-Хадсане, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]) — амерыканскі генерал, камандуючы Цэнтральным камандаваннем ЗША з 31 кастрычніка 2008 г. Быў камандуючым шматнацыянальнымі сіламі ў Іраку з лютага 2007 года. З 2010 года камандуючы сіламі ЗША і НАТА ў Афганістане. Атрымаў мянушку «King David» — «Цар Давід». У чэрвені 2011 г. прызначаны на пасаду дырэктара [[ЦРУ]]. == Ваенная кар’ера == Дэвід Петрэус нарадзіўся ў [[1952]] годзе ў сям’і амерыканцаў галандскага паходжання. Ягоны бацька быў капітанам марскога судна, якое эмігравала ў [[ЗША]] з [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Пасля заканчэння школы паступіў у ваенную акадэмію [[Вест-Пойнт]] у [[1970]] годзе. Скончыў яе ў [[1974]] годзе, занадта позна, каб прыняць удзел у [[В’етнамская вайна|В’етнамскай вайне]]. У войску служыў галоўным чынам у лёгкай пяхоце, хоць часам прызначаўся ў механізаваныя часткі, на штабныя пасады і ў навучальныя ўстановы. Пасля мінання курсу навучання ў школе [[75-ы полк рэйнджэраў|рэйнджэраў]], праходзіў службу ў 509-м парашутна-дэсантным батальёне ([[Вічэнца]], [[Італія]]). Затым, са студзеня 1979 па май 1982 года служыў у 24-й пяхотнай (механізаванай) дывізіі ў Форт-Сцюарт ([[Джорджыя]]): памочнікам начальніка аператыўнага аддзела штаба 2-й брыгады (студзень — ліпень 1979), камандзір роты «А» і афіцэр аператыўнага аддзела 2-га батальёну 19-га пяхотнага палка (ліпень 1979 — май 1981), ад’ютант камандуючага дывізіяй (май 1981- май 1982). У маі 1982 — чэрвені 1983 года вучыўся ў Камандна-штабным каледжы войска ЗША. Атрымаў прэмію імя генерала Джорджа Маршала, як лепшы выпускнік 1983 гады ў гэтым каледжы. З чэрвеня 1983 па чэрвень 1985 гады Петрэус вучыўся ў Прынстанскім універсітэце. З ліпеня 1985 па чэрвень 1987 гады працаваў асістэнтам прафесара міжнародных адносін у Ваеннай акадэміі ЗША ў Вест-Пойнце. Атрымаў ступень [[магістр]]а ў вобласці дзяржаўнага кіравання (1985 г.), і [[Доктар філасофіі|дактара філасофіі]] ў вобласці [[міжнародныя адносіны|міжнародных адносін]] (1987 г.) у Школе грамадскіх і міжнародных адносін Вудра Вільсана пры [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. Яго доктарская дысертацыя «Амерыканскія ваенныя і ўрокі В’етнамскай вайны» разглядала ўплыў вайны ва В’етнаме на амерыканскую ваенную думку. З чэрвеня 1987 па чэрвень 1988 года Петрэус служыў ваенным памочнікам Вярхоўнага галоўнакамандуючага сіламі саюзнікаў у Еўропе генерала [[Джон Гельвін|Джона Гельвіна]]. З чэрвеня 1988 года па чэрвень 1989 года ён праходзіў службу ў якасці афіцэра па аперацыях 2-га батальёна 30-га пяхотнага палка, а затым да жніўня таго ж года, афіцэрам па аперацыях 1-й брыгады [[3-я пяхотная дывізія, ЗША|3-й пяхотнай дывізіі]] Войскаў ЗША ў Германіі. Са жніўня 1989 па жнівень 1991 года быў сакратаром і намеснікам старэйшага памочніка [[Начальнік штаба арміі ЗША|начальніка штаба Арміі ЗША]] генерала Карла Вуона. У жніўні [[1991]] — ліпені [[1993]] годзе камандаваў 3-м батальёнам 187-га пяхотнага палка [[101-я паветрана-дэсантная дывізія, ЗША|101-й паветрана-дэсантнай дывізіі]]. На гэтым пасту ён быў паранены ў грудзі стрэлам з вінтоўкі [[M16, штурмавая вінтоўка|M-16]] у выніку інцыдэнту на баявых стрэльбах. Яго апэраваў хірург [[Біл Фрыст]], будучы лідар сенацкай большасці ў [[Кангрэс ЗША|кангрэсе ЗША]]. У ліпені 1993 — жніўні 1994 гг. з’яўляўся памочнікам начальніка штаба 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі па планаванні, аперацыям і падрыхтоўцы асабовага складу. Са жніўня 1994 па студзень 1995 года вучыўся па стыпэндыі ў школе дыпламатычнай службы імя Эдмунда А. Уолша пры [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскім універсітэце]]. У студзені 1995 года, Петрэусу прыйшлося пакінуць вучобу ў сувязі з яго прызначэннем начальнікам аператыўнага кіравання ваеннага штаба місіі ААН у Гаіці, дзе праходзіла міратворчая аперацыя «Падтрымка дэмакратыі» ({{lang-en|Uphold Democracy}}). З чэрвеня 1995 па чэрвень 1997 года служыў у якасці камандзіра 1-й брыгады [[82-я паветрана-дэсантная дывізія, ЗША|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]]. З чэрвеня 1997 года Петрэус служыў у якасці выканаўчага памочніка дырэктара Аб’яднанага штаба, а з кастрычніка 1997 года — памочніка старшыні [[Аб'яднаны камітэт начальнікаў штабоў|Аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў]], генерала [[Генры Шэлтан]]а. Са жніўня 1999 па жнівень 2000 года Петрэус ізноў праходзіў службу ў складзе 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі: спачатку ў якасці памочніка камандзіра дывізіі па аперацыях, а затым — выканаўцы абавязкаў камандзіра дывізіі (ліпень-жнівень 2000 г.). У жніўні — верасні 1999 года адначасова ўзначальваў Камбінаваную аб’яднаную тактычную групу Кувейт ({{lang-en|Combined Joint Task Force Kuwait}}) падчас аперацыі «Дэзерт спрынг». Петрэус працягваў паднімацца па кар’ерных усходах, у [[2000]] годзе маючы званне брыгаднага генерала ён стаў начальнікам штабу XVIII паветрана-дэсантнага корпуса (са жніўня 2000 па чэрвень 2001). У тым жа годзе падчас парашутнага скачку з-за праблемы з парашутам ён няўдала прызямліўся, атрымаўшы пералом тазу. У [[2001]]—[[2002]] гадах удзельнічаў у міратворчай аперацыі [[НАТА]] у [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] ў якасці памочніка начальніка штаба па аперацыях сіл стабілізацыі НАТА ({{lang-en|NATO Stabilization Force}}), а затым у якасці намесніка камандуючага Аб’яднанай міжведамаснай контртэрарыстычнай аператыўнай групай ЗША ({{lang-en|US Joint Interagency Counter-Terrorism Task Force}}). З ліпеня 2002 па май 2004 года камандаваў 101-й паветрана-дэсантнай дывізіяй. == Іракская вайна == [[Выява:101st Airborne Division - Iraq 01.jpg|thumb|300px|Нікалас Энжел на вуліцы Масула ў перыяд камандавання 101-й паветрана-дэсантнай дывізіяй. Жнівень 2003 года]] Калі ў сакавіку [[2003]] годзе пачалося [[Уварванне ў Ірак 2003|уварванне англа-амерыканскіх сіл у Ірак]], Петрэус камандаваў 101-й паветрана-дэсантнай дывізіяй. Яго дывізія паспяхова дзейнічала пад [[Кербела]]й, [[Хіла]]й і [[Эны-Наджаф|эеджэфам]], удзельнічаючы ва ўзяцці і зачыстцы гэтых гарадоў ад сіл праціўніка. Сам Петрэус аднойчы патрапіў пад абстрэл іракскіх партызанаў. Пасля заканчэння актыўнай фазы баявых дзеянняў у маі дывізія была перакінута на поўнач Іраку, прыняўшы кантроль над [[Масул]]ам і яго наваколлямі. Сярод амерыканскіх журналістаў хадзіў анекдот пра звычку Петрэуса пытаць у прыпісаных да дывізіі журналістаў, «калі гэта скончыцца» — факт, які дазваляе некаторым зваць генерала адным з першых амерыканскіх камандзіраў, што прадбачылі цяжкасці пасля заканчэння асноўных баявых дзеянняў. У ліпені салдаты Петрэуса выявілі і забілі сыноў [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] — [[Удэй Хусейн|Удэя]] і [[Кусей Хусейн|Кусея]]. Удзел 101-й дывізіі ў грамадскіх праектах на падкантрольнай ёй тэрыторыі лічыцца вельмі паспяховым, што дазволіла Масулу на працягу года заставацца адным з самых спакойных гарадоў Ірака, не закранутых партызанскім рухам. Адзіным буйным здарэннем у дывізіі было сутыкненне ў лістападзе 2003 года двух верталётаў [[UH-60]] (адзін з якіх ухіляўся ад абстрэлу з зямлі), у выніку чаго загінула 17 амерыканскіх салдат. 101-я паветрана-дэсантная дывізія пакінула Ірак напачатку [[2004]] годзе, страціўшы там за год трошкі больш больш чым 60 салдат загінулымі. У чэрвені Петрэус быў узвышаны да генерал-лейтэнанту і прызначаны старшынёй Шматнацыянальнага камандавання па перадачы бяспекі ў Іраку ''(Multi-National Security Transition Command Iraq)'', які займаецца падрыхтоўкай новай іракскай паліцыі і войскаў. У перыяд яго знаходжання на гэтым пасту сілы бяспекі Ірака значна павялічыліся, хоць падрыхтоўка асабовага складу часцяком пакідала жадаць шмат лепшага. Петрэус шматкроць наведваў розныя іракскія падраздзяленні з інспекцыямі. У верасні 2005 года вярнуўся ў ЗША. З кастрычніка [[2005]] па люты [[2007]] годзе генерал Петрэус быў камандзірам ваеннай базы Форт-Лівенўорт ([[Канзас]]) і начальнікам змесцаванага тут Армейскага агульнаваеннага цэнтра ''(U.S. Army Combined Arms Center)''.<ref>Dodig.mil, «[http://www.dodig.mil/IGInformation/archives/LTG_Petreaus.pdf Lieutenant General David H. Petraeus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120916011008/http://www.dodig.mil/IGInformation/archives/LTG_Petreaus.pdf |date=16 верасня 2012 }}».</ref> Разам з генералам марской пяхоты [[Джэймс Метыс|Джэймсам Метысам]] ён склаў Палявое кіраўніцтва 3-24 (FM 3-24), сталае афіцыйнай контрпартызанскай дактрынай [[Армія ЗША|Арміі ЗША]]. == Камандуючы Шматнацыянальнымі сіламі == У студзені 2007 годзе прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш-мл.]] у ліку мерапрыемстваў новай стратэгіі ў Іраку назваў замену камандуючага Шматнацыянальнымі сіламі ў Іраку [[КДжордж Кейсі|Джорджа Кейсі]] генералам Нікаласам Энжэлам. [[24 студзеня]] Петрэус выступіў перад эенатам, выказаўшы свае ідэі адносна новай прэзідэнцкай стратэгіі. Лідар [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]] у Сэнаце [[Мітч МакКонел]] заявіў: «Цяпер мы маем лепшага генерала для кіраўніцтва аперацыямі ў Іраку. Акрамя яго з гэтым не зладзіцца ніхто. Мы павінны даць яму шанец» [https://web.archive.org/web/20070503225432/http://www.forextimes.ru/news/hnews104451.htm]. Сенат зацвердзіў Петрэуса на новым пасту 81 голасам «за» пры адсутнасці галасоў «супраць», нягледзячы на скептычнае стаўленне шэрагу сенатараў да новай стратэгіі Буша. Перад вяртаннем у Ірак Петрэус набраў групу афіцэраў з вышэйшай адукацыяй у якасці сваіх дараднікаў. Цырымонія змены камандавання адбылася ў [[Багдад]]зе [[10 лютага]] 2007 годзе. Узначальваў Шматнацыянальныя сілы да 16 верасня 2008 года. == Старшыня Цэнтральнага камандавання == [[26 чэрвеня]] [[2008]] годзе Сенацкі камітэт па справах узброеных сіл Кангрэсу зацвердзіў кандыдатуру Петрэуса на пост старшыні [[CENTCOM|Цэнтральнага камандавання ўзброеных сіл ЗША]] [http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=32207&categID=6]{{Недаступная спасылка}}. Узначальваў камандаванне з 31 кастрычніка 2008 па 30 чэрвеня 2010 года. З 4 ліпеня 2010 па 18 ліпеня 2011 года камандаваў [[ISAF|Міжнароднымі сіламі садзейнічання бяспекі]] ў Афганістане. Сышоў у адстаўку з Узброеных сіл 31 жніўня 2011 года.<ref>U.S. Department of Defense, "[http://www.defense.gov//News/NewsArticle.aspx?ID=65213 Petraeus Garners Praise at Retirement Ceremony], " Aug. 31, 2011.</ref> == [[Дырэктар Цэнтральнага выведвальнага ўпраўлення|Дырэктар ЦРУ]] == 28 красавіка 2011 года Петрэус быў прадстаўлены прэзідэнтам ЗША [[Барак Абама|Баракам Абамай]] да пасады дырэктара ЦРУ.<ref>{{Cite web|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2011/04/28/obama-announces-changes-to-national-security-team/?ref=politics|work=The New York Times|first=Michael D.|last=Shear|title=Obama Announces Changes to National Security Team|date=April 28, 2011}}</ref> 30 чэрвеня яго кандыдатура была ўхвалена Сенатам ЗША.<ref>BBC News, «[http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-13984661 US Gen David Petraeus confirmed as CIA director]», June 30, 2011.</ref> Дэвід Петрэус прыступіў да выканання сваіх бягучых абавязкаў 6 верасня 2011 года.<ref>Reuters, «[http://www.reuters.com/article/2011/09/06/us-bt-usa-cia-petraeus-idUSTRE78575P20110906 Petraeus sworn in as new CIA chief] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120908133439/http://www.reuters.com/article/2011/09/06/us-bt-usa-cia-petraeus-idUSTRE78575P20110906 |date=8 верасня 2012 }}», September 6, 2011.</ref> [[10 лістапада]] [[2012]] года, праз суткі пасля пераабрання [[Барак Абама|Барака Абамы]] прэзідэнтам ЗША, Дэвід Пэтрэўс падаў у адстаўку ў сувязі з тым, што здраджваў жонцы <ref>[http://nn.by/?c=ar&i=83410 Дырэктар ЦРУ сышоў у адстаўку, бо здраджваў жонцы ]</ref> == Уласнае жыццё == Петрэус ажаніўся з Холі Ноўлтан адразу пасля заканчэння Вест-Пойнта (Холі была дачкой генерала Уільяма Ноўлтана, у той момант займалага пост суперінтэнданта Вест-Пойнта, гэта значыць дырэктары акадэміі). У іх двое дзяцей, сын і дачка. == Прысваенне ваенных званняў == * Другі лейтэнант — 5 чэрвеня 1974 * Першы лейтэнант — 8 жніўня 1976 * Капітан — 8 жніўня 1978 * Маёр — 1 жніўня 1985 * Падпалкоўнік — 1 красавіка 1991 * Палкоўнік — 1 верасня 1995 * Брыгадны генерал — 1 студзеня 2000 * Генерал-маёр — 1 студзеня 2003 * Генерал-лейтэнант — 18 мая 2004 * Генерал — 26 студзеня 2007 {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|David Petraeus}} * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/06/AR2007010601185_pf.html Rick Atkinson: Iraq Will Be Petraeus’s Knot to Untie] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080920164512/http://www.dailyprincetonian.com/archives/2007/01/12/news/17068.shtml Wesley Morgan: Petraeus faces tough road in Iraq] {{ref-en}} * 8571570-1345 {{Дырэктары Цэнтральнай разведкі і ЦРУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петрэус Дэвід}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі ЗША]] [[Катэгорыя:Военачальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Дырэктары ЦРУ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]] f811r42b8kerumehvuyts7gmp1h5teu 0 107688 5160190 4936900 2026-07-02T09:21:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160190 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Air pollution by diesel locomotive.jpg|thumb|300px|Забруджванне атмасферы [[цеплавоз]]ам 2ТЭ10М]] [[Файл:Smoke from forest fires Sheremetyevo 20100807 01.JPG|thumb|300px|right|Задымленность аэрапорта Шарамеццева ад лясных пажараў 7 жніўня 2010 г.]] '''Забруджванне атмасферы''' — прынясенне ў [[Атмасфера Зямлі|атмасфернае паветра]] новых нехарактэрных для яго фізічных, хімічных і біялагічных рэчываў або змяненне іх натуральнай канцэнтрацыі. == Віды забруджвання == Па крыніцах забруджвання вылучаюць два віды забруджвання атмасферы: * '' Натуральнае'' * '' Штучнае'' Па характары забруджвальніка забруджванне атмасферы бывае трох відаў: * '' Фізічнае'' — механічнае ([[пыл]], цвёрдыя часціцы), радыёактыўнае (радыёактыўнае выпраменьванне і [[ізатоп]]ы), электрамагнітнае (розныя віды электрамагнітных хваль, у тым ліку [[радыёхвалі]]), шумавое (розныя гучныя гукі і нізкачашчынныя ваганні) і цеплавое забруджванне (напрыклад, выкіды цёплага [[паветра]] і да т.п.) * '' Хімічнае'' — забруджванне газападобнымі рэчывамі і аэразолямі. На сённяшні дзень асноўныя хімічныя забруджвальнікі атмасфернага паветра гэта аксід вугляроду (IV), аксіды азоту, дыяксід серы, вуглевадароды, альдэгіды, цяжкія металы ([[свінец|Pb]], [[медзь|Cu]], [[цынк|Zn]], [[кадмій|Cd]], [[хром|Cr]]), [[аміяк]], атмасферная пыл і радыеактыўныя ізатопы * '' Біялагічнае'' — у асноўным забруджванне мікробнай прыроды. Напрыклад, забруджванне паветра вегетатыўнымі формамі і спрэчкамі бактэрый і грыбоў, вірусамі, а таксама іх таксінамі і прадуктамі жыццядзейнасці. == Крыніцы забруджвання == == Асноўныя забруджвальнікі == * [[Дыяксід вугляроду|Аксід вугляроду]] * [[Аксіды азоту]] * [[Дыяксід серы]] * [[Вуглевадароды]] * [[Альдэгіды]] * [[Цяжкія металы]] ([[Свінец|Pb]], [[Медзь|Cu]], [[Цынк|Zn]], [[кадмій|Cd]], [[Хром|Cr]]) * [[Аміяк]] * [[Атмасферны пыл]] * [[Радыёактыўныя ізатопы]] [[Монааксід вугляроду|Вокіс вугляроду]] (СО) — бескаляровы газ, які не мае паху, вядомы таксама пад назвай «угарны газ». Утвараецца ў выніку няпоўнага згарання выкапнёвага паліва ([[вугаль|вуглю]], [[газ]]у, [[нафта|нафты]]) ва ўмовах недахопу кіслароду і пры нізкай тэмпературы. Пры гэтым 65 % ад усіх выкідаў прыпадае на транспарт, 21 % — на дробных спажыўцоў і бытавой сектар, а 14 % — на прамысловасць. Пры ўдыханні ўгарны газ за кошт наяўнай у яго малекуле двайной сувязі ўтварае трывалыя комплексныя злучэння з [[гемаглабін]]ам крыві чалавека і тым самым блакуе паступленне кіслароду ў кроў. [[Двухвокіс вугляроду]] (СО₂) — або вуглякіслы газ, — бескаляровы газ з кіслявым пахам і густам, прадукт поўнага акіслення вугляроду. Адзін з парніковых газаў. [[Дыяксід серы]] (SO₂) (дыяксід серы, сярністы ангідрыд) — бясколерны газ з рэзкім пахам. Утвараецца ў працэсе згарання сераутрымліваюшчых выкапнёвых відаў паліва, у асноўным вуглю, а таксама пры перапрацоўцы сярністых руд. Ён, у першую чаргу, удзельнічае ў фарміраванні [[Кіслотны дождж|кіслотных дажджоў]]. Агульнасусветны выкід SO₂ ацэньваецца ў 190 млн тон у год. Доўгае ўздзеянне дыяксіду серы на чалавека прыводзіць спачатку да страты смакавых адчуванняў, абмежаванаму дыханню, а затым — да запалення або ацёку лёгкіх, перабояў у сардэчнай дзейнасці, парушэння кровазвароту і прыпынку дыхання. [[Аксіды азоту]] ([[аксід азоту|аксід]] і [[дыяксід азоту]]) — газападобныя рэчывы: монааксіду азоту NO і дыяксід азоту NO₂ аб’ядноўваюцца адной агульнай формулай NO_х. Пры ўсіх працэсах гарэння ўтворацца вокіслы азоту, прычым большай часткай у выглядзе аксіду. Чым вышэй тэмпература згарання, тым больш інтэнсіўна ідзе ўтварэнне вокіслаў азоту. Іншай крыніцай вокіслаў азоту з’яўляюцца прадпрыемствы, якія вырабляюць азотныя ўгнаенні, азотную кіслату і нітраты, анілінавыя фарбавальнікі. Колькасць вокіслаў азоту, якія паступаюць у атмасферу, складае 65 млн тон у год. Ад агульнай колькасці выкіданых у атмасферу аксідаў азоту на транспарт прыходзіцца 55 %, на энергетыку — 28 %, на прамысловыя прадпрыемствы — 14 %, на дробных спажыўцоў і бытавой сектар — 3 %. [[Азон]] (О₃) — газ з характэрным пахам, больш моцны акісляльнік, чым кісларод. Яго адносяць да найбольш таксічным з усіх звычайных забруджвальных паветра прымешак. У ніжнім атмасферным пласце азон утвараецца ў выніку фотахімічных працэсаў з удзелам дыяксіду азоту і лятучых арганічных злучэнняў. [[Вуглевадароды]] — хімічныя злучэнні [[вуглярод]]у і [[вадарод]]у. Да іх адносяць тысячы розных забруджваючых атмасферу рэчываў, якія змяшчаюцца ў бензіне, вадкасцях, якія выкарыстоўваюцца ў хімчыстцы, прамысловых растваральніках і г.д. [[Свінец]] (Pb) — серабрыста-шэры метал, таксічны ў любой вядомай форме. Шырока выкарыстоўваецца для вытворчасці фарбаў, боепрыпасаў, друкарскага сплаву і т.п. Каля 60 % сусветнай здабычы свінцу штогод расходуецца для вытворчасці кіслотных акумулятараў. Аднак асноўнай крыніцай (каля 80 %) забруджвання атмасферы злучэннямі свінцу з’яўляюцца выхлапныя газы транспартных сродкаў, у якіх выкарыстоўваецца этыліраваны бензін. Прамысловы пыл у залежнасці ад механізму яго ўтварэння падпадзяляецца на наступныя 4 класа: * Механічны пыл — утвараецца ў выніку драбнення прадукту ў ходзе тэхналагічнага працэсу; * Возгоны — ўтвараюцца ў выніку аб’ёмнай кандэнсацыі пароў рэчываў пры астуджэнні газу, які прапускаецца праз тэхналагічны апарат, ўстаноўку або агрэгат; * Лятучы попел — астатак паліва, які змяшчаецца ў дымавой газе ва ўзважаным стане. Утвараецца з мінеральных прымешак паліва пры гарэнні; * Прамысловая сажа — цвёрды высокадісперсны вуглерод, які ўваходзіць у склад прамысловага выкіду. Утвараецца пры няпоўным згаранні або тэрмічным раскладанні вуглевадародаў. Асноўнымі крыніцамі антрапагенных аэразольных забруджванняў паветра з’яўляюцца цеплаэлектрастанцыі ([[ЦЭС]]), якія спажываюць вугаль. Спальванне каменнага вуглю, вытворчасць [[цэмент]]а і выплаўленне [[чыгун]]а даюць сумарны выкід пылу ў атмасферу, роўны 170 млн тон у год. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121123235251/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/air.htm Антрапагеннае забруджванне паветра і здароўе] * [https://web.archive.org/web/20120603075026/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/part.htm Узважаныя ў паветры таксічныя часціцы] * [https://web.archive.org/web/20130215092321/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/atmosfer.htm Тэхналогія абароны паветранага басейна (атмасферы) ад забруджванняў] {{Экалогія}} {{Забруджванні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Забруджванне]] jwy1c4i4y4cqb98civwy2b9bq5l47jm 0 111879 5159995 5073678 2026-07-01T12:31:32Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5159995 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Жанна Маро | Арыгінал імя = Jeanne Moreau | Фота = San Sebastian Film Festival Jeanne Moreau crop 2.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Прафесія = | Гады актыўнасці = з 1947 | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Жанна Маро''' ({{lang-fr|Jeanne Moreau}} {{IPA|[ʒan mɔˈʁo]}}; [[23 студзеня]] [[1928]], [[Парыж]], [[Францыя]] — [[31 ліпеня]] [[2017]], [[Парыж]], [[Францыя]]) — французская [[актрыса]], спявачка і [[рэжысёр]], якая атрымала найбольшае прызнанне ў фільмах рэжысёраў «новай хвалі». Па словах аўтарытэтнага кінакрытыка Жынеты Венсандо, «у той час як [[Брыжыт Бардо]] сімвалізавала пачуццёвасць, а [[Катрын Дэнёў]] — элегантнасць, Жанна Маро ўвасобіла ў кіно ідэал інтэлектуальнай жаноцкасці». Сярод узнагарод Жанны Маро — прыз [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] (1960, за фільм Пітэра Брука «''Сем дзён, сем начэй''»), «''[[Залаты леў]]''» [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] за ўнёсак у развіццё кіно (1991) і [[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] (1997), ганаровая «''[[Залатая пальмавая галіна]]''» ў Канах (2003), «''Залаты мядзведзь''» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] (2005) і прыз Станіслаўскага на XXVII ММКФ (2005). Двойчы, у 1975 і 1995 гг., яна ўзначальвала журы Канскага фестывалю. == Фільмаграфія == * (1958) «[[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]]» — Фларанс * (1964) «[[Жоўты ролс-ройс]]» * (1965) «[[Віва, Марыя!]]» — Марыя * (1974) «[[Вальсоўшчыкі]]» — Жанна == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb_name|id=0603402|name=Жанна Мора}} * [http://www.thegoldenyears.org/moreau.html Classic Movies (1939—1969): Jeanne Moreau] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308131745/http://www.thegoldenyears.org/moreau.html |date=8 сакавіка 2007 }} {{^}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе}} {{Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маро Жанна}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] aj2z35al0mtrgpwr01zignx8d0u2aj6 4 112840 5160041 5159838 2026-07-01T17:57:48Z Emilia Noah 155537 5160041 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:АВС}} Тут прыведзены спіс заявак на '''аднаўленне''' ўжо сцёртых старонак. Калі старонка толькі прапануецца да выдалення, вядзіце дыскусію ў адпаведным [[Вікіпедыя:Да выдалення|раздзеле адмысловай старонкі]]. Падаць заяўку і прыняць удзел у абмеркаванні мэтазгоднасці аднаўлення можа любы ўдзельнік Вікіпедыі. Абмеркаванне заяўкі звычайна доўжыцца тыдзень, пасля чаго адзін з адміністратараў, грунтуючыся на прадстаўленых аргументах, падводзіць вынік па заяўцы і, у выпадку станоўчага рашэння, аднаўляе артыкул. У складаных дыскусіях або ў выпадку малой актыўнасці абмеркавання тэрмін разгляду заяўкі падаўжаецца. = Запыты на аднаўленне = == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == Прашу аднавіць дадзеную старонку, бо, на маю думку, яна мае дастатковую значнасць. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 21:24, 30 чэрвеня 2026 (+03) :Раней гэта старонка была выдалена з-за "недастатковасці крыніц", але мяркуючы па правілах (на якія іншыя спасылаліся) наяўнасць некалькіх крыніц пажадана, але не абавязкова: Пажадана наяўнасць некалькіх незалежных крыніц[7]. (з [[Вікіпедыя:Значнасць|ВП:КЗ]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 22:05, 30 чэрвеня 2026 (+03) ::Ці знайшліся яшчэ нейкія крыніцы, апроч тых, што названы ў абмеркаванні выдалення? Значнасць, на праўдзе вызначаецца не колькасцю крыніц, можа быць пацверджана і адной. Але трэба каб там была "паўната" (калі, хто, куды, адкуль і чаму) апісання і было ясна, чаму гэты аб'ект варты артыкула ў энцыклапедыі -- проста факт існавання аб'екта не важны. Як гэтае нешта ацэньваецца спецыялістамі ў галіне, у чым яго вылучнасць, увага галіновых медыя працяглы час. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:50, 1 ліпеня 2026 (+03) = Архіў = Радкі закрытых тэм перамяшчаюцца ў [[Вікіпедыя:Аднаўленне выдаленых старонак/Архіў|'''архіў''']]. n8m7w8p5m2r3l6xt5uriyorvs6hpeed 0 115598 5160098 5051939 2026-07-02T01:37:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160098 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Жазеф Фушэ''', герцаг Атранцкі ({{lang-fr|Joseph Fouché, duc d'Otrante}}; {{ДН|21|5|1759}}, Лё-Пельрэн каля [[Нант]]а — 25 ці {{ДС|26|12|1820}}, [[Трыест]] — [[Францыя|французскі]] палітычны і дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == === Раннія гады === Атрымаў духоўную адукацыю. Вучыўся ў [[Парыж]]ы ў кангрэгацыі аратарыянцаў; па заканчэнні курсу паступіў у тую ж кангрэгацыю і быў у розных навучальных установах [[прафесар]]ам матэматыкі і філасофіі. Нягледзячы на прыналежнасць да духоўнага ордэну, ён увесь час і вельмі ахвотна здзекаваўся над рэлігіяй і выстаўляў напаказ свой [[атэізм]], асабліва, калі пачалася рэвалюцыя. === Рэвалюцыя === [[Вялікая французская рэвалюцыя|Рэвалюцыя]] заспела яго начальнікам каледжу ў горадзе [[Нант]]; ён пакінуў яго і выступіў у тым жа горадзе адвакатам і разам з тым гарачым сябрам крайніх радыкальных клубаў. У [[1792]] годзе абраны ў [[канвент]], дзе далучыўся да партыі [[Мантаньяры|мантаньяраў]]. У ліку іншых ён ваціраваў за пакаранне смерцю [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], супраць апеляцыі да народа і супраць адтэрміноўкі. У сакавіку [[1793]] года Фушэ быў адпраўлены канвентам у дэпартамент Ніжняй Луары, з абавязаннем сабраць там апалчэнне; у чэрвені адпраўлены ў заходнія і цэнтральныя дэпартаменты, каб там «запрашаць грамадзян узброіцца супраць вандэйцаў». Падчас гэтай камандзіроўкі ён узмоцнена ўкараняў рэвалюцыйныя ідэі. Так, у [[Невер]]ы ён забараніў усякія рэлігійныя маніфестацыі па-за цэрквамі, не выключаючы і пахаванняў, якім надаў такім чынам чыста грамадзянскі характар; з могілак ён выдаліў крыжы і паставіў статую сну з подпісам: «Смерць ёсць вечны сон». У кастрычніку [[1793]] года ён разам з [[Кала д’Эрбуа]] быў адпраўлены ў [[Ліён]] для аднаўлення там спакою пасля федэралісцкага паўстання, што ён і выканаў, растраляўшы мноства народу; пасля ён хваліўся ўладкованым там кровапраліццем. Ён вярнуўся ў Парыж незадоўга да пакарання смерцю [[Жорж Жак Дантон|Дантона]] і быў абраны старшынёй клуба [[Якабінцы|якабінцаў]]. [[Файл:Arrestation de Robespierre.jpg|thumb|left|Арышт Рабесп’ера, які быў арганізаваны з удзелам Фушэ: нягледзячы на яго важную ролю ў лёсе Францыі, у гістарыяграфіі рэдка спамінаюць яго імя.]] Аднак, нечакана, ён стаў ганіць крайнасці тэрору і з’явіўся супернікам [[Максімілян Рабесп'ер|Рабесп’еру]], які дамогся яго выдалення з клуба якабінцаў і збіраўся прыняць яшчэ больш строгія меры супраць яго, калі пазенне і пакаранне смерцю Рабесп’ера, у якім Фушэ прымаў дзейны ўдзел, зусім змяніла ўзаемныя адносіны партыі. Нягледзячы на тое, што Фушэ пасля 9 тэрмідора з’яўляўся ў шэрагах умераных, ён усёткі ў жніўні [[1795]] года быў арыштаваны, як тэрарыст, але агульная амністыя 4 брумера IV года вызваліла яго. === На службе дырэкторыі === У [[1798]] годзе ён, па рэкамендацыі [[Поль Барас|Бараса]], з якім быў у добрых адносінах, атрымаў пасаду пасланца ў [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінскую рэспубліку]], але хутка яго адклікалі адтуль з прычыны прадпрынятай ім разам з генералам Брунам спробы дзяржаўнага перавароту, зробленае ў выглядах імпрэзы крайняй дэмакратыі, і перавялі пасланцам у Галандыю. У жніўні [[1799]] года ён быў прызначаны міністрам паліцыі. У гэтай пасадзе Фушэ, больш за дзе б там ні было, апынуўся на сваім месцы. Здаўна прысвечаны ў інтрыгі розных партый і асобных асоб, ён выдатна ведаў іх адносіны і ўнутраны стан і ўмеў па-майстэрску карыстацца сваімі ведамі; ён здолеў цудоўна арганізаваць шпіёнства і правакатарства, дзякуючы чаму ў значнай ступені кіраваў дзейнасцю шматлікіх асоб і панаваў над імі. === На службе ў Напалеона === [[Файл:Ministre de la Police générale Fouché, aux administrations centrales et municipales.png|thumb|180px|Цыркуляр міністра Фушэ, 1799 год.]] Тым часам усходзіла зорка [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], і Фушэ вырашыў стаць на яго бок і энергічна падтрымаць яго пры ўчыненні ім перавароту 18 брумера. Ад старога радыкалізму засталося ўжо вельмі трохі: Фушэ ў першыя ж дні пасля перавароту прыняў строгія меры супраць якабінцаў, клуб якіх быў ім зачынены яшчэ да 18 брумера, забараніў 11 часопісаў і т.п. Аднак ён не здолеў папярэдзіць замах на жыццё Напалеона пры дапамозе пякельнай машыны ([[1800]] год), што выклікала незадаволенасць Напалеона супраць яго. Тым не менш ён захаваў сваю пасаду да верасня [[1802]] года. Напалеон узнагародзіў яго грашовым дарункам у 2 400 000 франкаў і пасадай сенатара. Няздольнасць яго намеснікаў сачыць за дзеяннямі і задумамі варожых Напалеона партый і асоб (хоць яны расчынілі змову [[Жорж Кадудаль|Кадудалю]] і Пішэгру) і паслугі, аказаныя яму Фушэ ў якасці сенатара пры заснаванні імперыі, прымусілі Напалеона, у ліпені [[1804]] года, ізноў прызначыць яго міністрам паліцыі. Па некаторых вестках Фушэ быў супраць растрэлу [[Людовік-Антуан-Генрых Бурбон Кандэ|герцага Энгіенскага]] (сакавік [[1804]] года) і яму нават прыпісваюць па гэтай нагодзе словы: «Гэта горш, чым злачынства, гэта — палітычная памылка», але гэта сумніўна, бо ці наўрад Фушэ ў такім разе атрымаў бы міністэрскую пасаду. У [[1809]] годзе Фушэ атрымаў тытул герцага [[Атранта|Атранскага]] і значны маёнтак. З [[1809]] года Фушэ, прадугледжваючы падзенне Напалеону, уступіў у таемныя перамовы з аднога боку з легітымістамі, з іншага — з рэспубліканцамі, а таксама з англійскім урадам. Напалеон хутка адчуў гэта і даў Фушэ адстаўку ([[1810]] год). Тады Фуше спаліў ці схаваў значную колькасць важных дакументаў свайго міністэрства, жадаючы паставіць у цяжкае становішча пастаўленага Напалеонам сачыць за ім [[Ганаў Жан Мары Рэнэ Савары|Савары]], ці, можа быць, скарыстацца імі пасля супраць Напалеона. Асцерагаючыся пераследаў за гэта, ён схаваўся за мяжу. У [[1811]] годзе Фушэ атрымаў дазвол вярнуцца ў Парыж і хутка дамогся прызначэння на пасаду пасланца ў Неапаль ([[1813]]). Як толькі [[Людовік XVIII]] вярнуўся ў Парыж, Фушэ апынуўся ў ліку гарачых прыхільнікаў [[Бурбоны|Бурбонаў]]. Але калі Напалеон пакінуў востраў [[востраў Эльба|Эльба]] і высадзіўся ў Францыі, то Фушэ вітаў яго як збавіцеля айчыны, і Напалеон, дзеля ўласнае бяспекі, павінен быў у трэці раз прызначыць яго міністрам паліцыі. Фушэ і гэтым разам працягваў свае таемныя перамовы з Людовікам XVIII і [[Метэрніх]]ам. Пасля [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоа]] ён настойваў на адрачэнні Напалеона і быў членам часовага ўрада, прызначанага палатамі; на гэтай пасадзе ён садзейнічаў другой рэстаўрацыі. Людовік XVIII ва ўзнагароду прызначыў яго ў чацвёрты раз на тую ж пасаду міністра паліцыі. === Познія гады === [[Файл:La famille royale by Gautier.jpg|thumb|220px|direita|Каралеўская сям’я, якая ніколі не даруе Фушэ забойства караля.]] Аднак, нападкі на яго ўльтрараялістаў, якія не жадалі прабачыць яму яго рэвалюцыйнага мінулага, прымусілі Людовіка XVIII перамясціць яго на пасаду французскага пасланца ў [[Дрэздэн]]е (верасень [[1815]] года). Тут нагнаў яго дэкрэт [[6 студзеня]] [[1816]] года пра выгнанне з Францыі каралязабойцаў. Фушэ страціў сваё месца і з’ехаў у Аўстрыю, дзе натуралізаваўся і правёў канец жыцья. Ён пакінуў сваім сынам 14 млн франкаў. Выдадзеныя ў 4 тамах у Парыжы [[1828]]—[[1829]] «''Memoires de Joseph F., duc d’Otrante''» — не сапраўдныя; Фушэ сапраўды напісаў [[мемуары]], але яны дагэтуль не апублікаваны і лёс іх невядомы. У апошнія гады жыцця ён напісаў, у выглядзе апраўдання, некалькі палітычных памфлетаў, якія ўяўляюць мала цікавасці, з прычыны [[факт]]ычных недакладнасцяў, што складаюцца ў іх. == Ацэнкі == Значная літаратура, адмыслова прысвечаная Фушэ яшчэ пры яго жыцці і ў першыя часы пасля яго смерці, уяўляе сабой шэраг памфлетаў, галоўным чынам вельмі варожых яму і таксама часта пакутуючых моцнымі перабольшаннямі і скажэннямі рэчаіснасці. Больш грунтоўныя біяграфіі напісалі C-te de Martel («Étude sur F.», Парыж, 1873—79) і [http://fr.wikipedia.org/wiki/Louis_Madelin] — [[Луі Мадлен]] L. Madelin, «Fouche. 1759—1820» (Парыж, 1901). Пазней яго дзейнасць паказвалі як узор беспрынцыпнага кар’ерызму ў палітыцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|16|Фушэ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://historical-articles.blogspot.com/2011/09/blog-post_4166.html Міністр напалеонаўскай паліцыі Фушэ / А. А. Ягораў] * [https://web.archive.org/web/20120111145143/http://vive-liberta.narod.ru/ref/ref1.htm/ у бібліятэцы vive-liberta] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фушэ Жазеф}} [[Катэгорыя:Міністры паліцыі Францыі]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Францыі]] [[Катэгорыя:Члены Нацыянальнага Канвента]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікай французскай рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Герцагі Францыі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты Францыі]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Адвакаты Францыі]] mgmyahm6dvh0ugq3zop0hpe131dpndf 0 119461 5160064 4995863 2026-07-01T19:46:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160064 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Дэнзел Вашынгтон | Арыгінал імя = Denzel Washington | Фота = Denzel Washington 2018.jpg | Подпіс = Дэнзел Вашынгтон у 2018 годзе | Шырыня = 220пкс | Імя пры нараджэнні = Дэнзел Хейс Вашынгтон | Грамадзянства = {{USA}} | Гады актыўнасці = [[1974]] — цяпер. час | Узнагароды = «[[Оскар]]» ([[1990]], [[2002]]) «[[Залаты глобус|Залаты глобус]]» ([[2000]]) | imdb_id = 0000243 }} {{Цёзкі2|Вашынгтон (значэнні)|Вашынгтон}} '''Дэнзел Хейс Вашынгтан''' ({{lang-en|Denzel Hayes Washington, Jr.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] {{акцёр|ЗША|тэлебачання ЗША}}, {{кінарэжысёр|ЗША}} і {{кінапрадзюсар|ЗША}}. Двойчы лаўрэат прэміі «[[Оскар]]», другі цемнаскуры акцёр у гісторыі кіно, які атрымаў гэтую прэмію ў катэгорыі «Найлепшая мужчынская роля» (першым стаў [[Сідні Пуацье]]), адзіны цемнаскуры акцёр у гісторыі кіно, які атрымаў «Оскар» у гульнявых намінацыях двойчы. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Denzel Washington}} * {{imdb_name| id=0000243 | name=Дэнзел Вашынгтон }} * [https://web.archive.org/web/20091011080555/http://www.izvestia.ru/interview/article3099431/ Інтэрв’ю Дэнзела Вашынгтона] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} {{DEFAULTSORT:Вашынгтон Дэнзел}} [[Катэгорыя:Пяцідзясятнікі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Obie]] fk3mmttcn8y4w0yz0twyvu590kdb38r 100 121975 5160029 5159524 2026-07-01T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5160029 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэ-Ален Сахель|2026-07-01T08:45:17Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Логвінаў|2026-07-01T08:26:48Z|null}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Логвінаў|2026-07-01T08:03:01Z|null}} {{Новы артыкул|Уінфрэд Леман|2026-06-30T19:54:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Віктаравіч Уйба|2026-06-30T09:28:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Eleanor Rigby|2026-06-30T06:53:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Аляксандр Барысавіч Страхаў|2026-06-29T18:54:47Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Львовіч Нікалаеў|2026-06-29T13:24:45Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Мануэль Фрага|2026-06-29T13:21:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Віктаравіч Гусеў|2026-06-29T12:08:39Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Святаслаў Мікалаевіч Рэрых|2026-06-29T09:25:25Z|Алесандр Бусел}} {{Новы артыкул|Барыс Іванавіч Пятніцкі|2026-06-28T19:20:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Таццяна Аляксееўна Агапкіна|2026-06-28T16:38:57Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Кармілкін|2026-06-28T15:38:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Бабіч|2026-06-28T10:34:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мікалай Іванавіч Яшын|2026-06-28T08:56:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Віккру|2026-06-28T08:10:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mrd9c2bij24ofsyurw6l76jwahsnhbk 0 139195 5160072 4576966 2026-07-01T20:37:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160072 wikitext text/x-wiki [[Выява:ЕС 1863.jpg|thumb|257px|ЕС-1863 і ЕС-1849.]] '''ЕС ПЭВМ''' — [[персанальны камп’ютар|персанальныя камп’ютары]] серыі [[ЕС ЭВМ|ЕС]] ('''Е'''диной '''С'''истемы), у асноўным, савецкія [[Клон, інфарматыка|клоны]] персанальных камп’ютараў [[IBM PC]], распрацаваныя ў 1980-я гады ў [[НИИЭВМ]] (г. [[Мінск]]). Вырабляліся на [[Мінскае вытворчае аб’яднанне вылічальнай тэхнікі|Мінскім вытворчым аб’яднанні вылічальнай тэхнікі]] (МВА ВТ), некаторыя мадэлі — на [[Брэсцкі электрамеханічны завод|Брэсцкім электрамеханічным заводзе]] і ў краінах [[СЭВ]] ([[ГДР]], [[Балгарыя]]). == Мадэльны рад == {| class="standard" !Мадэль||Сканч. распрацоўкі||Дзе вырабляліся||Гады вырабу||выраблена, шт. |- |ЕС-1834||1986||[[Robotron]], ГДР|| || |- |ЕС-1835||1989||[[Robotron]], ГДР|| || |- |ЕС-1839|| ||[[Ізот]], НРБ|| || |- |ЕС-1840||1986||МВА ВТ||1986 — 1989||7461 |- |ЕС-1841||1987||МВА ВТ||1987 — 1995||83937 |- |ЕС-1842||1988||МВА ВТ||1988 — 1996||10193 |- |ЕС-1843||1990||МВА ВТ||1990 — 1993||3012 |- |ЕС-1845||1988||Брэст ||1989 — ? || |- |ЕС-1849||1990||МВА ВТ||1990 — 1997||4966 |- |ЕС-1850||1989|| || |- |ЕС-1851||1991||МВА ВТ||1991 — 1997||3142 |- |ЕС-1855||1991||Брэст ||1992 — ? || |- |ЕС-1863||1991||МВА ВТ||1991 — 1997||3069 |- |ЕС-1864||1991|| || || |- |ЕС-1865||1992|| || || |} === ЕС-1834 === {{main|:de:EC 1834}} Персанальны камп’ютар вытворчасці фабрыкі «Robotron» (ГДР). Клон [[IBM PC/XT]]. [[Выява:EC1835 C quer.jpg|thumb|ЕС-1835.]] === ЕС-1835 === {{main|:de:EC 1835}} Персанальны камп’ютар вытворчасці фабрыкі «Robotron» (ГДР). Клон IBM PC/AT. === ЕС-1839 === Персанальны камп’ютар вытворчасці фабрыкі «Ізот» (Балгарыя). Больш вядомы як «[[Правец (камп'ютар)|Правец 16]]». Клон IBM PC/XT. АЗП — 512 кілабайтаў. === ЕС-1840 === 16-разрадны [[IBM PC-сумяшчальны камп’ютар]] збудаваны на працэсары [[К1810ВМ86]] (аналаг [[Intel 8086]]) з тактавай частатой 4,77 МГц. * [[АЗП]] ад 512 Кбайт да 1 Мбайт. * Дысплей [[CGA]]-сумяшчальны, 80×25 сімвалаў, як правіла, манахромны (дадаткова была магчымасць праграмнай замены знакагенератара на рускі шрыфт у разнастайных кадзіроўках). * Інтэрфейсы: [[IEEE 1284|паралельны]] (Centronics), [[паслядоўны порт|паслядоўны]] (С2). * [[Камп’ютарная клавіятура|Клавіятура]]: 90 клавіш. * Знешнія прылады: адзін ці два 5¼-дзюймовых назапашвальніка на [[Дыскета|гнуткіх магнітных дысках]], [[матрычны прынтар]] ЕС-7189, Epson, Star, D100M ці MP80. У якасці [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] выкарыстоўваліся: * [[аперацыйная сістэма]] [[Альфа-ДОС]] (клон [[MS-DOS]]) * аперацыйная сістэма «[[ЯНУС]]» версія 2.0 (клон MS-DOS) * Бэйсік-86 (аналаг ROM BASIC ''IBM PC Basic'') === ЕС-1841 === Сумяшчальная з IBM PC і ЕС-1840 16-разрадная ПЭВМ на працэсары К1810ВМ86 з частатой 4,77&nbsp;МГц, АЗП да 1&nbsp;МБ; два НГМД; НМД тыпу «[[цвёрды дыск|вінчэстар]]» на 5,10 ці 21&nbsp;МБ Seagate. Відэаадаптар CGA з падтрымкай растравай графікі 160×100, 320×200, 640×200 пунктаў. Таксама існавала мадыфікацыя '''ЕС-1845''' — гэта ЕС-1841 для спецыяльнага ўжывання. Кнопка «TURBO» адсутнічала. === ЕС-1842 === IBM PC XT/AT сумяшчальная 16-разрадная ПЭВМ з АЗП да 2 Мб на працэсары К1810ВМ86М (магчымасць эмуляцыі i80286) з тактавай частатой 10 МГц; два НЦМД ёмістасцю 720 Кб; НМД тыпу «вінчэстар» на 20 Мб, хуткасць абмену 5 Мбіт/с. [[Дысплей]] чорна-белы ці каляровы, EGA, 16 і 64 градацый яркасці ці колераў, тэкставы рэжым — 25 альбо 43 радкі па 80 сімвалаў, графічныя рэжымы да 640 × 350 пунктаў. Універсальная клавіятура, 110 клавіш, у тым ліку 12 функцыянальных. Маніпулятар тыпу «мыш». Інтэрфейсы: паралельны (ИРПР-М), паслядоўны (С2), інтэрфейс лакальнай сеткі «Эстафета». Лакальная сетка «Эстафета» — кальцавая, да 125 камп’ютараў, адлегласць паміж машынамі не больш за 1500 м, хуткасць перадачы даных 200—500 Кбіт/с. Таксама вырабляліся '''ЕС-1855''' — мадыфікацыя ЕС-1842 для спецыяльнага ўжывання. === ЕС-1843 === Аналаг [[IBM PC/AT]]. АЗП да 4 МБ, тактавая частата 8 МГц. Паводле іншых звестак — удасканаленая мадэль ЕС1841, сумяшчальная паводле плат і кошыка, але атрымаўшая новы настольны корпус і больш магутны блок сілкавання. ПЭВМ камплектавалася адным назапашвальнікам на гнуткіх магнітных дысках аб’ёмам 800К, назапашвальнікам на цвёрдых магнітных дысках СМ5509 вытворчасці Балгарыі і каляровым маніторам. === ЕС-1845 === Аналаг ЕС-1841 для спецыяльнага (ваеннага) ужытку. === ЕС-1849 === [[Выява:Soviet made personal computer EC-1849 with Intel 80286 compatible CPU.JPG|right|thumb|ЕС 1849.]] IBM PC AT сумяшчальная 16-разрадная ПЭВМ. Працэсар тыпу i80286 ці am80286 з тактавай частатой 12 МГц, з магчымасцю ўсталявання матэматычнага сапрацэсара i80287. НЦМД да 40 МБ з інтэрфейсам MFM і НМД 5.25" да 1.2 МБ. Манітор з [[Раздзяляльнасць (камп’ютарная графіка)|разрозненнем]] CGA/EGA/VGA. ISA-слаты + слот для дадатковай платы, што адносіцца да мацярынскай платы, дзе знаходзіўся працэсар і АЗП. === ЕС-1850 === 16/32-разрадная ПЭВМ на тактавай частаце 2,5 МГц, АЗП да 2 МБ. Аналаг IBM XT/370. Таксама выпускалася '''ЕС-1865''' — мадыфікацыя ЕС-1850 для спецыяльнага ўжытку. === ЕС-1851 === Поўнасцю (апаратна, канструктыўна і праграмна) сумяшчальная з PC/XT. === ЕС-1863 === 32-разрадная ПЭВМ. Працэсар — Intel 80386SX 20 Мгц. Маецца сокет для матэматычнага сапрацэсара i80387. Памяць — да 16 МБ (набіраецца мікрасхемамі ў DIP-карпусах). Чыпсэт — VLSI VL82C311. Маецца 6 16-разрадных ISA-слатоў і 1 8-разрадны ISA-слот. Відэакарта, кантролеры партоў, дыскавода і цвёрдага дыска выкананы ў выглядзе ISA карт пашырэння. Відэакарта — EGA. Відэапамяць 256 КБ набрана мікрасхемамі КР565РУ5. Таксама вырабляліся мадэлі з VGA-картамі. Кантролер партоў змяшчае 1 COM і 1 LPT порт. Кантролер цвёрдых дыскаў падтрымлівае 2 MFM-прылады. Дыскавод — [[TEAC]] FD-550FR, 5¼" Цвёрды дыск — Seagate ST-4096 (MFM, 5¼" поўнапамерны, ёмістасць— 80 Мб, максімальная хуткасць перадачы даных — 5 Мбіт/с, сярэдні час доступу — 28 мс) Камп’ютар цалкам змяшчаецца ў корпусе тыпа «[[дэсктоп (форм-фактар)|дэсктоп]]». === ЕС-1864 === 32-разрадная ПЭВМ. == Эмуляцыя == Эмулятар [[MESS]] мае драйверы '''ec1840''' і '''ec1841'''. На 21 жніўня 2012 яны яшчэ не скончаны (у прыватнасці — не эмулюецца родная клавіятура і цвёрды дыск), але магчыма работа з дыскет і праходзіць частка тэстаў з камплекта ТПС (тэставых праграмных сродкаў). == Спасылкі == * [http://comp.disneyjazz.net/k42.html Фотографии в рабочем состоянии, снаружи и изнутри ПЭВМ ЕС-1841 (увеличение по клику мышью)]{{Недаступная спасылка}} * [http://80x86.ru/content/view/25/31/ ЕС-1842] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080614203733/http://80x86.ru/content/view/25/31/ |date=14 чэрвеня 2008 }} * [http://poisk-pc.narod.ru/ec1841.txt Тэхнічнае Апісанне ППЭВМ «ЕС-1841» (кадзіроўка CP-866)] * [http://www.computer-museum.ru/histussr/es_pevm.htm Віртуальны камп’ютарны музей — Персанальныя ЭВМ Адзінай сістэмы і сямействы ВМ] * [http://www.rk86.com/frolov/calcoll.htm Фатаграфіі ЕС-1834, ЕС-1845 і іншых айчынных калькулятараў і камп’ютараў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070613071939/http://rk86.com/frolov/calcoll.htm |date=13 чэрвеня 2007 }} * [http://museum.lissi.ru/exhibits.phtml Музей камп’ютарнай тэхнікі кампаніі ЛИССИ] * [http://compuhumour.narod.ru/public/ec_1845.html 45-е (гумарыстычнае апавяданне аб ЕС-1845)] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Савет эканамічнай узаемадапамогі]] [[Катэгорыя:Камп’ютары СССР]] eitxw3y02t4ck4hhicva8u9e42efqmv 0 147969 5160198 4405199 2026-07-02T09:52:40Z Ueschar 151377 дапаўненне 5160198 wikitext text/x-wiki [[Выява:The-Last-Supper-large.jpg|thumb|250px|справа|Іуда Іскарыёт пакідае [[Тайная вячэра|Тайную вячэру]]. Малюнак [[Карл Блох|Карла Блоха]], канец 19 ст.]] '''Іуда Іскарыёт, Юда Іскарыёт'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%8E%D0%B4%D0%B0|title=юда, іуда - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-07-02}}</ref> ({{lang-he|יהודה איש־קריות}}) — згодна з [[Новы Запавет|Новым Запаветам]] адзін з [[дванаццаць апосталаў|дванаццаці апосталаў]] [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], які пазней здрадзіў і выдаў свайго Настаўніка. Іуда сумна вядомы [[пацалунак Іуды|сваім пацалункам]] і здрадай Ісуса ў рукі першасвятароў [[сынедрыён]]а ў абмен на плату ў [[трыццаць срэбранікаў]], пасля чаго ён пасля павесіўся з раскаяння і адчування сваёй віны. Яго месца сярод дванаццаці Апосталаў пазней заняў [[Мацвій, апостал|Мацвій]]. Яго імя часам выкарыстоўваецца, каб адвінаваціць кагосьці ў здрадзе, і часта блытаюць з іншым вучням Ісуса [[Іуда Фадзей|Іудай Фадзеем]]. == Біблейскае апавяданне == Іуда згадваецца ў [[Сінаптычныя Евангеллі|сінаптычных Евангеллях]], таксама ў [[Евангелле паводле Яна|Евангеллі ад Яна]] і ў пачатку [[Дзеянні Апосталаў|кнігі Дзеянняў апосталаў]]. [[Евангелле паводле Марка|Марк]] сцвярджае, што першасвятары шукалі хітры спосаб, каб арыштаваць Ісуса. Яны вырашылі не рабіць гэтага падчас свята, бо баяліся, што могуць узнікнуць хваляванні ў горадзе, замест гэтага яны выбралі ноч перад святам, каб арыштаваць Хрыста. У [[Евангелле паводле Лукі|Евангеллі ад Лукі]] сказана, што сатана ўвайшоў у Іуду ў гэты час. Згодна Евангеллю ад Яна, Іуда насіў грашовы мяшок для ахвяраванняў. Іуда дамовіўся з іудзейскімі святарамі, што выдасць Ісуса за плату у «[[трыццаць срэбранікаў]]». Самі падзеі прыпалі на свята [[Пасха|Пасхі]]. Ісус падчас [[Апошняя вячэра|Тайнай вярэчы]] амымыў ногі вучням і ўзрушаны прадказаў, што адзін з Яго вучняў здрадзціць Яму. На пытанне [[Пётр (апостал)|Пятра]], хто гэта зробіць, Ісус адказаў, што той, каму Ісус дасць умачоны кавалак хлеба. Кавалак атрымаў Іуда, які выйшаў з пакоя і накіраваўся да першасвятароў, каб выдаць Ісуса. Самі вучні не зразумелі сэнсу падзеі, думаючы, што Ісус загадаў Іудзе купіць нешта да свята. Сама здрада адбылася ў [[Гефсіманія|Гефсіманіі]], калі Іуда, каб вызначыць Ісуса сярод натоўпу, [[пацалунак Іуды|выкарыстаў пацалунак]], пасля чаго салдаты першасвятара [[Кайяфа|Кайяфы]] арыштавалі Ісуса. == Смерць == Ёсць некалькі апісанняў смерці Іуды, два з якіх уваходзяць у сучасны [[біблейскі канон]]. У Матф. 27:3-10 гаворыцца, што Іуда вярнуў грошы святарам і скончыў жыццё самагубствам. Гэтыя грошы выкарысталі, каб купіць [[зямля ганчара|зямлю ганчара]]. Евангелле апісвае гэтыя падзеі як выкананне прароцтва. У Дзеях Апосталаў гаворыцца, што Іуда набыў поле несправядлівай цаною, але ўпаў ўніз галавой, «''раскалолася чэрава ягонае, і вывернуліся вантробы ягоныя''». Гэтае поле атрымала назву [[Акелдама]] або ''Крывавае поле''. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 == Спасылкі == {{Commons}} {{Апосталы}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:12 апосталаў]] [[Катэгорыя:Апосталы]] [[Катэгорыя:павесіліся]] [[Катэгорыя:Персанажы Новага Запавету]] [[Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»]] [[Катэгорыя:Метафары]] [[Катэгорыя:Іуда Іскарыёт| ]] [[Катэгорыя:Іўдаістычная міфалогія]] {{Бібліяінфармацыя}} taw1wd9pqklevvwcqxg424es0tw2qvj 0 155987 5160061 4581335 2026-07-01T19:39:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160061 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" align="right" |[[Файл:Banknote_10000_rubles_(1995)_front.jpg|цэнтр|250x250пкс]] |- |[[Файл:Banknote_10_rubles_(1997)_front.jpg|цэнтр|250x250пкс]] |- |<center>Дэнамінацыя [[Расійскі рубель|расійскага рубля]] ў [[1998]] годзе:<br> намінал скараціўся ў 1000 разоў (на тры парадкі)</center> |} '''Дэнамінацыя''' (ад {{Lang-la|denominátio}}denominátio — «перайменаванне») — змена [[Намінал|намінальнага кошту]] [[Грошы|грашовых знакаў]] пасля [[Гіперінфляцыя|гіперінфляцыі]] з мэтай стабілізацыі валюты і спрашчэння разлікаў. У ходзе дэнамінацыі адбываецца абмен старых грашовых знакаў на новыя, якія маюць, як правіла, меншы намінал. Старыя грашовыя знакі могуць выводзяцца з абарачэння: * на працягу некалькіх тыдняў, што прыводзіць да абмену не ўсёй наяўнай на руках грашовай масы; * на працягу года або некалькіх гадоў, калі старыя грошы ходзяць адначасова з новымі і паступова выводзяцца з абарачэння. == У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] == У гісторыі СССР і Расіі дэнамінацыя адбывалася некалькі разоў: у [[1922]], [[1923]], [[1924]], [[1947]], [[1961]] і [[1998]] гадах. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" ! да 1922 ! 1922—1923 ! 1923—1924 ! 1924—1947 ! 1947—1961 ! 1961—1998 ! 1998--ц.ч. |- | <center><math>1</math></center> |- | <center><math>10 000</math></center> | <center><math>1</math></center> |- | <center><math>10^6</math></center> | <center><math>100</math></center> | <center><math>1</math></center> |- | <center><math>5\cdot10^{10}</math></center> | <center><math>5\cdot10^6</math></center> | <center><math>50 000</math></center> | <center><math>1</math></center> |- | <center><math>5\cdot10^{11}</math></center> | <center><math>5\cdot10^7</math></center> | <center><math>5\cdot10^5</math></center> | <center><math>10</math></center> | <center><math>1</math></center> |- | <center><math>5\cdot10^{12}</math></center> | <center><math>5\cdot10^8</math></center> | <center><math>5\cdot10^6</math></center> | <center><math>10^2</math></center> | <center><math>10</math></center> | <center><math>1</math></center> |- | <center><math>5\cdot10^{15}</math></center> | <center><math>5\cdot10^{11}</math></center> | <center><math>5\cdot10^9</math></center> | <center><math>10^5</math></center> | <center><math>10^4</math></center> | <center><math>1000</math></center> | <center><math>1</math></center> |} === [[1922]] === Дэнамінацыя 1922 года была праведзена з каэфіцыентам 10 000:1 для савзнакаў, то бок дзесяць тысяч старых рублёў адпавядалі аднаму новаму. Як ў Савецкай Расіі металічныя грошы да 1921 года не выпускаліся, абмен манет не праводзілі. Савзнакі працягвалі хаджэнне нароўні з цвёрдым чырвонцам да 1924 года. === [[1947]] === Дэнамінацыя 1947 года міністра фінансаў Зверава была праведзена з каэфіцыентам 10:1 для папяровых грошай, гэта значыць 10 старых рублёў адпавядалі аднаму новаму. Пры гэтым цэны знізіліся, але парадак цэн, заробкаў і іншых плацяжоў застаўся тым жа, таму многія не лічаць гэтую грашовую рэформу дэнамінацыяй. У яе болей прыкмет грашовай рэформы канфіскацыйнага характару, падобнай да паўлаўскага абмену сторублёвых купюр або да ўвядзення нямецкай маркі. : Усе [[Капейка|манеты]] выпускаў 1923—1947 працягвалі хаджэнне без змены кошту (1:1). : Грошы на рахунках ашчадных кас СССР да 3000 руб. (каля 90 % усіх укладаў насельніцтва) абменьваліся з каэфіцыентам 1:1, ад 3 да 10 тысяч руб. — з каэфіцыентам 3:2, звыш 10 000 руб. — 2:1. : Грошы на рахунках [[Калгас|калгасаў]], [[Саўгас|саўгасаў]], кааператываў абменьваліся з каэфіцыентам 5:4 незалежна ад сумы. : Абмен праводзілі з 16 па 29 снежня 1947 года. З 29 снежня старыя наяўныя грошы абнуліліся. === [[1961]] === Дэнамінацыя 1961 года была праведзена з каэфіцыентам 10:1, то бок 10 старых рублёў адпавядалі 1 новаму. * Манеты вартасцю 1, 2 і 3 капейкі, у тым ліку выпушчаныя да дэнамінацыі 1947 года, працягвалі хаджэнне без змены кошту (гэта значыць, за 13 гадоў (з [[29 снежня]] [[1947|1947 г.]] па [[1 студзеня]] [[1961|1961 года]]) кошт медных грошай фактычна павялічылася '''ў сто разоў''', чым, напрыклад, скарысталіся героі фільма «Мянялы») * Манеты наміналам 5, 10, 15, 20 капеек абменьваліся, як папяровыя грошы — дзесяць да аднаго * З'явіліся манеты 50 коп. і 1 рубель, якіх не было з 1927 года Аднак да правядзення рэформы долар ЗША каштаваў 4 рублі, а пасля яе правядзення курс быў прызначаны ў 90 капеек (1 рубель). Тое ж самае адбылося і з залатым зместам: замест каб атрымаць залатое забеспячэнне роўнае 2,22168 грама, рубель атрымаў толькі 0,987412 г золата. Такім чынам, рубель быў недаацэнены ў 2,25 разы, а пакупніцкая здольнасць рубля адносна імпартных тавараў, адпаведна, у столькі ж разоў зменшылася. == У Расійскай Федэрацыі == === [[1998]] === 4 жніўня 1997 года выйшаў Указ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі № 822 «Аб змене намінальным кошту расійскіх грашовых знакаў і маштабу цэн»<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=075948 Указ Президента России от 04.08.1997 N 822]{{Недаступная спасылка}}</ref>.<blockquote class="" style=""> Пастанаўляю пагадзіцца з прапановай Урада Расійскай Федэрацыі і Цэнтральнага банка Расійскай Федэрацыі пра ўзбуйненне расійскай грашовай адзінкі, правядзенне з 1 студзеня 1998 года дэнамінацыі рубля і замену рублёў, які знаходзяцца ў абарачэнні на новыя ў суадносінах 1000 рублёў грашыма старога ўзору на 1 рубель новых грошай, забяспечыўшы паралельнае абарачэнне старых і новых грашовых знакаў на працягу 1998 года.</blockquote>Дэнамінацыя была праведзена з каэфіцыентам 1000:1, то бок аднаму новаму рублю адпавядалі 1000 старых (узору 1993 і 1995 гг.). Усе недэнамінаваныя манеты ЦБ Расіі (1, 5, 10, 20, 50, 100 рублёў і калекцыйныя), насуперак традыцыі двух папярэдніх дэнамінацый, перасталі быць законным плацежным сродкам, аднак у неабмежаванай колькасці абменьваліся нароўні з купюрамі на новыя манеты і купюры ва ўсіх аддзяленнях банкаў РФ з 1 студзеня 1998 па 31 снежня 2002. Цікавы факт: ''каб купіць, напрыклад, пачак чыпсаў за 3500 р. трэба было набраць цэлую жменю з 50-рублёвых манет (100-рублёвыя сустракаліся даволі рэдка).'' Улічваючы негатыўны досвед трохдзённага абмену 50 і 100-рублёвых купюр у СССР у 1991 годзе, абмен старых купюр быў магчымы да 2002 года. Прэзідэнт Расіі У. У. Пуцін працягнуў яго яшчэ на год<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=009698 Указ Президента России от 03.12.2001 N 1387]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Новыя банкноты і манеты паступілі ў абарачэнне з 1 студзеня 1998 года. Вонкавы выгляд, колер і дызайн білетаў банка Расіі пры гэтай дэнамінацыі не мяняўся — з іх (узору 1995 года) толькі прыбралі тры нулі і ўвялі ў абарачэнне манету 1 рубель замест былой банкноты 1000 рублёў з выявай [[Уладзівасток|Уладзівастока]]. Таксама былі ўведзеныя капеечныя манеты з выявай [[Георгій Перамаганосец|Георгія Перамаганосца]] (1, 5, 10, 50 капеек) і рублёвыя манеты (1, 2, 5 рублёў). У 1998 годзе была выпушчана ў абарачэнне [[Банкнота|купюра]] вартасцю пяць рублёў з выявай [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]], аднак яе рэдка можна сустрэць, бо цяпер яе не выпускаюць (цалкам заменена пяцірублёвымі манетамі), а зношаныя банкноты выключаюць з абарачэння. === Будучая дэнамінацыя === З канца [[2007|2007 года]] ў Расіі распаўсюдзіліся чуткі пра планаваную новую дэнамінацыю [[Расійскі рубель|рубля]]. Прадстаўнікі фінансавых уладаў гэтую інфармацыю абверглі, а эксперты сцвярджалі, што дэнамінацыя ў тагачасных умовах была безсэнсоўная<ref>[http://ruskline.ru/news_rl/2008/01/18/rossii_denominaciya_ne_nuzhna России деноминация не нужна], РНЛ, 18 января 2008</ref><ref>[http://www.vestifinance.ru/videos/32360 Новый виток деноминации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180316130256/http://www.vestifinance.ru/videos/32360 |date=16 сакавіка 2018 }}, Вести Экономика, 21 февраля 2017</ref>. Паводле Левада-Цэнтра, на жнівень 2008 года 91 % апытаных выказваліся супраць наяўнасці ў грашовым абарачэнні капейкі, супраць пяці капеек — 83 %.<ref name="opros">{{Cite web |url=http://www.izvestia.ru/economic/article3119973/ |title=Известия. |access-date=17 красавіка 2013 |archive-date=10 кастрычніка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010075506/http://izvestia.ru/economic/article3119973/ |url-status=dead }}</ref> У 2010 годзе выпуск манет наміналам 1 і 5 капеек спынены, аднак у 2014 годзе быў выпушчаны тыраж 1 і 5-капеечных манет. == Дзяржавы постсавецкай прасторы == Станам на пачатак 2013 года, з дзяржаў постсавецкай прасторы дэнамінацыю не праводзілі ў [[Эстонія|Эстоніі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Казахстан|Казахстане]] і [[Кыргызстан|Кіргізіі]]. У [[Беларусь|Беларусі]] дэнамінацыю праводзілі тройчы, у астатніх дзяржавах — аднойчы: {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" !Дзяржава !Тэрміны ! Валюта ! Каэфіцыент |- |{{Сцягафікацыя|Латвія}} |05.03.1993—26.10.1993 |латвійскі рубель→[[Латвійскі лат|лат]] |200 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Літва}} |25.06.1993—20.07.1993 |літоўскі талон→[[Літ|літ]] |100 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Малдавія}} |29.11.1993 |[[Малдаўскі купон|малдаўскі купон]]→[[Малдаўскі лей|малдаўскі лей]] |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Узбекістан}} |01.07.1994 |узбекскі сум |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь|1991}} |20.08.1994 |[[беларускі рубель]] |10 : 1<ref>Для наяўных рублёў, 100 : 1 — для разліковых</ref> |- |{{Сцягафікацыя|Грузія|1990}} |1995 |грузінскі купон→[[Лары|грузінскі лары]] |1 000 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}} |02.09.1996—16.09.1996 |карбаванец→[[Украінская грыўня|грыўна]] |100 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Расія}} |01.01.1998—31.12.1998 |[[расійскі рубель]] |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |01.01.2000 |[[беларускі рубель]] |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}} |30.10.2000—01.04.2001 |таджыкскі рубель→[[самоні]] |1000 : 1 |- |[[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|link=Азербайджан|border|22x22пкс]]&nbsp;[[Азербайджан]] |01.01.2006 |[[азербайджанскі манат]] |5000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Туркменія}} |01.2009 |[[туркменскі манат]] |5000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |01.07.2016 |[[беларускі рубель]] |10 000 : 1<ref>{{Cite web|url=http://president.gov.by/ru/news_ru/view/kommentarij-k-ukazu-450-ot-4-nojabrja-2015-g-12489/|title=Комментарий к Указу № 450 от 4 ноября 2015 г. {{!}} Новости {{!}} Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|publisher=president.gov.by|accessdate=2015-11-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/economics/01/07/2016/5775b7899a79472f1febc44d|title=В Белоруссии провели деноминацию|accessdate=2016-07-01}}</ref> |} == Іншыя дзяржавы == {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 11px;" !Дзяржава !Тэрміны ! Валюта ! Каэфіцыент |- |{{Сцягафікацыя|Германія|1919}} |1923 |[[рэйхсмарка]] |1 000 000 000 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Грэцыя|1828}} |1944 |[[грэчаская драхма]] |50 000 000 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Венгрыя|1946}} |01.08.1946 |пенгё→[[форынт]] |400&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Польшча}} |1950 |[[злоты]] |100 : 3 (зарплаты і кошты), 100 : 1 (наяўныя) |- |{{Сцягафікацыя|Балгарыя|1948}} |1952 |[[Леў (валюта)|балгарскі леў]] |100 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Францыя}} |1958 |[[французскі франк]] |100 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Балгарыя|1948}} |1962 |[[Леў (валюта)|балгарскі леў]] |10 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Бразілія|1960}} |1967 |крузейра→новы крузейра |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|В'етнам}} |1979 |[[В’етнамскі донг|донг]] |100 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Ізраіль}} |24.02.1980-31.03.1984 |ізраільская ліра→шэкель |10 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Ізраіль}} |04.09.1985-04.09.1986 |шэкель→[[Новы ізраільскі шэкель|новы шэкель]] |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Бразілія|1968}} |03.03.1986 |новы крузейра→крузадо |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Бразілія|1968}} |16.01.1989 |крузадо→новы крузадо |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Македонія|1991}} |05.05.1993 |[[македонскі дэнар]] |100 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Бразілія|1968}} |01.08.1993 |крузадо→крузейра рэал |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Бразілія|1968}} |01.07.1994 |крузейра рэал→[[бразільскі рэал]] |2750 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Польшча}} |1995 |[[злоты]] |10 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Балгарыя}} |05.07.1999 |[[Леў (валюта)|балгарскі леў]] |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Турцыя}} |2005 |[[турэцкая ліра]] |1 000 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Румынія}} |2005 |[[румынскі лей]] |10 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Зімбабве}} |01.08.2006 |[[долар Зімбабве]] |1000 : 1 |- |[[Файл:Flag_of_Venezuela.svg|link=Венесуэла|border|22x22пкс]]&nbsp;[[Венесуэла]] |2008 |балівар |1000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Зімбабве}} |30.07.2008 |[[долар Зімбабве]] |10 000 000 000 : 1 |- |{{Сцягафікацыя|Зімбабве}} |02.02.2009 |[[долар Зімбабве]] |1 000 000 000 000 : 1 |} {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Грашовая рэформа]] * [[Дэвальвацыя]] * [[Рэвальвацыя]] * [[Рубель]] == Спасылкі == * [http://www.newizv.ru/news/2008-01-22/83019/ Сотня без нуля. Грашовыя рэформы, перажытыя краінай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080208094440/http://www.newizv.ru/news/2008-01-22/83019/ |date=8 лютага 2008 }} «Новыя весткі», 22.01.2008 * [https://web.archive.org/web/20080414044120/http://news.mail.ru/economics/1700929/ Расіяне падрыхтаваліся да дэнамінацыі]. 8.04.2008 * [http://www.credit.ru/publication/5527/ Што такое сапраўдны крызіс?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218030440/http://www.credit.ru/publication/5527/ |date=18 снежня 2008 }} [[Катэгорыя:грашовыя рэформы]] ovqk069kf3enmfp3w5uglvkg2y6lz7q 0 173430 5160218 4285557 2026-07-02T10:46:47Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Фільмы пра сабак]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160218 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Мы з Вулканам |Акцёры = Віталь Белякоў, [[Віктар Паўлавіч Тарасаў|Віктар Тарасаў]] |Аператар = Ігар Рамішэўскі |Краіна = {{SUN}} }} '''«Мы з Вулканам»''' — фільм тэлекампаніі [[Беларусьфільм]], зняты ў 1969 годзе паводле апавядання [[Юрый Якаўлевіч Якаўлеў|Юрыя Якаўлева]]. == Сюжэт == Аповяд пра хлопчыка, па творы дзіцячага пісьменніка Юрыя Якаўлева, які выратаваў шчанюка ад хуліганаў і выхаваў з яго пагранічнага сабаку. На думку аўтара апавядання, «самае чыстае і самабытнае ў чалавеку звязана з дзяцінствам. А мудрасць, розум, глыбіня пачуцця, вернасць абавязку і многія іншыя выдатныя якасці дарослага чалавека ніколі не ўступаюць у супярэчнасць з каштоўным запасам дзяцінства». == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях| Віталь Белякоў || ''Таборка''}} {{УРолях| Люся Кочка || ''Алеся''}} {{УРолях| [[Віктар Паўлавіч Тарасаў|Віктар Тарасаў]] || ''Мікалай Іванавіч''}} {{УРолях| {{нп3|Яўген Дзмітрыевіч Буранкоў|Яўген Буранкоў|ru|Буренков, Евгений Дмитриевич}} || ''бацька''}} {{УРолях| {{нп3|Валянціна Фёдараўна Беразуцкая|Валянціна Беразуцкая|ru|Березуцкая, Валентина Фёдоровна}} || ''маці''}} {{УРолях| {{нп3|Юрый Мікалаевіч Мядзведзеў|Юрый Мядзведзеў|ru|Медведев, Юрий Николаевич}} || ''Баранаў''}} {{УРолях| [[Галіна Рыгораўна Рагачова|Галіна Рагачова]] || ''Ніна Пятроўна''}} {{УРолях| {{нп3|Елізавета Аляксандраўна Уварава|Елізавета Уварава|ru|Уварова, Елизавета Александровна}} || ''настаўніца''}} {{УРолях| [[Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў|Генадзь Аўсяннікаў]] (няма ў цітрах) || ''міліцыянер''}} {{УРолях| Віктар Зябкін, Аляксандр Казарук, Андрэй Лявенка, <br /> Саша Дубініна, Міхаіл Шэмет, Мікалай Саладуха,<br /> {{нп3|Аляксандра Іванаўна Зіміна|Аляксандра Зіміна|ru|Зимина, Александра Ивановна}}, [[Уладзімір Фёдаравіч Паначоўны|Уладзімір Паначоўны]], {{нп3|Вольга Георгіеўна Лысенка|Вольга Лысенка|ru|Лысенко, Ольга Георгиевна}}],<br /> [[Таццяна Аляксеева]], {{нп3|Адольф Аляксеевіч Ільін|Адольф Ільін|ru|Ильин, Адольф Алексеевич}}, {{нп3|Вольга Аляксандраўна Маркіна|Вольга Маркіна|ru|Маркина, Ольга Александровна}},<br /> Вольга Захарава, [[Павел Нікіфаравіч Быкаў|Павел Быкаў]] (няма ў цітрах), Воля Ваганава (няма ў цітрах) || эпізод}} {{УРоляхНіз}} == Здымачная група == {| class="standard" | Аўтар сцэнарыя || [[Юрый Якаўлевіч Якаўлеў|Юрый Якаўлеў]] |- | Рэжысёр-пастаноўшчык || Валянцін Пяроў |- | Аператар-пастаноўшчык || [[Ігар Канстанцінавіч Рэмішэўскі|Ігар Рэмішэўскі]] |- | Кампазітар || [[Генрых Матусавіч Вагнер|Генрых Вагнер]] |- | Мастак-пастаноўшчык || [[Юрый Паўлавіч Альбіцкі|Юрый Альбіцкі]] |- | Гукааператар || [[Мікалай Дзмітрыевіч Ведзянееў|Мікалай Ведзянееў]] |- | Рэжысёр || [[Юрый Аляксандравіч Аксаненка|Юрый Аксаненка]] |- | Мантажор || М. Бадрэннікава |- | Мастак па касцюмам || [[Аляўціна Ягораўна Кавецкая|Аляўціна Кавецкая]] |- | Мастак-грымёр || Г. Храпуцкі |- | Рэдактар || Ю. Лакербай |- | Асістэнт рэжысёра || Р. Шаталава,<br /> Л. Сердзюкоў |- | Асістэнт аператара || [[Міхаіл Іванавіч Комаў|Міхаіл Комаў]],<br /> Е. Пчолкін |- | Асістэнт мастака || [[Іван Аляксандравіч Рагацень|Іван Рагацень]] |- | Дрэсура сабак || М. Ратнікаў |- | [[Дзяржаўны сімфанічны аркестр БССР]]<br /> Дырыжор || [[Віталь Вітальевіч Катаеў|Віталь Катаеў]] |- | Дырэктар || С. Тульман |} == Спасылкі == * [http://www.imdb.com/title/tt0199793/ Мы с Вулканом] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1969 года]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сабак]] qkpgglnm16e6ljbzyvrth5k24j6k619 0 187256 5160120 5143108 2026-07-02T04:10:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160120 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Жарабковічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Жарабковіцкі }} '''Жарабко́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žarabkovičy}}, {{lang-ru|Жеребковичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на рацэ [[Шавялёўка|Шавялёўцы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], чыгуначная [[Жарабковічы (прыпыначны пункт)|станцыя]] на лініі [[Асіповічы I]] — [[Русіно (станцыя)|Русіно]], праз аграгарадок праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|103}} [[Клецк]]—Ляхавічы. == Назва == Паходзіць напэўна ад мянушкі ''Жарабок'' (Жеребокъ) і вытворнага ад яе патроніма — імя па бацьку, пазней прозвішча. Цяпер болей вядомы версіі з [[Народная этымалогія|народнай этымалогіі]], адна выводзіць назву ад дзеяслова ''«жарабіць»'', які на мясцовай гаворцы значыць «выпас быдла», другая — ад коней, якіх тут быццам гадавалі для княжацкіх патрэб, калі паселішча належала [[Радзівілы|Радзівілам]]. Назва аднак вядома з часоў, калі цяперашняй мясцовай гаворкі пэўна яшчэ не было і да 14-гадовага перыяду належнасці паселішча [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], пра развітую конегадоўлю тут таксама няма звестак. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напісанне ў першым упамінанні [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]] — ''Жеребковичи''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} — С. 209.</ref>. Вядомы прынамсі з 1440—1447 года ў [[Клецкае княства|Клецкай воласці]], нададзеныя ''Григореви Петрищу'' (Рыгору Пятрышчу або Пятрышчу Рыгоравічу). Тады ж тры «чалавекі» — Васіль, сын яго Андрэй і Хадот, «у Жеребковичох» нададзены і нейкаму Пішчыку. Перад тым Рыгору Пятрышчу з Клецкай воласці былі нададзены шэсць «чалавек» [[Бортніцтва|бортнікаў]] — Дзямід, два Дабарэвічы, Палаўчын, Клімец і Трунец. Неўзабаве Пятрышча з братам таксама з Клецкай воласці атрымаў яшчэ Мірашава «месца» (напэўна, былы маёнтак нейкага Міраша), Левановічы і Цыцкавічы (напэўна, «чалавекі» з сем’ямі)<ref>LM № 3 (1440—1498). — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. — P. 56.</ref>. Да 1450-х гадоў Жарабковічы і [[Старыя Ляхавічы|Ляхавічы (напэўна, Старыя)]], належалі ўжо валынскаму баярыну Дзяніску Мукасеевічу, які памяняў іх з панам [[Івашка Ільініч|Іванам Іллінічам]] на яго замак [[Вільгір|Вельгар]] з «местам» і некалькімі «прыселкамі» ў Луцкім павеце<ref>''Собчук В. Д.'' Від коріння до крони : дослідж. з історії князів. і шляхет. родів Волині ХV — першої половини ХVII ст. — Кременець: [Кременец.-Почаїв. держ. іст.-архітектур. заповідник], 2014. — 506 c. : табл. — С. 179, заўв. 7.</ref>. Потым Жарабковіцкі маёнтак перайшоў як спадчына да пана [[Юрый Іванавіч Ільініч|Юрыя Іллініча]]. У 1525 годзе канцлер [[Альбрэхт Гаштольд]] аспрэчыў правы Іллініча на ўваходы ў пушчу Лесішча, якая паводле слоў Гаштольда належала да яго Ляхавіцкага маёнтка, у тым жа годзе ён нават забраў Жабрабковіцкі маёнтак у Іллініча. Загадам караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] маёнтак вернуты, а Гаштольд абавязаны кампенсаваць шкоды<ref name=":0">''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў… — С. 234.</ref>. Неўзабаве Юрый Іллініч памёр, пры падзеле яго спадчыны ў 1527 годзе Жарабковічы атрымаў сярэдні сын [[Станіслаў Юр’евіч Іллініч|Станіслаў]] і далучыў як «дварэц» да свайго Мірскага маёнтка. Правы Станіслава на Жарабковічы пацвердзіў гаспадар. Пасля смерці Станіслава ў 1531 годзе маёнтак перайшоў да старэйшага брата [[Ян Юр’евіч Іллініч|Яна]], які ў 1532 годзе прадаў Жарабковічы разам з маёнткам Малкава [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] за 1500 [[Капа (лікавая адзінка)|коп]] [[Грош|літоўскіх грошаў]]<ref name=":0" />. У 1537 годзе з дазволу бацькі [[Станіслаў Гаштольд]] запісаў Ляхавіцкі маёнтак з «дваром» Жарабковічы як [[Вена (права)|вена]] сваёй жонцы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Пасля смерці Станіслава ў 1542 годзе род [[Гаштольды|Гаштольдаў]] згас і іх асноўныя ўладанні як вымарачныя перайшлі на вялікага князя, гэта значыць дзяржаве<ref name="atlas1" />. Вяноўныя ж маёнткі засталіся Барбары, якая ў 1547 годзе ўзяла шлюб з каралём [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля смерці Барбары ў 1551 годзе яе маёнткі перайшлі ў асабістае ўладанне Жыгімонта Аўгуста. Кароль аддаваў Ляхавіцкае староства ў дзяржанне за пазыкі, першым дзяржаўцам быў [[Рыгор Грынькавіч Валовіч|Рыгор Валовіч]] (згадваецца ў снежні 1556). Ад 8 мая 1561 года<ref>Акты Виленской археографической комиссии: Том XXII. Акты Слонимского земского суда. — Вильна, 1895. — 535 с.</ref> за пазыку 3000 коп грошаў дзяржаву з дварамі Ляхавічы, Старыя Ляхавічы і Жарабковічы атрымаў [[Іван Аляксандравіч Солтан|Іван Солтан]]. Пры Солтане ў Ляхавіцкіх ўладаннях гаспадарскім рэвізорам Андрэем Ільгоўскім праведзена [[валочная памера]], матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Украіны ў Кіеве|ЦДГАУК]]<ref>ЦДIАУК, ф. 1 (Скарб коронний), оп. 1, спр. 2, арк. 334—359 зв.; Паводле: ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref>. Цягам ліпеня 1566 — снежня 1567 года, нягледзячы на супраціўленне Солтана, дзяржава яму была заменена, а Ляхавіцкая нададзена за службу «до двух животовъ» [[Уладзімір Сямёнавіч Забалоцкі|Уладзіміру Забалоцкаму]] і яго жонцы з правам на 6000 коп грошаў. У канцы 1569 — пачатку 1570 года загадам гаспадара Дзмітрам Сапегам і Вацлавам Шушынскім праведзена рэвізія, матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]]<ref>НГАБ. КМФ-18, воп. 1, спр. 48, арк. 356 адв. — 357 адв.; Паводле: ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста…</ref>. Ужо ў 1569—1571 гадах кароль забраў Ляхавіцкую воласць і ў Забалоцкага, каб абмяняць ''«замак Ляхавічы, двор Жарабковічы ў Навагародскім павеце, места Батокі, двор [[Крэтынга|Крэцінку]], 50 валок ў воласці Палангенскай у зямлі Жамойцкай»'' з віленскім кашталянам [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Янам Хадкевічам]] на яго ''«дзедзічныя маёнткі Свіслач, двор Грынкі, Янава, Валкаўшчызна»'' і Абчоўскую пушчу ў Ваўкавыскім павеце{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}<ref>''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref><ref>''Довнар-Запольский М. В.'' Государственное хозяйство… — С. 151—152. (са спасылкай: Кн. Зап. Лит. LIV, л. 63 и сл.)</ref>. Пасля 1567 года ў [[Новагародскі павет|Новагародскім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]<ref name="atlas1" />. Пасля смерці ў 1621 годзе [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]], у маі 1623 годзе яго ўладанні падзелены паміж спадчыннікамі — Ляхавіцкі маёнтак атрымала дачка Ганна Схаластыка, жонка [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Станіслава Сапегі]], пасля яе смерці ў 1625 годзе ўласнасць перайшла да [[Сапегі|Сапегаў]]. Пасля смерці [[Ежы Феліцыян Сапега|Ежы Феліцыяна Сапегі]] ў 1750 годзе, спадчыннікі спрабавалі выплаціць пазыкі і захаваць маёнтак, але ўрэшце ў 1760 годзе прадалі польнаму гетману [[Міхал Юзаф Масальскі|Міхалу Юзафу Масальскаму]]. У рэестры названы самі Ляхавічы і фальваркі Старыя Ляхавічы, Ажэвічы, Жарабковічы, Зубялевічы, Голдавічы, Мыслабаж, Літва і Вадзяжым. У 1775 годзе, праз стратэгічнае становішча Ляхавічаў, маёнтак цалкам перайшоў да дзяржавы, але ў 1790 годзе рашэнне скасавана і ўладанні вернуты [[Масальскія|Масальскім]]. Ад 1791 года, паводле новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, аказаліся ў [[Случарэцкі павет|Случарэцкім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. === Расійская імперыя === [[Файл:Stanisłaŭ Kazimier Kasakoŭski. Станіслаў Казімер Касакоўскі (XIX).jpg|міні|Партрэт [[Станіслаў Казімір Касакоўскі|Станіслава Казіміра Касакоўскага]] (1837—1905), ардыната Ляхавіцкага графства, у тым ліку ўладальніка Жарабковічаў у 2-й палове XIX — пачатку XX стагоддзяў.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскім павеце]] Мінскага намесніцтва. У 1793 годзе Ляхавіцкае графства перайшло ва ўладанне графаў [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. У складзе графства між іншых былі фальварак Жарабковічы (уключаў вёскі [[Зарытава]], [[Падлессе (Ляхавіцкі раён)|Падлессе Жарабковіцкае]]) і фальварак [[Гулічы]] (уключаў саму вёску Жарабковічы). Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) і адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] (1796) у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля 1861 года ў [[Ляхавіцкая воласць|Ляхавіцкай воласці]] Слуцкага павета. У 1876 годзе фальваркам Жарабковічы валодаў граф [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Станіслаў Станіславаў Касакоўскі, валодаў пасля пераходу спадчыны з 1873 года{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=78}}. === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] вёска ў прыфрантавой паласе, у лютым—снежні 1918 года пад акупацыяй войскаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Ляхавіцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. З чэрвеня 1919 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). У другой палове ліпеня 1920 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй, з другой паловы верасня — у кастрычніку зноў пад уладай Польшчы. ==== Пад уладай Польшчы ==== Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе Ляхавіцкай гміны [[Баранавіцкі павет (1919—1940)|Баранавіцкага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як [[Заходняя Беларусь]]. У вёсцы дзейнічала польская школа. У 1926 годзе ў вёсцы закладзены гурткі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), адкрыта беларуская бібліятэка{{sfn|Наша праўда|1927|с=3}}. У жарабковіцкі гурток БСРГ уваходзілі 42 сябры, старшынёй быў Дзмітрый Сільвестравіч Казаноўскі, сакратаром — Андрэй Емяльянавіч Глобаж, касірам — Фёдар Емяльянавіч Ждановіч{{Sfn|Памяць|1989|с=158}}. Жарабковіцкі гурток ТБШ аб’ядноўваў 12 чалавек, адначасова ўсе яны былі сябрамі БСРГ. Старшынёй гуртка быў Міхаіл Паўлавіч Новік, сакратаром — Сцяпан Паўлавіч Казаноўскі, касірам — Іван Андрэевіч Казаноўскі{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1926 годзе сяляне падалі дэкларацыю аб пераўтварэнні польскай школы ў беларускую{{sfn|Наша праца|1927|с=4}}, у выніку ўлады дазволілі выкладаць беларускую мову як прадмет, аднак на пасаду выкладчыка быў прызначаны [[Асаднікі|асаднік]]{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. Урокі беларускай мовы супадалі з урокамі закону божага, а дзеці часцей наведвалі ўрокі беларускай мовы, праз што яе выкладанне пазней забаранілі{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Некаторыя жыхары Жарабковічаў выступалі як артысты-аматары ў тэатральных пастаноўках, якія ладзіла ТБШ{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1928 годзе ў вёсцы была створана ячэйка [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), старшынёй якой стаў былы сябра гуртка БСРГ Андрэй Емяльянавіч Глобаж{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Таксама ў 1928 годзе навучэнцы [[Клецкая гімназія|Клецкай гімназіі]] Аляксей і Мікалай Грамакі стварылі ў вёсцы арганізацыю [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі|Камуністычнага саюза моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ){{Sfn|Памяць|1989|с=161}}. У 1930-х гадах у вёсцы дзейнічала [[Кааперацыя|кааперацыйнае]] таварыства «Змаганне»{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. У 1930 годзе ў дзень выбараў у сейм сябры КПЗБ і КСМЗБ арганізавалі ў вёсцы мітынг, на якім заклікалі галасаваць за [[Левыя (палітыка)|левых]] кандыдатаў{{Sfn|Памяць|1989|с=162}}. У 1933 годзе на год зняволення за «спеў камуністычных песень» былі асуджаны сяляне: Аляксей Раманюк, Міхась Зянюк, Міхась Войтуль, Аляксей Таранда, Міхась Яруць, Марыя Каляда і Вольга Ждановіч{{sfn|Беларуская крыніца|1933|с=3}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/253995/edition/242145|аўтар=|загаловак=Słowo. 1933, nr 300|год=1933-11-03|выданне=Biblioteka Jagiellońska, 3392 V czas.}}</ref>. У красавіку 1935 года ў сяброў КПЗБ і КСМЗБ вёскі Жарабковічы прайшлі масавыя вобыскі паліцыяй, праз дзень пасля допытаў у пастарунку і збіцця памёр камсамолец Анатоль Сяргеевіч Леваш, на ягоным пахаванні адбыўся масавы стыхійны мітынг{{Sfn|Памяць|1989|с=164}}. У 1935 годзе ў ветраку Праневічаў у Жарабковічах была створана падпольная друкарня КПЗБ{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. ==== БССР і незалежная Беларусь ==== 17 верасня 1939 года Жарабковічы [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняты]] Чырвонай Арміяй<ref name="atlas4.1">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 29.</ref>. 14 кастрычніка сялянскім камітэтам былі арыштаваны [[асаднікі]] Баляслаў Пік і Юзаф Прушынскі, пасля перадачы народнай міліцыі іх самасудна расстралялі<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/files/repression.pdf|загаловак=Масавыя рэпрэсіі ў СССР у гістарычных даследаваннях і калектыўнай памяці|адказны=Кандрацюк А., Смалянчук А|год=2018|месца=Мінск|выдавецтва=Зміцер Колас|старонкі=17|старонак=605|isbn=978-985-23-0033-9}}</ref>. Пазней у 1940 годзе [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсіі]] працягнуліся, за ранейшую сувязь з польскімі органамі былі арыштаваны і асуджаны да лагераў некалькі сялян<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2792803|title=Списки жертв — Воронович Алексей|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204194202/https://base.memo.ru/person/show/2792803|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2807566|title=Списки жертв — Казановский Павел Яковлевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203182115/https://base.memo.ru/person/show/2807566|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2844708|title=Списки жертв — Соколовский Николай Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204144322/https://base.memo.ru/person/show/2844708|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2859351|title=Списки жертв — Юруть Михаил Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204025437/https://base.memo.ru/person/show/2859351|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2857254|title=Списки жертв — Шкляник Илья Степанович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128083728/https://base.memo.ru/person/show/2857254|url-status=dead}}</ref>, арыштаваны і асуджаны на высылку сем’і асаднікаў Кавалькевічаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244474|title=Списки жертв — Ковалькевич Мария Александровна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=25 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125095721/https://base.memo.ru/person/show/1244474|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244473|title=Списки жертв — Ковалькевич Дануся Владимировна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204133952/https://base.memo.ru/person/show/1244473|url-status=dead}}</ref> (настаўнік)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2811493|title=Списки жертв — Ковалькевич Владислав Карлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204133946/https://base.memo.ru/person/show/2811493|url-status=dead}}</ref> і Чубакоўскіх (Чубаноўскіх)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252034|title=Списки жертв — Чубаковский Збижер Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145700/https://base.memo.ru/person/show/1252034|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252036|title=Списки жертв — Чубаковский Юрка Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145736/https://base.memo.ru/person/show/1252036|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252035|title=Списки жертв — Чубаковский Казимир Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145707/https://base.memo.ru/person/show/1252035|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252033|title=Списки жертв — Чубаковская Станислава Иосифовна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145727/https://base.memo.ru/person/show/1252033|url-status=dead}}</ref>. З 12 лістапада — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад 15 студзеня 1940 года — у Ляхавіцкім раёне [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], ад 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. У 1940 годзе створаны [[калгас]] імя Сталіна, які аб’ядноўваў 98 гаспадарак з 727 га ворыва{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецкай акупацыяй{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. 5 ліпеня 1944 года заняты Чырвонай Арміяй (падраздзяленнямі [[65-ы асобны танкавы полк|65-га асобнага танкавага палка]] і [[54-я гвардзейская стралковая дывізія|54-й гвардзейскай стралковай дывізіі]]). У 1948 годзе адноўлены калгас імя Сталіна, які аб’ядноўваў 35 гаспадарак, у снежні 1950 года да яго далучаны шэсць дробных навакольных калгасаў. Ад 8 студзеня 1954 года Жарабковічы ў складзе Брэсцкай вобласці, ад 16 ліпеня 1954 — у Падлескім сельсавеце. Калгас імя Сталіна 3 лістапада 1961 года перайменаваны ў «Беларусь». Падлескі сельсавет 3 ліпеня 1972 года зноў перайменаваны ў Жарабковіцкі сельсавет<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 ліпеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 23 (1361).</ref>{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. == Інфраструктура == [[Файл:Жеребковичи, Ляховичский район, Брестская область, Беларусь 08.jpg|міні|Забудова Жарабковічаў, 2023 г.]] [[Файл:Žarabkovicki Dom Kultury.JPG|thumb|міні|Жарабковіцкі Дом культуры.]] Станам на 2007 год планіровачна вёска складалася з трох просталінейных, паралельных, мерыдыяльных вуліц, да якіх з захаду далучаецца блізкая да шыротнай арыентацыі вуліца. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. Станам на 2020 год у паселішчы 7 вуліц — Кастрычніцкая, Лугавая, Мінская, Пушкіна, Садовая, Савецкая, Спакойная<ref>{{cite web|url=http://gzk.nca.by/0dbde7750b924944142f0de66337375c.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D1661%26setstreet%3D%26rand%3D0.3364542022413224|title=Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher=Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Станам на 1940 года ў вёсцы дзейнічалі пачатковая школа, клуб, медпункт, крама, тэлефон{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У 1970 годзе — цэнтр калгаса «Беларусь»{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Станам на 2007 год у Жарабковічах размяшчаліся выканкам сельсавета, філіял «Беларусбанк», дзіцячы сад, 2 крамы, аддзяленне «Белпошта», фельчарска-акушэрскі пункт, сярэдняя школа імя Міхаіла Мінкевіча{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, бібліятэка, Дом культуры, комплексны прыёмны пункт{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. [[Файл:Vystava narodna-pobytavaj kultury ŭ Žarabkovickim Domie Kultury.JPG|thumb|міні|злева|Сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры ў Жарабковіцкім Доме культуры.]] ;Дом Культуры На базе Дома культуры праходзяць асноўныя культурныя мерапрыемствы вёскі — канцэрты, дыскатэкі, творчыя выступленні і вечары. Таксама дзейнічае шэраг гурткоў, у тым ліку беларускай народнай песні, [[беларускія народныя танцы|народнага танцу]], тэатральны, развіцця дзіцячай творчасці і іншыя. Размешчана сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры — [[ручнік]]оў, сельскагаспадарчых і побытавых прылад, іншых рэчаў. Частка мерапрыемстваў, пераважна дзіцячых, адбываецца ў будынках мясцовай школы і дзіцячага саду. == Насельніцтва == * 1847 год — у вёсцы 37 двароў, 277 жыхароў, 27 валок; у фальварку (разам з Зарытавым і Падлессем) 58 двароў, 521 жыхар, 37,5 валок{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1897 год — у вёсцы 72 двары, 532 жыхары; у маёнтку 2 будынкі, 31 жыхар{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1909 год — у вёсцы 108 двароў, 652 жыхары; у маёнтку 6 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1921 год — у вёсцы 119 двароў, 619 жыхароў; у фальварку 3 дамы, 30 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1940 год — у вёсцы 127 двароў, 681 жыхар, у былым фальварку 88 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1959 год — 519 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1970 год — 617 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2002 год — 238 двароў, 670 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2005 год — 237 двароў, 620 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2014 год — 250 двароў, 681 жыхар * 2019 год — 532 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-10-12}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Сільвестравіч Арэшка]] (нар. 1923) — дзеяч беларускай эміграцыі, хімік. * [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч]] (1934—2021) — беларускі [[антрапалогія|антраполаг]]. * [[Генадзь Мікалаевіч Праневіч]] (1950—2017) — беларускі літаратурны крытык, паэт, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Анатоль Іванавіч Станкевіч]] (1937—1999) — беларускі паэт. == Мемарыялы == * У цэнтры Жарабковічаў пахаваны 14 воінаў Чырвонай (пазней Савецкай) арміі, загінулых ў 1941 і 1944 гадах, у 1957 годзе на магіле ўстаноўлены помнік — скульптура салдата{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. * На могілках пахаваны 14 вяскоўцаў, расстраляных акупантамі летам 1941 года, у 1965 годзе на магіле ўстаноўлены абеліск{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, які ў 2010-х гадах дэмантавалі, паставіўшы замест яго сучасны магільны камень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў у Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI стст.: радавод, гербы, уладанні. — Мір: Музей «Замкавы комплекс „Мір“», 2015. — 373 с., іл., карта. * ''Довнар-Запольский М. В.''<nowiki> Государственное хозяйство великого княжества Литовского при Ягеллонах : Т. 1. — Киев : тип. Имп. Ун-та св. Владимира, АО печ. и изд. дела Н.Т. Корчак-Новицкого, 1901. — VIII, 807, [3], V-CXII, II с., 1 л. табл.</nowiki> * {{Крыніцы/ГВБ|4-2|Жарабковічы|273—274}} * ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич, литовский староста, королевский слуга: европейская карьера В. С. Заболоцкого [Текст] / К. Ю. Ерусалимский // Российская история. — 2011. — N 4. — С. 88—102. — Библиогр. в примеч. — Примеч.: с. 99—102. — ISSN 0869-5687. * Ёсць край такі [Тэкст] : гістарычна-літаратурная хроніка / рэд.-склад. [[Уладзімір Лаўрэнаў|У. М. Лаўрэнаў]]. — [Б. м.] : Баранавіцкая ўзбуйненая друкарня, 2003. — 427 с. — ISBN 985-6676-41-X. * ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста адносна ўласных гаспадарскіх (вялікакняскіх) маёнткаў пасля заключэння Люблінскай уніі 1569 г. (два дакументы з 52-й Кнігі запісаў Метрыкі ВКЛ) // Metriciana. Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага княства Літоўскага. Т. 3. — Мн., 2004. — С. 35—56. * {{h|Памяць|1989| {{Крыніцы/Памяць/Ляхавіцкі раён}} }} * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал=|спасылка=|адказны=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Типографія Губернскаго Правленія|год=1877|том=|старонкі=|старонак=187|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|779|Żerebkowicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} === Перыёдыка === * {{артыкул|аўтар=Той самы.|загаловак=Культурна-асьветная праца на вёсцы (Баранавіцкі пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_prauda_-_redaktar-vydaviec_S_Tataryn_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-11.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праўда|Наша праўда]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=11|старонкі=3—4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праўда|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=З краю. Судзілі сялян|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-44.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Беларуская крыніца|Беларуская крыніца]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1933|выпуск=|том=|нумар=44 (543)|старонкі=3|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Беларуская крыніца|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=Дэклярант.|загаловак=Барацьба за родную школу. (в. Жарабковічы, Баранавіцкага пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_praca_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-06.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праца]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=6|старонкі=4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праца|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Žarabkovičy}} {{Жарабковіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Жарабковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Жарабковічы| ]] eikdq6g7bftxfgu2x7wv750k4fdzsf2 0 192019 5160195 5136647 2026-07-02T09:36:59Z ~2026-37812-56 170588 Дададзены мапы Найбуйнейшыя народы Беларусі паводле перапісу 2019 года па раёнах і гарадах абласнога падпарадкавання 5160195 wikitext text/x-wiki '''[[Насельніцтва Беларусі]]''' — агульнасць людзей, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://myfin.by/wiki/term/naselenie-belarusi Население Беларуси]{{ref-ru}}</ref>. Апошні [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс насельніцтва Беларусі]] быў праведзены ў 2019 годзе. == Колькасць == [[Файл:Belarus population.svg|міні|300пкс|Колькасць насельніцтва Беларусі 1960—2017 гг.]] На 1 студзеня 2025 года ў Беларусі пражывала '''9 109 280''' чалавек (паводле ацэнкі [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта]])<ref name="onl">[https://people.onliner.by/2025/03/28/naselenie-belarusi Население Беларуси за год уменьшилось, но в Минске — прирост]{{ref-ru}}</ref>. == Нацыянальны склад == Паводле перапісу насельніцтва 2019 года<ref>[https://new.cisstat.org/documents/20143/415623/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C.pdf/f9643793-204c-aeff-2d2e-ce92dd526d4d?t=1643201279185 Национальный состав населения Республики Беларусь, 2020]{{ref-ru}}</ref>: * [[беларусы]] — 84,9 % * [[Рускія ў Беларусі|рускія]] — 7,5 % * [[Палякі на Беларусі|палякі]] — 3,1 % * [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 1,7 % {|class="graytable" style="text-align:center" |- |+Найбуйнейшыя народы Беларусі паводле перапісу 2019 года па раёнах і гарадах абласнога падпарадкавання |- | [[Файл:Belarusians in Belarus (2019).png|150px]] | [[Файл:Russians in Belarus (2019).png|150px]] | [[Файл:Poles in Belarus (2019).png|150px]] | [[Файл:Ukrainians in Belarus (2019).png|150px]] |- | Беларусы | Рускія | Палякі | Украінцы |} == Размяшчэнне == Па рэгіёнах Рэспублікі Беларусь насельніцтва размеркавана наступным чынам (на 1 студзеня 2025 года)<ref name="onl" />: * [[Мінск]] — 1 996 730 чалавек * [[Брэсцкая вобласць]] — 1 299 912 чалавек * [[Віцебская вобласць]] — 1 072 063 чалавек * [[Гомельская вобласць]] — 1 327 973 чалавек * [[Гродзенская вобласць]] — 984 880 чалавек * [[Магілёўская вобласць]] — 971 365 чалавек * [[Мінская вобласць]] — 1 456 357 чалавек == Нарадзілася/Памёрла == [[Файл:Belarus mortality.png|міні|300пкс|[[Смяротнасць]], 1950—2011 гады.]] Калі ў 2016 годзе ў Беларусі нарадзіліся 117 779 дзяцей, то ў 2024 толькі 58 938 — нараджальнасць у краіне за восем гадоў скарацілася амаль удвая. Такое падзенне сведчыць пра пра сур’ёзны дэмаграфічны крызіс. Статыстыка па смяротнасці з 2020 па 2023 гады не публікавалася. У 2024 годзе памерлі 115 124 беларусаў (з іх найбольшая колькасць у Мінскай вобласці — 19 190 чалавек)<ref>[https://tochka.by/articles/life/belstat_vpervye_za_pyat_let_pokazal_dannye_po_smertnosti_v_belarusi/ Белстат впервые за пять лет показал данные по смертности в Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. === Самагубствы === У Беларусі за першыя шэсць месяцаў 2024 года зарэгістравана 596 суіцыдаў — гэта значыць 6,5 выпадкаў на 100 тысяч насельніцтва. У пачатку 2000-х гадоў гэты паказчык складаў больш за 20 на 100 тысяч. Устойлівая тэндэнцыя апошніх 20 гадоў дазволіла Беларусі перайсці з катэгорыі краін з сярэдневысокім паказчыкам у катэгорыю з сярэдненізкім і нізкім паказчыкам. У той жа час часцей сталі здзяйсняць самагубствы беларускія дзеці і падлеткі — паказчык у першай палове 2024 года павялічыўся на 40 %. Найбольшы ўзровень суіцыдаў сярод насельніцтва зарэгістраваны ў Мінску, найменшы — у Мінскай вобласці<ref>[https://thinktanks.pro/publication/2025/01/17/pochemu-v-belarusi-uchastilis-podrostkovye-samoubistva.html Почему в Беларуси участились подростковые самоубийства?]{{ref-ru}}</ref>. == Шлюбнасць == Паводле звестак афіцыйнай статыстыкі, у 2024 годзе ў Беларусі было зарэгістравана<ref>[https://myfin.by/article/zhizn/skolko-brakov-i-razvodov-zaregistrirovali-v-belarusi-v-2024-godu-36737 Национальный статистический комитет опубликовал информацию о браках и разводах в Беларуси в 2024 году]{{ref-ru}}</ref>: * шлюбаў — 46 242 * разводаў — 34 866 Сярэдні ўзрост тых, хто ўпершыню ўзяў шлюб: у жанчын — 26,7 года, у мужчын — 28,9 года. Больш за ўсё разводаў прыходзілася на перыяды сумеснага жыцця ад 1 да 4 гадоў і ад 5 да 9 гадоў. == Міграцыя == [[Файл:Belarus migration saldo.png|міні|300пкс|Перасяленцаў на тысячу жыхароў, 1950—2011 гады.:<br />{{Легенда|#ffaec9|прыток}}{{Легенда|#99d9ea|адток}}]] === Эміграцыя з Беларусі === {{Асноўны артыкул|Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года}} Паводле звестак [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], у 2021—2022 гадах больш за 200 тысяч грамадзян пакінулі Беларусь<ref>[https://sputnik.by/20240118/mvd-v-20212022-godakh-iz-belarusi-uekhali-bolee-200-tysyach-grazhdan-1082911609.html В министерстве заявили, что республика всегда открыта для возвращения уехавших граждан]{{ref-ru}}</ref>. === Іміграцыя ў Беларусь === {{Асноўны артыкул|Іміграцыя ў Беларусь}} Станам на 31 снежня 2023 на ўліку ў тэрытарыяльных органах унутраных спраў было больш за 217 тысяч замежнікаў, у тым ліку<ref>[https://e-cis.info/cooperation/3958/117929/ Миграционная ситуация в Республике Беларусь за 2023 год]{{ref-ru}}</ref>: * маюць дазвол на часовае пражыванне — больш за 48 тысяч; * пастаянна пражываюць у Беларусі — больш за 168 тыс. Больш за 2,5 тысячы замежнікаў атрымалі беларускае грамадзянства ў 2024 годзе<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/grazhdane-kitaya-i-rossii-bolee-2-5-tys-inostrantsev-poluchili-belorusskiy-pasport-v-2024-godu Более 2,5 тыс. иностранцев получили белорусский паспорт в 2024 году]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. == Узрост == [[Файл:Belarus 2023 population pyramid.svg|міні|300пкс]] На 1 студзеня 2024 года сярэдні ўзрост беларусаў складае 41,5 года, прычым<ref name="плакат">[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/oficial_statistika/2024/naselenie_2024.pdf Население Республики Беларусь на 1 января 2024 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250715014402/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/oficial_statistika/2024/naselenie_2024.pdf |date=15 ліпеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>: * сярэдні ўзрост мужчын – 38,7 года * сярэдні ўзрост жанчын – 43,9 года Колькасць насельніцтва па асноўных узроставых групах<ref name="плакат" />: * маладзей працаздольнага ўзросту – 1 600 236 чалавек * працаздольнага ўзросту – 5 353 585 чалавек * старэй працаздольнага ўзросту – 2 202 157 чалавек Таксама ў 2024 годзе ў краіне пражывала звыш 600 чалавек, чый узрост перавысіў больш за 100 гадоў<ref>[https://belta.by/society/view/tri-zhitelja-belarusi-dostigli-vozrasta-110-let-661252-2024/ Три жителя Беларуси достигли возраста 110 лет]{{ref-ru}}</ref>. == Урбанізацыя == [[Файл:Belarus - urban and rural population dynamics.png|міні|300пкс|Гарадское і сельскае насельніцтва, 1939—2012 гадоў:<br />{{Легенда|#4f81bd|сяляне}}{{Легенда|#c0504d|гарадскія}}]] На 1 студзеня 2025 года 79 % насельніцтва — гарадскія жыхары, а 21 % — сельскія. Доля гараджан расце, але гэта не значыць, што гарады дадаюць у людзях — яны проста губляюць іх павольней, чым вёскі. На працягу 2024 года колькасць гарадскога насельніцтва скарацілася на 15,6 тыс. чалавек (-0,2 %), тады як сельскага — адразу на 31,1 тыс. (-1,59 %)<ref>[https://officelife.media/article/61733-o-kakikh-vyzovakh-govorit-demografiya-belarusi/ Городская страна — не значит растущая]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://telegra.ph/Demografiya-2024-03-28 Демография-2024: в каких районах и городах сократилось население, а в каких — выросло]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://primenews.by/wp-content/uploads/2024/03/uffrnge0ue8w5xizr44cc8qwaxwpk4a6.pdf Численность населения на 1 января 2024 г.]{{ref-ru}}</ref>. == Мова == {{main|Мовы Беларусі}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Родная мова і мова хатніх зносін паводле перапісаў насельніцтва<ref>[https://geopolitika.cfuv.ru/wp-content/uploads/2021/03/%D0%A2%D0%BE%D0%BC-6-16%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-4-2020-2-66-82.pdf Современная языковая ситуация в Белоруссии и её динамика в постсоветский период]{{ref-ru}}</ref> |- ! rowspan="2" |Год перапісу || colspan="2" | родная мова || colspan="2" | мова хатніх зносін |- ! беларуская || руская || беларуская || руская |- | 1989 || 65,6 || 31,9 || — || — |- | 1999 || 73,7 || 21,9 || 36,7 || 62,8 |- | 2009 || 53,2 || 41,5 || 23,4 || 70,2 |- | 2019 || 54,1 || 42,3 || 26,0 || 71,4 |} == Пол == Паводле перапісу ў кастрычніку 2009 года ў краіне пражывала 4420 тысяч [[мужчына]]ў і 5068 тысяч [[жанчына|жанчын]]. За 10 гадоў між перапісамі 1999 і 2009 гадоў праз рост смяротнасці мужчын у працаздольным узросце іх лік зменшыўся на 6,3 %, а доля ў суадносінах да жанчын скарацілася з 1:1,129 да 1:1,15. Колькасць жанчын таксама скарацілася (на 4,6 %). На 2009 год праз актыўнае [[перасяленне]] вясковых дзяўчат у горад там мужчыны колькасна пераважалі ва ўзросце да 27 гадоў, у вёсцы — да 56 гадоў<ref name="zviazda"/>. == Дынаміка == З 1994 года, калі насельніцтва краіны дасягнула 10243,5 тысяч чалавек, у Беларусі адзначаецца выміранне жыхароў ([[дэпапуляцыя]])<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Святлана Бусько]].|загаловак=Анатоль Тозік: «Зваротная сувязь з насельніцтвам вельмі важная для ўраду»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=113458|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=22 чэрвеня 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2013-06-22 114 (27479)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/113457/22cher-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306045146/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=113458|archivedate=6 сакавіка 2016}}</ref>. За 25 гадоў насельніцтва паменшылася на 750 тысяч, што суправаджалася памяншэннем колькасці рускіх (—557 тысяч паміж 1989 і 2009), палякаў (—123 тысяч), ўкраінцаў (—132 тысяч) і яўрэяў (—99 тысяч). Гэта раўнасільна таму, што Беларусь страціла два абласныя цэнтры краіны — [[Гомель]] і [[Брэст]], і вярнулася ў [[1978]] год. За апошнія 30 гадоў адбылося даволі інтэнсіўнае пераразмеркаванне вясковага і гарадскога насельніцтва, амаль па працэнту штогод на карысць горада. Імавернасць застацца на месцы свайго нараджэння для 20—24-гадовых беларускіх гараджан пад канец 1960-х складала 0,88, для вяскоўцаў — толькі 0,26. Пад канец 1990-х розніца павялічылася адпаведна да 0,92 і 0,22. З кожным годам пагаршаецца здароўе людзей, асабліва немаўлят. Так, колькасць упершыню захварэлых на сардэчна-сасудзістыя захворванні штогод павялічваецца на 3—4 адсоткі (звесткі на 2004 год), такая ж карціна з злаякаснымі захворваннямі<ref name=mikulich>{{кніга|аўтар=[[Аляксей Мікуліч]]|загаловак=Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу|месца=Мн.|выдавецтва=Тэхналогія|год=2005|старонак=138|isbn=985-458-122-5}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ '''Колькасць насельніцтва на Беларусі па гадах''' |- |+align="bottom"| |- ! Час падліку !! Колькасць насельніцтва, <br />тыс. !! Прырост/змяншэнне, <br />тыс. (за папярэдні год) !! Гарадское (%) |- | [[XIV стагоддзе]] || ≈1 000<ref name="18-2, 90">{{Крыніцы/БелЭн|18-2}} С. 90</ref> || — || — |- | [[1650]] || 2 900<ref name="АГБ">Атлас: Гісторыя Беларусі, XVI—XVIII стст. [Карты]. — {{Мн.}}: Выд. цэнтр БДУ, 2005. — 28 с. ISBN 985-476-309-9 — С. 19</ref>|| — || — |- | [[1667]] || ≈1 400<ref name="АГБ"/><ref>Насельніцтва [[ВКЛ]]. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну 1654—1667 гадоў]] загінуў кожны другі жыхар Літвы: 1,5 мільёна з 2,9 мільёнаў, што жылі ў [[1650]] годзе. Насельніцтва Літвы дасягнула сваёй даваеннай колькасці толькі ў [[1772]] годзе, праз 105 гадоў.</ref> || — || — |- | [[1700]] || 2 200<ref name="АГБ"/><ref>Насельніцтва [[ВКЛ]] на пачатку [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ([[1700]]—[[1721]]).</ref> || — || — |- | [[1717]] || 1 500<ref name="АГБ"/><ref>Страты ВКЛ у [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайне]] ([[1700]]—[[1721]]) склалі 700 тысяч чалавек.</ref> || — || — |- | [[1772]] || 2 900<ref name="АГБ"/> || — || — |- | [[1811]] || 3 800<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа р">У сучасных межах. Паводле рэвізій Расійскай імперыі.</ref> || — || — |- | [[1863]] || 4 200<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа р"/> || — || — |- | [[1897]] || 6 673<ref name="18-2, 92">{{Крыніцы/БелЭн|18-2}} С. 92</ref> || — || 13,5 |- | [[1913]] || 6 899,1<ref name="18-2, 92"/> || — || 14,3 |- | [[1914]] || 7 500<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа">У сучасных межах.</ref> || — || — |- | [[1917]] || 6 900<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа"/> || — || — |- | [[1921]] || 6 700<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа"/> || — || — |- | [[1926]] || 4 986,0<ref name="18-2, 92"/><ref>У межах да [[17 верасня]] [[1939]] года</ref> || — || 17,0 |- | [[1939]] || 8 912,2<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа"/>/≈11 000<ref name="18-2, 91">{{Крыніцы/БелЭн|18-2|||91}}</ref><ref>У межах 1939 года.</ref>|| — || 20,8/— |- | [[1940]] || 9 046,1<ref name="18-2, 92"/><ref>У [[1940]] годзе, упершыню за ўсю гісторыю Беларусі, колькасць насельніцтва перавысіла 9 мільёнаў чалавек.</ref> || +133,9 || 21,3 |- | [[1 студзеня]] [[1941]] || 10 454,9<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа в">У межах 1941 года.</ref>|| — || — |- | [[1941]] || 9 092,0<ref name="18-2, 92"/> || +45,9 || 21,7 |- | [[22 чэрвеня]] [[1941]] || 9 200<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа"/>/10 528<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа в"/>|| — || — |- | [[1945]] || ≈7 700<ref>Агульныя страты насельніцтва [[БССР]] за гады [[Другая Сусветная вайна|вайны]] — каля 1,3 мільёнаў чалавек (каля 800 тысяч яўрэяў і 500 тысяч беларусаў). Дадзеныя дэмаграфіі выразна паказваюць, што ў вайну загінуў кожны шосты жыхар рэспублікі, і дзве трэці загінулых — яўрэі. Пасля [[1945]] года даваеннай колькасці насельніцтва БССР змагла дасягнуць толькі праз 25 гадоў, у [[1970]] годзе.</ref> || — || 22,2 |- | [[1950]] || 7 709,0<ref name="18-2, 92"/> || — || 21,0 |- | [[1951]] || 7 781,1<ref name="18-2, 92"/> || +72,1 || 22,2 |- | [[1952]] || 7 748,7<ref name="18-2, 92"/> || +32,4 || 23,6 |- | [[1953]] || 7 693,4<ref name="18-2, 92"/> || +55,3 || 24,7 |- | [[1954]] || 7 685,6<ref name="18-2, 92"/> || −7,8 || 25,9 |- | [[1955]] || 7 757,2<ref name="18-2, 92"/> || +71,6 || 26,6 |- | [[1956]] || 7 850,2<ref name="18-2, 92"/> || +93 || 27,0 |- | [[1957]] || 7 910,0<ref name="18-2, 92"/> || +59,8 || 27,8 |- | [[1958]] || 7 961,6<ref name="18-2, 92"/> || +51,6 || 29,0 |- | [[1959]] || 8 055,7<ref name="18-2, 92"/> || +94,1 || 30,8 |- | [[1960]] || 8 147,4<ref name="18-2, 92"/> || +91,7 || 32,0 |- | [[1961]] || 8 233,3<ref name="18-2, 92"/> || +85,9 || 33,3 |- | [[1962]] || 8 335,2<ref name="18-2, 92"/> || +101,9 || 34,4 |- | [[1963]] || 8 435,4<ref name="18-2, 92"/> || +100,2 || 35,4 |- | [[1964]] || 8 479,8<ref name="18-2, 92"/> || +44,4 || 36,5 |- | [[1965]] || 8 557,9<ref name="18-2, 92"/> || +78,1 || 37,5 |- | [[1966]] || 8 655,7<ref name="18-2, 92"/> || +97,8 || 38,5 |- | [[1967]] || 8 761,8<ref name="18-2, 92"/> || +106,1 || 39,6 |- | [[1968]] || 8 838,7<ref name="18-2, 92"/> || +76,9 || 40,8 |- | [[1969]] || 8 915,0<ref name="18-2, 92"/> || +76,3 || 42,1 |- | [[1970]] || 8 992,2<ref name="18-2, 92"/> || +77,2 || 43,3 |- | [[1971]] || 9 048,7<ref name="18-2, 92"/> || +56,5 || 44,4 |- | [[1972]] || 9 118,1<ref name="18-2, 92"/> || +69,4 || 45,7 |- | [[1973]] || 9 182,4<ref name="18-2, 92"/> || +64,3 || 47,1 |- | [[1974]] || 9 251,4<ref name="18-2, 92"/> || +69 || 48,5 |- | [[1975]] || 9 317,2<ref name="18-2, 92"/> || +65,8 || 49,9 |- | [[1976]] || 9 360,5<ref name="18-2, 92"/> || +43,3 || 51,2<ref>У [[1976]] годзе, упершыню за ўсю гісторыю Беларусі, колькасць гарадскога насельніцтва склала больш за 50 %.</ref> |- | [[1977]] || 9 406,2<ref name="18-2, 92"/> || +45,7 || 52,4 |- | [[1978]] || 9 463,5<ref name="18-2, 92"/> || +57,3 || 53,6 |- | [[1979]] || 9 532,5<ref name="18-2, 92"/> || +69 || 54,9 |- | [[1980]] || 9 591,8<ref name="18-2, 92"/> || +59,3 || 55,9 |- | [[1981]] || 9 662,9<ref name="18-2, 92"/> || +71,1 || 57,0 |- | [[1982]] || 9 736,1<ref name="18-2, 92"/> || +73,2 || 58,0 |- | [[1983]] || 9 800,6<ref name="18-2, 92"/> || +64,5 || 59,1 |- | [[1984]] || 9 869,4<ref name="18-2, 92"/> || +68,8 || 60,2 |- | [[1985]] || 9 929,0<ref name="18-2, 92"/> || +59,6 || 61,2 |- | [[1986]] || 9 986,4<ref name="18-2, 92"/> || +57,4 || 62,2 |- | [[1987]] || 10 042,8<ref name="18-2, 92"/><ref>У [[1987]] годзе, упершыню за ўсю гісторыю Беларусі, колькасць насельніцтва перавысіла 10 мільёнаў чалавек.</ref>|| +56,4 || 63,2 |- | [[1988]] || 10 089,7<ref name="18-2, 92"/>|| +46,9 || 64,3 |- | [[1989]] || 10 151,8<ref name="18-2, 92"/>|| +62,1 || 65,4 |- | [[1990]] || 10 188,9<ref name="18-2, 92"/>|| +37,1 || 66,1 |- | [[1991]] || 10 189,8<ref name="18-2, 92"/>|| +0,9 || 66,8 |- | [[1992]] || 10 198,3<ref name="18-2, 92"/>|| +8,5 || 67,2 |- | [[1993]] || 10 234,6<ref name="18-2, 92"/>|| +36,3 || 67,4 |- | [[1994]] || 10 243,5<ref name="18-2, 92"/><ref>У сучасных межах. Самая вялікая колькасць насельніцтва Беларусі за ўсю гісторыю.</ref>|| +8,9 || 67,6 |- | [[1995]] || 10 177,3<ref name="belstat1">[http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions/1.php Колькасць насельніцтва па абласцях і гораду Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130829102052/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions/1.php |date=29 жніўня 2013 }}</ref>|| −66,2 || 68,1 |- | [[1996]] || 10 141,9 || −35,4 || 68,4 |- | [[1997]] || 10 093,0 || −48,9 || 68,8 |- | [[1998]] || 10 045,2 || −47,8 || 69,3 |- | [[1999]] || 10 019,5 || −25,7 || 69,7 |- | [[2000]] || — || — || — |- | [[2001]] || 9 956,7<ref name="belstat1"/> || −62,8 || 70,1 |- | [[2002]] || 9 900,4<ref name="belstat1"/> || −56,3 || 70,5 |- | [[2003]] || 9 830,7<ref name="belstat1"/> || −69,7 || 70,9 |- | [[2004]] || 9 762,8<ref name="belstat1"/> || −67,9 || 71,3 |- | [[2005]] || 9 697,5<ref name="belstat1"/> || −65,3 || 71,8 |- | [[2006]] || 9 630,4<ref name="belstat1"/> || −67,1 || 72,2 |- | [[2007]] || 9 579,5<ref name="belstat1"/> || −50,9 || 72,7 |- | [[2008]] || 9 542,4<ref name="belstat1"/> || −37,1 || 73,2 |- | [[2009]] || 9 513,6<ref name="belstat1"/> || −28,8 || 73,9 |- | [[2010]] || 9 500,0<ref name="belstat1"/> || −13,6 || 74,5 |- | [[2011]] || 9 481,2<ref name="belstat1"/> || −18,8 || 75,1 |- | [[2012]] || 9 465,2<ref name="belstat1"/> || −16,0 || 75,8 |- | [[2013]] || 9 463,8<ref name="belstat1"/> || −1,4 || 76,3 |- | [[2014]] || 9 468,2<ref name="belstat1"/> || +4,4 || 76,8 |- | [[2015]] || 9 480,9<ref name="belstat1"/> || +12,7 || 77,2 |- | [[2016]] || 9 498,4<ref name="belstat1"/> || +17,5 || 77,6 |- | [[2017]] || 9 504,7<ref name="belstat1"/> || +6,3 || 77,9 |- | [[2018]] || 9 491,8<ref name="belstat1"/><ref>[http://blr.belta.by/infographica/view/naselnitstva-belarusi-6990/ blr.belta.by]</ref> || −12,9 || 78,1 |- | [[2019]] || 9 429,2<ref name="belstat1"/> || −62,6 || 78,4 |- | [[2020]] || 9 410,2<ref name="belstat.gov.by"/> || −19 || 77,6 |- | [[2021]] || 9 349,6<ref name="belstat.gov.by"/> || −60,6 || 77,9 |- | [[2022]] || 9 255,5<ref name="belstat.gov.by"/> || −94,1 || 78,1 |- | [[2023]] || 9 200,6 || || |- | [[2024]] || 9 156 || || |} == Шчыльнасць == Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (дадзеныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). <gallery perrow="4" widths="600px" heights="360px"> File:Плотность населения Беларуси по муниципальным образованиям в 2016 году.jpg|thumb|Шчыльнасць насельніцтва Беларусі па раёнах на 2016 г. </gallery> {{-}} == Дадатковыя звесткі == {{Асноўны артыкул|Гарады Беларусі|Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Сельскія населеныя пункты Беларусі}} На пачатак 2026 года ў Беларусі<ref>[https://virtualbrest.ru/news177889.php Сколько населенных пунктов в Беларуси]{{ref-ru}}</ref>: * 115 гарадоў * 85 [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкаў гарадскога тыпу]] * 22 973 сельскіх населеных пунктаў == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://ostro.by/society/lukashenka-hocha-padvoits-naselnitstva-belarusi-shto-z-getaga-atrymaetstsa/ Лукашэнка хоча падвоіць насельніцтва Беларусі: што з гэтага атрымаецца?]{{Недаступная спасылка}} Ostro.by {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Насельніцтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Дэмаграфія]] qid5ext9l7htmtjjtc2zq5tzrwc10ax 100 193443 5160033 5159530 2026-07-01T15:51:58Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5160033 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|2026-06-29T08:37:38Z|~2026-37208-86}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|2026-06-28T09:20:41Z|~2026-37290-08}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|2026-06-27T17:50:27Z|~2026-36917-71}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лакаматыў (стадыён, Брэст)|2026-06-13T07:09:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён ільнокамбіната (Орша)|2026-06-13T06:54:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Орша)|2026-06-13T06:47:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5u8844yftebhrztlb8t1eljwlue5idk 0 194684 5160244 5056005 2026-07-02T11:29:29Z HyBoxwood 141319 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 5160244 wikitext text/x-wiki {{інфармацыйны спіс}} Ніжэй у алфавітным парадку прадстаўлены '''[[герб]]ы''' (ці аналагічныя ім сімвалы) [[дэ-факта]] незалежных дзяржаў (у тым ліку [[непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|непрызнаных і часткова прызнаных дзяржаў]] і дзяржавападобных утварэнняў). __NOTOC__ {{compactTOC}} == Спіс гербаў прызнаных дзяржаў == === А === <gallery> Выява:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|<center>[[Герб Аўстраліі|Герб]] [[Аўстралія|Аўстраліі]] Выява:Austria Bundesadler.svg|<center>[[Герб Аўстрыі|Герб]] [[Аўстрыя|Аўстрыі]] Выява:Coat of arms of Azerbaijan.svg|<center>[[Герб Азербайджана|Герб]] [[Азербайджан]]а Выява:Coat of arms of Albania.svg|<center>[[Герб Албаніі|Герб]] [[Албанія|Албаніі]] <!--Выява:Seal_of_Algeria.svg|<center>[[Эмблема Алжыра|Эмблема]] [[Алжыр]]а файл выдалены--> Выява:Coat of arms of Angola.svg|<center>[[Эмблема Анголы|Эмблема]] [[Ангола|Анголы]] Выява:Coat of arms of Andorra.svg|<center>[[Герб Андоры|Герб]] [[Андора|Андоры]] Выява:Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg|<center>[[Герб Антыгуа і Барбуды|Герб]] [[Антыгуа і Барбуда|Антыгуа і Барбуды]] Выява:Coat of arms of Argentina.svg|<center>[[Герб Аргенціны|Герб]] [[Аргенціна|Аргенціны]] Выява:Coat of arms of Armenia.svg|<center>[[Герб Арменіі|Герб]] [[Арменія|Арменіі]] Выява:Coat of arms of the United Arab Emirates.svg|<center>[[Герб Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў|Герб]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] Выява:National_emblem_of_Oman.svg|<center>[[Эмблема Амана|Эмблема]] [[Аман]]а </gallery> === Б === <gallery> Выява:Coat of arms of Bahamas.svg|<center>[[Герб Багамскіх Астравоў|Герб]] [[Багамскія Астравы|Багамскіх Астравоў]] Выява:Coat of arms of Bangladesh.svg|<center>[[Герб Бангладэш|Герб]] [[Бангладэш]]а Выява:Coat of arms of Barbados (2).svg|<center>[[Герб Барбадаса|Герб]] [[Барбадас]]а Выява:Coat of arms of Bahrain.svg|<center>[[Герб Бахрэйна|Герб]] [[Бахрэйн]]а Выява:Coat of arms of Belarus.svg|<center>[[Герб Беларусі|Герб]] [[Беларусь|Беларусі]] Выява:Coat of arms of Belize.svg|<center>[[Герб Беліза|Герб]] [[Беліз]]а Выява:Great Coat of Arms of Belgium.svg|<center>[[Герб Бельгіі|Герб]] [[Бельгія|Бельгіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Benin.svg|<center> [[Герб Беніна|Герб]] [[Бенін]]а Выява:Coat of arms of Bulgaria.svg|<center>[[Герб Балгарыі|Герб]] [[Балгарыя|Балгарыі]] Выява:Coat of arms of Bolivia.svg|<center>[[Герб Балівіі|Герб]] [[Балівія|Балівіі]] Выява:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|<center>[[Герб Босніі і Герцагавіны|Герб]] [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] Выява:Coat_of_Arms_of_Botswana.svg|<center>[[Герб Батсваны|Герб]] [[Батсвана|Батсваны]] Выява:Coat of arms of Brazil.svg|<center>[[Герб Бразіліі|Герб]] [[Бразілія|Бразіліі]] Выява:Emblem_of_Brunei.svg|<center>[[Эмблема Брунея|Эмблема]] [[Бруней|Брунея]] Выява:Coat of arms of Burkina Faso.svg|<center>[[Герб Буркіна-Фасо|Герб]] [[Буркіна-Фасо]] Выява:Coat of arms of Burundi.svg|<center>[[Герб Бурундзі|Герб]] [[Бурундзі]] Выява:Bhutan emblem.svg|<center>[[Эмблема Бутана|Эмблема]] [[Бутан]]а </gallery> === В === <gallery> Выява:Coat_of_arms_of_Vanuatu.svg|<center>[[Герб Вануату|Герб]] [[Вануату]] Выява:Vatican City CoA.svg|<center>[[Герб Ватыкана|Герб]] [[Ватыкан]]а Выява:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|<center>[[Герб Вялікабрытаніі|Герб]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] Выява:Coat of arms of Hungary.svg|<center>[[Герб Венгрыі|Герб]] [[Венгрыя|Венгрыі]] |<center>[[Герб Венесуэлы|Герб]] [[Венесуэла|Венесуэлы]] Выява:Coat of arms of Vietnam.svg|<center>[[Герб В’етнама|Герб]] [[В’етнам]]а </gallery> === Г === <gallery> Выява:Coat of arms of Gabon.svg|<center>[[Герб Габона|Герб]] [[Габон]]а Выява:Coat of arms of Haiti.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Гаіці|Герб]] [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]] Выява:Coat of arms of Guyana.svg|<center>[[Герб Гаяны|Герб]] [[Гаяна|Гаяны]] Выява:Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg|<center>[[Герб Гамбіі|Герб]] [[Гамбія|Гамбіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Ghana.svg|<center>[[Герб Ганы|Герб]] [[Гана|Ганы]] Выява:Coat of arms of Guatemala.svg|<center>[[Эмблема Гватэмалы|Эмблема]] [[Гватэмала|Гватэмалы]] Выява:Guinea crest01.png|<center>[[Герб Гвінеі|Герб]] [[Гвінея|Гвінеі]] Выява:Emblem_of_Guinea-Bissau.svg|<center>[[Эмблема Гвінеі-Бісау|Эмблема]] [[Гвінея-Бісау]] Выява:Coat of arms of Germany.svg|<center>[[Герб Германіі|Герб]] [[Германія|Германіі]] Выява:Coat of arms of Honduras.svg|<center>[[Герб Гандураса|Герб]] [[Гандурас]]а |<center>[[Герб Грэнады|Герб]] [[Грэнада|Грэнады]] Выява:Coat of arms of Greece.svg|<center>[[Герб Грэцыі|Герб]] [[Грэцыя|Грэцыі]] Выява:Greater coat of arms of Georgia.svg|<center>[[Герб Грузіі|Герб]] [[Грузія|Грузіі]] </gallery> === Д === <gallery> Выява:National coat of arms of Denmark.svg|<center>[[Герб Даніі|Герб]] [[Данія|Даніі]] Выява:Coat of arms of Djibouti.svg|<center>[[Эмблема Джыбуці|Эмблема]] [[Джыбуці]] Выява:Coat-of-arms-of-Dominica.svg|<center>[[Герб Дамінікі|Герб]] [[Дамініка|Дамінікі]] Выява:Coat of arms of the Dominican Republic.svg|<center>[[Герб Дамініканскай Рэспублікі|Герб]] [[Дамінікана|Дамініканы]] </gallery> === Е === <gallery> Выява:Coat of arms of Egypt (Official).svg|<center>[[Герб Егіпта|Герб]] [[Егіпет|Егіпта]] Выява:Emblem_of_Yemen.svg|<center>[[Эмблема Емена|Эмблема]] [[Емен]]а </gallery> === З === <gallery> Выява:Coat_of_arms_of_Zambia.svg|<center>[[Герб Замбіі|Герб]] [[Замбія|Замбіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Zimbabwe.svg|<center>[[Герб Зімбабвэ|Герб]] [[Зімбабвэ]] Выява:US-GreatSeal-Obverse.svg|<center>[[Вялікая пячатка ЗША|Вялікая пячатка]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] </gallery> === І === <gallery> Выява:Coat of arms of Israel.svg|<center>[[Герб Ізраіля|Герб]] [[Ізраіль|Ізраіля]] Выява:Emblem of India.svg|<center>[[Эмблема Індыі|Эмблема]] [[Індыя|Індыі]] Выява:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|<center>[[Герб Інданезіі|Герб]] [[Інданезія|Інданезіі]] Выява:Coat of Arms of Jordan.svg|<center>[[Герб Іарданіі|Герб]] [[Іарданія|Іарданіі]] Выява:Coat of arms of Iraq.svg|<center>[[Герб Ірака|Герб]] [[Ірак]]а Выява:Coat of arms of Iran.svg|<center>[[Эмблема Ірана|Эмблема]] [[Іран]]а Выява:Coat of arms of Ireland.svg|<center>[[Герб Ірландыі|Герб]] [[Ірландыя|Ірландыі]] Выява:Coat of arms of Iceland.svg|<center>[[Герб Ісландыі|Герб]] [[Ісландыя|Ісландыі]] Выява:Escudo de España.svg|<center>[[Герб Іспаніі|Герб]] [[Іспанія|Іспаніі]] Выява:Italy-Emblem.svg|<center>[[Эмблема Італіі|Эмблема]] [[Італія|Італіі]] </gallery> === К === <gallery> Выява:Coat of arms of Cape Verde.svg|<center>[[Эмблема Каба-Вердэ|Эмблема]] [[Каба-Вердэ]] Выява:Coat of arms of Kazakhstan.svg|<center>[[Герб Казахстана|Герб]] [[Казахстан]]а Выява:Royal Arms of Cambodia.svg|<center>[[Герб Камбоджы|Герб]] [[Камбоджа|Камбоджы]] Выява:Coat of arms of Cameroon.svg|<center>[[Герб Камеруна|Герб]] [[Камерун]]а Выява:Royal Coat of Arms of Canada.svg|<center>[[Герб Канады|Герб]] [[Канада|Канады]] Выява:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|<center>[[Герб Катара|Герб]] [[Катар]]а Выява:Alternate Coat of arms of Kenya.svg|<center>[[Герб Кеніі|Герб]] [[Кенія|Кеніі]] |<center>[[Герб Рэспублікі Кіпр|Герб]] [[Рэспубліка Кіпр|Кіпра]] Выява:National emblem of Kyrgyzstan.svg|<center>[[Герб Кыргызстана|Герб]] [[Кыргызстан|Кыргызстана]] Выява:Coat of arms of Kiribati.svg|<center>[[Герб Кірыбаці|Герб]] [[Кірыбаці]] Выява:中華人民共和國國徽.svg|<center>[[Герб Кітая|Герб]] [[Кітай|Кітая]] Выява:Coat of arms of Colombia.svg|<center>[[Герб Калумбіі|Герб]] [[Калумбія|Калумбіі]] Выява:Coat of arms of Comoros.svg|<center>[[Эмблема Камораў|Эмблема]] [[Каморы|Саюза Каморскіх Астравоў]] Выява:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg|<center>[[Эмблема Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|Эмблема]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] Выява:Coat of arms of the Republic of the Congo.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Конга|Герб]] [[Рэспубліка Конга|Рэспублікі Конга]] Выява:Emblem_of_North_Korea.svg|<center>[[Герб Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі|Герб]] [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of South Korea.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Карэі|Герб]] [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] Выява:Coat of arms of Costa Rica.svg|<center>[[Герб Коста-Рыкі|Герб]] [[Коста-Рыка|Коста-Рыкі]] Выява:Coat of arms of Ivory Coast.svg|<center>[[Герб Кот-д’Івуар|Герб]] [[Кот-д’Івуар]]а Выява:Coat of arms of Cuba.svg|<center>[[Герб Кубы|Герб]] [[Куба|Кубы]] Выява:Coat_of_arms_of_Kuwait.svg|<center>[[Герб Кувейта|Герб]] [[Кувейт]]а </gallery> === Л === <gallery> Выява:Coat of arms of Laos.svg|<center>[[Герб Лаоса|Герб]] [[Лаос]]а Выява:Coat of arms of Latvia.svg|<center>[[Герб Латвіі|Герб]] [[Латвія|Латвіі]] Выява:Coat of arms of Lesotho.svg|<center>[[Герб Лесота|Герб]] [[Лесота]] Выява:Coat of arms of Liberia.svg|<center>[[Эмблема Ліберыі|Эмблема]] [[Ліберыя|Ліберыі]] Выява:Coat of arms of Lebanon.svg|<center>[[Герб Лівана|Герб]] [[Ліван]]а Выява:Coat of arms of Lithuania.svg|<center>[[Герб Літвы|Герб]] [[Літва|Літвы]] Выява:Coat of arms of Liechtenstein.svg|<center>[[Герб Ліхтэнштэйна|Герб]] [[Ліхтэнштэйн]]а Выява:Coat of arms of Luxembourg.png|<center>[[Герб Люксембурга|Герб]] [[Люксембург]]а </gallery> === М === <gallery> Выява:Coat of arms of Mauritius (Original version).svg|<center>[[Герб Маўрыкія|Герб]] [[Маўрыкій|Маўрыкія]] Выява:Seal_of_Mauritania.svg|<center>[[Эмблема Маўрытаніі|Эмблема]] [[Маўрытанія|Маўрытаніі]] Выява:Seal_of_Madagascar.svg|<center>[[Эмблема Мадагаскара|Эмблема]] [[Мадагаскар]]а Выява:Coat_of_arms_of_Malawi.svg|<center>[[Герб Малаві|Герб]] [[Малаві]] Выява:Coat of arms of Malaysia.svg|<center>[[Герб Малайзіі|Герб]] [[Малайзія|Малайзіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Mali.svg|<center>[[Эмблема Малі|Эмблема]][[Малі]] Выява:Coat of Arms of Maldives.svg|<center>[[Эмблема Мальдываў|Эмблема]][[Мальдывы|Мальдываў]] Выява:Coat of arms of Malta.svg|<center>[[Герб Мальты|Герб]] [[Мальта|Мальты]] Выява:Coat of arms of Morocco.svg|<center>[[Герб Марока|Герб]] [[Марока]] Выява:Seal_of_the_Marshall_Islands.svg|<center>[[Пячатка Маршалавых Астравоў|Пячатка]] [[Маршалавы Астравы|Маршалавых Астравоў]] Выява:Coat of arms of Mexico.svg|<center>[[Герб Мексікі|Герб]] [[Мексіка|Мексікі]] Выява:Seal of the Federated States of Micronesia.svg|<center>[[Пячатка Федэратыўных Штатаў Мікранезіі|Пячатка]] [[Федэратыўныя Штаты Мікранезіі|Мікранезіі]] Выява:Emblem of Mozambique.svg|<center>[[Эмблема Мазамбіка|Эмблема]] [[Мазамбік]]а Выява:Coat of arms of Moldova.svg|<center>[[Герб Малдовы|Герб]] [[Малдова|Малдовы]] Выява:Coat of Arms of Monaco.svg|<center>[[Герб Манака|Герб]] [[Манака]] Выява:State_emblem_of_Mongolia.svg|<center>[[Эмблема Манголіі|Эмблема]] [[Манголія|Манголіі]] Выява:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|<center>[[Эмблема М'янмы|Эмблема]] [[М’янма|М'янмы]] </gallery> === Н === <gallery> Выява:Coat of arms of Namibia.svg|<center>[[Герб Намібіі|Герб]] [[Намібія|Намібіі]] Выява:Coat of arms of Nauru.svg|<center>[[Герб Науру|Герб]] [[Науру]] Выява:Coat of arms of Nepal.svg|<center>[[Эмблема Непала|Эмблема]] [[Непал]]а Выява:Coat_of_arms_of_Niger.svg|<center>[[Герб Нігера|Герб]] [[Нігер]]а Выява:Coat of arms of Nigeria.svg|<center>[[Герб Нігерыі|Герб]] [[Нігерыя|Нігерыі]] Выява:Royal coat of arms of the Netherlands.svg|<center>[[Герб Нідэрландаў|Герб]] [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] Выява:Coat of arms of Nicaragua.svg|<center>[[Герб Нікарагуа|Герб]] [[Нікарагуа]] Выява:Coat of arms of New Zealand.svg|<center>[[Герб Новай Зеландыі|Герб]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] Выява:Coat of arms of Norway.svg|<center>[[Герб Нарвегіі|Герб]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] </gallery> === П === <gallery> Выява:State_emblem_of_Pakistan.svg|<center>[[Эмблема Пакістана|Эмблема]] [[Пакістан]]а Выява:Coat_of_arms_of_Panama.svg|<center>[[Герб Панамы|Герб]] [[Панама|Панамы]] Выява:Coat of arms of Paraguay.svg|<center>[[Герб Парагвая|Герб]] [[Парагвай|Парагвая]] Выява:Coat_of_arms_of_South_Sudan.svg|<center>[[Эмблема Паўднёвага Судана|Эмблема]] [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] Выява:Coat of arms of North Macedonia.svg|<center>[[Герб Паўночнай Македоніі|Герб]] [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]] Выява:Escudo nacional del Perú.svg|<center>[[Герб Перу|Герб]] [[Перу]] Выява:Herb Polski.svg|<center>[[Герб Польшчы|Герб]] [[Польшча|Польшчы]] Выява:Coat of arms of Portugal.svg|<center>[[Герб Партугаліі|Герб]] [[Партугалія|Партугаліі]] </gallery> === Р === <gallery> Выява:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|<center>[[Герб Расіі|Герб]] [[Расія|Расіі]] Выява:Coat of arms of Rwanda.svg|<center>[[Эмблема Руанды|Эмблема]] [[Руанда|Руанды]] Выява:Coat of arms of Romania.svg|<center>[[Герб Румыніі|Герб]] [[Румынія|Румыніі]] </gallery> === С === <gallery> Выява:Coat of arms of El Salvador.svg|<center>[[Герб Сальвадора|Герб]] [[Сальвадор]]а Выява:Coat_of_arms_of_Samoa.svg|<center>[[Герб Самоа|Герб]] [[Самоа]] Выява:Coat of arms of San Marino.svg|<center>[[Герб Сан-Марына|Герб]] [[Сан-Марына]] Выява:Coat of arms of São Tomé and Príncipe.svg|<center>[[Герб Сан-Тамэ і Прынсіпі|Герб]] [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]] Выява:Coat of arms of Saudi Arabia.svg|<center>[[Эмблема Саудаўскай Аравіі|Эмблема]] [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] Выява:Coat_of_arms_of_Swaziland.svg|<center>[[Герб Эсваціні|Герб]] [[Свазіленд]]а Выява:Coat of Arms of the Republic of Seychelles.svg|<center>[[Герб Сейшэльскіх Астравоў|Герб]] [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскіх Астравоў]] Выява:Coat of arms of Senegal.svg|<center>[[Герб Сенегала|Герб]] [[Сенегал]]а Выява:Coat of arms of Saint Vincent and the Grenadines.svg|<center>[[Герб Сент-Вінсента і Грэнадзінаў|Герб]] [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзінаў]] Выява:Coa Saint Kitts and Nevis.svg|<center>[[Герб Сент-Кітс і Невіс|Герб]] [[Сент-Кітс і Невіс]]а Выява:Coat_of_arms_of_Saint_Lucia.svg|<center>[[Герб Сент-Люсіі|Герб]] [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] Выява:Coat of arms of Serbia.svg|<center>[[Герб Сербіі|Герб]] [[Сербія|Сербіі]] Выява:Coat of arms of Singapore (blazon).svg|<center>[[Герб Сінгапура|Герб]] [[Сінгапур]]а Выява:Emblem of Syria (1980–2024).svg|<center>[[Герб Сірыі|Герб]] [[Сірыя|Сірыі]] Выява:Coat of Arms of Slovakia.svg|<center>[[Герб Славакіі|Герб]] [[Славакія|Славакіі]] Выява:Coat of Arms of Slovenia.svg|<center>[[Герб Славеніі|Герб]] [[Славенія|Славеніі]] Выява:Coat of arms of the Solomon Islands.svg|<center>[[Герб Саламонавых Астравоў|Герб]] [[Саламонавы Астравы|Саламонавых Астравоў]] Выява:Coat of arms of Somalia.svg|<center>[[Герб Самалі|Герб]] [[Самалі]] Выява:Emblem of Sudan.svg|<center>[[Эмблема Судана|Эмблема]] [[Судан]]а Выява:Coat of arms of Suriname.svg|<center>[[Герб Сурынама|Герб]] [[Сурынам]]а Выява:Coat of arms of Sierra Leone.svg|<center>[[Герб Сьера-Леонэ|Герб]] [[Сьера-Леонэ]] </gallery> === Т === <gallery> Выява:Coat of arms of Tajikistan.svg|<center>[[Эмблема Таджыкістана|Эмблема]] [[Таджыкістан]]а Выява:Garuda Emblem of Thailand.svg|<center>[[Эмблема Тайланда|Эмблема]] [[Тайланд]]а Выява:Coat of arms of Tanzania.svg|<center>[[Герб Танзаніі|Герб]] [[Танзанія|Танзаніі]] Выява:Coat of arms of Togo.svg|<center>[[Эмблема Тога|Герб]] [[Тога]] Выява:Coat of arms of Tonga.svg|<center>[[Герб Тонга|Герб]] [[Тонга]] Выява:Coat of Arms of Trinidad and Tobago.svg|<center>[[Герб Трынідада і Табага|Герб]] [[Трынідад і Табага|Трынідада і Табага]] Выява:Coat of arms of Tuvalu.svg|<center>[[Герб Тувалу|Герб]] [[Тувалу]] Выява:Coat of arms of Tunisia.svg|<center>[[Эмблема Туніса|Эмблема]] [[Туніс]]а Выява:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|<center>[[Эмблема Туркменістана|Эмблема]] [[Туркменістан|Туркменістана]] Выява:Emblem of Turkey.svg|<center>[[Эмблемы Турцыі|Напаўафіцыйная эмблема]] [[Турцыя|Турцыі]] </gallery> === У === <gallery> Выява:Coat of arms of Uganda.svg|<center>[[Герб Уганды|Герб]] [[Уганда|Уганды]] Выява:Coat of Arms of Uzbekistan.svg|<center>[[Герб Узбекістана|Герб]] [[Узбекістан]]а Выява:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|<center>[[Герб Украіны|Герб]] [[Украіна|Украіны]] Выява:Coat of arms of Uruguay.svg|<center>[[Герб Уругвая|Герб]] [[Уругвай|Уругвая]] Выява:Coat of arms of East Timor.svg|<center>[[Герб Усходняга Тымора|Герб]] [[Усходні Тымор|Усходняга Тымора]] </gallery> === Ф === <gallery> Выява:Coat_of_arms_of_Fiji.svg|<center>[[Герб Фіджы|Герб]] [[Фіджы]] Выява:Coat of Arms of the Philippines.svg|<center>[[Герб Філіпінаў|Герб]] [[Філіпіны|Філіпінаў]] Выява:Coat of arms of Finland.svg|<center>[[Герб Фінляндыі|Герб]] [[Фінляндыя|Фінляндыі]] Выява:Armoiries république française.svg|<center>[[Эмблема Францыі|Эмблема]] [[Францыя|Францыі]] </gallery> === Х === <gallery> Выява:Coat of arms of Croatia.svg|<center>[[Герб Харватыі|Герб]] [[Харватыя|Харватыі]] </gallery> === Ц === <gallery> Выява:Coat of arms of the Central African Republic.svg|<center>[[Герб Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі|Герб]] [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі]] </gallery> === Ч === <gallery> Выява:Coat of arms of Chad.svg|<center>[[Герб Чада|Герб]] [[Чад]]а Выява:Coat of arms of Montenegro.svg|<center>[[Герб Чарнагорыі|Герб]] [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]] Выява:Coat of arms of the Czech Republic.svg|<center>[[Герб Чэхіі|Герб]] [[Чэхія|Чэхіі]] Выява:Coat of arms of Chile.svg|<center>[[Герб Чылі|Герб]] [[Чылі]] </gallery> === Ш === <gallery> Выява:Coat of Arms of Switzerland.svg|<center>[[Герб Швейцарыі|Герб]] [[Швейцарыя|Швейцарыі]] Выява:Great coat of arms of Sweden.svg|<center>[[Герб Швецыі|Герб]] [[Швецыя|Швецыі]] Выява:Coat of arms of Sri Lanka.svg|<center>[[Герб Шры-Ланкі|Герб]] [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] </gallery> === Э === <gallery> Выява:Coat of arms of Ecuador.svg|<center>[[Герб Эквадора|Герб]] [[Эквадор]]а Выява:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg|<center>[[Герб Экватарыяльнай Гвінеі|Герб]] [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]] Выява:Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg|<center>[[Эмблема Эрытрэі|Эмблема]] [[Эрытрэя|Эрытрэі]] Выява:Coat of arms of Estonia.svg|<center>[[Герб Эстоніі|Герб]] [[Эстонія|Эстоніі]] Выява:Coat of arms of Ethiopia.svg|<center>[[Эмблема Эфіопіі|Эмблема]] [[Эфіопія|Эфіопіі]] </gallery> === Я === <gallery> Выява:Coat of Arms of Jamaica.svg|<center>[[Герб Ямайкі|Герб]] [[Ямайка|Ямайкі]] Выява:Imperial Seal of Japan.svg|<center>[[Імператарская пячатка Японіі|Імператарская пячатка]] [[Японія|Японіі]] </gallery> == Спіс гербаў непрызнаных дзяржаў, якія дэ-факта з'яўляюцца незалежнымі == {{main|Спіс сцягоў і гербаў непрызнаных дзяржаў}} <gallery> Выява:Coat of arms of Abkhazia.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Абхазія|Герб]] [[Абхазія|Абхазіі]] <br /> Выява:Republic of China National Emblem.svg|<center>[[Эмблема Кітайскай Рэспублікі|Эмблема]] [[Кітайская Рэспубліка|Кітайскай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of Kosovo.svg|<center>[[Эмблема Рэспублікі Косава|Эмблема]] [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]] Выява:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|<center>[[Герб Мальтыйскага ордэна|Герб]] [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]] Выява:Coat of arms of Artsakh.svg|<center>[[Герб Нагорна-Карабахскай Рэспублікі|Герб]] <br />[[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of the Palestinian National Authority.svg|<center>[[Герб Палесцінскай аўтаноміі|Герб]] [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі]] Выява:Transnistria-coa.svg|<center>[[Герб Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Герб]] [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|<center>[[Эмблема Сахарскай Арабскай Дэмакратычнай Рэспублікі|Эмблема]] [[Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка|Сахарскай Арабскай Дэмакратычнай Рэспублікі]] Выява:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|<center>[[Герб Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра|Герб]] [[Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра|Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра]] Выява:Emblem of Somaliland.svg|<center>[[Эмблема Самаліленда|Эмблема]] [[Самаліленд]]а Выява:Coat of arms of South Ossetia.svg|<center>[[Герб Рэспублікі Паўднёвая Асеція|Герб]] [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцягі незалежных дзяржаў]] * [[Спіс гербаў і сцягоў непрызнаных дзяржаў]] == Спасылкі == * [http://www.ngw.nl Сайт, прысвечаны сусветны геральдыцы]{{ref-en}} * [http://geraldic.taba.ru/Geraldika_mira Геральдыка свету]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў| ]] [[Катэгорыя:Эмблемы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы|*Краіны]] [[Катэгорыя:Спісы краін]] [[Катэгорыя:Гербы|*Алфавіт]] dzkaz74k398mu225dc272cbqwvm1yfm 0 212370 5160073 4746309 2026-07-01T20:47:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160073 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lutherrose.svg|thumb|[[Ружа Лютэра]] — эмблема евангельскай царквы]] '''Ева́нгельская царква́ А́ўгсбургскага вызна́ння''' ({{lang-sk|Evanjelická cirkev augsburského vyznania}}, '''ECAV''') — другая па велічыні [[Галіны хрысціянства|царква]] ў [[Славакія|Славакіі]] пасля [[рымска-каталіцкая царква]]. Заснаваная на вучэнні [[Немцы|нямецкага]] [[Рэфармацыя|рэфарматара]] [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]]. Паводле звестак [[2001]] года да яе адносіліся 6,93% насельніцтва Славакіі, што складае 372 858 асоб. У [[2004]] годзе царква налічвала 326 [[збор]]аў, 357 святароў і 651 цэркваў і малітоўных дамоў. Евангельская царква Аўгсбургскага вызнання Славакіі з'яўляецца членам [[Сусветны савет цэркваў|Сусветнага савета цэркваў]], [[Сусветная лютэранская федэрацыя|Сусветнай лютэранскай федэрацыі]] і [[Канферэнцыя еўрапейскіх цэркваў|Канферэнцыі еўрапейскіх цэркваў]]. == Гісторыя == [[Выява:Trenčín, reliéf Jana Jiskry z Brandýsa.jpg|thumb|Рэльеф [[Ян Іскра з Брандыса|Яна Іскры]] ў [[Трэнчын]]е]] [[Рэфармацыя ў Славакіі|Рэфармацыя ў Славакію]] трапіла праз вучэнне [[Ян Гус|Яна Гуса]] і рух [[Ян Іскра з Брандыса|Яна Іскры]]<ref>{{Спасылка|аўтар = Ladislav Hubenák.|url = http://www.historickarevue.com/archiv_54.html|загаловак = Z nášho archívu|выдавецтва = Historická revue|дата = 21 красавіка 2013|title = Архіўная копія|access-date = 28 кастрычніка 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20110912052136/http://www.historickarevue.com/archiv_54.html|archive-date = 12 верасня 2011|url-status = dead}}</ref>. Пасля іх заняпаду значная колькасць збораў з першай паловы XVI стагоддзя пачынае схіляцца да [[Марцін Лютэр|Лютэравага]] вучэння. Такія зборы пачалі з'яўляцца ўжо праз некалькі гадоў пасля публікацыі Лютэравых пропаведзяў супраць індульгенцый у 1517 годзе. У 2-й палове XVI стагоддзя 2/3 насельніцтва складалі пратэстанты. На сінодзе ў [[Жыліна|Жыліне]] ў [[1610]] годзе былі ўсталяваны асновы арганізацыі царквы. Былі створаныя 3 суперінтэнданцыі (біскупствы) і абраныя іх першыя кіраўнікі (суперінтэнданты) — Эліяш Лані, Самуэль Мелік і Ісак Абрагамідэс для заходняй і цэнтральнай Славакіі. На ўсходзе краіны на сінодзе ў [[Спішске-Подграддзе|Спішске-Подграддзі]] 1614 года былі ўтвораны дзве суперінтэнданцыі. Мовай набажэнстваў славацкіх лютэранаў стала [[Чэшская мова|чэшская]]. З [[1681]] царква існавала з абмежаваннямі, уведзенымі Шопранскімі артыкуламі. Афіцыйны дазвол быў атрыманы [[Эдыкт аб талерантнасці|Талеранцыйным патэнтам]] [[1781]] года, выдадзеным [[Каралеўства Венгрыя|венгерскім]] [[імператар]]ам [[Іосіф II Габсбург|Іосіфам II]]. Поўная роўнасць царквы з іншымі настала толькі ў [[1848]] годзе. Лібералізацыю ў стаўленні дзяржавы да евангельскай царквы азнаменаваў і [[Пратэстанцкі патэнт, 1859|імператарскі патэнт 1859 года]], які спрычыніў унутрыцаркоўныя спрэчкі, вядомыя як {{Не перакладзена 3|патэнтальныя баі||sk|Patentálne boje}}. Пасля ўтварэння ў [[1918]] [[Чэхаславакія|Чэхаславацкай рэспублікі]] з Евангельскай царквы ў Венгрыі паўстала самастойная ЕЦАВ у Славакіі. Першы Статут царквы быў прыняты ў [[1921]] годзе. Царква ў перыяд Першай рэспублікі падтрымлівала шчыльны кантакт з [[Евангельская царква чэшскіх братоў|Евангельскай царквой чэшскіх братоў]]. Пасля прыходу да ўлады камуністаў у 1948 годзе лютэранская царква была пазбаўлена сваіх школаў і сацыяльных устаноў, шматлікія перыёдыкі зачыненыя. Больш за сотню святароў трапілі пад пераслед, многія з іх былі зняволены і пазбаўленыя магчымасці выконваць набажэнствы. == Структура == [[Выява:Dudince sakralna stavba21.jpg|thumb|Евангельская царква ў [[Дудзінцы|Дудзінцах]]]] Асноўнай структурнай адзінкай ёсць царкоўны збор. Зборы аб'яднаныя ў сеньяраты, сеньяраты ў акругі. ЕЦАВ падзеленая на дзве акругі: Усходнюю і Заходнюю — і на 14 сеньяратаў, 8 з якіх уваходзяць у Заходнюю, астатнія 6 — ва Усходнюю акругу<ref>{{Спасылка|аўтар = Edita Škodová.|url = http://www.ecav.sk/?p=Senioraty|загаловак = Internetové stránky jednotlivých zborov v rámci seniorátov|выдавецтва = Evanjelická cirkev augsburského vyznania na Slovensku|дата = 21 красавіка 2013|мова = sk|access-date = 28 кастрычніка 2014|archive-date = 17 кастрычніка 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141017090403/http://ecav.sk/?p=Senioraty|url-status = dead}}</ref>: {| width="60%" |----- valign="top" | Заходняя акруга: * Браціслаўскі сеньярат * Гонцянскі сеньярат * Дунайска-нітранскі сеньярат * Зволенскі сеньярат * Міяўскі сеньярат * Навоградскі сеньярат * Поваскі сеньярат * Рымаўскі сеньярат | Усходняя акруга * Гемерскі сеньярат * Кошыцкі сеньярат * Ліптаўска-ораўскі сеньярат * Татранскі сеньярат * Турчанскі сеньярат * Шарыска-зэмплінскі сеньярат |} Выканаўчыя органы царквы на ўсіх узроўнях складаюцца з [[канвент]]а, найвышэйшага органа збору, [[прэсвітарства]] і пасадніцтва. Заканадаўчы і найвышэйшы адміністрацыйны орган славацкай евангельскай царквы прадстаўлены [[сінод]]ам. Паводле Статута царквы тэрмін абрання прадстаўнікоў на ўсіх узроўняў — 6 гадоў. Святары царквы абіраюцца зборам кожныя 10 гадоў<ref>{{Артыкул|загаловак = Šiesta časť. CIRKEVNÍ PREDSTAVITELIA. Článok 40|спасылка = http://www.culture.gov.sk/extdoc/3027/ECAV_Ustava|выданне = Cirkevný ústavný zákon č. 1/93, ktorým bola prijatá ústava ECAV na Slovensku v znení cirkevného ústavného zákona č. 7/00, 1/01 a 1/02|выдавецтва = Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky|мова = sk|archive-url = https://web.archive.org/web/20160306144338/http://www.culture.gov.sk/extdoc/3027/ECAV_Ustava|archive-date = 6 сакавіка 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160306144338/http://www.culture.gov.sk/extdoc/3027/ECAV_Ustava|archivedate = 6 сакавіка 2016}}</ref>. == Вера == ЭЦАВ вызнае [[Біблія|біблейскія]] [[Евангеллі]] крыніцаю веры ў [[Святая Тройца|трыадзінага]] [[Бог]]а і законам жыцця. Галавою царквы лічыцца [[Ісус Хрыстос]], усе астатнія вернікі — Боскія дзеці, аднолькавыя міжсобку. У дачыненні да святароў слова «айцец» не ўжываецца, бо паводле Ісусавых словаў яно можа азначаць адно нябеснага Айца. У дадатак да азначэнняў біскуп, сеньёр, пастар выкарыстоўваецца слова «брат». Сімвалем веры прызнаецца [[Аўгсбургскае вызнанне]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ecav.sk Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814133117/https://www.ecav.sk/ |date=14 жніўня 2019 }} * [http://www.diakonia.sk/ Евангельская д'яканія ЭЦАВ] * [http://www.evanjelik.sk/ Жыццё евангелістаў у Славакіі] * [http://www.tranoscius.sk Выдавецтва евангельскай царквы] * [http://sites.google.com/site/evanjelickatelevizia/ Евангельскае тэлебачанне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140103022014/https://sites.google.com/site/evanjelickatelevizia/ |date=3 студзеня 2014 }} [[Катэгорыя:Пратэстанцтва ў Славакіі]] [[Катэгорыя:Лютэранскія дэнамінацыі]] cm10e05wnlcm744y075jp1r8q2kcoxx 0 224929 5160046 5111482 2026-07-01T18:45:58Z ~2026-37813-92 170563 /* */ 5160046 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |Выява=Angry Birds logo 2015.svg }} [[Выява:Angry Birds gameplay.png|2160px|Кадр із гульні]] '''Angry Birds''' (з англ. ''Злыя птушкі'' або ''сярдзітыя птушкі'', ''раззлаваныя птушкі'') — [[камп’ютарная гульня]]. == Гісторыя == Распрацаваная фінскай кампаніяй [[Rovio Entertainment]], у якой гулец з дапамогай рагаткі павінен страляць птушкамі па зялёных свіннях, расстаўленых на розных канструкцыях. У гульні выкарыстоўваецца разбуральнае асяроддзе ў двухмернай прасторы. З моманту першага рэлізу для [[iOS]], 10 снежня 2009 года ў App Store, было набыта больш за 12 мільёнаў копій гульні. У цяперашні час выйшлі версіі гульні для іншых платформаў, уключаючы Maemo 5, MeeGo Harmattan, [[Android]], Bada, Symbian3, Java, WebOS, [[Mac OS X]] і [[Microsoft Windows]]. З 11 мая 2011 года дадалі версію, брэндаваную для браўзера [[Google Chrome]], але яна працуе і ў іншых сучасных браўзерах. На дадзены момант гульню спампавалі больш за 1 мільярд раз, што робіць яе самай папулярным дадаткам для мабільных платформаў, такіх як iOS і Android. == Эпізоды == * Angry Birds * [[Angry Birds Seasons]] * [[Angry Birds Rio]] * [[Angry Birds Star Wars]] * [[Angry Birds Star Wars 2]] * [[Angry Birds Friends]] * [[Angry Birds 2]] * [[Angry Birds Dream Blast]] == Цікавыя факты == [[Файл:Angry Birds Land5.jpg|міні|300px]] * У Angry Birds Rio персанаж Галубчык прысутнічае ў эпізодах «Пагоня за аэрадромам» і «Самалёт кантрабандыстаў». У мультфільме ў гэты час ён знаходзіўся ў клетцы і вырваўся на волю ў самалёце. А ў эпізодзе Carnival Upheaval можна знайсці свінню на заднім плане сярод гледачоў. * Angry Birds стаў афіцыйным талісманам чэмпіянату свету па хакеі 2012 года. * Станам на лістапад 2011 года ўсе гульцы прайшлі ў агульнай складанасці 266 000 000 000 узроўняў, застрэлілі больш за 400 мільярдаў птушак і сабралі 44 мільярды зорак. Заўзятары праводзяць за гульнёй больш за 300 000 000 хвілін у дзень. * Адзін з эпізодаў гульні Angry Birds Seasons называецца «Велікодныя яйкі», што ў гульнях азначае сакрэты (схаваныя месцы, прадметы і г.д.), таму ў гэтым эпізодзе схавана больш за ўсё залатых яек, чым у іншых эпізодах * 7 лістапада 2011 года выйшаў альбом «Video Game Heroes», які быў запісаны Лонданскім філарманічным аркестрам і ўключаў у сябе выкананне аркестрам музычных тэм з культавых відэагульняў. Чацвёртым трэкам на гэтым альбоме стала галоўная тэма з «Angry Birds». Жывое выступленне таксама адбылося падчас канцэрта «Video Game Heroes» і было сустрэта бурным водгукам публікі, асабліва дзіцячай. == Гл. таксама == * [[Bounce (серыя відэагульняў)|Bounce]] * [[Rovio Entertainment|Rovio]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.angrybirds.com/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2009 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] 1kzgfpiyou8kpipi2036onrap2nt4ly 5160047 5160046 2026-07-01T18:46:53Z ~2026-37813-92 170563 /* */ 5160047 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |Выява=Angry Birds logo 2015.svg }} '''Angry Birds''' (з англ. ''Злыя птушкі'' або ''сярдзітыя птушкі'', ''раззлаваныя птушкі'') — [[камп’ютарная гульня]]. [[Выява:Angry Birds gameplay.png|2160px|Кадр із гульні]] == Гісторыя == Распрацаваная фінскай кампаніяй [[Rovio Entertainment]], у якой гулец з дапамогай рагаткі павінен страляць птушкамі па зялёных свіннях, расстаўленых на розных канструкцыях. У гульні выкарыстоўваецца разбуральнае асяроддзе ў двухмернай прасторы. З моманту першага рэлізу для [[iOS]], 10 снежня 2009 года ў App Store, было набыта больш за 12 мільёнаў копій гульні. У цяперашні час выйшлі версіі гульні для іншых платформаў, уключаючы Maemo 5, MeeGo Harmattan, [[Android]], Bada, Symbian3, Java, WebOS, [[Mac OS X]] і [[Microsoft Windows]]. З 11 мая 2011 года дадалі версію, брэндаваную для браўзера [[Google Chrome]], але яна працуе і ў іншых сучасных браўзерах. На дадзены момант гульню спампавалі больш за 1 мільярд раз, што робіць яе самай папулярным дадаткам для мабільных платформаў, такіх як iOS і Android. == Эпізоды == * Angry Birds * [[Angry Birds Seasons]] * [[Angry Birds Rio]] * [[Angry Birds Star Wars]] * [[Angry Birds Star Wars 2]] * [[Angry Birds Friends]] * [[Angry Birds 2]] * [[Angry Birds Dream Blast]] == Цікавыя факты == [[Файл:Angry Birds Land5.jpg|міні|300px]] * У Angry Birds Rio персанаж Галубчык прысутнічае ў эпізодах «Пагоня за аэрадромам» і «Самалёт кантрабандыстаў». У мультфільме ў гэты час ён знаходзіўся ў клетцы і вырваўся на волю ў самалёце. А ў эпізодзе Carnival Upheaval можна знайсці свінню на заднім плане сярод гледачоў. * Angry Birds стаў афіцыйным талісманам чэмпіянату свету па хакеі 2012 года. * Станам на лістапад 2011 года ўсе гульцы прайшлі ў агульнай складанасці 266 000 000 000 узроўняў, застрэлілі больш за 400 мільярдаў птушак і сабралі 44 мільярды зорак. Заўзятары праводзяць за гульнёй больш за 300 000 000 хвілін у дзень. * Адзін з эпізодаў гульні Angry Birds Seasons называецца «Велікодныя яйкі», што ў гульнях азначае сакрэты (схаваныя месцы, прадметы і г.д.), таму ў гэтым эпізодзе схавана больш за ўсё залатых яек, чым у іншых эпізодах * 7 лістапада 2011 года выйшаў альбом «Video Game Heroes», які быў запісаны Лонданскім філарманічным аркестрам і ўключаў у сябе выкананне аркестрам музычных тэм з культавых відэагульняў. Чацвёртым трэкам на гэтым альбоме стала галоўная тэма з «Angry Birds». Жывое выступленне таксама адбылося падчас канцэрта «Video Game Heroes» і было сустрэта бурным водгукам публікі, асабліва дзіцячай. == Гл. таксама == * [[Bounce (серыя відэагульняў)|Bounce]] * [[Rovio Entertainment|Rovio]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.angrybirds.com/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2009 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] cjn98ge92gst9tm01l7d9208fvyayad 5160052 5160047 2026-07-01T18:48:49Z ~2026-37813-92 170563 5160052 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |Выява=Angry Birds logo 2015.svg }} '''Angry Birds''' (з англ. ''Злыя птушкі'' або ''сярдзітыя птушкі'', ''раззлаваныя птушкі'') — [[камп’ютарная гульня]]. == Гісторыя == [[Выява:Angry Birds gameplay.png|250px|mini|Кадр із гульні]] Распрацаваная фінскай кампаніяй [[Rovio Entertainment]], у якой гулец з дапамогай рагаткі павінен страляць птушкамі па зялёных свіннях, расстаўленых на розных канструкцыях. У гульні выкарыстоўваецца разбуральнае асяроддзе ў двухмернай прасторы. З моманту першага рэлізу для [[iOS]], 10 снежня 2009 года ў App Store, было набыта больш за 12 мільёнаў копій гульні. У цяперашні час выйшлі версіі гульні для іншых платформаў, уключаючы Maemo 5, MeeGo Harmattan, [[Android]], Bada, Symbian3, Java, WebOS, [[Mac OS X]] і [[Microsoft Windows]]. З 11 мая 2011 года дадалі версію, брэндаваную для браўзера [[Google Chrome]], але яна працуе і ў іншых сучасных браўзерах. На дадзены момант гульню спампавалі больш за 1 мільярд раз, што робіць яе самай папулярным дадаткам для мабільных платформаў, такіх як iOS і Android. == Эпізоды == * Angry Birds * [[Angry Birds Seasons]] * [[Angry Birds Rio]] * [[Angry Birds Star Wars]] * [[Angry Birds Star Wars 2]] * [[Angry Birds Friends]] * [[Angry Birds 2]] * [[Angry Birds Dream Blast]] == Цікавыя факты == [[Файл:Angry Birds Land5.jpg|міні|300px]] * У Angry Birds Rio персанаж Галубчык прысутнічае ў эпізодах «Пагоня за аэрадромам» і «Самалёт кантрабандыстаў». У мультфільме ў гэты час ён знаходзіўся ў клетцы і вырваўся на волю ў самалёце. А ў эпізодзе Carnival Upheaval можна знайсці свінню на заднім плане сярод гледачоў. * Angry Birds стаў афіцыйным талісманам чэмпіянату свету па хакеі 2012 года. * Станам на лістапад 2011 года ўсе гульцы прайшлі ў агульнай складанасці 266 000 000 000 узроўняў, застрэлілі больш за 400 мільярдаў птушак і сабралі 44 мільярды зорак. Заўзятары праводзяць за гульнёй больш за 300 000 000 хвілін у дзень. * Адзін з эпізодаў гульні Angry Birds Seasons называецца «Велікодныя яйкі», што ў гульнях азначае сакрэты (схаваныя месцы, прадметы і г.д.), таму ў гэтым эпізодзе схавана больш за ўсё залатых яек, чым у іншых эпізодах * 7 лістапада 2011 года выйшаў альбом «Video Game Heroes», які быў запісаны Лонданскім філарманічным аркестрам і ўключаў у сябе выкананне аркестрам музычных тэм з культавых відэагульняў. Чацвёртым трэкам на гэтым альбоме стала галоўная тэма з «Angry Birds». Жывое выступленне таксама адбылося падчас канцэрта «Video Game Heroes» і было сустрэта бурным водгукам публікі, асабліва дзіцячай. == Гл. таксама == * [[Bounce (серыя відэагульняў)|Bounce]] * [[Rovio Entertainment|Rovio]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.angrybirds.com/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2009 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] otl548i0l29beqzzph2fv01r3n34u0t 5160119 5160052 2026-07-02T04:08:42Z M.L.Bot 261 Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-37813-92|~2026-37813-92]]) і адноўлена версія 5111482, зробленая DzBar 5160119 wikitext text/x-wiki {{картка гульні}} '''Angry Birds''' (з англ. ''Злыя птушкі'' або ''сярдзітыя птушкі'', ''раззлаваныя птушкі'') — [[камп’ютарная гульня]]. == Гісторыя == Распрацаваная фінскай кампаніяй [[Rovio Entertainment]], у якой гулец з дапамогай рагаткі павінен страляць птушкамі па зялёных свіннях, расстаўленых на розных канструкцыях. У гульні выкарыстоўваецца разбуральнае асяроддзе ў двухмернай прасторы. З моманту першага рэлізу для [[iOS]], 10 снежня 2009 года ў App Store, было набыта больш за 12 мільёнаў копій гульні. У цяперашні час выйшлі версіі гульні для іншых платформаў, уключаючы Maemo 5, MeeGo Harmattan, [[Android]], Bada, Symbian3, Java, WebOS, [[Mac OS X]] і [[Microsoft Windows]]. З 11 мая 2011 года дадалі версію, брэндаваную для браўзера [[Google Chrome]], але яна працуе і ў іншых сучасных браўзерах. На дадзены момант гульню спампавалі больш за 1 мільярд раз, што робіць яе самай папулярным дадаткам для мабільных платформаў, такіх як iOS і Android. == Эпізоды == * Angry Birds * [[Angry Birds Seasons]] * [[Angry Birds Rio]] * [[Angry Birds Star Wars]] * [[Angry Birds Star Wars 2]] * [[Angry Birds Friends]] * [[Angry Birds 2]] * [[Angry Birds Dream Blast]] == Цікавыя факты == [[Файл:Angry Birds Land5.jpg|міні|300px]] * У Angry Birds Rio персанаж Галубчык прысутнічае ў эпізодах «Пагоня за аэрадромам» і «Самалёт кантрабандыстаў». У мультфільме ў гэты час ён знаходзіўся ў клетцы і вырваўся на волю ў самалёце. А ў эпізодзе Carnival Upheaval можна знайсці свінню на заднім плане сярод гледачоў. * Angry Birds стаў афіцыйным талісманам чэмпіянату свету па хакеі 2012 года. * Станам на лістапад 2011 года ўсе гульцы прайшлі ў агульнай складанасці 266 000 000 000 узроўняў, застрэлілі больш за 400 мільярдаў птушак і сабралі 44 мільярды зорак. Заўзятары праводзяць за гульнёй больш за 300 000 000 хвілін у дзень. * Адзін з эпізодаў гульні Angry Birds Seasons называецца «Велікодныя яйкі», што ў гульнях азначае сакрэты (схаваныя месцы, прадметы і г.д.), таму ў гэтым эпізодзе схавана больш за ўсё залатых яек, чым у іншых эпізодах * 7 лістапада 2011 года выйшаў альбом «Video Game Heroes», які быў запісаны Лонданскім філарманічным аркестрам і ўключаў у сябе выкананне аркестрам музычных тэм з культавых відэагульняў. Чацвёртым трэкам на гэтым альбоме стала галоўная тэма з «Angry Birds». Жывое выступленне таксама адбылося падчас канцэрта «Video Game Heroes» і было сустрэта бурным водгукам публікі, асабліва дзіцячай. == Гл. таксама == * [[Bounce (серыя відэагульняў)|Bounce]] * [[Rovio Entertainment|Rovio]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.angrybirds.com/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2009 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] k8y011x0g9b8869k5eckluh1gm5rey6 0 228193 5160038 4464024 2026-07-01T17:47:29Z Pabojnia 135280 афармленне 5160038 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Фёдар Васільевіч Пакроўскі |Арыгінал імя = {{lang-ru|Фёдор Васильевич Покровский}} |Фота = |Шырыня = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[археалогія]], [[музейная справа]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Пакроўскі}} '''Фёдар Васільевіч Пакро́ўскі'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{lang-ru|Фёдор Васильевич Покровский}}; {{ДН|||1855}}, {{МН|Кастрамская губерня|ў Кастрамской губерні|}} — {{ДС|31|7|1903}}, г. [[Падольск]], {{МС|Маскоўская губерня|ў Маскоўскай губерні|}}) — [[археолаг]]<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Покровский, Федор Васильевич}}</ref>, [[музей]]ны супрацоўнік. == Біяграфія == Выхаванец [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]<ref name="ЭСБЕ"/>, якую скончыў у 1879{{sfn|Беларусь|1995}} годзе. Выкладаў у Мінскім і Віленскім духоўных вучылішчах{{sfn|Беларусь|1995}}. У 1884—1902 гадах быў захавальнікам [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага музея старажытнасцей]], рабіў археалагічныя раскопкі ў [[Заходні край|Заходнім краі]] і ў [[Кастрамская губерня|Кастрамской губерні]]. У 1893—1899 гадах складаў археалагічныя карты [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губерняў<ref>Fiodoras Pokrovskis. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, IX t. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1982. T.IX: Pintuvės-Samneris, 75 psl.</ref>. == Навуковая дзейнасць == Вывучаў і апісваў літоўскія і беларускія археалагічныя помнікі. Вынікі раскопак і даследаванняў надрукаваў у шырокіх творах: «Археологические карты губерний Виленской, Гродненской и Ковенской», «Описание виленского музея древностей» і іншых<ref name="ЭСБЕ"/>. Апісаў фонд Віленскага музея старажытнасцей{{sfn|Беларусь|1995}}. Прымаў удзел у падрыхтоўцы і правядзенні IX археалагічнага з’езда ў Вільні ў 1893 годзе{{sfn|Беларусь|1995}}. Член Маскоўскага археалагічнага таварыства з 1893 года{{sfn|Беларусь|1995}}. == Працы == * Описание Виленского музея древностей, Вильна, 1892. * Археологическая карта Виленской губернии. Вильна, 1893. * [[Археологическая карта Гродненской губернии]]. Вильна, 1895. * Археологическая карта Ковенской губернии. Вильна, 1899. * K исследованию курганов и городищ на восточной окрайне современной Литвы // Труды IX apxeoлогического съезда. — M., 1897. Т. II, с. 138—196. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Пакроўскі Фёдар Васілевіч|старонкі=550}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Покровский, Федор Васильевич}} * Fiodoras Pokrovskis. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, IX t. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1982. T.IX: Pintuvės-Samneris, 75 psl. * «Ф. В. Покровский» (некролог, «Церковный Вестник», 1903, № 33).{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132211|Пакроўскі Фёдар Васільевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пакроўскі Фёдар Васільевіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Літвы]] [[Катэгорыя:Музейныя работнікі Літвы]] b13iuyjcg9kuq76yik21noauek839s4 0 231653 5160104 5009364 2026-07-02T02:35:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160104 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шарко}} {{Вучоны}} '''Жан-Батыст Агюст Эцьен Шарко''' ({{lang-fr|Jean-Baptiste Etienne Auguste Charcot}}; 15 ліпеня 1867 года, Нёі-сюр-Сен — 16 верасня 1936) — французскі палярны даследчык, [[акіянограф]], медык і [[спартсмен]]. Сын вядомага лекара-псіхіятра [[Жан Мартэн Шарко|Жана Мартэна Шарко]]. У 1888 годзе Шарко служыў фельчарам у падраздзяленні альпійскіх стралкоў. == Біяграфія == Па заканчэнні школы і аж да смерці свайго бацькі ў 1893 годзе Шарко-малодшы шмат асіставаў яму ў яго медыцынскай рабоце, аб’ехаў мноства краін. У 1895 годзе ён абараніў дысертацыю доктара медыцыны «Прагрэсуючая цягліцавая дыстрафія». Адначасова Шарко шмат займаўся спортам і ў 1894 годзе стаў чэмпіёнам Францыі па [[рэгбі]] ў складзе клуба «Стад Франс». У 1896 годзе Шарко ажаніўся з Жанай Гюго, унучкай [[Віктор Гюго|Віктора Гюго]] пасля таго, калі яна развялася з Леонам Дадэ. У 1892 годзе Шарко набыў сваю першую [[Яхта|яхту]] і затым паступова нарошчваў габарыты ветразных судоў пад сваім пачаткам і досвед кіраўніцтва імі. У 1901 годзе ён правёў шэраг акіянаграфічных даследаванняў у ваколіцах [[Гебрыдскія астравы|Гебрыдскіх]], [[Шэтландскія астравы|Шэтландскіх]] і [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх]] астравоў, у 1902 годзе атрымаў званне марскога афіцэра і даплыў да [[Ісландыя|Ісландыі]] і вострава [[Ян-Маен]]. У 1903 годзе Шарко ўзначаліў французскую антарктычную экспедыцыю на трохмачтавай шхуне «Француз» ({{lang-fr|Français}}). Экспедыцыя доўжылася каля двух гадоў, Шарко даследаваў і апісаў каля 1000 кіламетраў берагавой лініі (апроч іншага, ён даў назву [[Мора Белінсгаўзена|мору Белінсгаўзена]]) і прывёз 75 скрынь апісанняў і экспанатаў для парыжскага [[Нацыянальны музей натуральнай гісторыі (Парыж)|Музея натуральнай гісторыі]]. Па вяртанні ў Францыю Шарко развёўся з жонкай. У 1908—1910 гадах Шарко правёў другую антарктычную экспедыцыю, падчас якой, акрамя ўсяго іншага, адкрыў [[востраў Шарко]] (каля 630 км², у 80 км ад [[Зямля Аляксандра I|Зямлі Аляксандра I]]), названы ім у гонар свайго бацькі, а таксама знайшоў шасціпрамянёвую губку Scolymastra joubini, самы доўгаіснуючы арганізм у жывёльным свеце (да 10 тыс. гадоў). З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Шарко першапачаткова служыў у марскім шпіталі ў [[Шэрбур]]ы, але ўжо ў 1915 годзе атрымаў пад камандаванне [[супрацьлодачны карабель]] (спачатку брытанскі, паколькі Францыя не мела сваіх, а затым французскі, калі такі быў пабудаваны) і да канца вайны займаўся супрацьлодачнай абаронай у берагоў [[Брэтань|Брэтані]] і [[Нармандыя|Нармандыі]], быў узнагароджаны ордэнамі Францыі і Вялікабрытаніі. Па заканчэнні вайны ў 1918—1925 гадах Шарко займаўся літалагічнымі даследаваннямі ў еўрапейскіх морах і прылеглых раёнах Атлантыкі, затым вывучаў усходняе ўзбярэжжа [[Грэнландыя|Грэнландыі]], у 1928 годзе ўдзельнічаў у пошуках зніклай экспедыцыі [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]], у 1934—1936 гадах зноў працаваў у Грэнландыі, займаючыся падрыхтоўкай матэрыялаў для экспедыцыі Поля Эміля Віктара ўглыб вострава. Пры вяртанні з Грэнландыі карабель Шарко, які зваўся «Чаму б не?» ({{lang-fr|Pourquoi-Pas?}}), трапіў у буру і затануў недалёка ад Ісландыі, выратаваўся толькі адзін матрос. Жан-Батыст Шарко трагічна загінуў у моры, 12 кастрычніка быў пахаваны на парыжскіх могілках Манмартр. Імем Шарко названы праліў і гара ў архіпелагу [[Кергелен]]. У 1952 годзе быў адкрыты помнік Жану Батысту Шарко ў [[Рэйк’явік]]у. == Кнігі Шарко == * ''Voyage au pôle Sud (1903—1905)'', Librairie Gelly, 1971 * ''Le «Pourquoi pas?» dans l’Antarctique 1908—1910'', Arthaud, Paris, 1996, ISBN 2-7003-1088-8 * ''La Mer du Groenland'', GNGL Productions, 1998 ISBN|2-9133623-00-X {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.pourquoi-pas.ch/carnet/pages_auxiliaires/photos_pour_pas.html Sur les traces du «Pourquoi-Pas?»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120217013158/http://www.pourquoi-pas.ch/carnet/pages_auxiliaires/photos_pour_pas.html |date=17 лютага 2012 }} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/151007/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE В Большой советской энциклопедии] * [http://gabierschimeriques.free.fr/pourquoi-pas.charcot/jeanbaptistecharcot.htm Биография] * ''Каланов Н. А.'' [http://www.kalanov.ru/index.php?id=39 Имена кораблей первооткрывателей] {{Антарктычныя экспедыцыі, 1819 — 1922}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Яхтсмены]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Калума]] [[Катэгорыя:Вялікія афіцэры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Манмартр]] {{DEFAULTSORT:Шарко Жан-Батыст}} ad4pyl4797da2dtr5zjvm62ymr7adzg 0 231732 5160178 5081306 2026-07-02T07:38:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160178 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм | Назва = Жыў-быў пёс | Арыгінал = Жил-был пёс | Выява = | Тып = маляваны | Рэжысёр = | Аніматары = | Кампазітар = | Аператар = | Гукааператар = Барыс Фільчыкаў | Ролі = [[Георгій Буркоў]] (Пёс),<br /> [[Армен Барысавіч Джыгарханян|Армэн Джыгарханян]] (Воўк) | imdb_id = | anim_id = 3121 | Час = 10 хв. 36 с. | Студыя = [[Саюзмультфільм]] | Краіна = | Год = [[1982]] }} '''«Жыў-быў пёс»''' — [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]] рэжысёра Эдуарда Назарава, створаны па матывах украінскай [[Казка|народнай казкі]] «Сірко». == Сюжэт == Падзеі адбываюцца на ўкраінскім хутары. Стары вартаўнічы Сабака становіцца нікому не патрэбен, і гаспадары вырашаюць прагнаць яго са двара. Апошняй кропляй стала тое, што падчас кражы ў доме Сабака спаў і не падняў трывогу. На дапамогу Сабаку, які збег у лес пасля таго, як яго прагналі, ужо гатоваму звесці рахункі з жыццём, прыходзіць яго былы непрыяцель Воўк. Воўк дапамагае Сабаку прадэманстраваць былым гаспадарам сваю патрэбнасць: ён інсцэніруе кражу гаспадарскага немаўляці, а Сабака робіць выгляд, што перамагае Ваўка і ратуе малечу. У якасці ўзнагароды Сабаку з пашанаю вяртаюць на хутар, дзе ён пасля таго займае стан пачэснага жыхара. Адчуваючы сябе вінаватым перад Ваўком, Сабака знаходзіць спосаб адплаціць таварышу за паслугу. Узімку гаспадары Сабакі ладзяць вяселле дачкі. Ён дапамагае Ваўку прабрацца ў хату і корміць яго скрадзенай з гаспадарчага стала ежай, поіць гарэлкай. Разамлелы ад багатага пачастунку Воўк хоча пець. Акурат у гэты час госці заводзяць украінскую песню, і Воўк пачынае гучна падвываць, чым выдае сябе. Людзі, якія сабраліся ў хаце, здагадаліся, што пад сталом нейкім чынам апынуўся Воўк, і збіраюцца расправіцца з ім, але Сабака «праганяе» Ваўка з хаты, і такім чынам Воўк ратуецца. Воўк дзякуе Сабаку за пачастунак, і сябры развітваюцца, пасля чаго, раздабрэлы Воўк зносіць па дарозе частку гаспадарчага плятня. Павольна падае густы снег, а Сабака яшчэ доўга стаіць каля паламанага плятня і ўзіраецца ўдалячынь… == Стваральнікі == * [[Рэжысёр]] і [[сцэнарыст]]: [[Эдуард Назараў]] * [[Мастак-пастаноўшчык|Мастакі-пастаноўшчыкі]]: Эдуард Назараў, Ала Горава * Мастакі-мультыплікатары: Анатоль Абарэнаў, Эльвіра Маслава, Наталля Багамолава, Сяргей Дзежкін, Уладзімір Зарубін, Марына Васканьянц * [[Кінааператар|Аператар]]: Міхаіл Друян * [[Гукааператар]]: Барыс Фільчыкаў * Дырэктар: Нінэль Ліпніцкая * Рэдактары: Раіса Фрычынская, Алена Міхайлава == Узнагароды == * 1983 — V МКФ казачных фільмаў — Odense, [[Данія|Denmark]] — I месца * 1983 — Адмысловы прыз журы — Annecy, [[Францыя|France]] * 1983 — МКФ маладых рэжысёраў у Турэ (Францыя) — I Прыз == Гісторыя стварэння == [[Эдуард Назараў]] расказвае: {{Цытата|Спачатку сцэнарый для майго новага фільма напісаў прафесіянал Сярожа Іваноў. Мне не спадабалася. Не хацелася здымаць пра піянераў і космас. І я ўзяўся за «тэлеграфную» казку — усяго пятнаццаць радкоў - пра тое, як сустрэліся ў лесе стары воўк і стары сабака: «Ты мне дапаможаш, а я дапамагу табе». У галаве тады круцілася адзіная фраза — «Щас спою!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Зараз спяю!»)<ref>{{Cite web |url=http://kp.ua/daily/091007/11762/ |title=Гутарка з Эдуардам Назаравым |access-date=27 мая 2015 |archive-date=25 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025133632/http://kp.ua/daily/091007/11762/ |url-status=dead }}</ref>.}} Стваральнікі мультфільма расказваюць пра асаблівасць стварэння персанажа Ваўка. Спачатку ў мультфільме ён быў намаляваны інакш. Але падчас агучвання ролі гэтага героя [[Армен Барысавіч Джыгарханян|Армэнам Джыгарханянам]] аказалася, што нарысаваны персанаж не падыходзіў пад голас акцёра, пасля чаго Ваўка перамалявалі. == Музыка == У мультфільме гучаць украінскія народныя песні «Ой там на горі» і «Та косив батько, косив я» ў выкананні гурта «[[Дрэва (фальклорны гурт сяла Крачкоўка)|Дрэва]]» з сяла Крачкоўка [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай вобласці]].<ref>[http://leshy9.narod.ru/jbpes.html Музыка з мультфільма «Жыў-быў пёс»]</ref> == Цікавыя факты == * Воўка спачатку павінен быў агучыць [[Міхаіл Аляксандравіч Ульянаў|Міхаіл Уллянаў]], аднак з-за пастаяннай занятасці на [[Кіназдымка|кіназдымках]], запрасіць яго ў «Жыў-быў пёс» не атрымалася. * Гук воза, які ад’язджае ў пачатку мультфільма быў пазычаны Назаравым з кінастужкі «[[Чапаеў (фільм)|Чапаеў]]». * Назараў пісаў [[сцэнарый]] мультфільма цэлы год. * У 2012 годзе мультфільм быў цалкам пераагучаны [[Украінская мова|ўкраінскаю моваю]] (першапачаткова тэкст быў па-руску, песні — па-ўкраінску)<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sCiMkipAv0w Жив-був пес (мультфільм українською мовою) ]</ref>. Словы перакладу напісаў Любамір Наканечны, тэкст чытае Сяргей Рэшэтнік, Воўка агучыў Тарас Жытынські, Пса Сірка — Міраслаў Лытвак. == Помнікі == * Бронзавы помнік Воўку вагой каля 200 кг быў пастаўлены ў [[Томск]]у ў 2005 годзе. Аўтары — ліцейшчык Максім Пятроў і кансультант-мастак Лявонцій Вусаў. Воўк можа прамаўляць восем фраз («Щас спою!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Зараз спяю!»), «Бог в помощь!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Памагай Божа!»), «Ну ты заходи, если что!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Ну ты заходзь, калі што!») ды інш.). * Стальная скульптура Ваўка вагою ў дзве тоны паводле эскіза мастака Міхаіла Івашкі была ўстаноўленая ў [[Ангарск]]у, [[Іркуцкая вобласць]] у [[2007]] годзе. Калі пагладзіць Ваўка па жываце, ён кажа «Щас спою!» ([[Беларуская мова|па-беларуску]]: «Зараз спяю!») ды іншыя вядомыя фразы.<ref>http://www.amic.ru/news/?news_id=72154&dd=13&mm=7&yy=2007</ref>. * У [[2013]] годзе ў цэнтры [[Кіеў|Кіева]] ўстанавілі драўляную скульптурную кампазіцыю Ваўка з Сабакам, якія сядзяць пад сталом. Аўтар — вінніцкі скульптар [[Уладзімір Заяц]]{{Крыніца?}}. * Восенню [[2013]] г. у Пятроўску{{Факт?}} [[Кіева-Святошынскі раён|Кіева-Святошынскага раёна]] ўстанавілі скульптурную кампазіцыю, якая складаецца з Ваўка, які сядзіць на пастаменце, і Сабакі, які стаіць побач. Кампазіцыя дапоўнена стылізаваным плятнём{{Крыніца?}}. * 13 снежня [[2014]] г. Казахстанскім манетным дваром была выпушчана цыркуляцыйная манета з серыі «Казкі народа Казахстана» — Сірко. на адваротным баку (рэверсе) манет выбітыя персанажы ўкраінскай народнай казкі «Сірко», надпіс «СIРКО» [[Украінская мова|па-ўкраінску]], чысло «2014», якое азначае год чаканкі і таварны знак Казахстанскага манетнага двара<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=77&switch=russian |title=Архіўная копія |access-date=27 мая 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191012/http://www.nationalbank.kz/?docid=49&cat_id=77&switch=russian |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мультфільмы СССР]] [[Катэгорыя:Мультфільмы студыі «Союзмультфильм»]] [[Катэгорыя:Кароткаметражныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы 1982 года]] 0isg0suo5w8szq1k24k70gmo2rwhvh9 0 234870 5160232 5140789 2026-07-02T10:59:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160232 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Задуброўе}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Задуброўе |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 20|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 39|lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Задуброўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243042844 }} '''Задубро́ўе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zadubroŭje}}, {{lang-ru|Задубровье}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039810&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 29 января 2010 года № 238 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Задуброўскі сельсавет|Задуброўскага сельсавета]]. Да 6 кастрычніка 1981 года Задуброўе знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Суражскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 6 кастрычніка 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 31 (1693).</ref>. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 36 км у напрамку на паўночны ўсход ад [[Віцебск]]а<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref>, каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|112}}. Праз аграгарадок працякае рака [[Неварожка]]. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 638 жыхароў, 232 двары<ref name="bel6" />. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, загінуўшых у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Вядомыя асобы == * [[Вячаслаў Аляксеевіч Федарэнка]] (нар. 1945) — урач, кандыдат медыцынскіх навук, дацэнт, выдатнік аховы здароўя СССР. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 499. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=20|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=24|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000|мова=ru}} * Ліст карты N-36-14. Выданне 1984 г. Стан мясцовасці на 1981 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Задуброўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Задуброўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] b593e3h303fsn077ffzow5ryv2gzms8 0 246311 5160139 5159255 2026-07-02T04:47:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160139 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Жгунь}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Жгунь |вобласць = Гомельская |раён = Добрушскі |сельсавет = Жгунскі }} '''Жгунь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žhuń}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0030391&q_id=1150444|title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 23 февраля 2010 года № 191 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Добрушского района в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208104921/https://etalonline.by/document/?regnum=d910g0030391&q_id=1150444|archive-date=8 снежня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Жгунскі сельсавет|Жгунскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 8 км у напрамку на поўдзень ад горада [[Добруш]]<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref>, за 36 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel6" />, на рацэ [[Жгунь (рака)|Жгунь]] і аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|124}}. == Насельніцтва == * 1997 год — 1200 жыхароў, 486 двароў<ref name="bel6" />. == Культура == === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Славутасць == === Памятныя мясціны === * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 430. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=28|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-123. Выданне 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жгунскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жгунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна]] 11z6q37tb4rz2oag3vp95672op3lp5o 0 247327 5160082 4907743 2026-07-01T22:12:15Z ~2026-35133-58 169864 Дададзена інфармацыя 5160082 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Антонаў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Антонаў |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 40|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 23|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Вербавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243032530 }} '''Анто́наў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Antonaŭ}}, {{lang-ru|Антонов}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавета]]. Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. У пачатку ліпеня 2026 году археолагамі Інстытута гісторыі НАН Беларусі тут былі знойдзеныя рэшткі замка ХVI–XVII стагоддзяў. Ён быў адзначаны на [[Радзівілаўская карта|Радзівілаўскай карце]] 1613 г., у інвентары 1628 г. апісваецца абарончая вежа над ракой [[Славечна (рака)|Славечнай]], падмуркі якой і былі адкрытыя. Замак належаў аршанскаму старосце Філону Кміце-Чарнобыльскаму і яго зяцю Лукашу Сапегу. Хутчэй за ўсё быў разбураны падчас казацкіх набегаў у сярэдзіне XVII стагоддзя.<ref>https://belta.by/society/view/esche-odin-starinnyj-zamok-vernulsja-na-kartu-belarusi-blagodarja-arheologam-nan-789249-2026/</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты "Гомельская правда", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вербавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] 1co7mqczlfog3bt52knvszz9lbgpp99 5160129 5160082 2026-07-02T04:36:34Z M.L.Bot 261 5160129 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Антонаў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Антонаў |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 40|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 23|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Вербавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243032530 }} '''Анто́наў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Antonaŭ}}, {{lang-ru|Антонов}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавета]]. Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На пачатку ліпеня 2026 года археолагі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] знайшлі рэшткі інкашталяванага двара (замка) ХVI–XVII стагоддзяў. Замак адзначаны на [[Радзівілаўская карта|Радзівілаўскай карце]] 1613 года, а ў інвентары 1628 года апісана абарончая вежа над ракой [[Славечна (рака)|Славечнай]], падмуркі якой і былі адкрыты. Імаверна, замак належаў аршанскаму старосце [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філону Кміце-Чарнабыльскаму]] і яго зяцю [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]. Імаверна, разбураны [[Казацтва|казакамі]] падчас вайны [[Паўстанне Хмяльніцкага|1648-1651]] або [[Вайна 1654-1667 гадоў|1654-1667 гадоў]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/esche-odin-starinnyj-zamok-vernulsja-na-kartu-belarusi-blagodarja-arheologam-nan-789249-2026/|title=Еще один старинный замок вернулся на карту Беларуси благодаря археологам - НАН|website=belta.by|date=2026-07-01|access-date=2026-07-02}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты "Гомельская правда", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вербавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] 3xscdfik1f5fb9bg6xpmoo0r38huhvq 5160154 5160129 2026-07-02T05:21:45Z JerzyKundrat 174 5160154 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Антонаў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Антонаў |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Вербавіцкі }} '''Анто́наў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Antonaŭ}}, {{lang-ru|Антонов}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == На пачатку ліпеня 2026 года археолагі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] знайшлі рэшткі інкашталяванага двара (замка) ХVI–XVII стагоддзяў. Замак адзначаны на [[Радзівілаўская карта|Радзівілаўскай карце]] 1613 года, а ў інвентары 1628 года апісана абарончая вежа над ракой [[Славечна (рака)|Славечнай]], падмуркі якой і былі адкрыты. Імаверна, замак належаў аршанскаму старосце [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філону Кміце-Чарнабыльскаму]] і яго зяцю [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]. Імаверна, разбураны [[Казацтва|казакамі]] падчас вайны [[Паўстанне Хмяльніцкага|1648-1651]] або [[Вайна 1654-1667 гадоў|1654-1667 гадоў]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/esche-odin-starinnyj-zamok-vernulsja-na-kartu-belarusi-blagodarja-arheologam-nan-789249-2026/|title=Еще один старинный замок вернулся на карту Беларуси благодаря археологам - НАН|website=belta.by|date=2026-07-01|access-date=2026-07-02}}</ref> Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты "Гомельская правда", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вербавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] ar87950ib59h0rcj8ymxgy9m42bgu7v 5160216 5160154 2026-07-02T10:37:18Z GiluEr.iwleus 161439 5160216 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Антонаў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Антонаў |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Вербавіцкі }} '''Анто́наў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Antonaŭ}}, {{lang-ru|Антонов}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == На пачатку ліпеня 2026 года археолагі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] знайшлі рэшткі інкашталяванага двара (замка) ХVI–XVII стагоддзяў. Замак адзначаны на [[Радзівілаўская карта|Радзівілаўскай карце]] 1613 года, а ў інвентары 1628 года апісана абарончая вежа над ракой [[Славечна (рака)|Славечнай]], падмуркі якой і былі адкрыты. Імаверна, замак належаў аршанскаму старосце [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філону Кміце-Чарнабыльскаму]] і яго зяцю [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]. Імаверна, разбураны [[Казацтва|казакамі]] падчас вайны [[Паўстанне Хмяльніцкага|1648-1651]] або [[Вайна 1654-1667 гадоў|1654-1667 гадоў]].<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/esche-odin-starinnyj-zamok-vernulsja-na-kartu-belarusi-blagodarja-arheologam-nan-789249-2026/|title=Еще один старинный замок вернулся на карту Беларуси благодаря археологам - НАН|website=belta.by|date=2026-07-01|access-date=2026-07-02}}</ref> Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасць == * Руіны замка перыяду Вялікага Княства Літоўскага (XVI стагоддзе)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://smartpress.by/news/v-narovlyanskom-rayone-nashli-neizvestnyy-zamok-vremen-vkl/|title=В Наровлянском районе нашли неизвестный замок времен ВКЛ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/ruiny-zamka-xvi-veka-nashli-na-polese|title=Руины замка XVI века нашли на Полесье}}</ref>. Знойдзены археолагамі ў 2026 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты "Гомельская правда", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вербавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] pd139l2sxwk3x9q58ulo7jpgj0zbrxi 5160245 5160216 2026-07-02T11:32:15Z M.L.Bot 261 /* Славутасць */ там няма руін, а тры зноскі на адно і тое лішнія -- БелТА болей чым дастаткова 5160245 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Антонаў}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Антонаў |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Вербавіцкі }} '''Анто́наў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Antonaŭ}}, {{lang-ru|Антонов}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == На пачатку ліпеня 2026 года археолагі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] знайшлі рэшткі інкашталяванага двара (замка) ХVI–XVII стагоддзяў. Замак адзначаны на [[Радзівілаўская карта|Радзівілаўскай карце]] 1613 года, а ў інвентары 1628 года апісана абарончая вежа над ракой [[Славечна (рака)|Славечнай]], падмуркі якой і былі адкрыты. Імаверна, замак належаў аршанскаму старосце [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філону Кміце-Чарнабыльскаму]] і яго зяцю [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]. Імаверна, разбураны [[Казацтва|казакамі]] падчас вайны [[Паўстанне Хмяльніцкага|1648-1651]] або [[Вайна 1654-1667 гадоў|1654-1667 гадоў]].<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/esche-odin-starinnyj-zamok-vernulsja-na-kartu-belarusi-blagodarja-arheologam-nan-789249-2026/|title=Еще один старинный замок вернулся на карту Беларуси благодаря археологам - НАН|website=belta.by|date=2026-07-01|access-date=2026-07-02}}</ref> Да 26 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасць == * Рэшткі замка часоў Вялікага Княства Літоўскага (XVI стагоддзе)<ref name=":0" />. Знойдзены археолагамі ў 2026 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты "Гомельская правда", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вербавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вербавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] ibvlv917xs4nbrteo1o776xzdweadko 0 247812 5160088 5066369 2026-07-02T00:50:35Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5160088 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Балотня}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Балотня |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 36|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243042326 }} '''Бало́тня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Balotnia}}, {{lang-ru|Болотня}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 45 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2к}}</ref>, за 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Новыя Журавічы]] і аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Каля паўднёвай ускраіны аграгарадка працякае рака [[Гутлянка]]<ref name="atl" /> (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). == Гісторыя == У 1693 годзе згадваецца як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1736, воп. 1, спр. 2, с. 414</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Беліцкі павет|Беліцкім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1847 годзе вёскі Балотня і Новая Балотня ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1860 годзе памешчык меў тут 1261 дзесяцін зямлі, млын і 2 карчмы. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1877 годзе заснавана народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 19 хлопчыкаў і 1 дзяўчынка. Дзейнічала драўляная Свята-Пакроўская царква. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы знаходзіліся вятрак, карчма, побач аднайменны фальварак.<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> У красавіку 1920 года на былых памешчыцкіх землях створана калектыўная гаспадарка. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя У. І. Леніна, працавалі лесапільня, кузня, нафтавы млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія акупанты забілі 12 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму на паўдневай ускраіне вёскі). У баях за Балотню ў 1943 годзе загінулі 193 воіны (пахаваны ў брацкай магіле каля клуба). 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны — цэнтр калгаса імя У. І. Леніна, былі размешчаны сярэдняя школа, бібліятэка, Дом культуры, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, магазін, аддзяленне сувязі, цагельня.<ref name="hvb" /> У 1986—1987 гадах пабудаваны мураваныя дамы на 50 сямей, у якіх размясціліся перасяленцы з [[Чарнобыльская катастрофа|забруджаных радыяцыяй месц]].<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1838]] год — 32 двары.<ref name="hvb" /> * [[1858]] год — 97 двароў.<ref name="hvb" /> * [[1886]] год — 578 жыхароў.<ref name="hvb" /> * [[1897]] год — 822 жыхары, 124 двары.<ref name="hvb" /> * [[1909]] год — 1021 жыхар, 159 двароў.<ref name="hvb" /> * [[1959]] год — 555 жыхароў.<ref name="hvb" /> * [[1995]] год — 617 жыхароў, 199 двароў<ref name="bel2" />. * [[2004]] год — 607 жыхароў, 202 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, загінуўшых у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel2" /> ([[1943]]) — {{ГККРБ 4|313Д000601}} * Магіла ахвяр фашызму<ref name="bel2" />. * [[Свята-Пакроўская царква (Балотня)|Свята-Пакроўская царква]] (2002) == Вядомыя асобы == * [[Наталля Рыгораўна Кухарэнка]] (1909—1992) — работнік сельскай гаспадаркі (даярка), Герой Сацыялістычнай Працы (1954). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 260. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 г.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Балотня| ]] dclpk5mmx2uqyfvkmdl6qwq1y29gvq6 0 274455 5160048 5131986 2026-07-01T18:47:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160048 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}} [[Файл:Пам'ятник Леніну капут - 2.jpg|міні|Знос помніка [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніну]] ў Крамянчугу.]] '''Дэкамунізацыя ва Украіне ''' — працэс [[дэкамунізацыя|дэкамунізацыі]], які пачаўся ў часы [[распад СССР|распаду СССР]], стыхійна актывізаваўся падчас «[[Ленінапад]]у» у перыяд [[Рэвалюцыя годнасці|Рэвалюцыі годнасці]] і ўзаконены прынятым [[9 красавіка]] [[2015]] года [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радай Украіны]] пакетам законаў<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/04/150409_communizm_upa_vc Рада ухвалила «декомунізаційний пакет»]</ref><ref>[http://24tv.ua/news/showNews.do?dekomunizatsiyniy_paket_yak_rosiya_vidreaguvala_na_zaboronu_totalitarizmu&objectId=563918 Декомунізаційний пакет: як Росія відреагувала на заборону тоталітаризму]</ref><ref>[http://zik.ua/ua/news/2015/04/10/u_mzs_rosii_roztsinyly_dekomunizatsiynyy_paket_v_ukraini_yak_antyrosiyskyy_krok_580504 У МЗС Росії розцінили «декомунізаційний пакет» в Україні, як антиросійський крок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724183145/http://zik.ua/ua/news/2015/04/10/u_mzs_rosii_roztsinyly_dekomunizatsiynyy_paket_v_ukraini_yak_antyrosiyskyy_krok_580504 |date=24 ліпеня 2015 }}</ref>. [[15 мая]] 2015 законы падпісаў Прэзідэнт Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пётр Парашэнка]]<ref name="pidpys">[http://president.gov.ua/news/32869.html Глава держави підписав закони про декомунізацію]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пры гэтым ён адзначыў, што ў бліжэйшы час у Вярхоўную Раду будзе пададзены праект закона, накіраваны на ўдасканаленне нормы аб адказнасці за парушэнне Закона аб статусе змагароў за незалежнасць Украіны ў ХХ стагоддзі. Законы былі апублікаваныя [[20 мая]] [[2015]] года і набылі моц з [[21 мая]]<ref name="publication">[http://www.golos.com.ua/edition_archive ''Голос України''. — 20 травня 2015. — № 87 (6091). — С. 15-19. —]</ref>. == Пачатак дэкамунізацыі == Працэс дэкамунізацыі ў грамадскім жыцці Украіны пачаўся з дэкамунізацыі адукацыі і выхавання. З навучальных праграм навучальных устаноў былі выведзеныя дысцыпліны, прысвечаныя вывучэнню асноў [[Камунізм|камуністычнай]] ідэалогіі, гісторыі [[КПСС]] і г.д. На прадпрыемствах і ў вайсковых часцях былі ліквідаваныя так званыя «[[Ленінская пакой|Ленінскія пакоі]]», прыбраны бюсты Леніна і іншых камуністычных партыйных дзеячаў. Адным з першых помнікаў камуністычнаму рэжыму, знесеных ва Украіне, быў [[Манумент Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі, Кіеў|манумент Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. Знос адбыўся ў адпаведнасці з рашэннем [[Кіеўская рада|Кіеўскай рады]] ў верасні [[1991]] года<ref>[http://www.istpravda.com.ua/articles/2013/12/9/140323/ Історія пам’ятника Леніну в Києві. ФОТО]</ref>. Падчас [[Рэвалюцыя годнасці|Рэвалюцыі годнасці]] 8 снежня 2013 года ў Кіеве быў скінуты [[Помнік Леніну (Кіеў)|помнік Уладзіміру Леніну]]. Гэта выклікала ланцуговую рэакцыю — пачаўся «[[Ленінапад]]», падчас якога масава знішчаліся помнікі савецкім дзяржаўным дзеячам і савецкая сімволіка. За першы год помнікі Леніну былі дэмантаваны ва ўсіх падкантрольных Украіны абласных цэнтрах, акрамя Запарожжа<ref name="1year">[http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu За рік в Україні знесли півтисячі пам’ятників Леніну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150818221650/http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu |date=18 жніўня 2015 }}</ref>. == «Дэкамунізацыйны пакет законаў» == Чатыры дэкамунізацыйныя законы былі ўхвалены на пасяджэнні [[Кабінет Міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] 31 сакавіка 2015 года<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/551ad27b9190a/ Сьогодні на Уряді: невідкладна декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.</ref>: * «Аб прававым статусе і ўшанаванні памяці змагароў за незалежнасць Украіны ў XX стагоддзі» (закон № 314-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref>; * «Аб увекавечанні перамогі над нацызмам у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] 1939—1945» (закон № 315-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/315-viii Закон України Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років]</ref>; * «Аб доступе да архіваў рэпрэсіўных органаў камуністычнага таталітарнага рэжыму 1917—1991 гадоў» (закон № 316-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/316-viii Закон України Про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років]</ref>; * «Аб асуджэнні камуністычнага і [[нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнага]] (нацысцкага) таталітарнага рэжымаў і забароне прапаганды іх сімволікі» (закон № 317-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/317-viii Закон України Про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їхньої символіки]</ref>. 9 красавіка Вярхоўная Рада Украіны прыняла рашэнне ўзяць усе 4 законы за аснову і цалкам<ref name="закон2558">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_2?id=&pf3516=2558&skl=9 Офіційний портал Верховної Ради України. Проект Закону про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їх символіки]</ref>. Прэзентаваў законы старшыня [[Украінскі інстытут нацыянальнай памяці|Украінскага інстытута нацыянальнай памяці]], гісторык [[Уладзімір Вятровіч]]. Законы падтрымалі большасць дэпутатаў фракцый «Блока Пятра Парашэнкі», «Народнага фронту», «аб’яднання Самапомач», «Блока Радыкальнай партыі Алега Ляшко», а таксама «Бацькаўшчына» (за выключэннем лідара партыі — [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]])<ref name="w1.c1.rada.gov.ua">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1421 Поіменне голосування про проект Закону про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у ХХ столітті (№ 2538-1) — за основу та в цілому]</ref><ref name="ReferenceA">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1421 Поіменне голосування про проект Закону про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років (№ 2539) — за основу та в цілому]</ref><ref name="ReferenceB">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1425 Поіменне голосування про проект Закону про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років (№ 2540) — в цілому]</ref><ref name="ReferenceC">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1427 Поіменне голосування про проект Закону про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їх символіки (№ 2558) — за основу та в цілому]</ref> Старшыня Вярхоўнай Рады [[Уладзімір Гройсман]], які асабіста не падтрымаў ні адзін з гэтых чатырох законаў<ref name="w1.c1.rada.gov.ua"/><ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>, падпісаў іх толькі праз 20 дзён пасля прыняцця — 30 красавік 2014 г. 15 мая 2015 законы падпісаў прэзідэнт Пётр Парашэнка<ref name="pidpys" />. Дэкамунізацыйныя законы былі апублікавана 20 мая ў газеце Вярхоўнай Рады «[[Голас Украіны]]»<ref name="publication" />, і, адпаведна, набылі моц з 21 мая 2015<ref>[http://www.unn.com.ua/uk/news/1466860-v-ukrayini-nabradi-chinnosti-zakoni-pro-dekomunizatsiyu В Україні набрали чинності закони про декомунізацію]</ref>. == Перайменаванне адміністрацыйных адзінак == Дзеянне закона прывядзе да перайменавання вялікай колькасці населеных пунктаў і вуліц ва Украіне. У прыватнасці, 2 абласныя цэнтры<ref>[http://espreso.tv/news/2015/04/14/dnipropetrovsk_ta_kirovohrad_mayut_pereymenuvaty____instytut_nacionalnoyi_pamyati Дніпропетровськ та Кіровоград мають перейменувати, — Інститут національної пам’яті], еспресоТВ, 14 квітня</ref> — [[Днепрапятроўск]] і [[Кіраваград]] прыйдзецца перайменаваць.<ref>[http://tsn.ua/politika/ukrayina-bez-komunizmu-pereymenuvannya-dnipropetrovska-ta-kirovograda-remont-u-vr-420808.html Україна без комунізму: перейменування Дніпропетровська та Кіровограда, ремонт у ВР], [[ТСН]], 11 квітня</ref><ref>[http://ukr.lb.ua/news/2015/04/09/301444_ukraini_pereymenuyut_usi_mista_i.html В Україні перейменують усі міста і вулиці з радянськими назвами], ЛБ, 9 квітня</ref> У [[Днепрапятроўск]]у, які названы ў гонар аднаго з арганізатараў [[Галадамор ва Украіне 1932-1933|галадамора ва Украіне]] [[Рыгор Іванавіч Пятроўскі|Рыгора Пятроўскага]], ужо пачалося абмеркаванне новай назвы. З перайменаваннем гэтых абласцей могуць быць складанасці, паколькі для гэтага трэба змяніць [[Канстытуцыя Украіны|канстытуцыю]], дзе гэтыя вобласці прапісаны. Украінскі інстытут нацыянальнай памяці пасля набыцця законамі моцы запрасіў да супрацоўніцтва валанцёраў-краязнаўцаў для падрыхтоўчай работы па рэалізацыі закона № 317-VIII. Звязана гэта з тым, што інстытут пачаў фармаваць інфармацыйную базу найменняў тапанімікі населеных пунктаў, якія змяшчаюць сімволіку камуністычнага рэжыму, іх гістарычных назваў і прапаноў па перайменаванні<ref>[http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=24 мая 2015 }}</ref>. === Крытэрыі перайменавання === Згодна з законам Украіны «Аб асуджэнні камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарных рэжымаў ва Украіне і забароне прапаганды іх сімволікі», які быў прыняты Вярхоўнай Радай Украіны 9 красавіка 2015 года, змянення назвы патрабуюць тапонімы (геаграфічныя назвы і назвы вуліц і прадпрыемстваў населеных пунктаў Украіны), якія маюць камуністычнае паходжанне. Тым жа законам вызначаны тэрмін «камуністычная партыя» (артыкул 1, частка 1, пункт 1), «прапаганда камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарных рэжымаў» (арт.1, ч.1, п.2), «савецкія органы дзяржаўнай бяспекі» (арт.1, ч.1, п.3), «сімволіка камуністычнага таталітарнага рэжыму» (арт.1, ч.1, п.4), да апошняй адносяцца выявы, гімны, помнікі, лозунгі, цытаты і г.д., «сімволіка нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарнага рэжыму» (арт.1, ч.1, п.5). Прававое патрабаванне перайменавання тапонімаў з камуністычным паходжаннем змешчана ў арт.7, ч.6 таго ж закона. ; Суб’екты перайменавання * У рамках Украіны, абласных і раённых саветаў: вобласці, раёны, населеныя пункты (гарады, пасёлкі гарадскога тыпу, пасёлкі сельскага тыпу, сёлы), адпаведныя Саветы (абласныя, раённыя, гарадскія, пасялковыя, сельскія) * У рамках населеных пунктаў: раёны ў гарадах, вуліцы, бульвары, праспекты, завулкі, праезды, плошчы, набярэжныя, скверы, масты, іншыя аб’екты тапанімікі (шляхі, кварталы, мікрараёны, жылыя масівы і г.д.), а таксама назвы прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый. ; Крытэрыі перайменавання * Асноўны крытэрый — сімволіка камуністычнага таталітарнага рэжыму. * Усёабдымнасць крытэрыяў — немагчыма, падчас нельга сказаць, ці мае тая ці іншая назва прыкметы прапаганды або сімвала камуністычнага таталітарнага рэжыму, таму ў некаторых выпадках немагчыма абыйсціся без экспертаў (у прыватнасці спецыялістамі [[Украінскі інстытут нацыянальнай памяці|Украінскага інстытута нацыянальнай памяці]]). * Прамое ўказанне крытэрыяў перайменавання — апісана ў арт.1, ч.1, п.4е, ж, в — '' спіс А'' (гл. ніжэй). * Ускосныя выпадкі крытэрыяў перайменаванне — не мае прамога згадвання ў дадзеным законе — '' спіс Б'' (гл. ніжэй). * У выпадках фармальнай прыналежнасці асобы да спісу А, але калі асоба не была датычная да прапаганды камуністычнага рэжыму ці злачынстваў рэжыму і вызначылася значным укладам у культуру і тэхніку дзяржавы вылучаны асаблівы '' спіс В'' (глядзі ніжэй). У спіс В не можа быць унесена асоба, якая працавала ў савецкіх органах дзяржаўнай бяспекі. * Перайменаванне тапонімаў з камуністычным паходжаннем, вытворных ад іншых тапонімаў з камуністычным паходжаннем (напрыклад, «вул. Кіраваградская» вытворная не ад «Кіраў С. М.», а ад горада «Кіраваград») павінна ажыццяўляцца толькі ў выпадках, калі былі змененыя тапонімы з якіх пайшлі першыя (напрыклад, «вул. Ленінградская» падлягае змяненню, бо горад Ленінград быў перайменаваны ў Санкт-Пецярбург, а" вул. Днепрапятроўская"не падлягае, бо горад Днепрапятроўск не быў перайменаваны ў час прыняцця рашэння аб перайменаванні вуліцы) — '' спіс Г''. == Пералік камуністычных тапонімаў Украіны, якія патрабуюць перайменавання == === Вобласці === * [[Днепрапятроўская вобласць]] * [[Кіраваградская вобласць]] === Гарады === {{col-begin}} {{col-3}} * [[Артэміўск, Данецкая вобласць]] * [[Артэміўск, Луганская вобласць]] * [[Артэмавэ]] * [[Вахрушэвэ]] * [[Горад Дзяржынск, Данецкая вобласць|Дзяржынск]] * [[Дымытраў]] * [[Днепрадзяржынск]]<ref>Прапановы: Дніпроўск, Кам’янскэ, Дніпракам’янск, Дніпраград, Камэон, Кам’янск-Дніпроўскы, Слаўгарад, Кам’янск-на-Дніпры, Раманіўскі і інш: гл.[http://dndz.gov.ua/?id=12968 Прапановы з галасавання на сайце Днепрадзяржынскага гарадскога савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923175111/http://dndz.gov.ua/?id=12968 |date=23 верасня 2015 }}</ref> * [[Днепрапятроўск]] <ref>Прапановы: Дніпраслаў, Січэслаў, Дніпро, Дніпроўск і г.д .: гл. [http://dniprorada.gov.ua/files/protokol-4-5-6.pdf Протокол Дніпропетровської міськради щодо перейменування вулиць, проспектів, провулків, інших об'єктів топоніміки міста Дніпропетровська]{{Недаступная спасылка}}; Дніпропаль, Кодак, Новы Кодак, Святаслаў і г.д .: гл. [http://dniprorada.gov.ua/ Запропоновані варіанти для інтернет-голосування щодо нової назви міста на головній сторінці сайту dniprorada.gov.ua/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140322140346/http://dniprorada.gov.ua/ |date=22 сакавіка 2014 }}</ref> * [[Жданіўка]] * [[Іллічыўск]] * [[Кіраваград]]<ref>Прапановы: Елісаветград, Інгульск, Златопіль, Наваказачын, Скіфопіль, Задніпранск і г.д .: гл. [http://www.kr-rada.gov.ua/files/content/files/nazva-20150728115341.pdf Пропозиції щодо нової назви міста на сайті Кіровоградської міської ради]</ref> {{col-3}} * [[Кіраўск, Луганская вобласць|Кіраўск]] * [[Кіраўскэ]] * [[Камсамольск, Палтаўская вобласць|Камсамольск]] * [[Камсамольскэ]] * [[Катоўск]] * [[Красны Лыман]] * [[Краснаармійск]] * [[Краснапэрэкопск]] * [[Кузнэцоўск]] * [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]] * [[Пэтроўскэ]] {{col-3}} * [[Свэрдлоўск]] * [[Стаханаў]] * [[Тарэз]] * [[горад Ульянаўка|Ульянаўка]] * [[Цюрупынск]] * [[Чэрвоназаводскэ]] * [[Чэрвонапартызанск]] * [[горад Шчорс|Шчорс]] * [[Юнакамунарыўск]] {{col-end}} <!-- === Комуністичні назви населених пунктів України === Перелік згідно з версією Українського інституту національної пам’яті<ref>[http://www.memory.gov.ua/rename Перелік міст і сіл до перейменування]</ref>. ==== [[АР Крим]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * м. [[Красноперекопськ]] * смт Кіровське * смт Комсомольське * смт Красногвардійське {{col-3}} * смт Куйбишеве * смт Леніне * смт Октябрське * смт Орджонікідзе {{col-3}} * смт Совєтське * смт Совєтський {{col-end}} ==== [[Волинська область]] ==== * смт Жовтневе * с. Жовтневе ==== [[Вінницька область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Жданівка * с. Жовтневе Калинівського району * с. Жовтневе Погребищенського району * с. Кірове * с. Кіровка * с. Комсомольське * с. Комунарівка * с. Ленінка Жмеринського району {{col-3}} * с-ще Ленінка Теплицького району * с. Ленінська Слобода * с-ще Петровське * с. Пролетар * с. Радянське Крижопільського району * с. Радянське Літинського району * с. Радянське Ямпільського району * с. Русава-Радянка {{col-3}} * с. Свердлівка * с-ще Тельмана * с. Чапаєве * с. Чапаєвка * с. Червона Володимірівка * с-ще Червона Зірка * с. Червона Трибунівка {{col-end}} ==== [[Дніпропетровська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * м. [[Дніпродзержинськ]] * м. [[Дніпропетровськ]] * м. [[Орджонікідзе (місто)|Орджонікідзе]] {{col-3}} * смт Брагинівка * смт Кіровське * смт Щорськ {{col-3}} * смт Ювілейне {{col-end}} ==== [[Донецька область]] ==== В області нараховуються 11 міст (у тому числі 8 — обласного значення), 17 смт, 110 сільських населених пунктів, 6 районів області та 15 районів у містах, які потребують перейменуванню: {{col-begin}} {{col-3}} * м. [[Артемівськ (Донецька область)]] * м. [[Артемове]] * м. [[Дзержинськ]] * м. [[Димитров]] * м. [[Жданівка]] * м. [[Кіровське]] * м. [[Комсомольське]] * м. [[Красний Лиман]] {{col-3}} * м. [[Красноармійськ]] * м. [[Торез]] * м. [[Юнокомунарівськ]] * смт Войкове * смт Войковський * смт Володарське * смт Кірове * смт Кіровськ {{col-3}} * смт Комсомольський * смт Красний Октябр * смт Ленінське * смт Пролетарське * смт Свердлове * смт Тельманове {{col-end}} ==== [[Житомирська область]] ==== * смт Володарськ-Волинський * смт Жовтневе * смт Червоноармійськ ==== [[Закарпатська область]] ==== * с. Жовтневе * с. Комсомольськ ==== [[Запорізька область]] ==== * смт Куйбишеве ==== [[Івано-Франківська область]] ==== * немає ==== [[Київська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Більшовик * с. Войкове * с. Діброво-Ленінське * с. Димитрове * с. Жовтневе Бориспільського району * с. Жовтневе Бородянського району * с. Жовтневе Згурівського району * с. Жовтневе Кагарлицького району * с. Жовтневе Переяслав-Хмельницького району * с. Кірове Бориспільського району * с. Кірове Іванківського району * с. Куйбишеве {{col-3}} * с. Ленінівка * с. Леніне Згурівського району * с. Леніне Переяслав-Хмельницького району * с. Ленінське * с. Орджонікідзе * с. Петрівське Вишгородського району * с. Петрівське Згурівського району * с. Петрівське Великоприцьківської сільради Кагарлицького району * с. Петрівське Горохівської сільради Кагарлицького району * с. Петрівське Халчанської сільради Кагарлицького району * с. Петрівське Києво-Святошинського району {{col-3}} * с. Петрівське Рокитнянського району * с. Петрівське Таращанського району * с. Петровське * с. Право Жовтня * с. П’ятирічка * с. Радянське * с. Фрунзівка * с. Чапаєве * с. Чапаєвка * с. Червона Зірка * с. Червона Мотовилівка * с. Червоноармійське {{col-end}} ==== [[Кіровоградська область]] ==== * м. [[Кіровоград]] * м. [[Ульяновка (місто)|Ульяновка]] * смт Димитрове ==== [[Луганська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Артемівськ (Луганська область)]] * [[Вахрушеве]] * [[Кіровськ (Луганська область)|Кіровськ]] * [[Петровське]] * [[Свердловськ]] * [[Стаханов]] * [[Червонопартизанськ]] {{col-3}} * смт Бірюкове * смт Володарськ * смт Дзержинський * смт Калінінський * смт Комсомольський * смт Леніна * смт Ленінське {{col-3}} * смт Лотикове * смт Пролетарський * смт Фрунзе * смт Червоногвардійське * смт Ювілейне {{col-end}} ==== [[Львівська область]] ==== * с. Андріївка * с. Максимівка ==== [[Миколаївська область]] ==== * смт Кудрявцівка ==== [[Одеська область]] ==== * м. [[Іллічівськ]] * м. [[Котовськ]] * смт Комінтернівське * смт Фрунзівка ==== [[Полтавська область]] ==== * м. [[Комсомольськ (Полтавська область)|Комсомольськ]] * м. [[Червонозаводське]] ==== [[Рівненська область]] ==== * м. [[Кузнецовськ]] * с. Жовтневе * с. Радянське ==== [[Севастополь]] ==== * с Колхозне ==== [[Сумська область]] ==== * смт Жовтневе ==== [[Тернопільська область]] ==== * с. Жовтневе * с. Радянське ==== [[Харківська область]] ==== * смт Есхар * смт Комсомольське * смт Чапаєве ==== [[Херсонська область]] ==== * м. [[Цюрупинськ]] * смт Калінінське ==== [[Хмельницька область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Жоўтнэвэ Валачыскага раёна * с. Жоўтнэвэ Кам’янэць-Падзільскага раёна * с. Жоўтнэвэ Красыліўскага раёна * пас. Камунар * с. Лэнінскэ Старакасцянтыніўскага раёна {{col-3}} * с. Лэнінскэ Тэафіпальскага раёна * с. Лэнінскэ Чэмэравецкага раёна * с. Пэтрыўскэ Валачыскага раёна * с. Пэтрыўскэ Дунаявецкага раёна * с. Пэтрыўскэ Старасыняўскага раёна {{col-3}} * с. Радгоспне * с. Радянське * с. Чапаєвка * с. Червона Зірка {{col-end}} ==== [[Черкаська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Вікторівка * с. Жовтневе Маньківського району * с. Жовтневе Монастирищенського району * с-ще Жовтневе Чорнобаївського району * с-ще Жовтневий Промінь * с-ще Здобуток Жовтня * с. Кірове {{col-3}} * с-ще Комінтерн * с. Ленінське Драбівського району * с. Ленінське Смілянського району * с. Ленінське Чорнобаївського району * с-ще Незаможник * с-ще Петрівське * с. Петровського Драбівського району {{col-3}} * с-ще Петровського Золотоніського району * с-ще Політвідділовець * с-ще Радгоспне * с. Чапаєвка Золотоніського району * с. Чапаєвка Монастирищенського району {{col-end}} ==== [[Чернівецька область]] ==== * с Радгоспівка ==== [[Чарнігаўская вобласць]] ==== * г. [[горад Шчорс|Шчорс]]--> == Рэакцыя на прынятыя законы == === Рэакцыя ва Украіне === За дзень да разгляду дэкамунізацыйных законаў у Вярхоўнай Радзе старшыня Украінскага інстытута нацыянальнай памяці Уладзімір Вятровіч заклікаў парламентарыяў да іх прыняцця такімі словамі<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/552578abe297e/ Четвер. Парламент. Декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.</ref>: {{цытата | …Непакаранае зло расце. Асудзіць злачынствы - гэта не пытанне помсты, гэта пытанне справядлівасці. Таму еўрапейскія краіны, якія перажылі таталітарызм прынялі законы, якімі пацвердзілі: зноў створаная дзяржава абавязваецца ніколі не паўтарыць таталітарныя практыкі.…}} У ноч на [[11 красавіка]] ў [[Харкаў|Харкаве]] невядомыя знеслі тры помнікі савецкага часу: [[Якаў Свярдлоў|Якаву Свярдлову]], [[Серго Арджанікідзэ]] і [[Руднеў Мікалай Аляксандравіч|Мікалаю Рудневу]], пры гэтым пашкодзілі агароджу ўніверсітэта, на тэрыторыі якога стаяў адзін з іх. Усе яны стаялі ў розных раёнах горада<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/26950215.html У Харкові знесли три пам’ятники діячам радянської доби]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2015/04/150411_rl_kharkiv_monuments У Харкові за ніч знесли три пам’ятники]</ref>. Па факце хуліганства міліцыя адкрыла крымінальную вытворчасць.<ref>[http://tsn.ua/ukrayina/harkivska-miliciya-hoche-pokarati-krivdnikiv-pam-yatnikiv-leninu-za-huliganstvo-422175.html Харківська міліція хоче покарати кривдників пам’ятників Леніну за хуліганство]</ref> Пасля падпісання законаў прэзідэнтам Першы намеснік Старшыні Вярхоўнай Рады Украіны [[Андрэй Парубій]] назваў іх «вехавымі законамі для нашага дзяржаўнага станаўлення, для самасвядомасці ўкраінцаў, як свабоднай, сучаснай, скіраванай у будучыню адзінай нацыі». Таксама ён адзначыў, што «зло павінна быць названым і асуджаным, а Героі павінны быць прызнаны і ўшанаваны»<ref name="parubiy">[http://blogs.pravda.com.ua/authors/parubiy/5556e6adac75f/ Закони про декомунізацію підписані. Вітаю!] Андрій Парубій, Перший заступник Голови Верховної Ради України, громадський діяч, політик. Українська правда Блоги.</ref>. === Рэакцыя ў іншых краінах === [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністэрства замежных спраў]] [[Расія|Расіі]] выказала занепакоенасць у сувязі з прыняццем ва Украіне закона аб забароне прапаганды камуністычнага і нацысцкага рэжымаў<ref>[http://focus.ua/news/328079/ МИД РФ прокомментировал закон о декоммунизации Украины]</ref>. Украінская Свабодная Акадэмія Навук ([[УСАН]]) у Канадзе падтрымала прыняцце чатырох дэкамунізацыйных законаў<ref>{{Cite web |url=http://stattitablohy.ezreklama.com/6355-UVAN-u-Kanadi-vitaie-skhvaliennia-VR-Ukrayini-zakoniv-spriamovanikh-na-diekomunizatsiiu-Ukrayini.html |title=УВАН у Канаді вітає схвалення ВР України законів, спрямованих на декомунізацію України |access-date=15 верасня 2015 |archive-date=14 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814113003/http://stattitablohy.ezreklama.com/6355-UVAN-u-Kanadi-vitaie-skhvaliennia-VR-Ukrayini-zakoniv-spriamovanikh-na-diekomunizatsiiu-Ukrayini.html |url-status=dead }}</ref>. == Крытыка законаў == * Канадскі гісторык, заслужаны прафесар [[Альберцкі ўніверсітэт|Альберцкага ўніверсітэта]] [[Дэвід Р. Марплс]] і разам з ім група з 68 замежных і ўкраінскіх навукоўцаў, экспертаў і выкладчыкаў заклікала прэзідэнта Парашэнка не падпісваць законапраекты № 2538-1 і № 2558. На іх думку, гэтыя законы палітызуюць гісторыю, супярэчаць аднаму з асноватворных палітычных правоў — права на свабоду слова, а такім чынам накіроўваюць Украіну шляхам Расіі<ref>«[[Критика, часопіс|Критика]]»: [http://krytyka.com/ua/articles/vidkrytyy-lyst-naukovtsiv-ta-ekspertiv-ukrayinoznavtsiv-shchodo-tak-zvanoho Відкритий лист науковців та експертів-українознавців щодо так званого «Антикомуністичного закону»] (тэкст украінскай)</ref><ref>{{cite web|url=http://krytyka.com/en/articles/open-letter-scholars-and-experts-ukraine-re-so-called-anti-communist-law|title=Open Letter from Scholars and Experts on Ukraine Re. the So-Called «Anti-Communist Law»|author=[[Дэвід Роджэр Марплз|David R. Marples]]|date=April 2015}} ''[http://blogs.pravda.com.ua/authors/kurina/5537c31b54584/ Звернення міжнародних науковців і експертів до Президента і голови ВР з проханним не підписувати законопроекти про «декомунізацію»]''</ref>. * Прэзідэнт Польшчы [[Браніслаў Камароўскі]] заявіў, што закон аб прызнанні УПА ''(праект № 2538-1)'' ускладняе польска-ўкраінскі гістарычны дыялог<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2015/04/23/7065575/ Президент Польщі: закон про УПА ускладнює історичний діалог Варшави і Києва / УП, 23 квітня 2015, 08:19]</ref>. Канстытуцыйнасць законаў абскарджвалася групай народных дэпутатаў Украіны ў Канстытуцыйным Судзе Украіны<ref>[http://jurliga.ligazakon.ua/news/2015/6/5/129602.htm КСУ просят проверить конституционность законов о декоммунизации / Юрлига, 17:00 05.06.15]</ref>. == Абгрунтаванне неабходнасці прыняцця законаў == Старшыня [[Украінскі інстытут нацыянальнай памяці|Украінскага інстытута нацыянальнай памяці]], гісторык [[Уладзімір Вятровіч]] лічыць, што адсутнасць палітыкі дэкамунізацыі ва Украіне пасля абвяшчэння незалежнасці была адной з прычын, якія прывялі да неасавецкага рэваншу рэжыму Януковіча. … Носьбіты савецкіх каштоўнасцей (а не рускія ці рускамоўныя, як пра гэта кажа расійская прапаганда) у цяперашні час з’яўляецца галоўным кадравым рэзервам тэрарыстычных атрадаў у так званых [[Данецкая народная рэспубліка|ДНР]] і [[Луганская народная рэспубліка|ЛНР]]. Таму пытанне дэкамунізацыі для Украіны сёння тычыцца ўжо не толькі гуманітарнай палітыкі, але і палітыкі бяспекі<ref>[http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya ''Володимир В’ятрович''. Декомунізація і академічна дискусія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=26 сакавіка 2016 }}</ref>. Расійскі праваабаронца і дысідэнт, журналіст і грамадскі дзеяч [[Аляксандр Падрабінек]] у сваім артыкуле «Віват, Украіна!»<ref>[http://www.ej.ru/?a=note&id=27560 ''АЛЕКСАНДР ПОДРАБИНЕК''. Виват, Украина!]</ref> выказаўся на падтрымку законаў пра дэкамунізацыю: {{Цытата|... правозащитники опасаются, что запрет коммунистической и нацистской пропаганды может ограничить свободу слова. Справедливые опасения. Более того, можно твердо сказать, что это и есть ограничение свободы слова. В стабильном демократическом государстве это недопустимо.<br>Проблема, однако, в том, что Украина не есть стабильное демократическое государство. Чтобы стать таковым, ей надо пройти трудный путь, сопряженный с опасностью реставрации тоталитаризма. Она находится сейчас и будет находиться еще некоторое время в чрезвычайной ситуации, которая сродни военному положению. Ей надо минимизировать риски реставрации, чтобы не получилось так же, как в России.}} == Гл. таксама == * [[Дэкамунізацыі]] * [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939 – 1945]] * [[Ленінапад]] * {{нп5|Украінскія законы пра дэкамунізацыю||uk|Українські закони про декомунізацію}} * {{нп5|Дэрусіфікацыя ва Украіне||uk|Дерусифікація в Україні}} ** {{нп5|Закон Украіны «Пра асуджэнне і забарону прапаганды расійскай імперскай палітыкі ва Украіне і дэкаланізацыю тапанімікі»||uk|Закон України «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики в Україні і деколонізацію топонімії»}} ** [[Пушкінапад]] ** {{нп5|Дэмантаж помнікаў Сувораву ва Украіне|Суворавапад|uk|Демонтаж пам'ятників Суворову в Україні}} * [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]] == Заўвагі == {{reflist|2}} ; Законы пра дэкамунізацыю <references group="закон"/> == Спасылкі == * [http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=24 мая 2015 }} Український інститут національної пам’яті * [http://uainfo.org/blognews/526121-dekomunzacya-ukrayini-taki-nevdkladna-verhovna-rada-uhvalila-vs-chotiri-zakoni.html Декомунізація України таки невідкладна — Верховна Рада ухвалила всі чотири закони] * [http://www.pravda.com.ua/articles/2015/04/10/7064423/ Володимир В’ятрович: Наше завдання — щоб совок не відтворився в майбутніх поколіннях.] // [[Українська правда]]. — 10.04.2015. * [http://khpg.org/index.php?id=1430493970 Володимир Яворський: Аналіз закону про заборону комуністичних символів.] // Інформаційний портал [[Харківська правозахисна група|Харківської правозахисної групи]] — 01.05.15. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe Андрій Портнов: Про декомунізацію, ідентичність та історичні закони дещо інакше.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160327110132/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe |date=27 сакавіка 2016 }} // [[Критика (часопис)|Критика]]. — травень 2015. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya Володимир В’ятрович: Декомунізація і академічна дискусія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=26 сакавіка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu Григорій Стариков: Про декомунізаційні закони: з користю і не без оптимізму…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200830153903/https://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu |date=30 жніўня 2020 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu Михайло Гаухман: Справа про декомунізацію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161016045025/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu |date=16 кастрычніка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv Володимир Кулик: Про неякісні закони та нечутливих критиків] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326203448/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv |date=26 сакавіка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/otsinyuvaty-taabo-karaty-yurydychnyy-komentar-do-antykomunistychnoho-zakonoproiektu Світлана Хилюк: Оцінювати та/або карати: юридичний коментар до «антикомуністичного» законопроєкту] * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Дейвід Р. Марплс: Володимир В’ятрович і українські декомунізаційні закони] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=25 сакавіка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/dekomunizatsiya-ukrayiny Олександр Мотиль: Декомунізація України] * [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій Латиш. Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=30 мая 2015 }} // Historians.in.ua — 11.05.2015. * [http://www.ex.ua/get/192722381 База назв вулиць усіх міст та більшості селищ Донецької області, Excel (оновлена на 15 вересня 2015)]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Дэкамунізацыя]] [[Катэгорыя:Дэрусіфікацыя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Палітычныя рухі Украіны]] [[Катэгорыя:2015 ва Украіне]] e3lj72hqgzee4x31dfgqe0byd3126ka 0 276048 5160067 4420158 2026-07-01T19:58:28Z Pierre L'iserois 100315 5160067 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарані}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гарані |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 45|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 31|lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998452 }} '''Гара́ні'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Harani}}, {{lang-ru|Горани}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 2009 год — 22 чалавекі<ref name="pop">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 1999 год — 35 чалавек * 1931 год — 191 чалавек, 33 гаспадаркі {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] 798ltkmhxpbr5wsabbgnt53zz3g7vhp 0 276052 5160058 4737344 2026-07-01T19:32:13Z Pierre L'iserois 100315 5160058 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Краснаазёрнае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Краснаазёрнае. Капліца Святога Яна Хрысціцеля.jpg |подпіс = Капліца Святога Яна Хрысціцеля |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 44|lat_sec = 22 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 32|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|1964|Галоднічы}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 28 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998448 }} '''Краснаазёрнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Краснаазёрная, Гало́днічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaaziornaje}}, {{lang-ru|Красноозёрное}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 35 км ад [[Смаргонь|Смаргоні]], на паўночна-заходнім беразе [[Вішнеўскае|Вішнеўскага возера]]. Каля вёскі праходзіць аўтамабільная дарога з [[Лынтупы|Лынтупаў]] да [[Гальшаны|Гальшанаў]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца пад назвай Галоднічы ў XIX стагоддзі. На той час паселішча ўваходзіла ў склад Вішнеўскай воласці [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па выніках [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскай мірнай дамовы]] вёска апынулася ў складзе [[гміна|гміны]] Вішнева Свянцянскага павета, з 1 студзеня 1926 года — [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>{{Cite web |url=http://isap.sejm.gov.pl/Download;jsessionid=537D46E3B8FF95B77F084464DE2B2068?id=WDU19250670472&type=2 |title=Распараджэнне Рады Міністраў Польскай Рэспублікі ад 26 чэрвеня 1925 года «Аб змянені межаў паветаў на тэрыторыі Віленскай адміністратыўнай акругі» |author = W. Grabski, [[Уладзіслаў Рачкевіч|W. Raczkiewicz]], A. Zycblinski|date = 26.6.1925 |language = pl|accessdate=22.01.2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306212231/http://isap.sejm.gov.pl/Download%3Bjsessionid%3D537D46E3B8FF95B77F084464DE2B2068?id=WDU19250670472&type=2 |archivedate=2016-03-06 |url-status=dead }}</ref>. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|пахода Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] 17 верасня 1939 года Галоднічы ўвайшлі ў склад [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]] (у 1944—1960 гадах — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], з 1960 года — Гродзенскай вобласці). 30 ліпеня 1964 года вёска Галоднічы была перайменавана ў Краснаазёрную<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} — С. 441</ref><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У канцы 2019 года каля тутэйшай капліцы быў знойдзены каваны крыж<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/10961-bozhy-znak-nadzei-z-pad-vishneva-kryzh-znajshli-zastalosya-adnavits-kaplitsu?fbclid=IwAR2SYCmrr8F8hqMIrwB_c1d2BwRcrQ8ZWSaDOg_xiLAjUtlGWJjBnN4lk88 Божы знак надзеі з-пад Вішнева: Крыж знайшлі, засталося аднавіць капліцу] — [[Catholic.by]], 15 студзеня 2020 {{ref-be}}</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 86 чал. (35 — праваслаўных, 51 — католікаў), 10 двароў<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} — S. 674</ref>. * '''XX стагоддзе''': 1931 год — 147 чал., 26 двароў; 1999 год — 42 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 28 чал.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва населеных пунктаў Беларусі па выніках перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> == Славутасці == * [[Капліца Святога Яна Хрысціцеля (Краснаазёрнае)|Капліца Святога Яна Хрысціцеля]] (XVIII ст., мураваная). - {{ГККРБ 4|413Г000776}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет, Смаргонскі раён}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краснаазёрнае| ]] 7ilj1rqsspi7bpls694dr0xkqcit18p 5160062 5160058 2026-07-01T19:42:37Z JerzyKundrat 174 5160062 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Краснаазёрнае |выява = Краснаазёрнае. Капліца Святога Яна Хрысціцеля.jpg |подпіс = Капліца Святога Яна Хрысціцеля |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|1964|Галоднічы}} }} '''Краснаазёрнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Краснаазёрная, Гало́днічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaaziornaje}}, {{lang-ru|Красноозёрное}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 35 км ад [[Смаргонь|Смаргоні]], на паўночна-заходнім беразе [[Вішнеўскае|Вішнеўскага возера]]. Каля вёскі праходзіць аўтамабільная дарога з [[Лынтупы|Лынтупаў]] да [[Гальшаны|Гальшанаў]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца пад назвай Галоднічы ў XIX стагоддзі. На той час паселішча ўваходзіла ў склад Вішнеўскай воласці [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па выніках [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскай мірнай дамовы]] вёска апынулася ў складзе [[гміна|гміны]] Вішнева Свянцянскага павета, з 1 студзеня 1926 года — [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>{{Cite web |url=http://isap.sejm.gov.pl/Download;jsessionid=537D46E3B8FF95B77F084464DE2B2068?id=WDU19250670472&type=2 |title=Распараджэнне Рады Міністраў Польскай Рэспублікі ад 26 чэрвеня 1925 года «Аб змянені межаў паветаў на тэрыторыі Віленскай адміністратыўнай акругі» |author = W. Grabski, [[Уладзіслаў Рачкевіч|W. Raczkiewicz]], A. Zycblinski|date = 26.6.1925 |language = pl|accessdate=22.01.2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306212231/http://isap.sejm.gov.pl/Download%3Bjsessionid%3D537D46E3B8FF95B77F084464DE2B2068?id=WDU19250670472&type=2 |archivedate=2016-03-06 |url-status=dead }}</ref>. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|пахода Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] 17 верасня 1939 года Галоднічы ўвайшлі ў склад [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]] (у 1944—1960 гадах — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], з 1960 года — Гродзенскай вобласці). 30 ліпеня 1964 года вёска Галоднічы была перайменавана ў Краснаазёрную<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} — С. 441</ref><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У канцы 2019 года каля тутэйшай капліцы быў знойдзены каваны крыж<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/10961-bozhy-znak-nadzei-z-pad-vishneva-kryzh-znajshli-zastalosya-adnavits-kaplitsu?fbclid=IwAR2SYCmrr8F8hqMIrwB_c1d2BwRcrQ8ZWSaDOg_xiLAjUtlGWJjBnN4lk88 Божы знак надзеі з-пад Вішнева: Крыж знайшлі, засталося аднавіць капліцу] — [[Catholic.by]], 15 студзеня 2020 {{ref-be}}</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 86 чал. (35 — праваслаўных, 51 — католікаў), 10 двароў<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} — S. 674</ref>. * '''XX стагоддзе''': 1931 год — 147 чал., 26 двароў; 1999 год — 42 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 28 чал.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва населеных пунктаў Беларусі па выніках перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> == Славутасці == * [[Капліца Святога Яна Хрысціцеля (Краснаазёрнае)|Капліца Святога Яна Хрысціцеля]] (XVIII ст., мураваная). - {{ГККРБ 4|413Г000776}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет, Смаргонскі раён}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краснаазёрнае| ]] iyuf81t5ehxzmu8otx1q4cxqkapv2cm 5160063 5160062 2026-07-01T19:43:07Z JerzyKundrat 174 5160063 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Краснаазёрнае |выява = Краснаазёрнае. Капліца Святога Яна Хрысціцеля.jpg |подпіс = Капліца Святога Яна Хрысціцеля |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|1964|Галоднічы}} }} '''Краснаазёрнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Краснаазёрная, Гало́днічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaaziornaje}}, {{lang-ru|Красноозёрное}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 35 км ад [[Смаргонь|Смаргоні]], на паўночна-заходнім беразе [[Вішнеўскае|Вішнеўскага возера]]. Каля вёскі праходзіць аўтамабільная дарога з [[Лынтупы|Лынтупаў]] да [[Гальшаны|Гальшанаў]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца пад назвай Галоднічы ў XIX стагоддзі. На той час паселішча ўваходзіла ў склад Вішнеўскай воласці [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па выніках [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскай мірнай дамовы]] вёска апынулася ў складзе [[гміна|гміны]] Вішнева Свянцянскага павета, з 1 студзеня 1926 года — [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>{{Cite web |url=http://isap.sejm.gov.pl/Download;jsessionid=537D46E3B8FF95B77F084464DE2B2068?id=WDU19250670472&type=2 |title=Распараджэнне Рады Міністраў Польскай Рэспублікі ад 26 чэрвеня 1925 года «Аб змянені межаў паветаў на тэрыторыі Віленскай адміністратыўнай акругі» |author = W. Grabski, [[Уладзіслаў Рачкевіч|W. Raczkiewicz]], A. Zycblinski|date = 26.6.1925 |language = pl|accessdate=22.01.2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306212231/http://isap.sejm.gov.pl/Download%3Bjsessionid%3D537D46E3B8FF95B77F084464DE2B2068?id=WDU19250670472&type=2 |archivedate=2016-03-06 |url-status=dead }}</ref>. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|пахода Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] 17 верасня 1939 года Галоднічы ўвайшлі ў склад [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]] (у 1944—1960 гадах — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], з 1960 года — Гродзенскай вобласці). 30 ліпеня 1964 года вёска Галоднічы была перайменавана ў Краснаазёрную<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} — С. 441</ref><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У канцы 2019 года каля тутэйшай капліцы быў знойдзены каваны крыж<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/10961-bozhy-znak-nadzei-z-pad-vishneva-kryzh-znajshli-zastalosya-adnavits-kaplitsu?fbclid=IwAR2SYCmrr8F8hqMIrwB_c1d2BwRcrQ8ZWSaDOg_xiLAjUtlGWJjBnN4lk88 Божы знак надзеі з-пад Вішнева: Крыж знайшлі, засталося аднавіць капліцу] — [[Catholic.by]], 15 студзеня 2020 {{ref-be}}</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 86 чал. (35 — праваслаўных, 51 — католікаў), 10 двароў<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} — S. 674</ref>. * '''XX стагоддзе''': 1931 год — 147 чал., 26 двароў; 1999 год — 42 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 28 чал.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва населеных пунктаў Беларусі па выніках перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> == Славутасці == * [[Капліца Святога Яна Хрысціцеля (Краснаазёрнае)|Капліца Святога Яна Хрысціцеля]] (XVIII ст., мураваная). — {{ГККРБ 4|413Г000776}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет, Смаргонскі раён}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краснаазёрнае| ]] hrz3ro5vbtsw1dxvidz4kmyeaug7f72 0 284652 5160078 4760182 2026-07-01T21:34:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160078 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = Picea omorika Łazienki 02.jpg | image title = Picea omorika | image descr = Агульны выгляд расліны | parent = Picea | rang = Від | latin = Picea omorika | author = ([[Pančić]]) [[Purk.]], 1877 | syn = * {{btname|Pinus omorika|[[Pančić]]}}{{basionym}} * {{btname|Abies omorika|([[Pancic]]) [[Nyman]]}} | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = vu | wikispecies = Picea omorika | commons = Picea omorika | iucn = 30313 | grin = 28318 }} '''Елка сербская'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|97}}</ref><ref>Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. С. 262.</ref> (''Picea omorika'') — рэдкі ў дзікай прыродзе [[Біялагічны від|від]] [[дрэва|дрэў]] [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Елка|Picea}} сямейства {{bt-bellat||Pinaceae}}. Адна з самых распаўсюджаных у культуры елак. == Адкрыццё і назва == Для навуковай супольнасці елка сербская была адкрыта ў 1875 годзе<ref>Часта паказваецца год адкрыцця 1877, аднак гэта няправільна, што пацвярджаецца, напрыклад, {{cite web|url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=263171-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DPinus%2Bomorika%26output_format%3Dnormal|title=Pinaceae Pinus omorika Pančić|work=The International Plant Names Index|accessdate=2012-04-22|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104135757/http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=263171-1|archivedate=4 лістапада 2021|url-status=dead}}.</ref> на гары {{нп3|Тара, нацыянальны парк|Тара|ru|Тара (национальный парк)}} недалёка ад вёскі {{нп3|Вёска Заавіне|Заавіне|sr|Заовине}} сербскім батанікам [[Ёсіф Панчыч|Ёсіфам Панчычам]]<ref name="Farjon">Farjon, A. (1990). Pinaceae. Drawings and Descriptions of the Genera. Koeltz Scientific Books ISBN 3-87429-298-3</ref><ref name="Крюссман">{{кніга |аўтар = Крюссман Г. |загаловак = Хвойные породы |арыгінал = |спасылка = http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/krjussman1986_hvojnye.djvu |адказны = Пер. с нем |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Лесная промышленность |год = 1986 |старонкі = 164—165 |старонак = 256 |серыя = |isbn = 3-489-60222-6 |тыраж = 7500 }}</ref>. Відавы эпітэт лацінскай назвы (''omorika'') ўзяты з сербскай мовы, дзе «''оморика''» — назва толькі гэтага віду елкі (астатнія называюцца «''смрча''»). Такім чынам, лацінскую назву гэтага віду можна перавесці як «Елка — сербская елка». У Сербіі гэты від таксама называюць {{lang-sr|Панчићева оморика}} («елка Панчыча»), у гонар першаадкрывальніка расліны. == Батанічнае апісанне == Гэта сярэдняга памеру [[Вечназялёныя расліны|вечназялёнае]] дрэва вышынёй 20-35 метраў, у выключных выпадках да 40 метраў вышынёй, з дыяметрам ствала да 1 метра<ref name="Farjon" />. Крона вузкапірамідальная, амаль калонападобная; сукі адносна кароткія, адлеглыя адзін ад аднаго і прыўзнятыя<ref name="Крюссман" />. Парасткі жаўтлява-карычневыя, і густа апушаныя. [[Хваінкі]] 10-20 мм даўжынёй, сціснутыя ў папярочным перасеку, а таксама сіне-зялёныя зверху і бела-блакітныя ніжэй<ref name="Farjon" />. Паводле іншай крыніцы, іголкі 8-18 мм даўжынёй і 2 мм шырынёй, сціснутыя, з абодвух бакоў кілеватыя, знізу з двума белымі шырокімі вусцейкавымі каналамі, зверху бліскучыя, цёмна-зялёныя<ref name="Крюссман" />. [[Шышкі]] 4-7 см даўжынёй, верацёнападобныя, цёмна-пурпуровыя (часам амаль чорныя) калі маладыя, пасля паспявання — цёмна-карычневага колеру<ref name="Farjon" />. Па іншых дадзеных, шышкі яйкападобна-даўгаватыя, 3-6 см даўжынёй, бліскучыя, карычневыя, шматлікія ўжо на маладых раслінах. Лускавінкі закругленыя, слабазубчастыя<ref name="Крюссман" />. == Распаўсюджанне == [[Эндэмік]] даліны ракі [[Дрына]] ў Заходняй [[Сербія|Сербіі]] і Усходняй [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] паблізу [[Вішаград|Вішаградзе]]. Яна расце толькі ў невялікім раёне плошчай каля 60 га, на вышынях паміж 800—1600 метрамі над узроўнем мора. == Прымяненне і культываванне == {{Біяфота|Picea omorika twigs and cones.JPG|right|[[Парастак|Парасткі]] і [[Шышка|шышкі]]|color=lightgreen}} {{Біяфота|Picea omorika PAN.jpg|right|''Picea omorika'' (шыракакеглевая форма)|color=lightgreen}} Па-за яе натуральнага арэала, ''Picea omorika'' мае вялікае значэнне ў садоўніцтве, як дэкаратыўнае дрэва ў вялікіх садках, у паўночнай Еўропе і Паўночнай Амерыцы цэніцца за вельмі прывабную форму кроны і здольнасць да росту на розных глебах, уключаючы шчолачныя, гліны, кіслотныя і пясчаныя глебы, хоць аддае перавагу вільготным суглінкам. Акрамя таго, вырошчваецца ў невялікіх колькасцях у лясной гаспадарцы для навагодніх елак, вытворчасці драўніны і паперы, асабліва ў паўночнай Еўропе, хоць яе павольны рост робіць яе менш важнай, чым {{bt-bellat||Picea sitchensis}} або {{bt-bellat|елка еўрапейская|Picea abies}}. З-за абмежаванага арэала, яна не з’яўляецца асноўнай крыніцай харчавання для жывой прыроды, але яна забяспечвае прыкрыццё для птушак і дробных млекакормячых. Да ледніковых перыядаў плейстацэну, яна была распаўсюджаная на большай частцы Еўропы<ref name="Farjon" />. Зімаўстойлівая. Адносна дыма- і газаўстойлівая. Непатрабавальная да глебавых і кліматычных умоў. === Сарты === У культуры распаўсюджаныя тыповая дзідападобная (высакагорная) форма, шырокакеглепадобная і розныя карлікавыя формы: * ''''Aurea'''' — ігліца прыгожая, жоўтая на працягу доўгага часу. У астатнім падобная на намінальную форму<ref name="Крюссман" />. * ''''Borealis'''' — высокая форма. У 21 год вышыня 8,7 м, дыяметр ствала 13/18 см. Штогадовы прырост 12 см<ref name="flower">[http://flower.onego.ru/conifer/picea.html Елка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904022947/http://flower.onego.ru/conifer/picea.html |date=4 верасня 2011 }} на сайце [http://flower.onego.ru Энциклопедия декоративных садовых растений] {{ref-ru}}</ref>. * ''''De Ruyter'''' De Ruyter, 1938. Паходзіць з Галандыі. Пірамідальная форма з нерэгулярным характарам нарастання парасткаў. Форма кроны няправільная. У 10-ці гадовым узросце вышыня каля 70 см, шырыня каля 40 см. Паводле іншай крыніцы: 140×90—100 см у 10 гадоў. Дарослыя расліны дасягаюць вышыні 2-3 м. Хваінкі кароткія, 5-10 мм, верхняя частка глянцавая, цёмна-зялёная, ніжняя серабрыстага колеру з двума белымі палоскамі<ref>{{cite web|url=http://www.zszp.pl/?id=207&rco=Picea%20omorika%20%27De%20Ruyter%27&lang=1|title=Picea omorika 'De Ruyter'|publisher=Związek Szkółkarzy Polskich|accessdate=2014-09-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-De-Ruyter_570.html|title=Picea omorika 'De Ruyter'|publisher=Библиотека хвойных растений|accessdate=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190423/http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-De-Ruyter_570.html|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jardinjasmin.com/catalogue/product.php?ProductID=2977&UILanguage=EN|title=Picea omorika 'De Ruyter'|publisher=jardinjasmin.com|accessdate=2014-09-26}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * ''''Expansa'''' — карлікавая форма без ствала, кроны ляжыць на зямлі, але рост магутны, канцы парасткаў злёгку прыўзнятыя, як у намінальнай формы. Вядомая з 1930 года. Выяўлена Белье ў [[Вестэрстэд]]зе. Арыгінал знаходзіцца ў батанічным садзе Тромпенберг ([[Ратэрдам]]). Памеры гэтай расліны ў 1984 годзе: 4 м у шырыню і 80 см у вышыню<ref name="Крюссман" />. * ''''Gnom'''' — шчыльнагалінастая шырока кілепадобная форма, у 20-гадовым узросце дасягае вышыні 1,5 м. Штогадовы прырост 2-3 см. Парасткі тонкія, гнутыя. Хваінкі вельмі калючыя, накіраваныя наперад, 10-15 мм даўжынёй, злёгку загнутыя, зверху з 4-5 белымі вусцяйковымі лініямі, знізу бліскучыя, зялёныя, у разрэзе чатырохгранныя. Селекцыянаваная ў Едзела ў 1951<ref name="Крюссман" />. Паводле іншай крыніцы, з’яўляецца не формай, а штучным [[гібрыд, біялогія|гібрыдам]] ''[[Picea nigra]]'' × ''Picea omorica'', створаным у [[Альдэнбург]]у селекцыянерам Едлахам (Германія). Вядома пад назвай Р. ×mariorika)<ref name="flower" />. * {{anchor|Karel}}''''Karel''''. Карлікавая паўсферычная форма. Маладыя хваінкі зялёныя, затым шэра-зялёныя. У пяцігадовым узросце 25×30 см<ref>[http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-Karel_576.html ''Picea omorika'' 'Karel'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304085124/http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-Karel_576.html |date=4 сакавіка 2016 }} на сайце Библиотека хвойных растений</ref>, у дзесяцігадовым узросце меркаваная вышыня 50-60 см, шырыня 60—70 см. * ''''Minima'''' — карлікавая форма з вельмі кароткімі парасткамі, як у формы 'Nana'. Гэтая форма знойдзена ў гадавальніку Едзела, як «[[ведзьміны мётлы|ведзьміна мятла]]»<ref name="Крюссман" />. Паводле данах адабрана Едлахам у выніку селекцыі формы 'Nana'. У 10 гадоў вышыня 15-20 см, хваінка як у формы 'Nana', парасткі вельмі кароткія, крона круглявая<ref name="flower" />. * ''''Nana'''' — шырока кеглепадобная, шчыльна галінастая, карлікавая форма вышынёй больш 3 м. Хваінкі няшчыльныя, радыяльныя, звонку блакітнага колеру. Атрымана ў 1930 годзе ў выніку [[мутацыя|мутацыі]]<ref name="Крюссман" />. * ''''Pendula Bruns'''' — павольнарослае дрэва вышынёй да 10 м, дыяметрам кроны 1-1,5 м. Выведзены ў Германіі ў 1930 годзе. Крона густая, з віслымі галінамі, больш вузкая, чым у елкі звычайнай. Кара чырванавата-шэрая, тонкалускавінкавая. Хвоя іголкападобная, цёмна-зялёная, з ніжняга боку з двума шырокімі светлымі палосамі. Гадавы прырост у вышыню — 10 см, у шырыню — 3 см. Святлалюбная расліна<ref name="flower" />. * ''''Pendula''''. Зборная назва. Пад гэтай назвай у гадавальніках знаходзяцца формы рознага выгляду: рост прамы, сукі віслыя, або абгінаюць ствол<ref name="Крюссман" />. * ''''Zuckerhut''''. Канічная форма. Хваінкі злёгку павернутыя, ствараючы серабрыстае адценне. {{зноскі}} == Літаратура == * Farjon, A. (1990). Pinaceae. Drawings and Descriptions of the Genera. Koeltz Scientific Books ISBN 3-87429-298-3 * Rushforth, K. (1987). Conifers. Helm ISBN 0-7470-2801-X * Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Елка]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Эндэмікі Сербіі]] moe6y9rylgg2fxzejjqhqgmq5pvetcb 0 303692 5160253 4420003 2026-07-02T11:39:31Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5160253 wikitext text/x-wiki Назву '''Гарава́тка''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Гараватка (Віцебскі раён)|Гараватка]] — вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] ** [[Гараватка (Шумілінскі раён)|Гараватка]] — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Савецкая (Бялыніцкі раён)|Гараватка]] — назва вёскі [[Савецкая (Бялыніцкі раён)|Савецкая]] [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] да 1964 года * [[Мінская вобласць]]: ** [[Гараватка (Вілейскі раён)|Гараватка]] — хутар у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] === [[Расія]] === * [[Гараватка (Хіславіцкі раён)|Гараватка]] — вёска ў [[Хіславіцкі раён|Хіславіцкім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] == Літаратура == * [[Гарватка (трылогія)|«Гараватка»]] — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] == Гл. таксама == * [[Гараваткі]] {{Неадназначнасць}} jt2wl110kq6j0b1daynaqoivtmlv76w 0 306878 5160084 5075979 2026-07-01T22:54:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160084 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Міжнародны кансорцыум «ЕўраБеларусь» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = [[Файл:EB-logo-big.jpg|300px]] |выява = |арыгінал = |дата заснавання = 2007 |дата роспуску = 2019 |колькасць удзельнікаў = |тып = |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |місія = |сфера дзейнасці = |месца знаходжання = [[Мінск]], [[Вільнюс]] }} '''Міжнародны кансорцыум «ЕўраБеларусь»''' — аб’яднанне дзеячаў і арганізацый [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] Беларусі і шэрагу еўрапейскіх краін, якія ставілі за мэту стымуляванне і падтрымку праеўрапейскага развіцця Беларусі як паўнапраўнага суб’екта еўрапейскіх адносін на ўсіх магчымых узроўнях. Дзейнічаў у 2007—2019 гадах. == Гісторыя == === Група «Разам» === У снежні 2004 года ўзнікла грамадзянская ініцыятыва лідараў і актывістаў беларускіх [[Грамадская арганізацыя|недзяржаўных арганізацый]] (НДА), якія напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] выступілі з прапановай аб неабходнасці дасягнення адзінага бачання і разумення ролі апазіцыйных палітычных партый і прадэмакратычных грамадскіх арганізацый у будучай палітычнай кампаніі, а таксама выпрацоўкі агульнай стратэгіі дзеянняў падчас яе. З гэтай мэтай імі было ініцыявана правядзенне {{нп5|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнаснай гульні|ru|Игровое сообщество#Методологическое движение и появление репрезентационных игр}} (АДГ) пад кіраўніцтвам метадолага [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзіміра Мацкевіча]]. Падчас падрыхтоўкі да мерапрыемства грамадзянская ініцыятыва прыняла назву — група «Разам». Ад пачатку ў яе ўваходзіла да 20 лідараў беларускіх НДА (у тым ліку маладзёжных, адукацыйных, сацыяльных, экалагічных), якія, збольшага, раней не супрацоўнічалі з палітычнымі партыямі ў межах палітычных кампаній<ref name="Мацкевич 1">''Мацкевич В.'' Современное состояние гражданского общества [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 29.07.2010. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/archive/2010/07/29/vladimir-matskevich-sovremennoe-sostoyanie-grazhdanskogo-obschestva-.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080414/http://eurobelarus.info/news/archive/2010/07/29/vladimir-matskevich-sovremennoe-sostoyanie-grazhdanskogo-obschestva-.html |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Стратегия-2006">Стратегия-2006 / ''В. Мацкевич'' [Электронный ресурс] // Дыярыюш Рушэньня. Журнал движения. — Веб-сайт Владимира Мацкевича. — 25.06.2005. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://worvik.org/news/2005/07/25/29 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905131457/http://worvik.org/news/2005/07/25/29 |date=5 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Чавусаў">''Чавусаў Ю.'' Як выбіралі адзінага кандыдата-2006 [2]: стратэгія, тактыка, планаваньне [Электронны рэсурс] // Наше мнение. — Вэб-сайт экспертнай супольнасці Беларусі. — 05.12.2012. — Дата доступу: 09.01.2016. — Рэжым доступу: http://nmnby.eu/news/analytics/5019.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Арганізацыйна-дзейнасная гульня з назвай «Распрацоўка пераможнай палітычнай стратэгіі для Беларусі: сцэніраванне, праектаванне і праграмаванне» адбылася 27 сакавіка — 3 красавіка 2005 года ў [[Кіеў|Кіеве]] ([[Украіна]]). Яе вынікам стала выпрацоўка стратэгічнай прапановы (т. зв. «Стратэгія-2006»), якая ўяўляла сабой паслядоўны план дзеянняў усіх дэмакратычных сіл па актывізацыі грамадства і ажыццяўленні негвалтоўнай змены палітычнага рэжыму ў сітуацыі выбарчай кампаніі 2006 года<ref name="Стратегия-2006" /><ref name="Чавусаў" /><ref>«Разам» шукала пераможную стратэгію // Бюлетэнь Асамблеі НДА. — 2005. — Чэрвень. — С. 43 [Электронны рэсурс] // Kamunikat.org. — Беларуская інтэрнэт-бібліятэка. — Дата доступу: 09.01.2016. — Рэжым доступу: http://kamunikat.fontel.net/pdf/biuleten/2005/czervien.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191020/http://kamunikat.fontel.net/pdf/biuleten/2005/czervien.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref name="Хронология">Хронология разворачивания программы Культурной политики в Беларуси [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/1994/01/01/chronology.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140707132022/http://eurobelarus.info/news/society/1994/01/01/chronology.html |date=7 ліпеня 2014 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. «Стратэгія-2006» была прэзентавана ўлетку 2005 года, і група «Разам» паставіла сабе за мэту спрыянне аб’яднанню апазіцыйных палітычных сіл з нагоды рэалізацыі гэтай стратэгічнай прапановы — у прыватнасці, была пасярэднікам у перамовах паміж [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімірам Мацкевічам]] як галоўным распрацоўшчыкам стратэгіі і [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандрам Мілінкевічам]] як патэнцыйным адзіным кандыдатам у прэзідэнты ад дэмакратычных сіл<ref name="Стратегия-2006" /><ref name="Сухий">Нам необходим реальный политический субъект. Интервью с Ириной Сухий [Электронный ресурс] // Дыярыюш Рушэньня. Журнал движения. — Веб-сайт Владимира Мацкевича. — 24.08.2005. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://worvik.org/news/2005/08/24/43 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905113456/http://worvik.org/news/2005/08/24/43 |date=5 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Па выніках перамоў у жніўні 2005 года «Стратэгія-2006» была ўхвалена Аляксандрам Мілінкевічам, але не прынята да дзеяння яго камандай<ref name="Хронология" /><ref name="Сухий" />. Такім чынам, яшчэ да абрання Аляксандра Мілінкевіча адзіным кандыдатам у прэзідэнты на Кангрэсе дэмакратычных сіл у кастрычніку 2005 года, не дасягнуўшы пастаўленай мэты, група «Разам» фактычна спыніла сваё існаванне<ref name="Мацкевич 2">''Мацкевич В.'' Возвращаясь вновь и вновь… (Снова о Стратеги. Всем критикам «разам») [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 06.04.2011. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/archive/2011/04/06/vladimir-matskevich-vozvraschayas--vnov--i-vnov-snova-o-strategi--vsem-kritikam--razam-.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012711/http://eurobelarus.info/news/archive/2011/04/06/vladimir-matskevich-vozvraschayas--vnov--i-vnov-snova-o-strategi--vsem-kritikam--razam-.html |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>''Мацкевич В.'' Диалог про НГО [Электронный ресурс] // Дыярыюш Рушэньня. Журнал движения. — Веб-сайт Владимира Мацкевича. — 03.11.2005. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://worvik.org/news/2005/11/03/118 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905113954/http://worvik.org/news/2005/11/03/118 |date=5 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Заснаванне кансорцыума і разгортванне дзейнасці === Утварэнню Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь» папярэднічаў працяг шчыльнага супрацоўніцтва [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзіміра Мацкевіча]] і аднаўлённага ім пасля кіеўскай АДГ [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (АГТ) з шэрагам лідараў НДА, якія ўтваралі былую групу «Разам». Супрацоўніцтва, у прыватнасці, разгортвалася ў такіх сферах, як паляпшэнне якасці жыцця і развіццё мясцовых супольнасцей, грамадзянская адукацыя і, нарэшце, арганізацыя дзеянняў грамадзянскай супольнасці ў працэсах еўрапеізацыі Беларусі<ref name="Мацкевич 1" /><ref name="Хронология" />. Адным з супольных дзеянняў будучых удзельнікаў «ЕўраБеларусі» ўвосень 2006 года было стварэнне грамадскай ініцыятывы ў падтрымку акцыі «Пост-галадоўка» па абароне будынка Царквы хрысціян поўнага Евангелля «Новае жыццё» (Мінск), якая разгортвалася паводле схем «Стратэгіі-2006»<ref name="Хронология" /><ref name="Мацкевич 2" /><ref>Андрей Егоров: Причины успеха акции «Пост-голодовка» [Электронный ресурс] // EuroBelarus life. — Канал Службы информации «ЕвроБеларуси» в YouTube. — 30.04.2011. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: https://www.youtube.com/watch?v=5Ihr0zNtsBM, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Заснаванне Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь» як некамерцыйнага аб’яднання юрыдычных і прыватных асоб адбылося ў 2007 годзе<ref name="ЕБ: Гісторыя">Гісторыя [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Вэб-сайт Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — Дата доступу: 09.01.2016. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/08/17/g--storyya.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020826/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/08/17/g--storyya.html |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref name="ЕБ: Консорциум">Консорциум [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/consortium/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103203115/http://eurobelarus.info/consortium/ |date=3 студзеня 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> — у сітуацыі, калі пачалося назірацца паляпшэнне адносін паміж Беларуссю і [[ЕС|Еўрапейскім Саюзам]]<ref name="Величко">''Столярова О.'' Истории успеха: Влад Величко: «Большинство до сих пор воспринимает третий сектор, как некое сообщество благотворительных деятелей» [Электронный ресурс] // Orgconsulting.by. — Веб-сайт Биржи организационного развития. — 27.12.2013. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://orgconsulting.by/news/id/2867/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305044110/http://orgconsulting.by/news/id/2867/ |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> і як след разумення лідарамі НДА, якія да таго часу ўжо мелі вялікі досвед міжнароднага супрацоўніцтва, неабходнасці ўзмацнення важкасці голасу і ўплыву НДА на ўзроўні беларускага грамадства і еўрапейскіх структур<ref>''Тамковіч А. Л.'' Улад Вялічка // «Арытмія, альбо Код супраціву» / ''А. Л. Тамковіч''. — Смаленск, 2012. — С. 118 [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Вэб-сайт Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — Дата доступу: 09.01.2016. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/08/17/g--storyya.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020826/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/08/17/g--storyya.html |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Першапачаткова кансорцыум быў створаны ў якасці інфраструктурнага кампанента праекта некамерцыйнай арганізацыі «Еўрапейскі Дом» (''Det Europæiske Hus'', [[Данія]]) з тэхнічнай мэтай развіцця інтэрнэт-пляцоўкі ''EuroBelarus.Info'' па заканчэнні рэалізацыі праекта «Падтрымка развіцця патэнцыялу і сеткавага ўзаемадзеяння мясцовых органаў улады і грамадскіх аб’яднанняў у Рэспубліцы Беларусь», фундаванага [[Еўрапейская камісія|Еўрапейскай камісіяй]]<ref name="ЕБ: Гісторыя" />. Заснавальнікамі кансорцыума былі [[Улад Вялічка]]<ref name="Вялічка">Улад Вялічка [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Вэб-сайт Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — 12.11.2007. — Дата доступу: 15.01.2016. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/11/12/ulad-vyal--chka.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020754/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/11/12/ulad-vyal--chka.html |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>, [[Таццяна Георгіеўна Пашавалава|Таццяна Пашавалава]]<ref>Таццяна Пашэвалава [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Вэб-сайт Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — 08.11.2007. — Дата доступу: 15.01.2016. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/11/08/tatstsyana-pashevalava.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905190504/https://eurobelarus.info/news/archive/2007/11/08/tatstsyana-pashevalava.html |date=5 верасня 2017 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref> і Лінэ Фрыдэнсберг Петэрсэн<ref>Лінэ Петэрсэн [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Вэб-сайт Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — 08.11.2007. — Дата доступу: 15.01.2016. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/11/08/l--ne-petersen.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905180140/https://eurobelarus.info/news/archive/2007/11/08/l--ne-petersen.html |date=5 верасня 2017 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. У сярэдзіне 2008 года асноўнае кола заснавальнікаў кансорцыума вырашыла пашырыць праграму дзейнасці і запрасіла да супрацоўніцтва шырэйшы спектр арганізацый, якія падзяляюць ідэю праеўрапейскага развіцця Беларусі як паўнапраўнага суб’екта еўрапейскіх адносін<ref name="ЕБ: Гісторыя" />. У пачатку 2009 года адбылася серыя сустрэч з мэтай фармавання бачання, місіі і праграмы дзейнасці «ЕўраБеларусі». У тым жа годзе падчас сустрэчы ў [[Літва|Літве]] была вызначана новая пашыраная структура кансорцыума<ref name="ЕБ: Гісторыя" /><ref>ЕвроБеларусь [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт Агентства гуманитарных технологий. — 27.09.2010. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://methodology.by/?page_id=20 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161023074719/http://methodology.by/?page_id=20 |date=23 кастрычніка 2016 }}. — Загл. с экрана.</ref>. У 2010 годзе, як вынік развіцця супрацоўніцтва ў межах Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь», яго ўдзельнікі прынялі ў якасці доўгатэрміновай праграмы сваёй дзейнасці распрацаваную [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімірам Мацкевічам]] праграму [[Культурная палітыка (праграма)|культурнай палітыкі]], у якой ставіцца на мэце пераўтварэнне Беларусі ад савецкай рэспублікі да сучаснай незалежнай еўрапейскай дзяржавы<ref name="ЕБ: Консорциум" /><ref name="Величко" /><ref name="ЕБ: КП">Культурная политика [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/cultural-policy/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150501194336/http://eurobelarus.info/cultural-policy/ |date=1 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З 2012 года Міжнародны кансорцыум «ЕўраБеларусь» быў сталым сябрам {{нп5|Асацыяцыя агенцтваў мясцовай дэмакратыі|Асацыяцыі агенцтваў мясцовай дэмакратыі|en|Association of Local Democracy Agencies}} (''Association of Local Democracy Agencies'', ''ALDA'')<ref>Members [Electronic resource] // Association of Local Democracy Agencies. — ALDA website. — Access date: 09.01.2016. — Access mode: http://www.alda-europe.eu/newSite/members.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151230221632/http://www.alda-europe.eu/newSite/members.php |date=30 снежня 2015 }}, free. — Title screen.</ref>. У 2019 годзе «ЕўраБеларусь» спыніла існаванне як кансорцыум. == Кіраўніцтва і структура == Кіраўніком Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь» з’яўляўся [[Улад Вялічка]]<ref name="Вялічка" /> (да 2014 года займаемая ім пасада называлася «старшыня», у 2014—2019 гадах — «генеральны дырэктар»<ref name="ЕБ: Имена">Имена [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/names/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505071410/http://eurobelarus.info/names/ |date=5 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>). З 2011 года кансорцыум меў выбарны орган — Раду. Першым яе кіраўніком цягам пяці гадоў быў [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]]<ref name="ЕБ: Имена" />. Арганізацыі-удзельнікі кансорцыума<ref name="ЕБ: ОУ">Организации-участники [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/consortium/organizers/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160204141743/http://eurobelarus.info/consortium/organizers/ |date=4 лютага 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>: * Міжнародная няўрадавая арганізацыя «EuroBelarus» — зарэгістраванае ў 2009 годзе ў [[Літва|Літве]] міжнародная [[некамерцыйная арганізацыя]]<ref>Tarptautinė visuomeninė organizacija EuroBelarus [Elektroninis išteklius] // InfoKatalogas.lt. — Interneto svetainė. — Prieiga data: 09.01.2016. — Prieiga režimas: http://www.infokatalogas.lt/tarptautine-visuomenine-organizacija-eurobelarus-302418019/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905212938/https://www.infokatalogas.lt/tarptautine-visuomenine-organizacija-eurobelarus-302418019/ |date=5 верасня 2017 }}, nemokama. — Pavadinimas ekranas.</ref>; * [[Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі]] — беларускі незалежны аналітычны цэнтр ({{lang-en|think tank}}), заснаваны Міжнароднай НДА «EuroBelarus» у 2010 годзе<ref name="ЕБ: ОУ" /><ref>Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі [Электронны рэсурс] // Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі. — Вэб-сайт ЦЕТ. — Дата доступу: 09.01.2016. — Рэжым доступу: http://cet.eurobelarus.info/by/about/{{Недаступная спасылка}}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>; * [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (Беларусь) — нефармальны філасофска-метадалагічны гурток, які аб’ядноўвае калег і вучняў філосафа і метадолага [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзіміра Мацкевіча]], у межах якога вядзецца сумесная работа па развіцці канцэптуальных і метадалагічных ідэй праграмы [[Культурная палітыка (праграма)|культурнай палітыкі]] для Беларусі і гуманітарных тэхналогій<ref>АГТ-ЦСИ [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт Агентства гуманитарных технологий. — 27.09.2010. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://methodology.by/?page_id=14 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222154540/http://methodology.by/?page_id=14 |date=22 лютага 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * Грамадскае аб’яднанне «Цэнтр сацыяльных інавацый» (Беларусь); * Грамадскае аб’яднанне «Адукацыйны цэнтр „ПОСТ“» (Беларусь); * Фонд развіцця прававых тэхналогій (Украіна)/Асветніцкая ўстанова «Цэнтр прававой трансфармацыі» (Беларусь); * Грамадскае аб’яднанне «Экадом» (Беларусь); * Асветніцкае грамадскае аб’яднанне «Фонд імя Льва Сапегі» (Беларусь); * Грамадскае аб’яднанне «Беларуская арганізацыя працоўных жанчын» (Беларусь); * Грамадскае аб’яднанне «Рэспубліканская асацыяцыя інвалідаў-калясачнікаў» (Беларусь); * Ліберальны саюз адукацыі дарослых (''Liberal Oplysninger Forbund'', Данія); * «Еўрапейскі Дом» (''Det Europæiske Hus'', Дания); * Фонд SEED (''The SEED Foundation'', Нідэрланды). У ліпені 2011 года створана Служба інфармацыі «ЕўраБеларусі», і сайт ''EuroBelarus.Info'' да 2017 года дзейнічаў як інфармацыйны рэсурс, які асвятляе тэматыку развіцця беларускай грамадзянскай супольнасці і беларуска-еўрапейскіх адносін<ref name="ЕБ: Консорциум" /><ref name="Величко" />. Пачынаючы з лютага 2012 года ў [[Вільнюс]]е ([[Літва]]) дзейнічаў офіс Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»<ref>В Вильнюсе открылся офис организаций «ЕвроБеларусь» и «Форум Сюд» [Электронный ресурс] // Delfi. — Информационный интернет-портал. — 21.02.2012. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://ru.delfi.lt/news/live/v-vilnyuse-otkrylsya-ofis-organizacij-evrobelarus-i-forum-syud.d?id=55771637, свободный. — Загл. с экрана; В Вильнюсе открылся офис «ЕвроБеларуси» [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 21.02.2012. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2012/02/21/office.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020837/http://eurobelarus.info/news/society/2012/02/21/office.html |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Контакты [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/contacts/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160104215930/http://eurobelarus.info/contacts/ |date=4 студзеня 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Місія і задачы == У якасці місіі Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь» заяўляў: стымуляванне і падтрымка праеўрапейскага развіцця Беларусі як паўнапраўнага суб’екта еўрапейскіх адносін на ўсіх магчымых узроўнях, а таксама развіццё, фарміраванне і прасоўванне пазіцыі грамадзянскай супольнасці як роўнага, кампетэнтнага і прадстаўнічага суб’екта ў беларускім грамадстве і беларуска-еўрапейскім супрацоўніцтве на аснове ідэй і прынцыпаў праграмы [[Культурная палітыка (праграма)|культурнай палітыкі]] і [[Еўрапейская Хартыя актыўнай грамадзянскасці|Еўрапейскай Хартыі актыўнай грамадзянскасці]] (''European Charter of Active Citizenship'')<ref name="ЕБ: Консорциум" />. У ліку асноўных задач «ЕўраБеларусі» называлася: * Умацаванне і развіццё сферы публічнай палітыкі (''public policy'') у Беларусі, якая павінна фарміравацца з удзелам грамадзянскай супольнасці на прынцыпах кампетэнтнасці, адкрытасці, празрыстасці і грамадскага кантролю; * Павышэнне якасці інфармацыйнага і аналітычнага забеспячэння прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасці Беларусі, а таксама іх мясцовых і міжнародных партнёраў; * Арганізацыйнае развіццё суб’ектаў грамадзянскай супольнасці, іх актыўны і ўсвядомлены ўдзел у працэсах дэсаветызацыі, беларусізацыі і еўрапеізацыі; * Развіццё камунікатыўных пляцовак і іншых відаў платформ, накіраваных на абмеркаванне праблематыкі беларуска-еўрапейскіх адносін і актыўнай грамадзянскасці ў Беларусі і Еўропе<ref name="ЕБ: Консорциум" />. == Дзейнасць == {{Загатоўка раздзела}} За час свайго існавання Міжнародны кансорцыум «ЕўраБеларусь» рэалізаваў шэраг ініцыятыў у фармаце публічных слуханняў, канферэнцый, круглых сталоў, інфармацыйных кампаній і кампаній па прасоўванні грамадскіх інтарэсаў<ref name="ЕБ: Консорциум" />. Ад самага абвяшчэння ініцыятывы [[ЕС]] «[[Усходняе партнёрства]]» ў 2009 годзе кансорцыум браў актыўны ўдзел у дзейнасці {{нп5|Форум грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|en|Eastern Partnership#Eastern Partnership Civil Society Forum}} (ФГС УП), з’яўляўся ініцыятарам стварэння [[Беларуская нацыянальная платформя Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Беларускай нацыянальнай платформы ФГС УП]]<ref name="ЕБ: Консорциум" />. Прадстаўнікі «ЕўраБеларусі» двойчы займалі пасады кіраўнікоў Форума ([[Улад Вялічка]] — у 2010—2011 гадах, [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] — у 2014—2015 гадах)<ref name="ЕБ: Имена" />, а таксама ўвесь час уваходзілі ў склад Кіруючага камітэта ФГС УП<ref>Паводле вэб-сайта Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства: http://eap-csf.eu/.</ref>. У студзені 2016 года [[Улад Вялічка]] ў другі раз быў абраны сустаршынёй Кіруючага камітэта ФГС УП<ref name="ЕБ: Имена" />. Кансорцыум належаў да ліку арганізатараў [[Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]]<ref>Арганізатары [Электронны рэсурс] // Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. — Вэб-сайт Кангрэса. — Дата доступу: 09.01.2016. — Рэжым доступу: http://icbs.palityka.org/arhanizatary/, вольны. — Загал. з экрана.</ref>, [[Міжнародная PhD-праграмы для Беларусі|Міжнароднай PhD-праграмы (дактарантуры) для Беларусі]]<ref>Пра праграму [Электронны рэсурс] // Міжнародная PhD-праграмы для Беларусі. — Вэб-сайт праграмы. — Дата доступу: 09.01.2016. — Рэжым доступу: http://phd.palityka.org/pra-phd/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000016/http://phd.palityka.org/pra-phd/ |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>, Біржы арганізацыйнага развіцця<ref>О проекте [Электронный ресурс] // Orgconsulting.by. — Веб-сайт Биржи организационного развития. — Дата доступа: 09.01.2016. — Режим доступа: http://orgconsulting.by/about/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222043527/http://orgconsulting.by/about/ |date=22 лютага 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> ды інш. == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі]] rysqpff9w1cdf7nth0yta3ovtg4y77u 0 322309 5160167 4580595 2026-07-02T06:21:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160167 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Журахон Рахмонбердыевіч Рахмонаў |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = {{lang-uz|Раҳмонов Жўрахон Раҳмонбердиевич}} |месца нараджэння = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{USSR}} → {{Кыргызстан}} |гады актыўнасці = [[1937]]-[[1977]] |кірунак = Драматычны, трагічны, камедыйны [[акцёр]] |кінастудыя = «Узбекфильм», «Киргизфильм» |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені|1943}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна|1970}}{{!!}}{{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}}{{!!}} {{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}}{{Медаль Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} }} {{Цёзкі2|Рахмонаў}} '''Журахон Рахмонбердыевіч Рахмонаў''' ({{lang-ru|Журахон Рахмонов}}; {{ДН|18|8|1917}}, {{МН|Ош|ў Ошы|Горад Ош}}, [[Кыргызстан]] — {{ДС|7|4|1977}}, {{МС|Ош|ў Ошы|Горад Ош}}, [[Кыргызстан]]) — заснавальнік [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|тэатра імя Бабура]] горада [[Ош]], савецкі кіргізскі {{акцёр|СССР|Кыргызстана|XX стагоддзя}} [[тэатр]]а і [[кіно]], Заслужаны артыст [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекскай ССР]] ([[1974]]). == Біяграфія == Журахон Рахмонаў нарадзіўся 18 жніўня [[1917]] года ў горадзе [[Ош]] ў сям'і служачых. Ён быў адным з заснавальнікаў [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|узбекскага драматычнага тэатра імя Кірава]] (цяпер імя [[Бабур]]а) г. [[Ош]]. Паступіў артыстам у [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|тэатр]] у [[1937]] годзе. Таксама заснавальнікамі [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|Ошскага тэатра імя Кірава]] з'яўляюцца яго бацька [[Рахмонберды Мадазімаў]] (з [[1914]] года), а таксама яго брат [[Урынбой Рахмонбердыевіч Рахмонаў|Урынбой Рахмонаў]] (з [[1927]] года). У [[1938]] годзе быў прызваны ў рады [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. Удзельнічаў у [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінскай вайне]], абароне [[Блакада Ленінграда|блакаднага Ленінграда]], служыў старшым сяржантам 95-й танкавай брыгады 9-га танкавага корпуса [[2-гі Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у вызваленні Расіі, Украіны, Беларусі, Польшчы, Германіі, узяцці [[Берлін]]а і Рэйхстага. Узнагароджаны [[ордэн]]ам «Айчыннай вайны» II ступені (загад 9-ТК № 015/п ад 23 жніўня [[1943]] года), а таксама шматлікімі медалямі. Пасля заканчэння вайны Журахон Рахмонаў вярнуўся на працу ў [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|Ошскай дзяржаўны узбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура]] і да канца жыцця працаваў там артыстам, сыграў больш за сто роляў у тэатры і кіно. Журахон Рахмонаў памёр 7 красавіка [[1977]] года і быў пахаваны ў горадзе [[Ош]]. На яго пахаванні былі і казалі прамовы першы сакратар Ошскага абкама партыі Султан Ібраімаў і кіраўнікі Ошскаша гарвыканкама. == Фільмаграфія == * [[1971]] — «Захар Беркут» * [[1972]] — «Коча» (Вуліца) * «Жолбарс»  * «Азамат» Удзельнічаў у шматлікіх [[канцэрт]]ных праграмах. == Узнагароды == * Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені (23 жніўня 1943 года) * Медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (1968/03/02 год) * Медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР» (1968/10/25 год) * Медаль «У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна» (1970/04/10 год) * Знак «25 гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне» (1970 г.) * Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (1975/11/21 год) * Заслужаны артыст Узбекскай ССР (5 ліпеня 1974 года) * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Кіргізскай ССР (10 лютага 1968 года) * Ударнік 9 пяцігодкі (28 студзеня 1976 года) * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Кіргізскай ССР (28 жніўня 1974 года) * Ганаровая грамата Міністэрства культуры Кіргізскай ССР (1957 г.) * і шматлікія медалі, як ветэрану Вялікай Айчыннай вайны. {{зноскі}} == Літаратура == * Энциклопедия Ошской области, раздел «Театральная жизнь», стр.110, изданная Академией Наук Киргизской ССР, [[1987 год]], город Фрунзе. * А. Абдугафуров «Видные сыновья Оша», [[2000]], город Ош, стр.129-130. * А. Абдугафуров «Ошский академический театр», [[2010]], город Ош, стр.6, 41, 45. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm Акцёрская дынастыя] * [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm Яны стаялі ля вытокаў] * [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386102084 Центразия Персоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304114341/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386102084 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?archive=&id=1422777290&start_from=&subaction=showfull&ucat=12 Біяграфіі знакамітасцяў] * [http://www.onteatr.ru/aktery/rakhmonov-zhurakhon-rakhmonberdievich Савецкія акцёры кіно і тэатра мужчыны] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp12969646/ Архіўныя дакументы старэйшага сяржанта Рахманова Журахона ў ЦАМА] * [https://web.archive.org/web/20160415175431/http://referaty.in.ua/index.php?newsid=1546318 Реферат] * [https://web.archive.org/web/20160214164058/http://dunyouzbeklari.com/archives/128495 Журахон Рахмонаў ў часопісе Муштум] * [http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 гісторыя тэатра]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 |date=17 лістапада 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рахмонаў Журахон Рахмонбердыевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] ptr3jtl8cwb9f6qbc57t0e4iqmsfijz 0 332773 5160179 3268775 2026-07-02T08:00:07Z JakaśKreatywnaNazwa 101188 /* */ COA and flag 5160179 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Велька Няшаўка |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Wielka Nieszawka}} |Герб = POL gmina Wielka Nieszawka COA 1.svg |Сцяг = POL gmina Wielka Nieszawka flag.svg |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Таруньскі |Салецтвы = 4 |Цэнтр = [[Велька Няшаўка]] |Заснавана = |Глава = Казімеж Качмарак |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 4920 |Год = VI 2014 |Шчыльнасць = 22 |Плошча = 216,22 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 415082 |Тэлефонны код = 56 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = CTR |Сайт = http://www.wielkanieszawka.pl |Заўвагі = }} '''Ве́лька Няша́ўка'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Wielka Nieszawka}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Таруньскі павет|Таруньскага павета]] [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Велька Няшаўка|Велькай Няшаўцы]]. Плошча гміны складае 216,22 км². Станам на [[VI 2014]] год у гміне Велька Няшаўка пражывалі 4920 чалавек, шчыльнасць — 22 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 4 [[салецтва|салецтвы]]. <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.wielkanieszawka.pl Афіцыйная старонка] {{Таруньскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Таруньскага павета]] 5yy5swcjg1plfv2pryx17olcz98yp1n 5160189 5160179 2026-07-02T09:19:26Z M.L.Bot 261 афармленне 5160189 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Велька Няшаўка |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Wielka Nieszawka}} |Герб = |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Таруньскі |Салецтвы = 4 |Цэнтр = [[Велька Няшаўка]] |Заснавана = |Глава = Казімеж Качмарак |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 4920 |Год = VI 2014 |Шчыльнасць = 22 |Плошча = 216,22 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 415082 |Тэлефонны код = 56 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = CTR |Сайт = http://www.wielkanieszawka.pl |Заўвагі = }} '''Ве́лька Няша́ўка'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Wielka Nieszawka}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Таруньскі павет|Таруньскага павета]] [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Велька Няшаўка|Велькай Няшаўцы]]. Плошча гміны складае 216,22 км². Станам на [[VI 2014]] год у гміне Велька Няшаўка пражывалі 4920 чалавек, шчыльнасць — 22 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 4 [[салецтва|салецтвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.wielkanieszawka.pl Афіцыйная старонка] {{Таруньскі павет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Таруньскага павета]] spz4gvnec05jvc2p1dvutpcnovd5uru 10 333546 5160036 4888642 2026-07-01T16:45:47Z JakaśKreatywnaNazwa 101188 COA 5160036 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Плоньскі павет |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Плоньскі павет]] |выява = [[Выява:POL powiat płoński COA.svg|80px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Гарады Польшчы|Гарады]] | спіс1 = * [[Новэ Мяста (горад)|Новэ Мяста]] * [[Плоньск]] * [[Рацёнж]] * [[Сахоцін]] * [[Чэрвіньск над Віслан]] | загаловак2 = [[Гарадская гміна|Гарадскія гміны]] | спіс2 = * [[Плоньск]] * [[Рацёнж]] | загаловак3 = [[Вяскова-гарадская гміна|Вяскова-гарадскія гміны]] | спіс3 = * [[Новэ Мяста (гміна)|Новэ Мяста]] * [[Сахоцін (гміна)|Сахоцін]] * [[Чэрвіньск над Віслан (гміна)|Чэрвіньск над Віслан]] | загаловак4 = [[Вясковая гміна|Вясковыя гміны]] | спіс4 = * [[Бабашэва (гміна)|Бабашэва]] * [[Дзяжонжня (гміна)|Дзяжонжня]] * [[Ёнец (гміна)|Ёнец]] * [[Залускі (гміна)|Залускі]] * [[Нарушэва (гміна)|Нарушэва]] * [[Плоньск (гміна)|Плоньск]] * [[Рацёнж (гміна)|Рацёнж]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Паветы Польшчы]] </noinclude> bdnn3m4l10wrnlzrbjvyfk3lxc41ehq 0 336995 5160169 4045779 2026-07-02T06:25:14Z ~2026-37920-98 170583 /* Гісторыя даследавання */ 5160169 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = | Назва = Ахоцкая культура | Культура-папярэдніца = | Культура-наступніца = | Геаграфічны рэгіён = [[Далёкі Усход]] | Ілюстраванне = [[Выява:Moyoro Shell Midden.jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі =Пагорак з ракавін малюскаў на [[Хакайда]] — помнік ахоцкай культуры | У складзе = | Датаванне культуры = [[I тысячагоддзе |I]]— пачатак [[II тысячагоддзе|II]] тысячагоддзі н.э. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Хакайда]] [[Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] | Этнічная прыналежнасць = | Тып гаспадаркі = [[рыбалоўства]], [[збіральніцтва]] | Асноўныя даследчыкі = Кона Хіраміта | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = }} '''Ахоцкая культура''' ({{lang-jp|オホーツク文化}}, {{lang-ru|Охотская культура}}) — [[археалагічная культура]], якая ў 1 тысячагоддзі н. э. - пачатку 2 тысячагоддзя н. э. ахоплівала басейн [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]], у тым ліку [[востраў Сахалін|Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] і [[Хакайда]]. == Гісторыя даследавання == Упершыню вылучана [[Японія|японскімі]] [[Археалогія|археолагамі]] ў [[1890]] г. у выніку раскопак на [[Востраў Рэбун|востраве Рэбун]]. Канчаткова паняцце ахоцкай археалагічнай культуры ўсталявалася ў [[1933]] г. дзякуючы аналізу старажытных керамічных вырабаў, зробленаму Кона Хіраміта. У [[СССР]] публікацыі, прысвечаныя даследаванню ахоцкай культуры з'явіліся з 1970-х гг. У наш час у Японіі і [[Расія|Расіі]] ахоцкая культура атаесамляецца з 9 лакальнымі археалагічнымі культурамі, што выклікае [[навука|навуковыя]] спрэчкі. == Паходжанне == З канца 1930-х гг. [[Японія|японскія]], а потым [[Расія|расійскія]] навукоўцы высоўвалі самыя розныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] паходжання Ахоцкай культуры. Найбольш ранняй была [[эскімосы|эскімоска]]-[[Алеуты|алеуцкая]]. Аднак да 1960-х гг. яна згубіла большасць прыхільнікаў. Папулярнасцю ў навуковых колах карысталіся або гіпотэза міграцыі з [[Амур]]скага басейна, або аўтахтоннага паходжання ў выніку трансфармацыі культуры [[Дзёмон]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне [[2007]] г.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10038-007-0164-z Sato T, Amano T, Ono H, Ishida H, Kodera H, Matsumura H, Yoneda M, Masuda R. Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis]</ref> паказала, што культура фарміравалася носьбітамі 2 міграцыйных хваль. Першая хваля нарадзілася каля 2000 гадоў таму і паходзіла з [[Камчатка|Камчацкага паўвострава]]. Яе носьбіты былі вельмі блізкімі да сучасных [[Ітэльмены|ітэльменаў]]. Другая хваля пачалася каля 1600 гадоў таму. Яна паходзіла з вусця Амура. Яе носьбітамі былі продкі сучасных [[ніўхі|ніўхаў]]. На поўначы [[Хакайда]] выхадцы з Камчаткі і Амура змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон. == Спасылкі == * [http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2008/331/4.pdf В.А. Дерюгин, К ВОПРОСУ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ПОНЯТИЯ «ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА»] * [https://encsakhalin.su/article/3769 ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА] * [http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm オホーツク古代文化浪漫] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218041519/http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm |date=18 лютага 2015 }} * [http://www.akarenga-h.jp/hokkaido/jomon/j-05/ 北と南の文化が出会う—オホーツク文化・擦文文化] [[Катэгорыя:Археалогія ў Японіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі]] 690s5zm4a33dgchb8sc8gejscu428fx 5160174 5160169 2026-07-02T06:43:05Z ~2026-37920-98 170583 /* Спасылкі */ 5160174 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = | Назва = Ахоцкая культура | Культура-папярэдніца = | Культура-наступніца = | Геаграфічны рэгіён = [[Далёкі Усход]] | Ілюстраванне = [[Выява:Moyoro Shell Midden.jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі =Пагорак з ракавін малюскаў на [[Хакайда]] — помнік ахоцкай культуры | У складзе = | Датаванне культуры = [[I тысячагоддзе |I]]— пачатак [[II тысячагоддзе|II]] тысячагоддзі н.э. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Хакайда]] [[Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] | Этнічная прыналежнасць = | Тып гаспадаркі = [[рыбалоўства]], [[збіральніцтва]] | Асноўныя даследчыкі = Кона Хіраміта | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = }} '''Ахоцкая культура''' ({{lang-jp|オホーツク文化}}, {{lang-ru|Охотская культура}}) — [[археалагічная культура]], якая ў 1 тысячагоддзі н. э. - пачатку 2 тысячагоддзя н. э. ахоплівала басейн [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]], у тым ліку [[востраў Сахалін|Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] і [[Хакайда]]. == Гісторыя даследавання == Упершыню вылучана [[Японія|японскімі]] [[Археалогія|археолагамі]] ў [[1890]] г. у выніку раскопак на [[Востраў Рэбун|востраве Рэбун]]. Канчаткова паняцце ахоцкай археалагічнай культуры ўсталявалася ў [[1933]] г. дзякуючы аналізу старажытных керамічных вырабаў, зробленаму Кона Хіраміта. У [[СССР]] публікацыі, прысвечаныя даследаванню ахоцкай культуры з'явіліся з 1970-х гг. У наш час у Японіі і [[Расія|Расіі]] ахоцкая культура атаесамляецца з 9 лакальнымі археалагічнымі культурамі, што выклікае [[навука|навуковыя]] спрэчкі. == Паходжанне == З канца 1930-х гг. [[Японія|японскія]], а потым [[Расія|расійскія]] навукоўцы высоўвалі самыя розныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] паходжання Ахоцкай культуры. Найбольш ранняй была [[эскімосы|эскімоска]]-[[Алеуты|алеуцкая]]. Аднак да 1960-х гг. яна згубіла большасць прыхільнікаў. Папулярнасцю ў навуковых колах карысталіся або гіпотэза міграцыі з [[Амур]]скага басейна, або аўтахтоннага паходжання ў выніку трансфармацыі культуры [[Дзёмон]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне [[2007]] г.<ref>[https://doi.org/10.1007/s10038-007-0164-z Sato T, Amano T, Ono H, Ishida H, Kodera H, Matsumura H, Yoneda M, Masuda R. Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis]</ref> паказала, што культура фарміравалася носьбітамі 2 міграцыйных хваль. Першая хваля нарадзілася каля 2000 гадоў таму і паходзіла з [[Камчатка|Камчацкага паўвострава]]. Яе носьбіты былі вельмі блізкімі да сучасных [[Ітэльмены|ітэльменаў]]. Другая хваля пачалася каля 1600 гадоў таму. Яна паходзіла з вусця Амура. Яе носьбітамі былі продкі сучасных [[ніўхі|ніўхаў]]. На поўначы [[Хакайда]] выхадцы з Камчаткі і Амура змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2008/331/4.pdf В.А. Дерюгин, К ВОПРОСУ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ПОНЯТИЯ «ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА»] * [https://encsakhalin.su/article/3769 ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА] * [http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm オホーツク古代文化浪漫] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218041519/http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm |date=18 лютага 2015 }} * [http://www.akarenga-h.jp/hokkaido/jomon/j-05/ 北と南の文化が出会う—オホーツク文化・擦文文化] [[Катэгорыя:Археалогія ў Японіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі]] d068cfmy2t2lzrernyr7ryaqn775wx7 5160192 5160174 2026-07-02T09:25:03Z M.L.Bot 261 афармленне 5160192 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = | Назва = Ахоцкая культура | Культура-папярэдніца = | Культура-наступніца = | Геаграфічны рэгіён = [[Далёкі Усход]] | Ілюстраванне = [[Выява:Moyoro Shell Midden.jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі =Пагорак з ракавін малюскаў на [[Хакайда]] — помнік ахоцкай культуры | У складзе = | Датаванне культуры = [[I тысячагоддзе |I]]— пачатак [[II тысячагоддзе|II]] тысячагоддзі н.э. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Хакайда]] [[Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] | Этнічная прыналежнасць = | Тып гаспадаркі = [[рыбалоўства]], [[збіральніцтва]] | Асноўныя даследчыкі = Кона Хіраміта | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = }} '''Ахоцкая культура''' ({{lang-jp|オホーツク文化}}, {{lang-ru|Охотская культура}}) — [[археалагічная культура]], якая ў 1 тысячагоддзі н. э. — пачатку 2 тысячагоддзя н. э. ахоплівала басейн [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]], у тым ліку [[востраў Сахалін|Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] і [[Хакайда]]. == Гісторыя даследавання == Упершыню вылучана [[Японія|японскімі]] [[Археалогія|археолагамі]] ў [[1890]] г. у выніку раскопак на [[Востраў Рэбун|востраве Рэбун]]. Канчаткова паняцце ахоцкай археалагічнай культуры ўсталявалася ў [[1933]] г. дзякуючы аналізу старажытных керамічных вырабаў, зробленаму Кона Хіраміта. У [[СССР]] публікацыі, прысвечаныя даследаванню ахоцкай культуры з’явіліся з 1970-х гг. У наш час у Японіі і [[Расія|Расіі]] ахоцкая культура атаесамляецца з 9 лакальнымі археалагічнымі культурамі, што выклікае [[навука|навуковыя]] спрэчкі. == Паходжанне == З канца 1930-х гадах [[Японія|японскія]], а потым [[Расія|расійскія]] навукоўцы высоўвалі самыя розныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] паходжання Ахоцкай культуры. Найбольш ранняй была [[эскімосы|эскімоска]]-[[Алеуты|алеуцкая]], аднак, да 1960-х гадоў яна страціла большасць прыхільнікаў і папулярнасць у навуковых колах набралі або гіпотэза міграцыі з [[Амур]]скага басейна, або аўтахтоннага паходжання ў выніку трансфармацыі культуры [[Дзёмон]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне 2007 года паказала, што культура фарміравалася носьбітамі 2 міграцыйных хваль. Першая хваля нарадзілася каля 2000 гадоў таму і паходзіла з [[Камчатка|Камчацкага паўвострава]]. Яе носьбіты былі вельмі блізкімі да сучасных [[Ітэльмены|ітэльменаў]]. Другая хваля пачалася каля 1600 гадоў таму. Яна паходзіла з вусця Амура. Яе носьбітамі былі продкі сучасных [[ніўхі|ніўхаў]]. На поўначы [[Хакайда]] выхадцы з Камчаткі і Амура змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/jhg200786|аўтар=Takehiro Sato, Tetsuya Amano, Hiroko Ono, Hajime Ishida, Haruto Kodera, Hirofumi Matsumura, Minoru Yoneda, Ryuichi Masuda|загаловак=Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis|год=2007-07|мова=en|выданне=Journal of Human Genetics|том=52|выпуск=7|старонкі=618–627|issn=1435-232X|doi=10.1007/s10038-007-0164-z}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2008/331/4.pdf В. А. Дерюгин, К ВОПРОСУ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ПОНЯТИЯ «ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА»] * [https://encsakhalin.su/article/3769 ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА] * [http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm オホーツク古代文化浪漫] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218041519/http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm |date=18 лютага 2015 }} * [http://www.akarenga-h.jp/hokkaido/jomon/j-05/ 北と南の文化が出会う—オホーツク文化・擦文文化] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалогія ў Японіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі]] haly82uitqibqtcrfho1cme200fuudq 5160193 5160192 2026-07-02T09:27:12Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя даследавання */ 5160193 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = | Назва = Ахоцкая культура | Культура-папярэдніца = | Культура-наступніца = | Геаграфічны рэгіён = [[Далёкі Усход]] | Ілюстраванне = [[Выява:Moyoro Shell Midden.jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі =Пагорак з ракавін малюскаў на [[Хакайда]] — помнік ахоцкай культуры | У складзе = | Датаванне культуры = [[I тысячагоддзе |I]]— пачатак [[II тысячагоддзе|II]] тысячагоддзі н.э. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Хакайда]] [[Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] | Этнічная прыналежнасць = | Тып гаспадаркі = [[рыбалоўства]], [[збіральніцтва]] | Асноўныя даследчыкі = Кона Хіраміта | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = }} '''Ахоцкая культура''' ({{lang-jp|オホーツク文化}}, {{lang-ru|Охотская культура}}) — [[археалагічная культура]], якая ў 1 тысячагоддзі н. э. — пачатку 2 тысячагоддзя н. э. ахоплівала басейн [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]], у тым ліку [[востраў Сахалін|Сахалін]], [[Курыльскія астравы]] і [[Хакайда]]. == Гісторыя даследавання == Упершыню вылучана [[Японія|японскімі]] [[Археалогія|археолагамі]] ў 1890 годзе пасля раскопак на востраве [[Рэбун]]. Канчаткова паняцце ахоцкай археалагічнай культуры ўсталявалася ў 1933 годзе дзякуючы аналізу старажытных керамічных вырабаў, зробленаму Кона Хіраміта. У [[СССР]] публікацыі, прысвечаныя даследаванню ахоцкай культуры з’явіліся з 1970-х гадоў. У наш час у Японіі і [[Расія|Расіі]] ахоцкую культуру атаясняюць з 9 лакальнымі археалагічнымі культурамі, што выклікае [[навука|навуковыя]] спрэчкі. == Паходжанне == З канца 1930-х гадах [[Японія|японскія]], а потым [[Расія|расійскія]] навукоўцы высоўвалі самыя розныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] паходжання Ахоцкай культуры. Найбольш ранняй была [[эскімосы|эскімоска]]-[[Алеуты|алеуцкая]], аднак, да 1960-х гадоў яна страціла большасць прыхільнікаў і папулярнасць у навуковых колах набралі або гіпотэза міграцыі з [[Амур]]скага басейна, або аўтахтоннага паходжання праз трансфармацыю культуры [[Дзёмон]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне 2007 года паказала, што культура фарміравалася носьбітамі 2 міграцыйных хваль. Першая хваля нарадзілася каля 2000 гадоў таму і паходзіла з [[Камчатка|Камчацкага паўвострава]]. Яе носьбіты былі вельмі блізкімі да сучасных [[Ітэльмены|ітэльменаў]]. Другая хваля пачалася каля 1600 гадоў таму. Яна паходзіла з вусця Амура. Яе носьбітамі былі продкі сучасных [[ніўхі|ніўхаў]]. На поўначы [[Хакайда]] выхадцы з Камчаткі і Амура змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/jhg200786|аўтар=Takehiro Sato, Tetsuya Amano, Hiroko Ono, Hajime Ishida, Haruto Kodera, Hirofumi Matsumura, Minoru Yoneda, Ryuichi Masuda|загаловак=Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis|год=2007-07|мова=en|выданне=Journal of Human Genetics|том=52|выпуск=7|старонкі=618–627|issn=1435-232X|doi=10.1007/s10038-007-0164-z}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2008/331/4.pdf В. А. Дерюгин, К ВОПРОСУ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ПОНЯТИЯ «ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА»] * [https://encsakhalin.su/article/3769 ОХОТСКАЯ КУЛЬТУРА] * [http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm オホーツク古代文化浪漫] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218041519/http://www.okhotsk.org/news/kodaibunka.htm |date=18 лютага 2015 }} * [http://www.akarenga-h.jp/hokkaido/jomon/j-05/ 北と南の文化が出会う—オホーツク文化・擦文文化] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалогія ў Японіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі]] tvo7glgnmvm5ncbgjcmbgecdlqzuejy 0 342798 5160142 4425571 2026-07-02T04:53:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160142 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Ждановічы |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява =City Line Zhdanovichy.jpg |Шырыня выявы = 300 |Подпіс = Платформа на станцыі Ждановічы |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 56 |lat_sec = 51.1 |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 25 |lon_sec = 32 |region = BY |CoordScale = 2000 |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = платформа Здановіча, Здановічы |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Архітэктары = |Інжынеры-канструктары = |Поўная колькасць платформаў = 3 |Поўная колькасць шляхоў = 6 |Тып платформы = бакавыя, астраўныя |Форма платформы = прамыя |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = Заслаўская шаша, вул. Лінейная |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = [[Мінскі аўтобус|А]] 44, 136; [[Мінскае маршрутнае таксі|Мт]] 482т, 499з, 700т, 1051, 1117, 1208 |Адлегласць = 11 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = Мінска |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = [[Велкам]], [[Беларуская сетка тэлекамунікацый|life:)]], [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]] |Код станцыі = 143651 |Код Экспрэс-3 = |Наменклатура = N-35-79 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |на карце=Беларусь Мінск }} '''Ждано́вічы''' ({{lang-be-trans|Ždanovičy}}, {{lang-ru|Ждановичи}})<ref>{{maps.by|viewrw/270}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчана ў аграгарадку [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]] паміж прыпыначнымі пунктамі [[Лебядзіны (прыпыначны пункт)|Лебядзіны]] і [[Мінскае Мора]]. Станцыя размешчана паміж Заслаўскай шашой і вул. Лінейная ў аднайменным [[Ждановічы (Мінскі раён)|пасёлку]]. Побач з платформай праходзіць траса [[Мінск]] — [[Маладзечна]] {{таблічка-by|P|28}}, па якой ходзяць прыгарадныя аўтобусы і маршруткі на [[Мінск]]. Заснавана доктарам [[Іван Усцінавіч Здановіч|І. У. Здановічам]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Железнодорожные станции СССР. Справочник. — М.: Транспорт, 1981 == Спасылкі == * [http://www.rw.by/ БЕЛАРУСКАЯ ЧЫГУНКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210426070247/http://www.rw.by/ |date=26 красавіка 2021 }} * [http://www.railwayminsk.by/passenger/station.php?id=63 Расклад электрацягнікоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090125110532/http://railwayminsk.by/passenger/station.php?id=63 |date=25 студзеня 2009 }} * {{maps.by|viewrw/270}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[станцыя Маладзечна |Маладзечна ]]|before= [[Лебядзіны (прыпыначны пункт)|Лебядзіны]] |after= [[Мінскае Мора]]}} {{end box}} {{Мінская гарадская электрычка}} {{Мінск — Маладзечна}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Ждановічы (Мінскі раён)]] nrvgcx8akih8bci8wlrfwe2n45s5jxy 0 343146 5160065 5020217 2026-07-01T19:49:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160065 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Дэні Родрык | Арыгінал імя = {{lang-tr|Dani Rodrik}} | Фота = Dani Rodrik AB 02.jpg | Навуковая сфера = [[міжнародныя эканамічныя адносіны]], [[эканамічнае развіццё]], [[палітычная эканомія]] | Узнагароды і прэміі = [[Прэмія Лявонцьева|прэмія Васіля Лявонцьева]] ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]]) }} '''Дэні Родрык''' ({{lang-tr|Dani Rodrik}}; нар. {{ДН|14|8|1957}}, {{МН|Стамбул|ў Стамбуле|Стамбул}} — ) — турэцкі [[Эканоміка|эканаміст]], спецыяліст па эканоміцы краін, якія развіваюцца і інстытуцыянальных рэформах, прафесар міжнароднай палітычнай эканоміі [[Урадавая школа Джона Ф. Кенэдзі|Урадавай школы Джона Ф. Кенэдзі]] пры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. Раней быў прафесарам сацыяльных навук ім. [[Альберт Хіршман|Альберта Хіршмана]] Школы сацыяльных навук пры {{нп5|Інстытут перспектыўных даследаванняў|Інстытуце перспектыўных даследаванняў||Institute for Advanced Study}} у [[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстане, Нью-Джэрсі]]. Мае шэраг публікацый у галіне [[Міжнародныя эканамічныя адносіны|міжнароднай эканомікі]], [[Эканамічнае развіццё|эканамічнага развіцця]], і [[Палітычная эканомія|палітычнай эканоміі]]. Адзін з асноўных пытанняў, якія знаходзяцца ў цэнтры яго даследаванняў, — гэта пытанне пра тое, што з'яўляецца добрай эканамічнай палітыкай і чаму некаторыя ўрады больш паспяховыя ў гэтым аспекце, чым іншыя. Асноўныя працы: «Эканоміка вырашае: сіла і слабасць „змрочнай навукі“» (''Economic Rules: The Rights and Wrongs of the Dismal Science'') і «Парадокс глабалізацыі. Дэмакратыя і будучыню сусветнай эканомікі» (''The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy''). З'яўляецца таксама сурэдактар акадэмічнага часопіса ''Global Policy''<ref>{{Cite web|url=http://onlinelibrary.wiley.com/journal/10.1111/%28ISSN%291758-5899/homepage/EditorialBoard.html|title=Editorial Board|last=Staff writer|publisher=Wiley-Blackwell|website=onlinelibrary.wiley.com|access-date=2016-01-20}} {{ref-en}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіць з сям’і [[Сефарды|сефардских яўрэяў]]<ref>[http://www.nytimes.com/2007/01/30/business/worldbusiness/30trade.html?ex=1327813200&en=b09c1256f811eb09&ei=5088 NY Times Article] {{ref-en}}</ref>. Пасля заканчэння Robert College ў [[Стамбул]]е<ref name="EE">[http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime(5MB).pdf Turkishtime Article] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070719235032/http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime%285MB%29.pdf |date=19 ліпеня 2007 }} {{ref-tr}}</ref>, ён атрымаў ступень [[Бакалаўр мастацтваў|А. Б.]] ([[Лацінскія ўзнагароды|дыплом з адзнакай]]) у Гарвардскім каледжы, затым ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў галіне эканомікі за дысертацыю «''Даследаванні па тэорыі дабрабыту гандлю і валютнай палітыкі''» і ступень магістра дзяржаўнага кіравання у [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. Пісаў артыкулы па эканоміцы для турэцкай газеты «''Radikal''» (з ліпеня [[2009]] года). З’яўляецца сурэдактарам Review of Economics and Statistics. Імя Родрыка звязана з {{нп5|Нацыянальнае Бюро эканамічных даследаванняў|Нацыянальным Бюро эканамічных даследаванняў||NBER}}, {{нп5|Цэнтр даследаванняў эканамічнай палітыкі|Цэнтрам даследаванняў эканамічнай палітыкі (Лондан)||Centre for Economic Policy Research}}, {{нп5|Цэнтр глабальнага развіцця|Цэнтрам глабальнага развіцця||Center for Global Development}}, {{нп5|Інстытут Міжнароднай эканомікі|Інстытутам Міжнароднай эканомікі||Peterson Institute for International Economics}} і {{нп5|Савет па міжнародных адносінах|Саветам па міжнародных адносінах||Council on Foreign Relations}}. Дэні Родрык атрымліваў даследчыя гранты ад {{нп5|Carnegie Corporation|Carnegie Corporation||Carnegie Corporation}}, [[Фонд Форда|Фонду Форда]] і [[Фонд Ракфелера]]. У [[2011]] годзе далучыўся да зноў створанай World Economics Association у якасці члена выканаўчага камітэта. Жанаты з дачкой турэцкага генерала ў адстаўцы {{нп3|Чэтын Доган|Чэтына Догана||Çetin Doğan}}, які быў прыгавораны да пажыццёвага зняволення (тэрмін быў скарочаны да 20 гадоў) за ўдзел у меркаваным плане перавароту. == Праца == Яго кніга [[1997]] года «''Глабалізацыя зайшла занадта далёка?''» Была названая «адной з найбольш важных эканамічных кніг дзесяцігоддзя» па версіі часопіса «[[Bloomberg Businessweek]]». У сваім артыкуле ён засяродзіўся на трох аспектах супярэчнасці паміж глабальным рынкам і сацыяльнай стабільнасцю, паказваючы на тую дылему, што ўзнікае пры [[Глабалізацыя|глабалізацыі]], якая агаляе лініі разлома паміж нацыянальнымі дзяржавамі, якія маюць магчымасці і капітал для поспеху на глабальным рынку, і тымі дзяржавамі, у якіх няма гэтага перавагі. Такім чынам, гэтая сістэма вольнага рынку становіцца пагрозай сацыяльнай стабільнасці і мясцовых сацыяльных нормаў<ref>{{Cite book|author=Rodrik, Dani|title=The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work|publisher=Overseas Development Council|year=1999|isbn=1-56517-027-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9781565170278}} {{ref-en}}</ref>. У ходзе аналізу Родрык вылучыў тры прычыны гэтых супярэчнасцяў. Па-першае, напружанасць выклікаецца глабалізацыяй, паколькі памяншэнне колькасці бар’ераў для гандлю і прамых замежных інвестыцый парадаксальна ўсталёўвае новыя межы паміж нацыямі і групамі, якія могуць скарыстацца перавагамі такіх транснацыянальных адносін і якія не ў стане гэта зрабіць. Родрык адносіць да першай катэгорыі высокакваліфікаваных рабочых, прафесіяналаў і тых, хто мае магчымасць рэалізаваць свае сілы ў тых сферах, дзе яны найбольш запатрабаваныя. Другая катэгорыя ўключае, адпаведна, некваліфікаваных працоўных і полуквалифицированных работнікаў, чые пазіцыі ва ўмовах глабалізацыі становіцца ўсё больш хісткімі. Па-другое, глабалізацыя спараджае канфлікты ўнутры і паміж нацыямі па-над мясцовых сацыяльных нормаў і сацыяльных інстытутаў. Тэхніка і культура ўсё больш стандартуе, і розныя нацыі, як правіла, дэманструюць непрыманне падобных калектыўных нормаў і каштоўнасцяў, распаўсюджаных на міжнародным узроўні ў стандартызаваных формах. Нарэшце, па-трэцяе, пагроза глабалізацыі ўзнікае, таму што апошняя надзвычай абцяжарвае забеспячэнне нацыянальнымі урадамі сацыяльнага страхавання. «Свой падыход Д. Родрык лічыць альтэрнатыўным кансенсусу палітыкаў і эканамістаў, якія выступаюць за безумоўную падтрымку глабалізацыі. Погляд Д. Родрыка на глабалізацыю грунтуецца на двух меркаваннях: (1) рынкі і ўрад дапаўняюць, а не замяняюць адзін аднаго; і (2) існуе мноства мадэляў капіталізму, якія спрыяюць эканамічнаму росквіту»<ref>{{cite book|author=Аннотация к книге Родрык Д. Парадокс глобализации: демократия и будущее мировой экономики (Анатацыя да кнігі Родрык Д. Парадокс глабалізацыі: дэмакратыя і будучыню сусветнай эканомікі)|title=Введение. Новый взгляд на глобализацию (Ўвядзенне. Новы погляд на глабалізацыю)|url=https://ecsoc.hse.ru/data/2014/03/31/1317148973/ecsoc_t15_n2.pdf#page=65|publisher=Экономическая социология (Эканамічная сацыялогія)|year=2014|месяц=Сакавік|pages=15|page=2}} {{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды == * 2002 — [[Прэмія Лявонцьева|прэмія Васіля Лявонцьева за пашырэнне межаў эканамічнай думкі]] ад ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]]). == Выбраныя публікацыі == * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=The Globalization Paradox | publisher=Norton & Company, Inc | year=2011 | isbn=978-0-393-07161-0 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/globalizationpar00rodr_0 }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=One Economics, Many Recipes | url=https://archive.org/details/oneeconomicsmany0000rodr | publisher=Princeton University Press | year=2007 | isbn=0-691-12951-7 }} * {{cite journal | author=McMillan, Margaret; Horn, Karen; and Rodrik, Dani | title=When Economic Reform Goes Wrong: Cashews in Mozambique | journal=Brookings Trade Forum 2003 | year=2004 | pages=97–165}} * {{cite book | author=Rodrik, Dani (ed) | title=In Search of Prosperity: Analytic Narratives on Economic Growth | publisher=Princeton University Press | year=2003 | isbn=0-691-09268-0 }} * {{cite journal | last=Rodrik | first=Dani | title=The Global Governance of Trade As If Development Really Mattered | journal=[[Праграма развіцця ААН|UNDP]] | year=2001 | url=http://system2.net/ukpgh/wp-content/uploads/rodrikgovernance.PDF | access-date=24 жніўня 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191226060629/http://system2.net/ukpgh/wp-content/uploads/rodrikgovernance.PDF | archive-date=26 снежня 2019 | url-status=dead }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work | publisher=Overseas Development Council | year=1999 | isbn=1-56517-027-X | url-access=registration | url=https://archive.org/details/isbn_9781565170278 }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=Has Globalization Gone Too Far? | publisher=Institute for International Economics | year=1997 | isbn=0-88132-241-5 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/hasglobalization00rodr }} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rbc.ru/persons/rodrik.shtml Матэрыялы Дэні Родрыка] на РБК {{ref-ru}} * [http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ Хто такі Дэні Родрык?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120328132341/http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ |date=28 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} * [http://drodrik.scholar.harvard.edu/ Дэні Родрык — афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126150704/http://drodrik.scholar.harvard.edu/ |date=26 студзеня 2017 }} {{ref-en}} * [http://rodrik.typepad.com/ Блог Дэні Родрыка] {{ref-en}} * [http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description « Дарогі да росквіту»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111011073613/http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description |date=11 кастрычніка 2011 }} калонка Дэні Родрыка ў Project Syndicate {{ref-en}} * <cite class="citation web" contenteditable="false">Робертс, Русс (11 Апреля 2011). </cite><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.econtalk.org/archives/_featuring/dani_rodrik/ «Родрык па пытаннях глабалізацыі, развіцця і занятасці»]. ''EconTalk''. {{ref-en}}</cite><cite class="citation web" contenteditable="false">Бібліятэка эканомікі і свабоды.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ADani+Rodrik&rft.atitle=Rodrik+on+Globalization%2C+Development%2C+and+Employment&rft.aufirst=Russ&rft.aulast=Roberts&rft.date=2011-04-11&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.econtalk.org%2Farchives%2F_featuring%2Fdani_rodrik%2F&rft.jtitle=EconTalk&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false"> </span> {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родрык Дэні}} [[Катэгорыя:Постаці Стамбула]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Прынстанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Эканамісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Постаці турэцкай эканомікі]] qfvhpt4e6zx3szfm2rxzlgt40wnp11p 6 346890 5160155 4263068 2026-07-02T05:22:20Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Olbracht Gasztołd]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160155 wikitext text/x-wiki =={{int:filedesc}}== {{файл |апісанне = {{lang-lt|Alberto Goštauto antkapio bareljefas. Aut. Bernardas Zanobijus de Džanotis, apie 1535-1541 m.}} |крыніца = http://www.xn--altiniai-4wb.info/index/details/74 |час стварэння = 1535-1541 |аўтар = Bernardino Zanobi de Gianotis |ліцэнзія = {{PD-Art}} }} =={{int:license-header}}== {{PD-Art}} [[Катэгорыя:Olbracht Gasztołd]] jbmv5outobt3cwtxb8fm2esltnwitwj 5160156 5160155 2026-07-02T05:22:27Z M.L.Bot 261 выдалена [[Катэгорыя:Olbracht Gasztołd]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160156 wikitext text/x-wiki =={{int:filedesc}}== {{файл |апісанне = {{lang-lt|Alberto Goštauto antkapio bareljefas. Aut. Bernardas Zanobijus de Džanotis, apie 1535-1541 m.}} |крыніца = http://www.xn--altiniai-4wb.info/index/details/74 |час стварэння = 1535-1541 |аўтар = Bernardino Zanobi de Gianotis |ліцэнзія = {{PD-Art}} }} =={{int:license-header}}== {{PD-Art}} gqqbbq068lcm1bto31vklzbxdi1fc7v 0 358093 5160225 5159841 2026-07-02T10:55:18Z 5160225 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Янушкевіч}} {{Навуковец |Імя = Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[гісторыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|1|гістарычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||2}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч''' (нар. {{ДН|29|04|1976}}, г.п. {{МН|Вялікая Бераставіца|у Вялікай Бераставіцы}}, [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]], [[Выдавецкая справа|выдавец]], дырэктар выдавецтва «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]». Спецыяліст па гісторыі ВКЛ часоў Лівонскай вайны 1558—1583 г. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2002){{sfn|Марозаў|2022}}. == Біяграфія == У 1993 годзе скончыў [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухаўскую]] сярэднюю школу ([[Гродзенскі раён]]). У 1998 годзе скончыў [[Факультэт гісторыі і сацыялогіі ГрДУ імя Янкі Купалы|факультэт гісторыі і сацыялогіі]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Я. Купалы]]. У 2002 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Першая Інфлянцкая вайна (1558—1570 гг.) і яе ўплыў на развіццё сацыяльна-палітычных працэсаў у Вялікім Княстве Літоўскім»{{sfn|Марозаў|2022}}. З 2001 да 2003 года працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам Аддзела гісторыі Беларусі XIII—XVIII стст. [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. У 2007 годзе выйшла яго манаграфія «Вялікае княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг.». У 2004—2012 гадах працаваў начальнікам аддзела навукі і міжнародных сувязяў, дацэнтам кафедры філасофіі і паліталогіі [[БІП — Універсітэт права і сацыяльна-інфармацыйных тэхналогій|БІП — Інстытута правазнаўства]]{{sfn|Марозаў|2022}}. У 2009—2011 гадах менеджар [[allegro.by]]. У 2011—2012 гадах адказны сакратар часопіса «[[Сацыяльна-эканамічныя і палітычныя даследаванні]]». У 2012—2013 гадах намеснік дырэктара [[Замкавы комплекс «Мір»|Замкавага комплексу «Мір»]]{{sfn|Марозаў|2022}}. У 2014 годзе заснаваў [[Янушкевіч (выдавецтва)|выдавецтва «Янушкевіч»]]. З 2015 года дырэктар kniharnia.by{{sfn|Марозаў|2022}}. З пачаткам [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020 года]] ў Беларусі, пачаўся пераслед беларускай культуры рэжымам Лукашэнкі, пад які [[Янушкевіч (выдавецтва)#Пасля палітычнага крызісу 2020 года|патрапіла таксама і выдавецтва «Янушкевіч»]]. 16 траўня 2022 года выдавецтва «Янушкевіч» адкрыла ўласную кнігарню «Кнігаўка» ў Мінску па [[Вуліца Змітрака Бядулі (Мінск)|вуліцы Змітрака Бядулі]], 6. У гэты ж дзень у кнігарню прыйшлі прапагандысты рэжыму Лукашэнкі [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Людміла Леанідаўна Гладкая|Людміла Гладкая]], якія спрабавалі правакаваць Андрэя Янушкевіча абсурднымі пытаннямі пра змест кніг, а таксама скардзіліся на пераважную беларускамоўнасць асартыменту<ref>{{cite web|url=https://budzma.org/news/u-knigaucy-peratrus.html|title=У першы ж дзень працы «Кнігаўкі» ў Мінску прыйшлі прапагандысты і сілавікі|date=17-5-2022|publisher=budzma.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220517063016/https://budzma.org/news/u-knigaucy-peratrus.html|archivedate=17 мая 2022|url-status=dead}}</ref>. Сярод іншых правакацый, Азаронак назваў савецкага і літоўскага генерал-лейтэнанта [[Вінцас Віткаўскас|Вінцаса Віткаўскаса]], выяўленага ў адной з кніг выдавецтва, ветэранам [[СС]]<ref>{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2022/05/16/books|title=«Вы еще не читали эту книгу, а уже делаете оценки». Перед обыском в книжном магазине туда пришли Азаренок и Гладкая|author=Михаил Полозняков|authorlink=|date=16-5-2022|publisher=mediazona.by|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220521160013/https://mediazona.by/article/2022/05/16/books/|archivedate=21 мая 2022|accessdate=|url-status=dead}}</ref>. Увечары таго ж дня ў кнігарню прыйшлі з ператрусам сілавікі рэжыму Лукашэнкі, былі затрыманыя дырэктар Андрэй Янушкевіч і супрацоўніца кнігарні, кніжная блогерка [[Настасся Карнацкая]]<ref name="Hary Poter">{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2022/05/17/no-books|title=Гарри Поттер и «фашистская клоака». Как власти ищут экстремизм на книжных полках|author=Анна Колмач|authorlink=|date=17-5-2022|publisher=mediazona.by|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240226000425/https://mediazona.by/article/2022/05/17/no-books|archivedate=26 лютага 2024|accessdate=|url-status=dead}}</ref>. 17 траўня стала вядома, што сілавікамі былі канфіскаваныя 200 кніг, 15 выданняў нібыта «''будуць аддадзеныя на экспертызу''»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/290050|title=Пасля ператрусу сілавікі затрымалі выдаўца Янушкевіча і супрацоўніцу кнігарні «Кнігаўка», забралі 200 кніг|author=|authorlink=|date=17-5-2022|publisher=nashaniva.com|language=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref>. Андрэй Янушкевіч быў асуджаны на 10 сутак адміністрацыйнага арышту<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/290187|title=Выдаўцу Андрэю Янушкевічу далі 10 сутак|author=|authorlink=|date=17-5-2022|publisher=nashaniva.com|language=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref>. Па заканчэнні тэрміна не выйшаў з ізалятара [[Акрэсціна]] і быў ізноў затрыманы<ref>{{cite web|url = https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/2966954,%d0%92%d1%8b%d0%b4%d0%b0%d0%b2%d0%b5%d1%86-%d0%90%d0%bd%d0%b4%d1%80%d1%8d%d0%b9-%d0%af%d0%bd%d1%83%d1%88%d0%ba%d0%b5%d0%b2%d1%96%d1%87-%d0%bd%d0%b5-%d0%b2%d1%8b%d0%b9%d1%88%d0%b0%d1%9e-%d0%b7-%d1%96%d0%b7%d0%b0%d0%bb%d1%8f%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b0-%d0%bd%d0%b0-%d0%90%d0%ba%d1%80%d1%8d%d1%81%d1%86%d1%96%d0%bd%d0%b0|title = Выдавец Андрэй Янушкевіч не выйшаў з ізалятара на Акрэсціна|author = |authorlink = |date = 27 траўня 2022|publisher = polskieradio.pl|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} </ref>, ізноў асуджаны на 10 сутак. Пасля заканчэння другога адміністрацыйнага тэрміна быў перазатрыманы, асуджаны на 8 сутак<ref>{{cite web|url = https://t.me/by_culture/4891|title = Беларуская Рада Культуры|author = |authorlink = |date = 6-6-2022|publisher = [[Беларуская Рада Культуры]]. Telegram|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. 7 чэрвеня юрысты праваабарончага цэнтра «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]» сумесна з [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтрам]] накіравалі зварот да Адмысловых дакладчыкаў і ў Працоўныя групы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у сувязі з пераследам выдаўца<ref>{{cite web|url = https://spring96.org/be/news/107980|title = Спецдакладчыкаў ААН праінфармавалі пра адвольнае затрыманне выдаўца Янушкевіча|author = |authorlink = |date = 7-6-2022|publisher = spring96.org|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Па 8-суткавым арышце адпушчаны. З’ехаў у [[Польшча|Польшчу]], дзе аднавіў выдавецкую дзейнасць<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/nasledniki-skoriny-kak-rabotaut-belorusskie-izdatelstva-za-rubezom/a-64905838|title=Кто издает белорусские книги за рубежом?|website=dw.com|access-date=2026-07-01}}</ref>. У 2022 годзе ў Польшчы [[выдавецтва «Янушкевіч»]] выдала 7 кніг. У 2024 годзе, як раней у Мінску, адкрыў у [[Варшава|Варшаве]] кнігарню «Кнігаўка»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://knihauka.com/|title=Knihauka. Беларускія кнігі|website=Knihauka. Беларускія кнігі|access-date=2026-06-29}}</ref>. == Навуковыя інтарэсы == У сферы навуковых інтарэсаў — ваенная і сацыяльна-палітычная гісторыя [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сярэдзіны XVI ст{{sfn|Марозаў|2022}}. == Узнагароды == Узнагароджаны медалём «[[Гонар і Годнасць]]» (21 лютага 2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32829229.html|title=АПК узнагародзіў Вячорку, Някляева, Смулкову, Сурвілу, Шупу і іншых за ўнёсак у захаваньне і папулярызацыю беларускай мовы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-02-21|access-date=2025-01-12}}</ref>. == Творы == === Кнігі === * Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг.: манаграфія / А. М. Янушкевіч. — Мн.: Медисонт, 2007. — 353 с. — ISBN 978-985-6530-49-7. * Ливонская война. Вильно против Москвы, 1558—1570 / А. Н. Янушкевич. — М.: Квадрига — Русская панорама, 2013. — 381, [2] с. — (Забытые войны России). — ISBN 978-5-91791-110-6 (в пер.). — ISBN 978-5-93165-332-7. * Ливонская война. Вильно против Москвы, 1558—1570 / А. Н. Янушкевич. — М.: Квадрига, 2015. — 381, [2] с. — (Забытые войны России). — ISBN 978-5-91791-177-9. * Ливонская война 1558—1570 гг. и Великое княжество Литовское / Андрей Янушкевич. — Мн.: Медисонт, 2013. — 361 с. — ISBN 978-985-7085-04-0. * Ула: Гістарычны нарыс / Андрэй Янушкевіч; [прадмова У. Арлова]. — Мн.: А. М. Вараксін, 2015. — 55 с. — (Серыя «Славутыя бітвы»). — ISBN 978-985-7128-29-7. === Артыкулы === * Да праблемы нефармальных кантактаў магнатаў Вялікага княства Літоўскага ў дыпламатычных зносінах з Маскоўскай дзяржавай у другой палове XVI ст. / Андрэй Янушкевіч // Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.): зборнік навуковых прац / [пад рэд. А. М. Янушкевіча]. — Мн.: Медысонт, 2014. — 441 с. — С. 181—196. — ISBN 978-985-7085-26-2. * Пачатак пералому: Віленскі вальны сойм 1563 г. на фоне Інфлянцкай вайны і ўнутраных рэформаў у Вялікім княстве Літоўскім / Андрэй Янушкевіч // Парламенцкія структуры ўлады ў сістэме дзяржаўнага кіравання Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай у XV—XVIII стагоддзях = The parliamentary structures of authority in the state administration system of the Grand Duchy of Lithuania and Polish-Lithuanian Commonwelth in the fifteenth — eighteenth centuries: матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Мінск ― Наваградак, 23 — 24 лістапада 2007 г.). — Мн.: БІП-С Плюс, 2008. — 356, [16] с. — ISBN 978-985-6836-81-0 * [https://www.academia.edu/121805259 Шляхта Новагародскага павета ў паспалітым рушэнні ВКЛ 1567 года] / [[Андрэй Аляксандравіч Радаман|Андрэй Радаман]], Андрэй Янушкевіч // Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI—XVIII w.) / Instytut historii PAN, Polskie towarzystwo heraldyczne; red. S.Górzyński, M.Nagielski. — Warszawa: DiG, 2014. — S. 337—381. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЯНУШКЕВІЧ Андрэй Мікалаевіч}} * Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008: биобиблиографический справочник / [Г. В. Корзенко и др.]; НАН Беларуси, Ин-т истории; ред. совет: А. А. Коваленя (председатель) и др.]. — Мн.: Белорусская наука, 2008. — 421, [2] с. — С. 365. — ISBN 978-985-08-0855-4. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янушкевіч Андрэй Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Гонар і Годнасць»]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] pxga7e7u14imlgcgs9jtdk8qxobx1cc 0 454591 5160217 4621142 2026-07-02T10:37:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160217 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Задарскі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = {{lang-hr|Svečilište u Zadru}} |міжназва = University of Zadar |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 2003 |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = Ante Ugdlešič |студэнты = 6000 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Задар]], [[Харватыя]], Mihovila Pavlinovića bb; новы кампус: Franje Tuđmana 24i |кампус = |адрас = |сайт = http://www.unizd.hr |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = 44.1131 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 15.2251 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Задарскі ўніверсітэт''' ({{Lang-hr|Sveučilište u Zadru}}, {{Lang-la|Universitas Studiorum Jadertina}})— універсітэт у харвацкім горадзе [[Задар]]. Першы ўніверсітэт заснаваны ў [[1396]] годзе, сучасны — у [[2003]] годзе. == Гісторыя == Згодна з асобнымі крыніцамі, у [[1396]] годзе [[дамініканцы]] заснавалі ў Задары вышэйшую багаслоўска-філасофскую школу тыпу агульных даследаванняў. У 1553 годзе гэта ўстанова стала называцца ўніверсітэт Джадзерціна і нават атрымала права прысуджаць навуковыя ступені. У 1806—1807 гадах, пры [[Напалеон I Банапарт|Напалеоне]], вышэйшая школа дэградавала да ліцэя. У 1955 годзе тут быў заснаваны філасофскі факультэт — першы харвацкі ўніверсітэцкі інстытут, які знаходзіўся за межамі [[Заграб]]а. 4 ліпеня 2002 года [[Харвацкі Сабар|харвацкі парламент]] прыняў пастанову аб заснаванні ўніверсітэта. [[25 сакавіка]] [[2003]] года адбылося першае пасяджэнне ўніверсітэцкага савета, на якім быў зацверджаны статут гэтай ВНУ. == Структура == Універсітэт Задара складаецца з 21 дэпартамента (аддзела): * Дэпартамент англістыкі * Дэпартамент археалогіі * Дэпартамент бібліятэказнаўства * Дэпартамент антрапалогіі і сацыяльна-культурнай антрапалогіі * Дэпартамент франкараманістыкі * Дэпартамент геаграфіі * Дэпартамент германістыкі * Дэпартамент гісторыі * Дэпартамент інфармацыі і камунікацыйных навук * Дэпартамент італьяністыкі * Дэпартамент класічнай філалогіі * Дэпартамент харватыстыкі і славістыкі * Дэпартамент гісторыі мастацтваў * Дэпартамент лінгвістыкі * Дэпартамент марскіх спраў * Дэпартамент міжземнаморскай аквакультуры * Дэпартамент педагогікі * Дэпартамент філасофіі * Дэпартамент псіхалогіі * Дэпартамент адукацыі і пачатковай адукацыі * Дэпартамент сацыялогіі * Дэпартамент эканомікі == Літаратура == * Cepulo, Dalibor. Legal Education in Croatia from Medieval Times to 1918: Institutions, Courses of Study, Transfers // Pokrovac, Zoran (Hrsg.). Juristenausbildung in Osteuropa bis zum Ersten Weltkrieg, Rechtskulturen des modernen Osteuropa, Bd. 3, Vittorio Klostermann, 2007, ISBN 978-3-465-04037-8, S. 95, Fn. 32. * Ridder-Symoens, Hilde de (ed.). A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-36105-2, p. 62-65, 80-89. == Спасылкі == * [http://www.unizd.hr Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091028043456/http://ling.unizd.hr/ |date=28 кастрычніка 2009 }} * [http://ling.unizd.hr Факультэт лінгвістыкі ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091028043456/http://ling.unizd.hr/ |date=28 кастрычніка 2009 }} {{Універсітэты Харватыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Задар]] [[Катэгорыя:Універсітэты Харватыі]] m62icxrxl6r9ovrvqfgabe9ger6llf8 0 470189 5160204 5132809 2026-07-02T10:20:08Z DzBar 156353 + 7 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160204 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |загаловак = ZombiU |выява = [[Выява:ZombiU.png|250px]] |подпіс = Вокладка гульні для платформ Xbox One, PlayStation 4 і PC. |распрацоўшчык = [[Ubisoft Montpellier]] |выдавец = [[Ubisoft]] |лакалізатар = |мова інтэрфейсу = [[Англійская мова|англійская]]<br/>[[Руская мова|руская]] |серыя = |дата анонсу = [[5 чэрвеня]] [[2012]] |даты выпуску = {{Сцяг ЗША}} [[18 лістапада]] [[2012]]<br/>{{Сцяг ЕС}} [[30 лістапада]] [[2012]]<br/>{{Сцяг Аўстраліі}} [[30 лістапада]] [[2012]]<br/>{{Сцяг Японіі}} [[8 снежня]] [[2012]] |платформы = [[PlayStation 4]]<br/>[[Wii U]]<br/>[[Windows]]<br/>[[Xbox One]] |рухавічок = [[LyN engine]] |ліцэнзія = |бюджэт = |версія = |жанр = [[survival horror]] |рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкая]]<br/>[[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкая]] |рэйтынгі = {{Рэйтынгі гульняў|ACB=MA15+|BBFC=|CERO=D|ELSPA=|ESRB=M|OFLCA=|OFLCZ=|PEGI=18|USK=}} |носьбіт = [[аптычны дыск]] |сістэмныя патрабаванні = |кіраванне = [[Wii U GamePad]] |сайт = https://www.ubisoft.com/en-US/game/zombi/ }} '''ZombiU''' ({{lang-be|ЗомбіЮ}}) — [[відэагульня]] ў жанры [[survival horror]], распрацаваная кампаніяй «[[Ubisoft Montpellier]]» і выдадзеная студыяй «[[Ubisoft]]» для [[Гульнявая прыстаўка|кансолі]] [[Wii U]] [[18 лістапада]] [[2012]] года<ref>{{cite web|url=https://www.ubisoft.com/ru-ru/game/zombiu|title=ZombiU {{ref-en}}|publisher=Афіцыйны сайт «Ubisoft»|accessdate=2017-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310000606/https://www.ubisoft.com/ru-RU/game/zombiu|archivedate=10 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. == Гульнявы працэс == Смерць персанажа ў гульні не пацягне за сабой канец гульні. Ён працягне выжываць і прасоўвацца па сюжэце, але ўжо ў ролі іншага персанажа (паліцэйскага, пілота, даяркі, настаўніка). Калі персанаж гіне ад зубоў зомбі, то ён становіцца адным з зомбі і вядзе жыццё хадзячага трупа ўжо без удзелу гульца. Пасля смерці чарговага персанажа змесціва кішэняў ці заплечніка не з’явіцца ў новага выжылага. Каб вярнуць аптэчку, банку энергетычнага напою ці драбавік з патронамі, прыйдзецца прабегчыся да месца гібелі<ref>{{YouTube|3Y2tPWl8-eY|ZombiU #1 Заражение {{ref-ru}}}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= Максім Бурак.|загаловак= ZombiU|арыгінал= |спасылка= https://www.igromania.ru/article/22541/ZombiU.html|адказны =|аўтар выдання= |выданне= Игромания|тып= партал|месца= |выдавецтва= |год= 2013|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= ru|ref= U|archiveurl= |archivedate=}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:ZombiU}} * {{YouTube|GtRK27hYu74|ZombiU}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2012 года]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для Wii U]] [[Катэгорыя:Відэагульні пра зомбі]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Францыі]] 8b0ha3keikwwzrb3atqwkelulyc3p60 0 473999 5160043 4424887 2026-07-01T18:12:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160043 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{Цёзкі2|Робертс}} '''Дэвід Робертс''' ({{Lang-en|David Roberts}}; [[24 кастрычніка]] [[1796]] — [[24 лістапада]] [[1864]]) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[мастак]]. == Біяграфія == [[Файл:David_Roberts_01.jpg|злева|міні|250px|''Дэвід Робертс, эсквайр, у вопратцы палестынца'', мастак {{Нп3|Роберт Скот Лаўдэр||en|Robert Scott Lauder}}, 1840.]] [[Файл:Isle_of_Graia3.jpg|справа|міні|250px|Востраў Грайя ў [[Акабскі заліў|заліве Акаба]] ля скал Аравіі, [[1839]], літаграфія па малюнку Дэвіда Робертса.]] Нарадзіўся ў сям'і рамесніка ў прыгарадзе [[Эдынбург|Эдынбурга]]. Пасля заканчэння пачатковай школы быў вызначаны чаляднікам да маляра і дэкаратара [[Гэвін Б'юга|Гэвіна Б'юга]] (Gavin Beugo). У [[1815]] Робертс стаў працаваць самастойна. У [[1819]] — [[Сцэнаграфія|сцэнограф]] Каралеўскага Тэатра ў [[Глазга]], у 1820 — у Эдынбургскім тэатры, з [[1822]] — у тэатры [[Друры-Лейн, тэатр|Друры-Лейн]] ([[Лондан]]), а з [[1826]] года — у тэатры [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн|Ковент Гардэн]]. Першая выстаўка карцін адбылася ў [[1824]]. Праславіўся як майстар малявання архітэктурных помнікаў. У [[1824]] падарожнічаў па [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Германія|Германіі]], дзе зрабіў мноства малюнкаў, якія ў той час мелі вялікі попыт, паколькі фатаграфія яшчэ не была вынайдзенай, і малюнкі і гравюры былі адзіным спосабам паказаць чытачу як выглядаюць далёкія краіны. У [[1832]]—[[1833]] правёў адзінаццаць месяцаў у [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Марока]]. Дэвід Робертс быў таксама заснавальнікам Таварыства брытанскіх мастакоў, якое ўзначаліў у [[1831]] годзе. Найбольш плённай была паездка мастака ў [[Егіпет]] і [[Палесціна|Палестыну]] ў [[1838]]—[[1839]] гадах. Робертс адплыў у гэта падарожжа 11 верасня 1838 з [[Марсель|Марселю]] і 24 верасня прыбыў у [[Александрыя|Александрыю]]. На караблі мастак падняўся па [[Ніл|Нілу]] далёка ў [[Нубія|Нубію]], да храма [[Абу-Сімбел]]. C 7 лютага па 13 мая 1839 года здзейсніў падарожжа праз [[Сінайскі паўвостраў|Сінай]] і [[Петра|Петру]] ў [[Іерусалім|Ерусалім]] і іншыя месцы [[Святая зямля|Святой зямлі]]. 21 ліпеня 1839 мастак вярнуўся ў Англію. Ён прывёз з сабой 272 малюнка, карціну, якая паказвае панараму Каіра, тры сшытка эскізаў і дзённік падарожжа, перапісаны яго дачкой Крысцінай. У [[1841]] годзе Дэвід Робертс быў абраны чальцом Каралеўскай Акадэміі. Публікацыя ў [[1842]]—[[1849]] альбома гравюр з егіпецкіх і палестынскіх карцін прынесла Робертсу еўрапейскую вядомасць. Ён стаў самым знакамітым мастаком віктарыянскай эпохі. У [[1843]] годзе Робертс яшчэ раз пабываў у Францыі, Бельгіі і Галандыі, у [[1851]] годзе — у паўночнай Італіі, праз два гады — у Рыме і Неапалі, а пазней — зноў у Бельгіі і ў Парыжы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://lzeev.tripod.com Падарожжа Дэвіда Робертса ў Святую зямлю.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123142051/https://lzeev.tripod.com/ |date=23 студзеня 2021 }} [http://lzeev.tripod.com Дзённік падарожжа і карціны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123142051/https://lzeev.tripod.com/ |date=23 студзеня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Робертс Дэвід}} [[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі]] rru6stfahj7o9laz9kde2a2opdzwfpg 0 489892 5160170 3833999 2026-07-02T06:26:31Z M.L.Bot 261 5160170 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пяскоўка}} {{НП}} '''Пяскоўка'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8}} — карта Кіеўскай вобласці</ref> ці '''Піскіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> — пасёлак гарадскога тыпу ва [[Украіна|Украіне]], цэнтр Пяскоўскай пасялковай тэрытарыяльнай абшчыны [[Барадзянскі раён|Барадзянскага раёна]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]. Размешчана на крайнім захадзе Барадзянскага раёна на берагах рэк [[Аяскоўка (прыток Цецерава)|Пяскоўка]], [[Цецераў]] і [[Кодра (рака)|Кодра]]. На поўдні мяжуе з вёскай Мігалкі, на ўсходзе з вёскай Паташні, на поўначы з вёскай Раска, і на захадзе з вёскай [[Макалэвычы|Макалевічы]] [[Радамышльскі раён|Радамышльскага раёна]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]]. {{зноскі}} {{Населеныя пункты Барадзянскага раёна}} {{Кіеўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Кіеўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барадзянскага раёна]] je6pg2ihfqia8xf5xr8yj9gfo10bpqp 0 491640 5160080 5020251 2026-07-01T22:01:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160080 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Енісейскія кіргізы {{вымер}} | image = [[Выява:Yenisei Kyrgyz artefacts.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = | popplace = [[Сібір]]  | langs = енісейская кіргізская | rels = [[шаманізм]] | related = [[кіргізы]], [[хакасы]] }} '''Енісе́йскія кіргі́зы''' {{вымер}} — старажытны [[цюркі|цюркскі]] народ у Паўднёвай [[Сібір]]ы, продкі сучасных [[хакасы|хакасаў]] і [[кіргізы|кіргізаў]], стваральнікі дзяржавы [[Кіргізскі каганат]]. Енісейскія кіргізы як [[этнас]] сфарміраваліся і развіваліся пераважна на тэрыторыі [[Мінусінская катлавіна|Мінусінскай катлавіны]]. У пачатку [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. большасць з іх была пераселена [[Джунгарскае ханства|джунгарамі]] на раку [[Ілі (рака)|Ілі]], а землі ўключаны ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Сярэднявечча|Сярэднявечнае]] [[мастацтва]] енісейскіх кіргізаў адметна сувяззю з папярэднімі старажытнымі культурамі Паўднёвай Сібіры, [[кітай]]скім і [[іран]]скім уплывам. == Паходжанне == Перыяд фарміравання енісейскіх кіргізаў атаясняюць з Таштыкскай [[археалагічная культура|археалагічнай культурай]] (канец [[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н. э. — [[5 стагоддзе|V]] ст. н. э.), цэнтрам якой з’яўлялася [[Мінусінская катлавіна]]<ref>[https://secrethistory.su/550-proishozhdenie-kyrgyzskoy-kultury.html Происхождение кыргызской культуры]</ref>. У канцы III ст. да н. э. яе насельніцтва было заваявана азіяцкімі [[гуны|гунамі]]. Прадстаўнікі Таштыкскай культуры з’яўляліся нашчадкамі носьбітаў папярэдняй [[Тагарская археалагічная культура|Тагарскай культуры]], а таксама качэўнікаў з больш паўднёвых [[стэп]]авых раёнаў. Пахавальныя [[маска|маскі]] таштыкцаў сведчаць, што сярод іх былі [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіды]] і [[Мангалоідная раса|мангалоіды]]. Таштыкцы апрацоўвалі [[жалеза]] і [[бронза|бронзу]], займаліся пераважна [[жывёлагадоўля]]й, прычым важную ролю мела трыманне [[конь свойскі|канёў]]. Аднак захоўваліся і [[земляробства|земляробчыя]] традыцыі. На поўдні сучаснай [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] знойдзена сталае таштыкскае паселішча, жыхары якога развівалі комплексную, адначасова жывёлагадоўчую і земляробчую гаспадарку. На левым беразе [[Абакан (рака)|ракі Абакан]] захаваліся рэшткі будынка плошчай 1500 м². Мяркуецца, што гэта быў [[:ru:Ташебинский дворец|палац]] гунскага намесніка<ref>{{Cite web |url=http://www.barabass.ru/articles/p2_articleid/640 |title=Таштыкская культура |access-date=15 верасня 2017 |archive-date=22 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922011212/http://www.barabass.ru/articles/p2_articleid/640 |url-status=dead }}</ref>. У [[гісторыя|гісторыкаў]] і [[археалогія|археолагаў]] няма адзінай думкі, або старажытныя кіргізы сфарміраваліся на базе Таштыкскай культуры ў выніку асіміляцыі тубыльцаў качэўнікамі, або былі адным з качавых плямён, пераселеных у Мінусінскую катлавіну гунамі. Аднак сцвярджаецца пераемнасць паміж Таштыкскай і [[Чаатас|енісейскакіргзскай]] культурамі, познюю Таштыкскую культуру называюць протакіргізскай. Нарэшце, частка даследчыкаў бачыць істотнае адрозненне паміж Таштыкскай і енісейскакіргізскай культурамі ў павелічэнні [[цюркі|цюркскага]] элемента ў апошняй<ref>Савинов Д. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Ленинград: Из-во ЛГУ, 1984. — С. 24-25</ref>. Такім чынам, фарміраванне енісейскіх кіргізаў можа быць звязана не з ранняй экспансіяй гунаў, а з больш позняй экспансіяй [[Цюркскі каганат|Цюркскага каганата]]. Пачатак уласна енісейскакіргызскай культуры звычайна адносяць да [[6 стагоддзе|VI]] — [[8 стагоддзе|VIII]] стст.<ref>[http://kronk.spb.ru/mono/4.01.htm Культура енисейских кыргызов]</ref>. Гэта культура адрознівалася формай пахаванняў, [[кераміка|керамічнымі]] вырабамі, замагільнай [[абрад]]насцю. Назва кіргізаў паходзіць з [[цюркскія мовы|цюркскіх моў]], і, як мяркуецца, утворана ад кораня ''кырк'' («сорак») або ''кырг'' («светлы», «паўднёвы») і канчатка ''-ыз'', які можа значыць прыналежнасць да цюркаў-[[Агузы|агузаў]]<ref>{{Cite web |url=http://www.welcome.kg/ru/history/dr/gn/ |title=Этноним «кыргыз» и этнические корни кыргызов |access-date=17 верасня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912000057/http://www.welcome.kg/ru/history/dr/gn/ |archivedate=12 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == У сярэдзіне [[6 стагоддзе|VI]] ст. землі [[Мінусінская катлавіна|Мінусінскай катлавіны]] трапілі ў склад [[Цюркскі каганат|Цюркскага каганата]], дзе склалі асобнае намесніцтва, якое мела права знешніх зносін. У канцы [[7 стагоддзе|VII]] ст. правадыр енісейскіх кіргізаў Барсбек здолеў выйсці з падпарадкавання цюркскага кагана і пачаў фарміраваць супраць яго кааліцыю. У [[711]] г. Барсбек загінуў у бітве з цюркамі<ref>[http://www.fullhistoria.ru/istorias-203-1.html Барсбек — каган енисейских кыргызов]</ref>. Пасля таго, як Цюркскі каганат быў зруйнаваны [[Уйгурскі каганат|ўйгурамі]], енісейскія кіргізы доўгі час вялі барацьбу з апошнімі. У [[841]] г. яны дамагліся перамогі. [[Кіргізскі каганат]] ператварыўся ў адну з найбольш магутных дзяржаў [[Азія|Азіі]]. У пачатку [[10 стагоддзе|X]] ст. землі енісейскіх кіргізаў сталі ахвярай экспансіі [[кідані|кіданяў]]<ref>Рахманалиев, Р. Империя тюрков. Великая цивилизация. Тюркские народы в мировой истории с X в. до н. э. по XX в. н. э. — Рипол-классик, 2009. — С. 168</ref>, аднак кіргізы здолелі захаваць пэўную незалежнасць, паколькі абменьвалася пасольствамі з імперыямі Ляа і [[Сун]]. У [[1208]] г. яны дабраахвотна падпарадкаваліся [[Чынгісхан]]у<ref>[http://kghistory.akipress.org/unews/un_post:1483 Виктор Бутанаев, Роль и значение Кыргызского Каганата в истории Центральной Азии]</ref>. [[Джавані дэ Плана Карпіні|Плана Карпіні]] паведамляў, што Чынгісхан прайшоў на Усход праз зямлю кіргізаў, але не заваёўваў іх<ref>[http://az.lib.ru/k/karpini_d_p/text_1250_historia_mongalorum.shtml Джованни Дель Плано Карпини, История Монголов, которых мы называем Татарами]</ref>. Частка енісейскіх кіргізаў перасялілася ў [[Цянь-Шань]], дзе з цягам часу сфарміравала этнас [[кіргізы|кіргізаў]]. Да [[17 стагоддзе|XVII]] ст. енісейскія кіргізы фармальна знаходзіліся ў падпарадкаванні [[манголы|мангольскага]] алтынхана, хаця імі кіравалі мясцовыя [[феадал]]ы. У Мінусінскай катлавіне склалася некалькі дзяржаў — Тубінскае, Езерскае, Алтырскае і Алтысарскае княствы<ref>[https://history.wikireading.ru/324899 Енисейские киргизы в XVII веке]</ref>. Насельніцтва гэтых дзяржаў было стракатым, акрамя енісейскіх кіргізаў уключала іншыя групы [[Цюркі|цюркаў]], [[Самадыйскія народы|самадыйцаў]] і [[Енісейскія народы|енісейцаў]]. Аднак насельніцтва Мінусінскай катлавіны было рэдкім<ref>{{Cite web |url=http://askizon.ru/item/865-khakasskie-knyazhestva-i-ikh-naselenie-v-xvii-v-khakasiya-v-xvii-nachale-xviii-v |title=Хакасские княжества и их население в XVII в. |access-date=17 верасня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171219073316/http://askizon.ru/item/865-khakasskie-knyazhestva-i-ikh-naselenie-v-xvii-v-khakasiya-v-xvii-nachale-xviii-v |archivedate=19 снежня 2017 |url-status=dead }}</ref> з-за частых ваенных канфліктаў. Асноўнымі заняткамі тубыльцаў з’яўляліся [[паляванне]], [[жывёлагадоўля]] і [[земляробства]]. З XVII ст. значную небяспеку для іх далейшага існавання ўяўлялі з аднаго боку [[Джунгарскае ханства]], з іншага — [[рускія]]. Вайна паміж манголамі і [[джунгары|джунгарамі]] спрыяла памяншэнню ўплыву алтынхана. Яго спроба атрымаць дапамогу ад [[Расія|Расіі]] шляхам перадачы зямель енісейскіх кіргізаў выклікала незадаволенасць сярод князёў і часовы пераход некаторых з іх пад уплыў джунгараў. У [[1652]] г. манголы арганізавалі ваенную кампанію супраць кіргізаў, якая саслабіла іх становішча, але не прывяла да поўнага заваявання з-за смерці алтынхана. Спробы рускіх [[казакі|казакаў]] накласці на падданых енісейскіх кіргізаў [[ясак]] прывялі да супраціўлення і паходаў на рускія валоданні ў [[1678]] г., [[1683]] г. і [[1691]]—[[1692]] гг. У [[1692]] г. казакі з [[Краснаярск|Краснярска]] захапілі Тубінскае княства і знішчылі значную частку мясцовых кіргізаў<ref>[https://nbdrx.ru/pdf/Kyzlasov/ax0000014_8.pdf История Хакасии с древнейших времен до 1917 г.]</ref>. У [[1703]] г. вялікая колькасць цюркскага насельніцтва Мінусінскай катлавіны была сагнана джунгарамі ўглыб іх дзяржавы да ракі [[Ілі (рака)|Ілі]]. Большасць з сагнаных загінула, але пазней некаторыя здолелі вярнуцца або трапілі ў [[Кітай]], дзе на тэрыторыі [[Хэйлунцзян]] сфарміравалася самастойная супольнасць кіргізаў<ref>[http://www.kyrgyz.ru/articles/khakas/hu_chzhenhua_kratkoe_opisanie_kyrgyzov_prozhivayushih_v_uezde_fuyuy_provintsii_heyluntszyan/ Краткое описание кыргызов, проживающих в уезде Фуюй провинции Хэйлунцзян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170829102312/http://www.kyrgyz.ru/articles/khakas/hu_chzhenhua_kratkoe_opisanie_kyrgyzov_prozhivayushih_v_uezde_fuyuy_provintsii_heyluntszyan/ |date=29 жніўня 2017 }}</ref>. Расійская адміністрацыя выкарыстала гэту акалічнасць для арганізацыі карных экспедыцый і пашырэння практыкі збору ясака<ref>[http://www.kyrgyz.ru/articles/khakas/a_abdykalykov_pereselenie_eniseyskih_kyrgyzov_v_nachale_xviii_v_i_ih_istoricheskaya_sudba/ А. Абдыкалыков, ПЕРЕСЕЛЕНИЕ ЕНИСЕЙСКИХ КЫРГЫЗОВ В НАЧАЛЕ XVIII в. И ИХ ИСТОРИЧЕСКАЯ СУДЬБА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170804065012/http://www.kyrgyz.ru/articles/khakas/a_abdykalykov_pereselenie_eniseyskih_kyrgyzov_v_nachale_xviii_v_i_ih_istoricheskaya_sudba |date=4 жніўня 2017 }}</ref>. У [[1707]] г. для кантролю Мінусінскай катлавіны была пабудавана [[Абакан]]ская [[крэпасць]]. У [[1727]] г. быў заключаны дагавор Расіі з [[Імперыя Цын|дзяржавай маньчжураў]] аб размежаванні. Паводле яго былыя землі енісейскіх кіргізаў канчаткова трапілі ў склад Расіі<ref>[https://books.google.by/books?id=ihD7AgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Пачатков К., Культура и быт хакасов в свете исторических связей с русским народом (XVIII XIX вв.)] - С. 7 - 8</ref>. Нашчадкі ацалелых енісейскіх кіргізаў апынуліся ў адзіным прававым становішчы з астатнімі цюркскімі насельнікамі далучанага края, у дачыненні якога [[Расійская імперыя|расійская імперская]] адміністрацыя ўжывала супольную назву «мінусінскія татары». Гэта садзейнічала інтэграцыі енісейскіх кіргізаў з астатнімі цюркскімі родамі. У [[1917]] г. на другім сходзе карэннага насельніцтва Мінусінскага павета была прынята яго новая назва «[[хакасы]]», што паходзіць ад слова ''Хягас''<ref>[http://irkipedia.ru/content/hakasy_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Хакасы // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)]</ref>, аднаго з найменняў енісейскіх кіргізаў у дакументах [[Імперыя Тан|імперыі Тан]]. == Культура == Асноўнымі заняткамі енісейскіх кіргізаў здаўны былі качавая і паўкачавая [[жывёлагадоўля]], а таксама [[паляванне]] і [[земляробства]]<ref>[http://kronk.spb.ru/library/butanaev-hudyakov-2000-3-03.htm В. Я. Бутанаев, Ю. С. Худяков, История енисейских кыргызов.]</ref>. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. свойская жывёла ([[конь свойскі|коні]], [[Авечка свойская|авечкі]], [[карова|каровы]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюды]]) з’яўлялася галоўным прадметам даніны енісейскіх кіргізаў [[манголы|мангольскім]] і [[Айраты|джунгарскім]] ханам. Асабліва важную ролю адыгрывала конегадоўля. Мінусінская парода коняў была высокай і моцнай<ref>[http://konevedia.ru/poroda/minusinskaya Минусинская порода лошадей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923152514/http://konevedia.ru/poroda/minusinskaya |date=23 верасня 2017 }}</ref>. Перакачоўкі здзяйсняліся па даўно выпрацаваным маршруце і на вызначаныя пашы. Звычайна хатні скарб наўючвалі на коняў. У [[стэп]]авых раёнах быў вядомы [[кола]]вы транспарт. [[Сена (корм)|Сена]] для жывёлы не касілі. Енісейскія кіргізы і іншыя качавыя народы [[Мінусінская катлавіна|Мінусінскай катлавіны]] практыкавалі загоннае паляванне, у якім удзельнічала значная колькасць коннікаў. Земляробства вядома са старажытных часоў. У перыяд існавання [[Кіргізскі каганат|Кіргізскага каганата]] для абрашэння палеткаў узводзіліся складаныя [[ірыгацыя|ірыгацыйныя]] збудаванні<ref>[http://scientificjournal.ru/images/PDF/2016/VNO-18/khozyajstvo-enisejskikh-kyrgyzov.pdf Капалбаев О. Э., Хозяйство енисейских кыргызов Танского времени (VII—X вв. н. э.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171215133126/http://scientificjournal.ru/images/PDF/2016/VNO-18/khozyajstvo-enisejskikh-kyrgyzov.pdf |date=15 снежня 2017 }}</ref>. У пазнейшы час апрацоўвалі землі ў [[лесастэп]]авых раёнах на паўднёвых схілах пагоркаў, дзе абрашэнне не патрабавалася. Асноўнымі культурамі з’яўляліся [[Ячмень звычайны|ячмень]] і [[грэчка]]. Прылады працы для земляробства выраблялі з [[жалеза]]. Распаўсюджаныя [[рамяство|рамёствы]]: апрацоўка жалеза, [[драўніна|драўніны]] і [[скура|скур]], выраб [[зброя|зброі]] і г. д. Асаблівую групу рамеснікаў складалі ювеліры і [[мастак]]і. Высакародныя кіргізы ахвотна карысталіся дарагім [[метал]]ічным посудам, [[золата|залатымі]] і [[срэбра|срэбнымі]] гарлачамі, кружкамі, падносамі. Каменячосы стваралі надмагільныя стэлы і каменныя статуі<ref>[http://kghistory.akipress.org/unews/un_post:6991 Енисейские кыргызы]</ref>. Дзякуючы развіццю [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і рамяства енісейскіе кіргізы мелі разгаляваныя гандлёвыя сувязі з іншымі народамі, у тым ліку [[кітайцы|кітайцамі]], [[арабы|арабамі]], [[Сагдыяна|сагдыйцамі]]. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] з іх краіны вывозііся зброя, золата, футра, мускус, [[рог]], [[бяроза]]вая драўніна<ref>[http://kronk.spb.ru/library/kiselov-sv-1949-94.htm С. В. Киселёв, Древняя история Южной Сибири]</ref>. Асноўным відам качавога паселішча з’яўляўся ''аал'', які складаўся са скураных [[юрта|юрт]]. Былі таксама вядомы зімовыя драўляныя пабудовы. [[Археалогія|Археолагамі]] знойдзены [[Абарончае збудаванне|мураваныя ўмацаванні]]. Так, у [[2010]] г. каля [[Краснаярскае вадасховішча|Краснаярскага вадасховішча]] быў выяўлены абарончы комплекс, што ўключаў [[Абарончая сцяна|мур]], працяглы глыбокі [[Роў (фартыфікацыя)|роў]] і магутны земляны [[Вал (фартыфікацыя)|вал]]<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kamennyy-gorodok-mergen-tayshi-na-enisee-predvaritelnaya-publikatsiya «КАМЕННЫЙ ГОРОДОК» МЕРГЕН-ТАЙШИ НА ЕНИСЕЕ (ПРЕДВАРИТЕЛЬНАЯ ПУБЛИКАЦИЯ)]</ref>. У сярэднявеччы і ў пазнейшы час мужчынскую і жаночую [[вопратка|вопратку]] ладзілі з футра<ref>Гл: [http://kronk.spb.ru/library/butanaev-hudyakov-2000-3-03.htm В. Я. Бутанаев, Ю. С. Худяков, История енисейских кыргызов], а таксама [http://irkipedia.ru/content/kyrgyzy_eniseyskie_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Кыргызы енисейские // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)]</ref>. Высакародныя насілі высокія лямцавыя белыя [[капялюш|каўпакі]] з загнутымі ўгару палямі. Багата ўжывалі [[мяса|мясную]] ежу, пілі кабылінае [[малако]] ці хлебнае [[віно]]. Ужо ў старажытны перыяд грамадства енісейскіх кіргізаў было стракатым. Вылучаліся пласты [[арыстакратыя|арыстакратыі]] і простых абшчыннікаў. Арыстакратыя канцэнтравала вялікія багацці, адрознівалася пахаваннямі і нават [[абрад]]насцю<ref>[http://kronk.spb.ru/library/azbelev-pp-2009b.htm П. П. Азбелев, Общество и государство енисейских кыргызов в VII—VIII вв.]</ref>. У перыяд Кіргізскага каганата склаліся [[дзяржава|дзяржаўныя]] структуры на чале [[манарх]]а ''ажо''. У [[9 стагоддзе|IX]] ст. была створана дзесятковая сістэма дзялення войска і насельніцтвы. Тры вышэйшыя пасады ў войску займалі камандзіры з тытулам ''бэй''<ref>{{Cite web |url=http://bsk.nios.ru/enciklodediya/gosudarstvo-eniseyskih-kyrgyzov |title=ГОСУДАРСТВО ЕНИСЕЙСКИХ КЫРГЫЗОВ |access-date=19 верасня 2017 |archive-date=12 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912080114/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/gosudarstvo-eniseyskih-kyrgyzov |url-status=dead }}</ref>. Пасля распада каганата кожная малая дзяржава мела сваю сістэму кіравання і войска. У XVII ст. у аснове грамадскага падзелу быў род ''сеок'', які аб’ядноўваў сваякоў па мужчынскай лініі. Улада главы рода перадавалася па спадчыне. Землі, падначаленыя ''сеок'', фарміравалі ''улус''. Вылучаліся асабіста кіргізскія ўлусы і ўлусы іх даннікаў ''кыштым''. Апошнія знаходзіліся ў залежнасці, хаця мелі пэўную аўтаномію. Большасць кіргізаў належала да простых абшчыннікаў, абавязаных несці ваенную службу. На чале грамадства стаялі спадчынныя [[князь|князі]]. Яны валодалі [[рабства|рабамі]], захопленымі падчас войн<ref>[http://irkipedia.ru/content/sibir_istoriya_kyrgyzy_eniseyskie_istoriya_sibiri_s_drevneyshih_vremen_1968 Сибирь, история. Кыргызы енисейские // «История Сибири с древнейших времен…» (1968)]</ref>. Для [[мастацтва]] енісейскіх кіргізаў характэрны складаныя формы [[арнамент]]авання з перавагай выяў раслін, хаця вядомы выявы людзей, сапраўдных і [[міф]]ічных звяроў. Малюнкі і надпісы таксама выразалі на [[скала]]х. Так званыя «пісаніцы» енісейскіх кіргізаў знаходзяць даёка па-за межамі Мінусінскай катлавіны. У пахаваннях [[6 стагоддзе|VI]] — [[8 стагоддзе|VIII]] стст. знойдзены [[бронза]]выя [[рэльеф]]ы са сцэнамі палявання<ref>[http://kronk.spb.ru/library/kiselov-sv-1949-96.3.htm С. В. Киселёв, Древняя история Южной Сибири]</ref>. Мастацтва гэтага часу набліжана да таштыкскага і [[Тагарская археалагічная культура|тагарскага]] перыядаў. Разам з гэтым, заўважны уплыў [[кітай]]скай і [[іран]]скай традыцый. == Мова == [[Мова]] енісейскіх кіргізаў належала да ўйгурскай групы [[Цюркскія мовы|цюркскіх моў]]. У старажытнасці карысталіся [[руны|рунічнай]] сістэмай [[пісьмо|пісьма]]<ref>[http://kronk.spb.ru/library/butanaev-hudyakov-2000-2-09.htm В. Я. Бутанаев, Ю. С. Худяков, История енисейских кыргызов]</ref>. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. адукацыю атрымоўвалі на [[Мангольская мова|мангольскай]] і [[Калмыцкая мова|айрацкай]] мовах. == Рэлігія == Традыцыйную [[рэлігія|рэлігію]] енісіейскіх кіргізаў звычайна адносяць да [[шаманізм]]а. Згодна [[кітай]]скім крыніцам, шаманаў енісейскіх кіргізаў звалі ''гань'' або ''кам''. [[Іран]]скія крыніцы называюць іх ''фагінун''<ref>[http://kronk.spb.ru/library/tuva-2001-07.htm История Тувы. Т. I.]</ref>. Шанавалі шматлікіх [[бог|багоў]] і духаў. Рытуалы арганізоўваліся на адкрытай прасторы, хаця ў [[10 стагоддзе|X]] ст. [[арабы|арабскі]] аўтар паведамляў пра дом для набажэнстваў<ref>[http://kronk.spb.ru/library/kiselov-sv-1949-96.2.htm С. В. Киселёв, Древняя история Южной Сибири]</ref>. Пэўны ўплыў аказвалі [[маніхейства]], [[будызм]] і [[іслам]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * [http://static.akipress.org/st_bilimlib/1/afb7dc7415a8e60da059c5b9032e9fe9d435cd46.pdf ''Абдыкалыков, А.'' Енисейские Киргизы в XVII веке (исторический очерк). — Фрунзе: Илим, 1968] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220517104908/http://static.akipress.org/st_bilimlib/1/afb7dc7415a8e60da059c5b9032e9fe9d435cd46.pdf |date=17 мая 2022 }} * [http://kronk.spb.ru/library/butanaev-hudyakov-2000.htm ''Бутанаев, В.'' История енисейских кыргызов. / В. Бутанаев, Ю. Худяков. — Абакан: Из-во Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2000.] — ISBN 5-7810-0119-0 == Спасылкі == * [http://history.novosibdom.ru/node/30 Енисейские кыргызы. Кыргызский каганат] * [http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/99-kirgizy-enisejskie КИРГИЗЫ ЕНИСЕЙСКИЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170915201506/http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/99-kirgizy-enisejskie |date=15 верасня 2017 }} * [http://kronk.spb.ru/mono/mono.htm П. П. Азбелев, Древние кыргызы. Очерки истории и археологии] * [https://history.wikireading.ru/324894 Бартольд Василий Владимирович, Киргизы. (Исторический очерк)] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цюркскія народы]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] [[Катэгорыя:Старажытныя народы]] 4vbtd38614ni6hhrmc80oow7xxqf9sr 14 534925 5160182 2944258 2026-07-02T08:40:12Z DzBar 156353 шаблон 5160182 wikitext text/x-wiki {{catmain}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:мучныя вырабы]] [[Катэгорыя:тэхналогія прыгатавання ежы]] 5ejygqjsdi91rhy0u2fp9snhqjpy4n3 0 535090 5160024 5119690 2026-07-01T14:27:00Z Anton Arkh 107951 5160024 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сабаленка}} {{Тэнісіст |імя_гульца = Арына Сабаленка |грамадзянства = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |месца_пражывання = [[Мінск]], [[Беларусь]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |рост = 182 |вага = |прафесійная кар’ера = 2015 — цяпер |рука = правая |трэнер = [[Антон Дуброў]] |прызавыя_грошы = $49 026 518<ref>[https://www.wtatennis.com/players/320760/aryna-sabalenka Aryna Sabalenka]</ref> |адзіночныя_вынікі = 502–201 |адзіночных_тытулаў = 24 [[WTA]], 1 [[WTA 125K series|WTA 125K]], 5 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] |найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 1 (11 верасня 2023) |бягучая_адзіночная_пазіцыя = |вынікі_па_Аўстраліі = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2023|2023]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2024|2024]]) |вынікі_па_Францыі = фінал ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2025 у жаночым адзіночным разрадзе|2025]]) |вынікі_па_Уімблдане = 1/2 фіналу ([[Уімблданскі турнір 2021|2021]], [[Уімблданскі турнір 2023|2023]], [[Уімблданскі турнір 2025|2025]]) |вынікі_па_ЗША = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2024|2024]],[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2024|2025]]) |фінал WTA = |парныя_вынікі = 91—67 |парных_тытулаў = 6 [[WTA]], 1 [[WTA 125K series|WTA 125K]], 1 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] |найвышэйшая_парная_пазіцыя = '''1''' (22 лютага 2021) |бягучая_парная_пазіцыя = |вынікі_па_Аўстраліі2 = '''перамога''' (2021) |вынікі_па_Францыі2 = 1/2 фіналу (2019) |вынікі_па_Уімблдану2 = 1/4 фіналу (2019) |вынікі_па_ЗША2 = '''перамога''' (2019) |парных_тытулаў2 = |вынікі_па_Аўстраліі_3 = |вынікі_па_Францыі_3 = |вынікі_па_Уімблдану_3 = |вынікі_па_ЗША_3 = |апошняе_абнаўленне = }} '''Ары́на Сярге́еўна Сабале́нка''' (нар. {{ДН|5|5|1998}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская прафесійная [[тэніс]]істка; пераможца турніраў WTA ў адзіночным разрадзе, фіналістка Кубка Федэрацыі (2017) у складзе нацыянальнай зборнай Беларусі. == Біяграфія == Нарадзілася 5 мая 1998 года ў [[Мінск]]у. Бацька — Сяргей Сабаленка (1975—2019), былы хакеіст<ref name="mn">[https://minsknews.by/otecz-ariny-sobolenko-skonchalsya-v-vozraste-44-let/ Отец Арины Соболенко скончался в возрасте 44 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204055800/https://minsknews.by/otecz-ariny-sobolenko-skonchalsya-v-vozraste-44-let/ |date=4 снежня 2020 }}</ref>, маці — Юлія Сабаленка<ref name="bkp">[https://www.belarus.kp.ru/daily/27372/4565049/ «Антонина, береги маму, спасай Арину»: в Сети обсуждают фото младшей сестры Арины Соболенко]</ref>. Мае малодшую сястру Антаніну<ref name="bkp"/>. Займацца тэнісам пачала ў Беларусі пад уплывам бацькі<ref name="mn"/>. Першым спаборніцтвам, дзе ў 12-гадовым узросце перамагла Арына Сабаленка, стала адкрытае першынство СДЮШАР. У 13 гадоў тэнісістка стала найлепшай на турніры ГЦАР і адкрытым рэспубліканскім турніры на прызы [[РЦАП па тэнісе]]. Да пераходу на дарослы ўзровень у 2014 годзе Арына Сабаленка перамагла яшчэ на чатырох дзіцячых турнірах. Аднак нізкі юніёрскі рэйтынг не даваў магчымасці Арыне адбірацца на юніёрскія турніры серыі Вялікага шлема. Таму яна пачала набіраць вопыт на дарослых турнірах Міжнароднай федэрацыі тэніса. Восенню 2015 года Сабаленка ўпершыню выйграла два турніры-«дзесяцітысячнікі» ў [[Анталья|Анталлі]], а ў снежні таго ж года перамагла на «25-тысячніку» ў Пуне ([[Індыя]]). Вучылася на завочным аддзяленні ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры]] на спартыўна-педагагічным факультэце спартыўных гульняў і адзінаборстваў. Аддае перавагу агрэсіўнаму сілавому тэнісу з кароткімі розыгрышамі — у тры-чатыры ўдары. Часта выконвае [[Эйс (тэніс)|эйсы]]. Па гульнявой манеры падобная з Серэнай і [[Вінус Уільямс]]. Паводле ацэнкі старшыні Беларускай тэніснай федэрацыі [[Аляксандр Васільевіч Шакуцін|Аляксандра Шакуціна]], байцоўскія якасці Сабаленка пераважаюць над яе фізічнай формай, дзякуючы чаму яна «можа выйграваць, здавалася б, абсалютна безнадзейныя матчы». Падрыхтоўкай тэнісісткі займаліся трэнеры Сяргей Аляксандраў, [[Таццяна Пучак]], Уладзімір Пярко, з якім Сабаленка ў маі 2016 года ў кітайскім [[Цяньцзінь|Цяньцзіне]] выйграла свой першы буйны міжнародны турнір WTA. Пазней займалася са спарынг-партнёрам Антонам Дубровым і трэнерам па фізпадрыхтоўцы [[Вадзім Сашурын|Вадзімам Сашурыным]], у мінулым чэмпіёнам свету па біятлоне. З 2016 года трэніравалася ў расійскага спецыяліста Халіла Ібрагімава. Бурны прагрэс Сабаленка пацвярджаў такі факт: за тыдзень падрыхтоўкі да матчу з камандай Швейцарыі тэнісістка павялічыла хуткасць уводу мяча ў гульню на 25 км/г<ref>{{Cite web |url=https://sport.tut.by/news/tennis/541113.html |title=Соболенко сравнивают с Сереной Уильямс, а ей нравится Шарапова |author=Юрий Михалевич |publisher=sport.tut.by |date=2017-04-27 |lang=ru |access-date=9 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180810042230/https://sport.tut.by/news/tennis/541113.html |archive-date=10 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Жыла і трэніравалася ў [[Мінск]]у. Станам на 2023 год жыве ў [[Маямі]]<ref>{{Cite web |title=pressball.by |url=https://www.pressball.by/news/tennis/432621 |access-date=28 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128151957/https://www.pressball.by/news/tennis/432621 |archive-date=28 студзеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Спартыўная кар’ера == Прафесійную кар’еру пачала ў 2016 годзе. У 2017 годзе на [[Уімблданскі турнір 2017|дэбютным турніры Вялікага Шлема]] ў другім коле выбыла з барацьбы. [[Адкрыты чэмпіянат Ташкента па тэнісе 2017|У Ташкенце]] ўпершыню дайшла да паўфіналу турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]], па шляху перамогшы 3-ю сеяную, 53-ю ракетку свету [[Таццяна Марыя|Таццяну Марыю]]. У кастрычніку 2017 упершыню прабілася ў фінал турніру WTA (у кітайскім [[Цяньцзінь|Цяньцзіні]]), дзе саступіла [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыі Шарапавай]]<ref>{{Спасылка| url =https://www.pressball.by/pbonline/other/85923| загаловак =От прошлого к будущему: хороша Маша, но Арина Соболенко лучше во всем| выдавец =Прессбол| дата публікацыі =4 студзеня 2019| мова =ru| аўтар =Константин Лобандиевский| title =Архіўная копія| access-date =26 жніўня 2023| archive-url =https://web.archive.org/web/20211104024820/https://www.pressball.by/pbonline/other/85923| archive-date =4 лістапада 2021| url-status =dead}}</ref>. Пасля гэтага Арына Сабаленка ўпершыню ў сваёй кар’еры ўвайшла ў топ-100 сусветнага тэніснага рэйтынгу і стала першай ракеткай Беларусі. Пасля перамогі на [[Адкрыты чэмпіянат Мумбаі 2017|адкрытым чэмпіянаце Мумбаі]] Арына Сабаленка скончыла сезон на 73-й пазіцыі рэйтынгу. У красавіку 2018 года Арына Сабаленка ўпершыню ў кар’еры ўвайшла ў топ-50 сусветнага рэйтынгу. Гэта адбылося пасля ўдалага выступу на турніры ў швейцарскім [[Лугана]], дзе беларуска дайшла да фіналу. 25 жніўня 2018 года Арына Сабаленка заваявала першы ў кар’еры тытул на турнірах прэм’ер-узроўню. У фінальным паядынку ў [[Нью-Хэйвен]]е (ЗША) яна перайграла іспанку [[Карла Суарэс Навара|Карлу Суарэс Навара]]. Пасля гэтага беларуска трапіла ў топ-20 сусветнага рэйтынгу. У верасні беларуская тэнісістка здабыла перамогу на яшчэ адным [[Адкрыты чэмпіянат Уханя па тэнісе 2018|прэм’ер-турніры ва Ухані]], цягам якога перамагла 6-ю тэнісістку свету [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліну Світоліну]]. На [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па тэнісе 2018|адкрытым чэмпіянаце Кітая]] выйшла ў чвэрцьфінал. Праз хваробу Арына Сабаленка адмовілася ад удзелу ў ВТБ Кубку Крамля<ref>{{Спасылка | url =https://twitter.com/tennisrussia/status/1051459854760628224| загаловак =Арина Соболенко снялась с турнира «ВТБ Кубок Кремля» по болезни. Ее место займет «лаки лузер»| выдавец =Twitter| дата публікацыі =14 кастрычніка 2018| мова =ru}}</ref>. Жаночая тэнісная асацыяцыя прызнала Арыну Сабаленка «Навічком года» паводле вынікаў 2018 года<ref>{{Спасылка|url=https://www.tvr.by/bel/news/sport/arina_sobolenko_priznana_novichkom_goda/|загаловак=Арына Сабаленка прызнаная "Навічком года"|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=19 кастрычніка 2018}}</ref>. Напрыканцы года Сабаленка займала 11-ю пазіцыю сусветнага рэйтынгу<ref>{{Спасылка | аўтар =Мария Никулашкина|url =https://www.sport-express.ru/tennis/wta/reviews/tennis-turnir-v-sankt-peterburge-arina-sobolenko-svezhi-novosti-foto-intervyu-1507251/| загаловак ="Сказала, что тренер сделал из меня машину для убийств". Про крутое прозвище Соболенко| выдавец =Спорт-Экспресс| дата публікацыі =1 лютага 2019| мова =ru}}</ref>. У студзені 2019 года Арына Сабаленка перамагла на чэмпіянаце ў Шэньчжэні<ref>{{Спасылка|url=https://www.eurosport.ru/tennis/wta-shenzhen/2019/story_sto7074840.shtml|загаловак=Арина Соболенко выиграла турнир в Шэньчжэне. Это ее третий титул|выдавец=Eurosport|дата публікацыі=5 студзеня 2019|мова=ru}}</ref>. Такім чынам Арына Сабаленка ўпершыню ў кар’еры ўзнялася на 10-е месца ў рэйтынгу WTA<ref>{{cite news|date = 28 студзеня 2019|url = http://zviazda.by/be/news/20190128/1548681962-shtotydnyovy-spartyuny-aglyad-zvyazdy|title = Штодзённы спартыўны агляд Звязды|publisher = [[Звязда]]|access-date = 28 студзеня 2019}}</ref>. Наняла новага трэнера па фізічнай падрыхтоўцы — амерыканца Джэйсана Стэйсі<ref>{{Спасылка| url =https://sport.tut.by/news/tennis/622289.html| загаловак =«Хотим отомстить за прошлогоднее поражение». Соболенко и компания нацелены на победу в FedCup| выдавец =СПОРТ.TUT.BY| аўтар =Міхалевіч, Ю.| дата публікацыі =5 лютага 2019| копія =https://web.archive.org/web/20190824030814/https://sport.tut.by/news/tennis/622289.html| дата копіі =24 жніўня 2019| мова =ru| title =Архіўная копія| access-date =26 жніўня 2023| archive-url =https://web.archive.org/web/20210512005536/https://sport.tut.by/news/tennis/622289.html| archive-date =12 мая 2021| url-status =dead}}</ref>. У 2019 годзе стала пераможцам малога падагульняючага турніра Жаночай тэніснай асацыяцыі<ref>{{Спасылка|url=https://www.belarus.by/by/press-center/news/aryna-sabalenka-vyjgrala-maly-padagulnjajuchy-turnr-wta_i_0000105565.html|загаловак=Арына Сабаленка выйграла малы падагульняючы турнір WTA | выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=28 кастрычніка 2019}}</ref>. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі дайшла толькі да другога кола, пацярпеўшы паражэнне ад Аманды Анісімавай<ref>{{Спасылка| url =https://rsport.ria.ru/20190530/1555103804.html| загаловак =Соболенко не сумела выйти в третий круг "Ролан Гаррос"| выдавец =РИА Новости Спорт| дата публікацыі =30 мая 2019| мова =ru}}</ref>. На Уімблдане 2019 года была пасеяная пад дзясятым нумарам, але ў першым жа коле прайграла Магдалене Рыбарыкавай<ref>{{Спасылка | url =https://www.championat.com/tennis/news-3793785-sobolenko-v-dvuh-setah-proigrala-rybarikovoj-v-pervom-kruge-uimbldona.html| загаловак =Соболенко в двух сетах проиграла Рыбариковой в первом круге Уимблдона| выдавец = championat.ru | дата публікацыі = 1 ліпеня 2019| мова =ru}}</ref>. У студзені 2020 года саступіла Крысціне Плішкавай у другім коле турніра ў Шэньчжэні і не здолела абараніць тытул<ref>{{ Спасылка | url =https://sport24.ru/news/tennis/2020-01-07-sobolenko-proigrala-kr-plishkovoy-i-ne-smogla-zashchitit-titul-v-shenchzhene?utm_source=rsport| загаловак =Соболенко проиграла Кр. Плишковой и не смогла защитить титул в Шэньчжэне| дата публікацыі =7 студзеня 2020| выдавец =Sport24| мова =ru}}</ref>. У кастрычніку 2020 года перамагла Вікторыю Азаранка ў фінале турніра «J&T Banka Ostrava Open 2020»<ref>{{Спасылка | url =https://tennis.by/novosti/belorusskiy-tennis/j-t-banka-ostrava-open-2020-u-ariny-sobolenko-titul-v-odinochnom-razryade.html| загаловак =J&T Banka Ostrava Open 2020. У Арины Соболенко титул в одиночном разряде!| выдавец =Белорусская теннисная федерация| дата публікацыі =25 кастрычніка 2020| мова =ru}}</ref>. У лістападзе 2020 года стала пераможцам турніра Жаночай тэніснай асацыяцыі ў Лінцы<ref>{{ Спасылка | url =https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Tennis/spbnews_NI1270666_Sobolenko_vyigrala_turnir_v_Lince_zavojevav_tretij_titul_v_sezone| загаловак =Соболенко выиграла турнир в Линце, завоевав третий титул в сезоне| выдавец =ООО «Национальный спортивный телеканал»| дата публікацыі =15 лістапада 2020| мова =ru}}</ref>. Стала пераможцам турніра ў Абу-Дабі першага афіцыйнага турніру Жаночай тэніснай асацыяцыі, які праводзіўся ў 2021 годзе, здабыўшы ў фінале перамогу над Веранікай Кудзярметавай<ref>{{Спасылка| url =https://www.eurosport.ru/tennis/wta-abu-dhabi/2021/story_sto8064913.shtml| загаловак =Арина Соболенко разгромила Веронику Кудерметову и выиграла первый турнир нового сезона WTA| выдавец =Eurosport| дата публікацыі =13 студзеня 2021| мова =ru}}</ref>. Удзельнічала ў Алімпійскіх гульнях у Токіа, але саступіла ў другім коле харватцы Доне Векіч<ref>{{ Спасылка | url =https://www.championat.com/tennis/news-4412115-arina-sobolenko-zavershila-vystuplenie-na-olimpiade-2020-v-tokio.html| загаловак =Арина Соболенко завершила выступление на Олимпиаде-2020 в Токио| праект =championat.com|дата публікацыі =26 ліпеня 2021| мова =ru| аўтар =Георгий Сосно}}</ref>. У верасні 2021 года выйшла ў паўфінал [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе]], дзе прайграла канадскай тэнісістцы [[Лэйла Фернандэс|Лэйле Фернандэс]] за выхад у фінал<ref>[https://www.belta.by/sport/view/arina-sobolenko-ne-smogla-probitsja-v-final-us-open-459157-2021/ Арина Соболенко не смогла пробиться в финал US Open]</ref>. 28 студзеня 2023 года выйграла [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]], упершыню атрымаўшы перамогу ў адзіночным разрадзе на турніры «Вялікага шлема»<ref>[https://www.svaboda.org/a/32243770.html Беларуска Арына Сабаленка выйграла Australian Open], Радыё Свабода, 28-01-2023</ref>. Фіналістка Адкрытага чэмпіянату ЗША, у верасні ўзначаліла сусветны жаночы рэйтынг. Аднак на выніковым турніры WTA пацярпела паражэнне ад полькі [[Іга Свёнтак|Ігі Свёнтак]] і саступіла ёй першую пазіцыю па выніках 2023 года. 27 студзеня 2024 года Арына Сабаленка ў другі раз запар выйграла жаночы Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе. 7 верасня 2024 года стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату ЗША]]. 13 кастрычніка 2024 года Арына Сабаленка стала пераможцай турніра ў кітайскім [[Ухань|Ухані]] (у трэці раз запар). З 21 кастрычніка яна ізноў заняла першае месца ў рэйтынгу WTA. 6 верасня 2025 года яна другі год запар выйграла Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе. === Нацыянальная зборная === Выступае за зборную Беларусі на [[Кубак Білі Джын Кінг|Кубку Білі Джын Кінг]], разам з якой дамаглася права згуляць у фінале спаборніцтваў у 2017 годзе. У красавіку 2016 года Арына Сабаленка ўпершыню трапіла ў [[Жаночая зборная Беларусі па тэнісе|зборную Беларусі]], дзе прайграла невырашальны парны матч [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубка Федэрацыі]], у якім Беларусь адолела Расію і выйшла ў I Сусветную групу. У першым сезоне найвышэйшай групы зборная Беларусі нечакана дайшла да фіналу. У чвэрцьфінале супраць Нідэрландаў і ў паўфінале супраць Швейцарыі Арына Сабаленка саступала ў першых матчах наймацнейшым тэнісісткам суперніц ([[Кікі Бертэнс]] і [[Цімеа Бачынскі]] адпаведна), пасля яна замацоўвала перамогі напарніцы [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандры Сасновіч]] над другімі ракеткамі ([[Міхаэла Крайчак|Міхаэлай Крайчак]] і [[Вікторыя Голубіч|Вікторыяй Голубіч]] адпаведна). На момант паўфіналу Сабаленка мела 125-е месца ў рэйтынгу. У фінальным матчы супраць ЗША Арына Сабаленка перамагла чэмпіёнку ЗША, 13-ю ракетку свету [[Слоан Стывенс]], аднак пазней саступіла 10-й ракетцы [[Како Вандэвэй]] і ў парным разрадзе, у выніку чаго ЗША атрымалі мінімальную перамогу 3:2. == Палітычныя погляды == Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у 2020 годзе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|title=Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть|date=2020-11-24|access-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124131447/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|archive-date=24 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://athletes.by/podpisi/|title=Подписи|access-date=2020-12-08}}</ref>. У 2023 годзе заявіла, што не хоча займацца палітыкай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/tennis/news-5129441-ya-ne-podderzhivayu-lukashenko-sobolenko-otvetila-na-politicheskie-voprosy.html|website=championat.com|title=Соболенко ответила на политические вопросы|date=2023-06-06|access-date=2025-05-04}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тэнісісткі Беларусі}} {{Першыя ракеткі свету (жанчыны, пары)}} {{DEFAULTSORT:Сабаленка Арына Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] kid3nga8guler1prm9m1r21usm3nb17 0 550491 5160074 4580948 2026-07-01T20:51:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160074 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Егынды |казахская назва = Егінді |lat_deg = 49.248282 |lon_deg = 84.895563 |CoordScale = 25000 |насельніцтва = {{падзенне}} 232 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |раён = Катон-Карагайскі раён |раён у табліцы = Катон-Карагайскі раён{{!}}Катон-Карагайскі |від паселішча = Сельская акруга |паселішча = Алтынбельская сельская акруга |паселішча ў табліцы = Алтынбельская сельская акруга{{!}}Алтынбельская |ранейшыя імёны = Жар, Яры |год перапісу = 2009 |КАТА = 635449200 }} '''Егынды''' ({{Lang-kk|Егінді}}, у 2009 г. — Жар, да 2013 г. — Яры<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/V13V0002993 |title=О переименовании некоторых административно-территориальных единиц Бескарагайского, Кокпектинского и Катон-Карагайского районов Восточно-Казахстанской области |access-date=29 ліпеня 2014 |archive-date=4 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204130433/http://adilet.zan.kz/rus/docs/V13V0002993 |url-status=dead }}</ref>) — вёска ў [[Катон-Карагайскі раён|Катон-Карагайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан|Казахстана]]. Уваходзіць у склад Алтынбельскай сельскай акругі. Код КАТА — 635449200<ref>[http://kodeksy-kz.com/klassifikatory/kato/635449200.htm Егинды в базе КАТО]</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва вёскі складала 362 жыхары (173 мужчыны і 189 жанчын)<ref name="stat">{{Cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=2013-02-27|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике}}</ref>. Па дадзеных перапісу 2009 года, у вёсцы пражывалі 232 жыхары (112 мужчын і 120 жанчын). {{зноскі}} {{НП Катон-Карагайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Катон-Карагайскага раёна]] bd7iabomytg7htyz8sj7tm3ih2ojt0l 0 552651 5160197 4761996 2026-07-02T09:43:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160197 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Завод-музей гісторыі горназаводскай тэхнікі |файл = |заснаваны = [[1989]] |месцазнаходжанне = {{Сцяг Расіі}} [[Ніжні Тагіл]] |lat_deg = 57 |lat_min = 54 |lat_sec = 14 |lon_deg = 59 |lon_min = 56 |lon_sec = 50 |дырэктар = |праезд = Трамвай 1,3,8,9,12,15,17; аўтобус 3,5,7,8,14,34,41 |адрас = Праспект Леніна, 1б |адкрыты= |квіток= |спасылка = http://museum-nt.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=10 }} '''Завод-музей гісторыі горназаводскай тэхнікі''' — музей пад голым небам, прысвечаны гісторыі горна-завадской тэхнікі. Знаходзіцца ў [[Ніжні Тагіл|Ніжнім Тагіле]] на [[Праспект Леніна (Ніжні Тагіл)|праспекце Леніна]] ў [[Ленінскі раён (Ніжні Тагіл)|Ленінскам раёне]] гарады, на Старым Карку. З'яўляецца першым у [[Расія|Расіі]] заводам-музеем помнікам горназаводскага мінулага. == Гісторыя == Завод у Ніжнім Тагіле быў створаны ў [[1725]] г. дынастыяй [[Дзямідавы]]х. Гэты завод складаўся з поўнага тэхналагічнага цыкла выплаву металу — падрыхтоўцы [[Жалезная руда|жалезнай руды]], [[Драўняны вугаль|драўнянага вугалю]], выплаў чыгуну, жалеза і медзі. Тутака ж працавалі і гаспадарчыя і рамонтныя службы, якія абслугоўвалі завод, цагляная і лесапільная фабрыкі. Завод быў адным з найбуйнейшых у Еўропе і прапрацаваў да кастрычніка [[1987]] г., калі ён быў урачыста спынены. Сімвалічныя ключы ад старога завода былі ўручаны Ніжнетагільскаму музею-запаведніку горназаводскай справы Сярэдняга Урала. Музей на аснове закрытага завода быў адкрыты ў студзені [[1989]] г. У [[1992]] годзе музей атрымаў частку тэрыторыі завода, улучаючы інфраструктуру і навакольную гістарычную зону, і гэтым быў утвораны музейны комплекс, плошча якога склала 30 Га. Завод-музей складаецца з шэрага экспазіцый, якія паказваюць асноўныя стадыі металургічнай вытворчасці: даменавы цэх, пракатная вытворчасць, мартэнаўскі цэх, энергетычная гаспадарка, абсталяванне механічнай апрацоўкі металу і ліцейнай справы. Тутака ж знаходзяцца выстаўкі завадской тэхнікі і рухомага састава ўзору XIX—XX стагоддзяў. Музей часткова захавала аблічча будынкаў XVIII—XX стст., у тым ліку домнавую і мартэнаўскую печкі, вадзяную турбіну і маставы кран [[1892]] г., вадзяныя скрыні, даменавы корпус пачала XIX у. Выстаўка завадской тэхнікі дэманструе ўзоры абсталявання [[1920]]—[[1930]]-х гг., а таксама бярвёны з лістоўніцы, захаваныя з моманту ўзвядзенні плаціны і завода, паднятыя пры рэканструкцыі плаціны ў [[1992]] г. Добра захавалася таксама сама плаціна, пабудаваная яшчэ ў [[1721]] г. і якая неаднаразова перабудоўвалася. У склад музея ўваходзяць: * Даменавы цэх XVIII—XX стст. * Энергетычны цэх [[1913]] г. * Пракатны цэх [[1902]] г. * Цэх металаканструкцый [[1929]] г. * Лістабойны цэх [[1927]] г. * Кантора рамонтна-мантажнага цэха [[1930]] г. * Кузня XIX у. * Мартэнаўскі цэх [[1892]] г. * Завадская кантора [[1840]] г. * Механічная фабрыка [[1840]] г. * Стайневы двор [[1828]] г. * Разліўная машына [[1930]] г. * Конна-спартовая пляцоўка Завод-музей з'яўляецца помнікам індустрыйнай спадчыны Расіі федэральнага значэння. == Спасылкі == * http://museum-nt.ru/ * {{cite web | url = http://tagilcity.ru/company/123/ | title = Музей-завод истории развития техники черной металлургии | publisher = [[TagilCity.ru]] | accessdate = 2014-11-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150402161932/http://tagilcity.ru/company/123/ | archivedate = 2 красавіка 2015 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.travel.ru/wow/demidov_factory.html | title = Завод-музей под открытым небом в Нижнем Тагиле | author = | date = | work = | publisher = Travel.ru | accessdate = 2014-11-25 | archive-date = 16 жніўня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130816154153/http://www.travel.ru/wow/demidov_factory.html | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://historyntagil.ru/11_02.htm | title = Завод-музей | author = | date = | work = | publisher = История Нижнего Тагила от основания до наших дней | accessdate = 2014-11-25 }} * {{cite web | url = http://nashural.ru/Goroda_i_sela/zavod-muzei-nt.htm | title = Завод-музей (г. Нижний Тагил) | author = | date = | work = | publisher = [[Наш Урал]] | accessdate = 2014-11-25 }} [[Катэгорыя:Славутасці Свярдлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Свярдлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Ніжняга Тагіла]] [[Катэгорыя:Гісторыя Урала]] [[Катэгорыя:Музеі Ніжняга Тагіла]] [[Катэгорыя:Тэхнічныя музеі]] [[Катэгорыя:Музеі пад адкрытым небам]] lbk63iw38supshy5l4psb6bmjquf9dm 0 553958 5160022 4262635 2026-07-01T14:09:09Z StarDeg 16311 5160022 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гібанс}} {{Асоба}} '''Осцін Седрык Гібанс''' ({{lang-en|Austin Cedric Gibbons}}; {{ДН|23|5|1893}} — {{ДС|26|7|1960}}) — амерыканскі арт-дырэктар, мастак-пастаноўшчык і [[архітэктар]], дызайнер статуэткі «[[Оскар]]» — за свае працы атрымаў 11 гэтых узнагарод, за ўсю гісторыю кінематографа саступіўшы ў гэтым колькасці толькі [[Уолт Дысней|Уолту Дыснею]]. Адзін з заснавальнікаў Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў і навук. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гібанс Осцін Седрык}} 1r4o70463q871p5qxraxdjeni1kr1kn 0 556434 5160242 4289598 2026-07-02T11:27:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160242 wikitext text/x-wiki '''Заканада́ўства''' — выданне, прыняцце [[Закон (права)|законаў]]; таксама звод законаў. * Заканадаўства — сістэма заканадаўчых актаў, прынятых заканадаўчым органам, якія дзейнічаюць на тэрыторыі краіны. * Заканадаўства — асноўная форма праватворчай дзейнасці. * Заканадаўства ў шырокім разуменні — сістэма [[Нарматыўны прававы акт|нарматыўных прававых актаў]], якія дзейнічаюць у дзяржаве. == Гл. таксама == * [[Заканадаўчая ўлада]] * [[Заканадаўчы сход]] * [[Заканадаўчы акт]] == Спасылкі == * [http://scanmaster.org Пошук па заканадаўстве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210622102152/https://scanmaster.org/ |date=22 чэрвеня 2021 }} Беларусі, Расіі, Украіны (дакументы ў свабодным доступе) [[Катэгорыя:Тэорыя дзяржавы і права]] fvrhotoroywt3bnv641q7f8s5izr9dr 0 570364 5160093 3988919 2026-07-02T01:02:42Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5160093 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Сазонаў}} '''Васіль Васільевіч Сазонаў''' ({{ДН|||1850}} — ?) — інжынер-архітэктар<ref name="БЮСС">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=308 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 299]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1850 годзе<ref name="БЮСС"/>. Першапачатковую адукацыю атрымаў у прыватнай гімназіі Келера<ref name="БЮСС"/>. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] ў 1868 годзе і скончыў курс у 1873 годзе са званнем архітэктарскага памочніка і чынам X класа<ref name="БЮСС"/>. У 1877 годзе атрымаў званне інжынер-архітэктара. Пры выпуску прылічыўся да {{нп3|Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічага камітэту|ru|Техническо-строительный комитет}} [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі]] і ў хуткім часе прызначаны гарадскім архітэктарам у [[Нахічэвань-на-Доне|Нахічэвані-на-Доне]]<ref name="БЮСС"/>. Дзейнасць В. Сазонава складалася тут, галоўным чынам, у складанні чарцяжоў, праектаў і смет і ў назіранні за пабудовамі. Па скасаванні гэтай пасады, у 1878 годзе, В. Сазонаў зноў прылічыўся да Тэхнічна-будаўнічага камітэту і прызначаны членам камісіі па даследаванні гранітных радовішчаў на астравах [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] і [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]]<ref name="БЮСС"/>. У хуткім часе прызначаны малодшым архітэктарам у пскоўскае будаўнічае аддзяленне. Тут В. Сазонаў амаль выключна праводзіў рамонтныя працы ў розных казённых і грамадскіх будынках. У 1883 годзе ён быў прызначаны там жа губернскім архітэктарам і ў тым жа годзе перайшоў на пасаду губернскага архітэктара ў [[Камянец-Падольскі]]<ref name="БЮСС"/>. Праз некаторы час, у 1884 годзе, прызначаны епархіяльным архітэктарам і з гэтых пор будаўнічая дзейнасць яго засяроджана была галоўным чынам на пабудове цэркваў у паветах [[Падольская губерня|Падольскай губерні]]. У якасці губернскага архітэктара В. Сазонаў ажыццяўляў капітальны рамонт Праскураўскага шасэ і працы па грамадзянскіх збудаваннях<ref name="БЮСС"/>. У 1886 годзе пераведзены губернскім архітэктарам у г. [[Магілёў]] і пасаду гэту займаў прынамсі да 1892 года<ref name="БЮСС"/>. За час з 1887 па 1892 год загадваў тут пабудовай мастоў, рамонтнымі працамі ў казённых будынках, а каля 1891-92 года праводзіў пабудову ў г. [[Гомель|Гомелі]]<ref name="БЮСС"/>. == Творчасць == [[Файл:Церковь св. Карапета Ростов.jpg|250px|міні|{{нп3|Царква Святога Карапета (Растоў-на-Доне)|Царква Святога Карапета|ru|Церковь Святого Карапета (Ростов-на-Дону)}}]] [[Файл:Murovani Kurylivtsi 02.JPG|250px|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураваныя Курылаўцы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў Мураваных Курылаўцах]] * у 1873-78 гадах у [[Нахічэвань-на-Доне|Нахічэвані-на-Доне]]<ref name="БЮСС"/>: ** два моста (цераз [[Дон]] і яго прыток) — па гатовым праекце<ref>[http://www.rostovbereg.ru/_pu/4/94837767.jpg Мосты азначаны чырвонымі квадратамі]</ref> ** мураваная {{нп3|Царква Святога Карапета (Растоў-на-Доне)|царква Святога Карапета|ru|Церковь Святого Карапета (Ростов-на-Дону)}} на [[Армянскія могілкі (Растоў-на-Доне)|Армянскіх могілках]] ** два шэрагі гандлёвых лавак на плошчах * у 1878-83 гадах<ref name="БЮСС"/>: ** жаночае духоўнае вучылішча ў г. [[Пскоў|Пскове]] ** мураваная царква ў с. [[Рудна|Рудне]] {{нп3|Гдоўскі павет|Гдоўскага павета|ru|Гдовский уезд}} [[Санкт-Пецярбургская губерня|Санкт-Пецярбургскай губерні]] * у 1883-87 у [[Падольская губерня|Падольскай губерні]]<ref name="БЮСС"/>: ** {{нп3|Тульчынскі ліцэй з узмоцненай ваенна-фізічнай падрыхтоўкай|жаночае духоўнае вучылішча|uk|Тульчинський ліцей з посиленою військово-фізичною підготовкою}} ў м. [[Тульчын]]е {{нп3|Брацлаўскі павет|Брацлаўскага павета|ru|Брацлавский уезд}} ** барак пры будынку богаўгодных устаноў у [[камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] ** мураваныя цэрквы па гатовых праектах<ref name="БЮСС"/>: *** у с. {{нп3|Садкі (Вінніцкая вобласць)|Садкі|ru|Садки (Винницкая область)}} {{нп3|Ямпальскі павет|Ямпальскага павета|ru|Ямпольский уезд}} *** [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураваныя Курылаўцы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ў м. {{нп3|Мураваныя Курылаўцы||ru|Мурованые Куриловцы}} Угліцкага павета *** [[Свята-Пакроўская царква (Чарапашынцы)|Свята-Пакроўская царква]] ў г. {{нп3|Чарапашынцы|Чарапашынцах|ru|Черепашинцы}} [[Вінніцкі павет|Вінніцкага павета]] ** мураваная званніца з брамай на могілках у г. Камянцы-Падольскім<ref>[https://ic.pics.livejournal.com/kamienec/67119832/515548/515548_900.jpg Брама з надбрамнай званніцай]<!--не ўпэўнена, што тая самая, але вельмі падобна на тое--></ref> ** драўляныя цэрквы (часткова па сваіх, часткова па гатовых праектах<ref name="БЮСС"/>: *** у с. {{нп3|Кусыкіўцы|Кусікоўцы|uk|Кусиківці}} {{нп3|Камянец-Падольскі павет|Камянецкага павета|ru|Каменец-Подольский уезд}} *** у [[Луцк]]у {{нп3|Луцкі павет (Расійская імперыя)|Луцкага павета|ru|Луцкий уезд}} *** у Патоку<ref>Альбо Патоцы. У рускамоўнай крыніцы напісана «Церковь в с. Потоке Винницкого уезда»</ref> {{нп3|Вінніцкі павет|Вінніцкага павета|ru|Винницкий уезд}} *** [[Свята-Мікалаеўская царква (Паланка)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Паланка (Тамашпільскі раён)|Паланцы]] *** у Трасцінцы Брацлаўскага павета *** у {{нп3|Арлоўка (Вінніцкая вобласць)|Арлоўцы|ru|Орловка (Винницкая область)}} {{нп3|Брацлаўскі павет|Брацлаўскага павета|ru|Брацлавский уезд}} *** у {{нп3|Малдоўка (Кіраваградская вобласць)|Малдоўцы|ru|Молдовка (Кировоградская область)}} Балцкага павета *** у {{нп3|Ярмолінцы (Гайсінскі раён)|Ярмолінцах|ru|Ярмолинцы (Гайсинский район)}} Гайсінскага павета *** у Феліцыянцы Угліцкага павета *** [[Свята-Мікалаеўская царква (Віла-Ярузькі)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў {{нп3|Віла-Ярузькі|Вілах Яругскіх|uk|Вила-Ярузькі}} Угліцкага павета (1887-91) * у 1887-92 гадах у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]<ref name="БЮСС"/>: ** перабудова будынкаў былых прысутных месцаў пад турму ў г. Клімавічах<ref>{{ГБ|https://globustut.by/klimovichi/index.htm#dominic_main}}</ref> ** мураваная [[Свята-Духаўская царква (Жлобін)|Свята-Духаўская царква]]<ref>{{radzima|1375}}</ref> ў м. Жлобіне (па гатовым праекце) ** драўляная [[Свята-Пакроўская царква (Балотня)|Свята-Пакроўская царква]] царква ў с. [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотным]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] (па гатовым праекце)<ref name="БЮСС"/><ref>цяпер не існуе, але ў вёсцы пабудаваны аднайменны новы храм</ref> {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сазонаў Васіль Васільевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Украіны]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]] [[Катэгорыя:Архітэктары Растова-на-Доне]] [[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Магілёва]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] 17lb096ukd7rgqk8gh4lgen2lrrlsfu 0 579650 5160224 4795175 2026-07-02T10:55:08Z 5160224 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Такмак}} {{НП}} '''Такмак''' ({{lang-uk|Токмак}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністрацыйны цэнтр Такмакскага раёна, не ўваходзіць у яго склад. Чыгуначная станцыя Вялікі Такмак Прыдняпроўскай чыгункі. 1 270 жыхароў ([[2024]]). 1-7 сакавіка 2022 года Такмак быў захоплены расійскімі войскамі падчас расійскага ўварвання ва Украіну<ref>[https://ria.ru/20220302/ukraina-1775980732.html Украинская армия без боя сдала населенные пункты Токмак и Васильевка] // [[РИА]], 2 марта 2022 года</ref>. Гараджане неаднаразова выхадзілі на мітынгі супраць акупацыі расійскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.inform.zp.ua/2022/03/08/144764_v-tokmake-lyudi-vyshli-progonyat-russkih-voennyh-iz-goroda-video/ В Токмаке люди вышли прогонять русских военных из города (ВИДЕО)]</ref>. 7 мая стала вядома пра смерць гарадскога галавы Такмака (з 2009 года) Ігара Кацялеўскага, які адмовіўся супрацоўнічаць з расіянамі, якія напалі на Украіну<ref>[https://www.inform.zp.ua/2022/05/07/149836_umer-mer-okkupirovannogo-tokmaka-igor-kotelevskij/ Умер мэр оккупированного Токмака — Игорь Котелевский]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Павел Кірылавіч Белавусаў]] (1915—1980) — беларускі [[скульптар]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БСГН|Токма́к|645}} * {{ВСЭ3|Токма́к|26|39}} * {{кніга|загаловак=Географічна енциклопедія України: В 3-х т.|адказны=Ред-кол.: … О. М. Маринич (відповід. ред.) та інш|месца=Київ|выдавецтва=Українська радянська енціклопедія ім. М. П. Бажана|год=1993|том=3: П—Я|старонак=480|тыраж=50000|isbn=5-88500-015-8|частка=Токма́к|старонкі=296|ref=Географічна енциклопедія України|мова=uk}}; ISBN 5-88500-020-4 (т. 3). * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Токма́к|482}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Запарожская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Запарожскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1784 годзе]] 8wg74b1hysg8lw0hpwya4zhf0xr2e0t 0 591296 5160268 4580965 2026-07-02T11:58:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160268 wikitext text/x-wiki [[Файл:1930-1934. Понятые во дворе крестьянина при поиске хлеба в одном из сел Гришинского района Донецкой области.jpg|міні|250пкс|Пошук хлеба ў двары селяніна ў адной з вёсак Грышынскаго раёна [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] ва Украіне падчас [[Галадаморы (Украіна)|Галадамора]]]] '''Закон «аб трох каласках»''' («Аб пяці каласках», «Аб каласках», «Сем восьмых» або проста «Каласкі») — народная назва [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсіўнага]] савецкага закона часоў [[Галадаморы (Беларусь)|Галадамору]]. Поўная назва: Пастанова [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК]] і [[Рада народных камісараў СССР|РНК СССР]] «Аб ахове маёмасці дзяржаўных прадпрыемстваў, [[калгас]]аў і кааперацый і ўмацаванні грамадскай (сацыялістычнай) уласнасці» ад [[7 жніўня]] [[1932]] года. Акрамя ўласна самога закона існавала таксама тайная інструкцыя па яго ўжыванні. Закон [[Галадаморы (Украіна)|моцна ўдарыў па дабрабыту сялянаў]] ва [[УССР|Украіне]], а таксама закрануў і беларускіх сялянаў, што стала вынікам [[Галадаморы (Беларусь)|масавага голаду]]. Закон прадугледжваў у якасці меры судовай рэпрэсіі за крадзеж калгаснай і кааператыўнай маёмасці «расстрэл з канфіскацыяй усёй маёмасці і с заменай пры змякчальных абставінах пазбаўленнем волі на тэрмін не ніжэй за 10 гадоў з канфіскацыяй усёй маёмасці». Амністыя ў гэтых выпадках забаранялася. На лета [[1933]] года па гэтым законе было асуджана 150 000 чалавек. У прыватнасці, асуджалі дзяцей, якія спрабавалі знайсці хоць нейкую ежу. == Гісторыя == На пачатку вясны [[1932]] г. улады паспрабавалі стварыць матэрыяльныя стымулы для працаўнікоў сельскай гаспадаркі шляхам увядзення здзельнай аплаты працы, прыняцця пастановаў аб забеспячэнні маламаёмных калгаснікаў жывёлай і дазволе гандлю па свабодных цэнах на калгасным рынку, але адкрыццё калгасных рынкаў стала адной з прычынаў змяншэння нарыхтовак. Сталін быў перакананы, што сяляне хаваюць хлеб, каб пасля яго прадаць, а мясцовым партыйным кіраўнікам не хапае рашучасці яго адабраць. З сакавіка [[1932]] г. райвыканкамам было дазволена заносіць на «чорную дошку» з усімі наступствамі асобныя вёскі. Калгасы, прызнаныя сабатажнікамі, заносіліся на «чорную дошку», што фактычна азначала галодную смерць. У такіх калгасах гандаль забараняўся, з магазінаў забіраліся ўсе тавары, датэрмінова спаганяліся крэдыты і пазыкі, склады з зернем для спажывання апячатваліся, насенны фонд размяркоўваўся паміж іншымі калгасамі, зачыняліся млыны, вялася рашучая барацьба і з памолам на ручных жорнах. ОГПУ прапаноўвалася правесці чыстку гэтых калгасаў ад чужых і контррэвалюцыйных элементаў, партыйныя ячэйкі падлягалі роспуску. Калі і пасля гэтага калгас не выпраўляўся, яго распускалі і ўсю маёмасць канфіскоўвалі. [[4 жніўня]] [[1932]] г. [[Іосіф Сталін]] накіраваў ліст да [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазара Кагановіча]], дзе паведамлялася аб вяртанні праекта дэкрэта аб ахове грамадскай маёмасці з папраўкамі і дапаўненнямі, дадзена ўказанне выдаць яго як мага хутчэй. У пункце трэцім прапанавана ОГПУ прыцягваць ўзброеных асоб для аховы чыгуначных грузаў (эшалоны з збожжам) і даць ім права расстрэльваць на месцы асоб, якія замахнуліся на крадзеж чыгуначных грузаў. [[7 жніўня]] [[1932]] г. з'явілася пастанова УЦВК і СНК СССР «Аб ахове маёмасці дзяржаўных вядомая пад назвай «Закон аб пяці каласках». Крадзеж маёмасці калгасаў каралася расстрэлам, за «змякчальных абставінаў» — пазбаўленнем волі на тэрмін не менш за 10 гадоў. «Законам аб пяці каласках» фактычна людзям было забаронена валоданне ежай. Ствараюцца палітаддзелы МТС, наладжваецца жорсткі кантроль за фондам заработнай платы і дысцыплінай на прадпрыемствах, праводзіцца партыйная чыстка; масавымі рэпрэсіямі суправаджаецца працэс пашпартызацыі, узмацняецца барацьба з продажам збожжа, мукі або вялікай колькасці хлеба (больш як пуд) [[калгас]]нікамі або аднаасобнікамі да выканання плана нарыхтовак. Сяляне, баючыся канфіскацыі хлеба на рынках, перанеслі гандаль на прыватныя кватэры і вялі яго падпольна. Разгортваецца рашучая барацьба «з спекулянцкімі элементамі і сабатажнікамі хлебанарыхтовак» «аж да высялення іх з межаў Беларусі, не спыняючыся перад ужываннем расстрэлаў у дачыненні да больш злосных». Камуністы, якія не забяспечылі выкананне заданняў партыі, падлягалі дэпартацыі разам з кулакамі, хаўруснікамі якіх яны аб’яўляліся, «сабатажнікі, перараджэнцы, якія прыкрываліся партбілетам», падлягалі арышту на 5-10 гадоў турэмнага заняволення і нават расстрэлу. [[11 жніўня]] [[1932]] Сталін у лісце да Кагановіча патрабаваў накіраваць адмысловы ліст ЦК ВКП(б) да партыйных і судова-карных органаў аб прымяненні закона аб ахове грамадскай уласнасці і барацьбе супраць спекулянтаў. Там ён падкрэсліваў, што «самае галоўнае цяпер — Украіна», паколькі справы ва Украіне вельмі кепскія. Па стане на [[14 верасня]] пасля прыняцця закона ад [[7 жніўня]] Наркамюст [[УССР]] дакладной запісцы канстатаваў пра 250 расстрэльных выракаў. Улады ўтойвалі сапраўдную карціну пра голад. Факты жабрацтва кваліфікаваліся бальшавікамі як дыверсіі класавага ворагу і агентаў Польшчы з мэтай агітацыі супраць савецкай улады. З лета [[1933]] г. сігналы з месцаў у Мінск пра голад сталі масавымі. Ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] па 8 калгасах налічвалася 1290 чалавек, якім патрабавалася дапамога хлебам. Аналагічнае становічша склалася ў Ушацкім раёне, дзе «многія калгаснікі ўжо зараз не маюць хлеба і сілкуюцца рознымі сурагатамі». У цяжкім становішчы, адпаведна дакладной з [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], знаходзіліся 33 калгасы, альбо каля 4,5 тыс. чалавек. Па 68 калгасах зоны Клімавіцкай МТС з 4200 сем’яў 3000 не мелі ўвогуле ніякіх прадуктаў. Пачаліся першыя даклады аб асобных выпадках канібалізма. На [[25 красавіка]] [[1934]] г. абсалютную бальшыню з З500 справаў, якія знаходзіліся на разглядзе ў [[Жыткавічы|Жыткавіцкім]] нарсудзе складалі справы аб крадзяжы жывёлы і прадуктаў харчавання. У лістападзе [[1934]] года пленум партыі прыняў рашэнне аб адмене з [[1 студзеня]] [[1935]] г. карткавай сістэмы на хлеб і некаторыя прадукты. Становішча ў беларускай вёсцы па-ранейшаму заставалася складаным. А ў 1936 г. краіна зноў была на мяжы масавага голаду. У ліпені [[1936]] г. генпракурор [[СССР]] А. Я. Вышынскі падрыхтаваў дакладную запіску: пракуратура СССР праверыла 115 тысяч прысудаў, вынесеных па «указу 7-8», і больш чым у 91 тыс. выпадкаў прымяненне гэтага ўказа было прызнана няправільным і злачынным. На падставе гэтых праверак Вышынскі ў [[1936]] г. прапаноўваў рэабілітаваць 37 тысяч незаконна расстраляных чалавек (усяго па гэтым законе ў 1932-1939 гг. было асуджана 183 тысяч чалавек). Пра рэабілітацыю было загадана забыць, а следчыя і суддзі, якія дапусцілі «перагібы», самі былі рэпрэсаваныя. == Вынікі == Аналіз 20000 спраў паказвае, што сярод асуджаных было 83% калгаснікаў і сялян-аднаасобнікаў і толькі 15% - «кулацкіх-заможных элементаў». Такім чынам, гэты закон быў накіраваны супраць сялян, якія, ратуючы дзяцей ад галоднай смерці, вымушаныя былі несці дадому з гумна або поля кілаграм або два збожжа, імі ж выгадаванага<ref>Ивницкий Н.&nbsp;А.&nbsp;Репрессивная политика советской власти в деревне (1928—1933 гг.) РАН. Ин-т рос. истории, Университет г. Торонто (Канада).&nbsp;— М., 2000.&nbsp;— 350 с.&nbsp;— Библиогр. в примеч. Указ. имен: с. 345—349</ref>. Паводле падлікаў украінскага навукоўца Віктара Гудзя, кандыдата гістарычных навук і дацэнта Мелітопальскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэту імя Багдана Хмяльніцкага, у 1932—1934 гг. у Беларусі голадам і рэпрэсіямі было знішчана ад 100 да 500 тысяч чалавек. Так, паводле навукоўца, напрыклад, у адным толькі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], якая найбольш пацярпела ад Галадамору, за 1932—1933 ёсць дадзеныя пра загібель тысячы сялян. == Глядзіце таксама == * [[Галадаморы (Беларусь)]] * [[Галадаморы (Украіна)]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Вікітэка|:ru:Постановление ЦИК и СНК СССР от 7.08.1932 об охране имущества государственных предприятий, колхозов и кооперации}} * [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/grani/2011_5/4.pdf Н. Р. РОМАНЕЦЬ «ЗАКОН ПРО П‘ЯТЬ КОЛОСКІВ»: ОСОБЛИВОСТІ ЗАСТОСУВАННЯ В УКРАЇНІ]{{Недаступная спасылка}} * Гусар Ю. Крапплею серця падали сльози. Сага «Про п'ять колосків» / Юхим Гусар // Чернівці: видавництво «Місто», 2014.&nbsp;— 36 с., іл. == Спасылкі == * [http://jivebelarus.net/history/new-history/famine-1932-1934-in-bssr.html Голад 1932—1934 гг. і БССР] * [https://bessmertnybarak.ru/article/zakon_o_tryokh_koloskakh/ Бессмертный Барак. Закон о трёх колосках] {{lang-ru}} * [http://unian.net/ukr/news/news-205226.html 7 серпня&nbsp;— 75 років Закону «про 5 колосків»&nbsp;— UNIAN.net] * [https://web.archive.org/web/20121019130947/http://www.mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/16744.htm МЗС України: Голодомор в Україні. Хронограф подій. 1932 рік] * [http://www.archives.gov.ua/Sections/Famine/Documents/Famine_32-33.php Руслан Пиріг. Документи з історії голоду у фондах архівосховищ України: Джерелознавчий огляд] * [http://www.bershad.ua/news/oficial/femida/13222.html До 75-річчя Закон «про п'ять колосків».&nbsp;— портал Бершадь.ua] * [http://www.ssu.gov.ua/sbu/SPYSOK/02_Kerivnyky_vyshchyh_organiv.htm Таємна інструкція про застосування постанови ЦВК і РНК СРСР від 7 серпня 1932&nbsp;р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090310233332/http://www.ssu.gov.ua/sbu/SPYSOK/02_Kerivnyky_vyshchyh_organiv.htm |date=10 сакавіка 2009 }} * [http://gak.com.ua/creatives/1/11970 Оксана Жила. Бувальщина про минувщину] [[Катэгорыя:Голад]] [[Катэгорыя:Таталітарызм]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]] [[Катэгорыя:Права СССР]] [[Катэгорыя:1932 год у СССР]] 6kciz5386zqgzir5qbhgvtdz9at9p7n 0 594788 5160081 4290537 2026-07-01T22:08:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160081 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Качар}} {{Мастак}} '''Ерванд Сямёнавіч Качар''' ({{lang-hy|Երվանդ Քոչար}}; ''Качаран''; [[15 чэрвеня]] [[1899]], [[Тбілісі|Тыфліс]] — [[22 студзеня]] [[1979]], [[Ерэван]]) — армянскі {{скульптар|СССР|Арменіі}} і {{мастак/кат|СССР|Арменіі|рускага авангарда}}. [[Народны мастак СССР]] (1976). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Тыфлісе ў 1899 годзе ў сям’і Сямёна Качарана, выхадца з [[Шуша|Шушы]] (Карабах). У 1906—1918 гадах вучыўся ў Нерсісянаўскай семінарыі, адначасна наведваў курсы малявання і скульптуры (школа О. Шмерлінга) у класе армянскага мастака [[Егішэ Марціросавіч Тадэвасян|Егішэ Тадэвасяна]]. У 1918—1919 гадах — навучанне ў маскоўскіх Дзяржаўных вольных мастацкіх майстэрнях, у класе [[Пётр Пятровіч Канчалоўскі|Пятра Канчалоўскага]]. У 1921—1936 гадах жыў у [[Парыж]]ы. За 13 гадоў знаходжання ў Парыжы браў удзел у шматлікіх выставах. Арганізаваў 5 персанальных выстаў, ганаруючыся высокіх мастацтвазнаўчых водгукаў. У Францыі стварыў новы від мастацка-пластычнай выразнасці «Маляванне ў прасторы» («Peinture dans l’espace»), якое ўлучае час, як дадатковае чацвёртае вымярэнне. У 1936 годзе Качар вярнуўся ў СССР. На радзіме яго вінавацілі ў фармалізме, што ў той час лічылася сінонімам «ворага народа». Першая персанальная выстава Качара ў адбылася толькі ў 1965 годзе, толькі праз 30 гадоў пасля яго вяртання ў Арменію. Забароны, турэмнае зняволенне, ізаляцыя, паўплывалі на творчасць Качара, але ў гэтым выпадку, мабыць, спрацаваў закон супраціву. Без сумневу, сваю ролю згуляла і хрушчоўская «адліга»… У гэтыя гады былі створаны палотны «Экстаз» (1960), «Жахі вайны» (1962), манументальныя скульптуры «Арол Звартноца» (1955), «Меланхолія» (1959), «Муза кібернетыкі» (1972), «Вардан Маміканян» (1975), «Давід Сасунцы» (1959), які стаў знакам Ерэвана, прасторавыя карціны і іншыя шэдэўры. Памёр у 1979 годзе ў Ерэване. У 1984 годзе ў Ерэване адкрыўся [[Музей Ерванда Качара]] ([[праспект Месропа Маштоца (Ерэван)|праспект Маштоца]], 39/12), які прадстаўляе ўвесь творчы шлях мастака. Толькі ў музеі Ерванда Качара і ў Цэнтры Пампіду можна ўбачыць працы з серыі «Прасторавае маляванне». Па ўспамінах [[Леў Самойлавіч Аспават|Льва Аспавата]], Качар казаў: «Тое, што вы бачылі ў майстэрні, я раблю для сябе. А гэта [статую Давыда Сасунскага] — для кесара. Але з кесарам я адплачваю чыстым золатам»<ref>''Осповат Л.'' Как вспомнилось. — {{М.}}: [[Водолей Publishers]], 2007. — С. 275—276.</ref>. Узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (02.07.1971). {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://kochar.am Виртуальный музей Ерванда Кочара] * [http://www.krugosvet.ru/articles/88/1008862/1008862a1.htm Ерванд Кочар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090109054832/http://www.krugosvet.ru/articles/88/1008862/1008862a1.htm |date=9 студзеня 2009 }} в энциклопедии «[[Кругосвет]]» * [https://web.archive.org/web/20071212104744/http://www.golos.am/index.php?option=com_content&task=view&id=18629&Itemid=53 Марго Гукасян. Голос Ерванда Кочара: Заметки на полях книги «Я и вы»] // «Голос Армении», 6 декабря 2007. * [http://forum.artinvestment.ru/blog.php?b=43601 Ерванд Кочар, в книге] [[Тэльман Сурэнавіч Зурабян|Тельмана Зурабяна]] «Волны счастья» (1981). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Качар Ерванд Сямёнавіч}} fhyrymwfjgag3o7pg7r7rj3jid4yd25 0 607700 5160176 4945350 2026-07-02T07:20:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160176 wikitext text/x-wiki {{Сорт |назва = ''Жыта'' 'Беняконскае' |image = |image_width = |подпіс = |род = {{bt-bellat|Жыта|Secale}} |від = |група_назва = |група = |група_2_назва = |група_2 = |сартавы_тып = |сорт = Жыта 'Беняконскае' |рэгістрацыйная_назва = |сінонімы = Жыта 'Беняконская' |бацькі_назва = |бацькі = |паходжанне = [[Расійская імперыя]], [[СССР]] |аўтар = |селекцыянер = [[Вацлаў Ластоўскі (батанік)|Вацлаў Ластоўскі]], [[Аляксей Міхайлавіч Багамолаў|А. М. Багамолаў]] |арыгінатар = |рэгістратар = |патэнты = |узнагароды = |commons = }} '''Жыта 'Беняконскае'''' — селекцыйны [[сорт]] [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Жыта|Secale}}. == Гісторыя == === Пачатак селекцыі === У 1911 годзе пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Ластоўскі (батанік)|Вацлава Ластоўскага]] на Беняконскай доследнай станцыі шляхам індывідуальнага адбору была выдзелена форма жыта, устойлівая да [[фузарыёз]]у — хваробы, якая напалову зніжае ўраджай жыта. Новая форма была адаптавана да прыродных умоў [[Віленская губерня|Віленшчыны]]. Асноўны матэрыял, з якога вырошчвалася Беняконскае жыта, паходзіў ад гаспадара з вёскі {{нп3|Пабержа||lt|Paberžė (Šalčininkai)}} на поўдні [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]] з глебы тыпу {{нп3|Беліца (глеба)|паазёрская беліца|pl|Bielica}}, моцна насычанай, злітой, халоднай і вельмі беднай пажыўнымі рэчывамі<ref name="Tygodnik">{{артыкул |аўтар = inż. agr. A. Polonis |загаловак = O odmianach żyta i pszenicy. |арыгінал = |спасылка = http://www.kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=152137 |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Tygodnik rolniczy |тып = |месца = Wilno |выдавецтва = |год = 15 lipca 1926 |выпуск = |том = |нумар = 27-28 |старонкі = 286 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>. В. Ластоўскі адбіраў як мага болей раслін з самым лепшым калоссем. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з 1915 па 1918, строгая селекцыя не была праведзена, толькі захаваны матэрыял, а ў 1918 кніга па радаводах была адноўлена восенню<ref name="Tygodnik"/>. З пачатку [[1920-я|1920-х]] гадоў Беняконскае жыта сталі вырошчваць у гаспадарках Віленшчыны<ref name="Tygodnik"/>. === Пасляваенны час === Узоры насення ўдалося захаваць падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], а пасля яе заканчэння вучоны-селекцыянер [[Аляксей Міхайлавіч Багамолаў|А. М. Багамолаў]] і [[Георгій Сямёнавіч Кананкоў|Г. С. Кананкоў]]<ref name="ОСЛ">[http://www.voran.by/?p=87610 Опытная станция Ластовского, или Как в Беняконях зарождалась наука?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191119212258/http://www.voran.by/?p=87610 |date=19 лістапада 2019 }} {{ref-ru}}</ref> працягнулі селекцыйную працу. Доследы па стварэнні новага сорта жыта шляхам адбору лепшых раслін з іншых сартоў скончыліся прызнаннем сорту жыта 'Беняконскае'. У 1950 годзе сорт быў раянаваны ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], затым у [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]] [[Літва|Літвы]]. Да 1964 года занятая пад ім пасяўная плошча перавышала мільён гектараў. Гэты сорт адыграў значную ролю ў павышэнні ўраджайнасці жыта ў рэспубліцы<ref name="ОСЛ"/>. Калі раней збіралі 5-6 цэнтнераў з гектара, то са з’яўленнем новага сорта — да 30 цэнтнераў<ref name="СТС">[https://www.sb.by/articles/to-khorosh-u-kogo-urodilas-rozh.html Сегодня традиционную для славян культуру — рожь — вытесняет тритикале] {{ref-ru}}</ref>. Лічыцца, што ў сярэдзіне [[1960-я|1960-х]] гадоў прыкладна кожная другая буханка жытняга хлеба ў Беларусі і Літве выпякалася з беняконскага жыта<ref name="ЭВЛ">[https://cyberleninka.ru/article/v/upraviteli-iskusnye-i-opytnye Эпоха в летописи сельского хозяйства] {{ref-ru}}</ref>. == Адзнакі == У 1916—1917 гадах прафесар {{нп3|Курт фон Ромкер||de|Kurt von Rümker}} праводзіў у вобласці «[[Обер-Ост]]» параўнальнае даследаванне, у якім вывучаў розніцу паміж 13 сартамі жыта. У гэтым даследаванні Беняконскае жыта заняло чацвёртае месца, а па трываласці — другое. У 1921 годзе ў Бенякове праводзіўся ўласны падобны эксперымент з 6 сартамі, у якім Беняконскае жыта перамагло<ref name="Tygodnik"/>. У Вялікай Савецкай энцыклапедыі Беняконскае жыта называецца ў шэрагу тагачасных лепшых сартоў<ref>[http://bse.sci-lib.com/article097416.html Рожь] {{ref-ru}}</ref>. Звычайна сорт больш за пяць гадоў не існуе. А сорт 'Беняконскае' выкарыстоўваўся каля 25 гадоў<ref>[http://kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=cult&id=3992&mode=print «Хлопцы, Перамога!»]{{Недаступная спасылка}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{артыкул |аўтар = inż. agr. A. Polonis |загаловак = O odmianach żyta i pszenicy. |арыгінал = |спасылка = http://www.kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=152137 |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Tygodnik rolniczy |тып = |месца = Wilno |выдавецтва = |год = 15 lipca 1926 |выпуск = |том = |нумар = 27-28 |старонкі = 286 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = |archiveurl = |archivedate = }} [[Катэгорыя:Сарты раслін]] [[Катэгорыя:Жыта]] lstyp93svwet1pllceyd1jrd32xm0ik 0 609094 5160125 4700214 2026-07-02T04:30:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160125 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Philadelphus | rang = Від | latin = Philadelphus pubescens | author = [[Loisel.]], 1820 | syn = {{btname|Philadelphus latifolius|[[Schrad.]]}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Philadelphus inodorus | commons = Category:Philadelphus inodorus | grin = }} '''Жасмін шыракалісты'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|96}} — у крыніцы пад назвай {{btname|Philadelphus latifolius|[[Schrad.]]}}</ref> (''Philadelphus pubescens'') — від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{bt-bellat|Жасмін|Philadelphus}} сямейства {{bt-bellat||Hydrangeaceae}}. Від паходзіць з усходу [[ЗША]]. [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовы]] куст. [[Кветкі]] белыя<ref>{{Cite web|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PHPU4|title=PLANTS Profile Philadelphus pubescens hoary mock orange|publisher=USDA Natural Resources Conservation Service|date=|accessdate=May 27, 2019|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кізілакветныя]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1820 годзе]] q7c7kcnejxtub0crwsel7hxoyyj3ldo 0 609173 5160001 4757216 2026-07-01T12:48:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160001 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта |назва = Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя |арыгінал = |вну = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] |эмблема = |памер эмблемы = |выява = |подпіс = |ранейшыя назвы = |міжназва = |дэвіз = |заснаваны = 5 ліпеня 2006 года |закрыты = |дырэктар = [[Анатоль Апанасавіч Тозік]] |размяшчэнне = {{сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Мінск]], [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вул. Рэвалюцыйная]], 11 |адрас = |каардынаты = |сайт = https://rci.bsu.by }} '''Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя (РІІК)''' — падраздзяленне [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. == Гісторыя == Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта быў створаны ў адпаведнасці з пагадненнем паміж Дзяржканцэлярыяй КНР па распаўсюджванні кітайскай мовы за мяжой (Ханьбань) і [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]], якое было падпісана 5 ліпеня 2006 года. З гэтага дня і пачынаецца гісторыя Інстытута<ref>{{Cite web |url=https://rci.bsu.by/about-ru.html |title=Архіўная копія |access-date=2 жніўня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190802070417/https://rci.bsu.by/about-ru.html |archivedate=2 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. З 2009 года партнёрам БДУ па забеспячэнні дзейнасці і развіцці Інстытута з’яўляецца Далянскі політэхнічны універсітэт КНР. У 2011 годзе на Сусветным форуме інстытутаў Канфуцыя РІКК БДУ быў удастоены ганаровага звання «Лепшы Інстытут Канфуцыя года». Нарматыўна-прававой базай дзейнасці РІКК БДУ ў цяперашні час з’яўляецца Палажэнне аб Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя, зацверджанае загадам рэктара БДУ 21 лістапада 2013 года, і пагадненне аб сумесным супрацоўніцтве паміж Далянскім політэхнічным універсітэтам і Беларускім дзяржаўным універсітэтам па забеспячэнні дзейнасці і развіцці Рэспубліканскага інстытута кітаязнаўства імя Канфуцыя БДУ, падпісанае 10 снежня 2013 года. У адпаведнасці з пагадненнямі, падпісанымі БДУ з навучальнымі ўстановамі Беларусі ва ўніверсітэтах і школах рэспублікі працуюць 3 кабінеты Канфуцыя і 6 цэнтраў вывучэння кітайскай мовы і культуры РІКК БДУ (кабінеты — у БДЭУ, Гродзенскім дзяржуніверсітэце імя Янкі Купалы і ў 23 гімназіі г. Мінска, цэнтры — у 11-й гімназіі г. Мінска, 12-й сярэдняй школе г. Мінска, Смалявіцкай раённай гімназіі, сярэдняй школе № 16 г. Оршы, Баранавіцкім дзяржуніверсітэце і Воранаўскай сярэдняй школе Гродзенскай вобласці). Кабінет Канфуцыя РІКК БДУ ў Гомельскім дзяржуніверсітэце імя Ф. Скарыны ў 2017 годзе ператвораны ў самастойны Інстытут Канфуцыя. Асноўнымі напрамкамі дзейнасці Інстытута з’яўляюцца: * Навучанне кітайскай мове і падрыхтоўка кітаязнаўчых кадраў; * Садзейнічанне ўстановам адукацыі Рэспублікі Беларусь у выкладанні кітайскай мовы і кітаязнаўчых дысцыплін; * Распрацоўка вучэбна-метадычных дапаможнікаў і іншых матэрыялаў па вывучэнні і выкладанні кітайскай мовы; * Праверка і пацвярджэнне ўзроўню валодання кітайскай мовай як замежнай праз сістэму экзаменаў HSK, HSKK, BCT, YCT і спецыяльных тэстаў; * Асвета ў галіне кітайскай матэрыяльнай і духоўнай культуры; * Арганізацыя і правядзенне навуковых даследаванняў у розных галінах [[Сіналогія|кітаязнаўства]]; * Садзейнічанне пашырэнню палітычных, эканамічных, адукацыйных, навуковых і культурных сувязяў Рэспублікі Беларусь з Кітайскай Народнай Рэспублікай; * Каардынацыя, суправаджэнне і кантроль навуковага і навукова-тэхнічнага супрацоўніцтва падраздзяленняў комплекса БДУ з установамі вышэйшай адукацыі, навуковымі ўстановамі і прадпрыемствамі КНР. == Стажыроўкі ў Кітаі == У мэтах садзейнічання распаўсюджванню кітайскай мовы і культуры за мяжой, падрыхтоўкі кваліфікаваных кітаістаў і выкладчыкаў кітайскай мовы Штаб-кватэра інстытутаў Канфуцыя (Ханьбань) кожны год вылучае стыпендыі для стажыровак і навучання замежных студэнтаў у ВНУ КНР. Праграмы стажыровак прадастаўляюць магчымасць навучання на моўных курсах у працягу месяца/паўгода/год, а таксама ў бакалаўрыяце альбо магістратуры па розных спецыяльнасцях. == Кіраўніцтва == * Дырэктар — [[Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозік Анатоль Апанасавіч]], кандыдат гістарычных навук; * Намеснік дырэктара — Сун Яньвэй; * Намеснік дырэктара — Лявонаў Вячаслаў Кандрацьевіч; * Кіраўнік аддзела эканомікі і развіцця — Тарас Дзяніс Анатольевіч; * Кіраўнік інфармацыйна-аналітычнага аддзела — Валавік Андрэй Уладзіміравіч; * Кіраўнік цэнтра вучэбна-метадычнай работы — Чжан Ліфэн<ref>{{Cite web |url=https://rci.bsu.by/about-ru/administration-ru.html |title=Архіўная копія |access-date=2 жніўня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190802070446/https://rci.bsu.by/about-ru/administration-ru.html |archivedate=2 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{Факультэты БДУ}} [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Сіналогія]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:2006 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] 1wp0k378jjmsuy7u7bf2929jv5cszmc 0 609210 5160079 4321864 2026-07-01T21:35:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160079 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Spruce Knob-windswept spruce.jpg | image title = | image descr = Елка чырвоная на гары [[Спрус-Ноб]] | regnum = Расліны | parent = Picea | rang = Від | latin = Picea rubens | author = [[Sarg.]], 1898 | syn = {{bt|Pinus abies|var=acutissima|[[Münchh.]]}} | range map = Picea rubens levila.png | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Picea rubens | commons = Category:Picea rubens | grin = 316777 }} '''Елка чырвоная'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|97}}</ref> (''Picea rubens'') — адзін з [[Біялагічны від|відаў]] [[Елка|елкі]], [[Міжнародны кодэкс батанічнай наменклатуры|класіфікаваны]] {{нп3|Чарльз Спрэг Сарджэнт|Ч. Сарджэнтам|ru|Сарджент, Чарльз Спрэг}}. == Арэал == [[Арэал]] віду — раён ад [[Рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]] да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] ўзбярэжжа [[Новая Шатландыя|Новай Шатландыі]] і [[Новая Англія|Новай Англіі]]. На [[Поўдзень|поўдні]] елка чырвоная можа сустракацца на вышынях больш за 1000 м ад {{нп3|Адзірондак|Адзірондака|ru|Адирондак}} да {{нп3|Алеганы|Алеганскіх гор|ru|Аллеганы}} у [[Апалачы|Апалачах]], ізаляваныя арэалы да [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]]. Найбольш распаўсюджаны від у Новай Англіі і атлантычным узбярэжжы [[Канада|Канады]]. Елка чырвоная — адзін з сімвалаў Новай Шатландыі<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500913 Picea rubens in Flora of North America]</ref>. Елка чырвоная вырошчваецца і як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]] (формы «''Virgata''» і «''Nana''»)<ref>[http://www.greeninfo.ru/decor_trees/picea.html Ель — GreenInfo.ru]</ref>. == Батанічнае апісанне == Елка чырвоная прадстаўляе сабой [[Вечназялёныя расліны|вечназяленае]] [[Хвойныя|хвойнае дрэва]]. У залежнасці ад умоў вышыня [[дрэва]] дасягае 20-40 [[Метр|м]], але ў складаных умовах вышыня можа складаць 4-5 м. [[Дыяметр]] [[Ствол дрэва|ствала]] ў сярэднім 60 [[Сантыметр|см]], але можа дасягаць 1,5 м<ref>{{Cite web |url=http://flower.onego.ru/conifer/picea.html |title=Ель. Picea rubens |access-date=2 жніўня 2019 |archive-date=4 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904022947/http://flower.onego.ru/conifer/picea.html |url-status=dead }}</ref>. Ігліца каля 10-15 [[Міліметр|мм]] даўжынёй і каля міліметра шырынёй. Насенне 2-3 мм даўжынёй, з вялікім крылом. [[Шышка|Шышкі]] яйкападобныя, 3-5 см даўжынёй і 1,5—3,5 см шырынёй, у спелым выглядзе — [[Чырвоны колер|чырванавата]]-[[Карычневы колер|карычневыя]]. Жыве елка чырвоная 250—400 [[Год|гадоў]]. Найбольш блізкі від — {{bt-bellat||Picea mariana}}, у агульным [[арэал]]е ў натуральных умовах могуць утварацца [[Гібрыд|гібрыды]]<ref>Farjon, A. (1990). Pinaceae. Drawings and Descriptions of the Genera. Koeltz Scientific Books ISBN 3-87429-298-3.</ref>. == Галерэя == <gallery> Файл:Picea rubens Bear Rock WV.jpg| Файл:RedSpruceForestOnSpruceKnobWV.JPG| Файл:Picea rubens cone.jpg| </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БіЕ|Ель}} {{v|19|9|2011}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Елка]] gbwiw4z9xurdu9qciuxcgt0qb2infid 0 612916 5160124 4321942 2026-07-02T04:23:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160124 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Rorippa | rang = Від | latin = Rorippa austriaca | author = ([[Crantz]]) [[Besser]], 1822 | typus = | wikispecies = Rorippa austriaca | itis = | ncbi = | eol = | grin = | ipni = }} '''Жарушнік аўстрыйскі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|112}}</ref> (''Rorippa austriaca'')&nbsp;— від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{bt-bellat|Жарушнік|Rorippa}} сямейства {{bt-bellat|Капуставыя|Brassicaceae}}. == Апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна, 50—100&nbsp;см вышынёй. [[Ліст|Лісце]] суцэльнае, лапаткавае або даўгаватае, знізу рассеяна апушана, ніжняе — чарашковае, верхняе — сядзячае, пілавата-зубчастае, ля аснавання з вушкамі. Пялёсткі 3—4&nbsp;мм даўжынёй, светла-жоўтыя. Стручкі круглявыя, 2-3&nbsp;мм у дыяметры. [[Храмасома|2n]] = 16<ref>{{Cite web|title=efloras.org|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242414234}} {{Ref-en}}</ref>. == Распаўсюджанне == Распаўсюджаны ў Цэнтральнай і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]] — [[Турцыя]], [[Арменія]], [[Азербайджан]], [[Грузія]], Заходні [[Казахстан]], [[Заходняя Сібір]]; натуралізаваны ў паўднёвай [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і Паўднёва-Заходняй Еўропе<ref>{{Cite web|title=plantsoftheworldonline.org|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:288628-1|access-date=30 жніўня 2019|archive-date=2 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002192929/http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:288628-1|url-status=dead}} {{Ref-en}}</ref><ref>{{Cite web|title=npgsweb.ars-grin.gov|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=316808}} {{Ref-en}}</ref><ref>{{Cite web|title=bgbm.org|url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameCache=Rorippa%20austriaca&PTRefFk=7200000}} {{Ref-en}}</ref>. Ва [[Украіна|Украіне]] від расце на заліўных лугах, па берагах рэк і балот, на поўдні стэпу ў подах — на ўсёй тэрыторыі. == Галерэя == <center><gallery widths="175" heights="175"> Rorippa austriaca sl7.jpg|Лісце Rorippa austriaca sl10.jpg|Суквецці Rorippa austriaca sl12.jpg|Суплодзі Rorippa austriaca sl13.jpg|Струк </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|аўтар=|частка=|том=8|стар=139}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|32107|Жерушник австрийский}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Жарушнік]] noquqvax0cwql8psy5bdlek2fxhiqo5 0 622818 5160090 4471505 2026-07-02T00:55:18Z IshaBarnes 124956 удакладненне, афармленне 5160090 wikitext text/x-wiki {{Храм | Тып храма = Праваслаўны храм | Беларуская назва = Свята-Пакроўская царква | Арыгінальная назва = | Выява = Балотня. Царква.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Сучасны статус = | Краіна = Беларусь | Назва месцазнаходжання = Аграгарадок | Месцазнаходжанне = [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | На карце = Беларусь Гомельская вобласць | Канфесія = Праваслаўе | Епархія = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып будынка = царква | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Падстава = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1995 | Заканчэнне будаўніцтва = 2002 | Прыбудоўкі = | Рэліквіі = | Стан = дзейнічае | Сайт = | Commons = }} {{Значэнні|Свята-Пакроўская царква}} '''Свята-Пакроўская царква''' — праваслаўны храм у аграгарадку [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == Паводле архіўных даных першая вядомая царква ў вёсцы была заснавана ў 1889 годзе, архітэктарам якой быў [[Васіль Васільевіч Сазонаў]]. У 1937 годзе савецкія ўлады закрылі храм, а ў будынку царквы знаходзіўся клуб. У 1941 годзе царкву пачалі аднаўляць. Пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]] будынак выкарыстоўваўся як спортзала і школьны буфет. У 1965 годзе царква была разбурана. На падмурку разбуранага храма [[14 кастрычніка]] 1995 года па благаславенні архіепіскапа [[Арыстарх (Станкевіч)|Арыстарха]] пачалося будаўніцтва новага храма. Да 2002 года набажэнствы здзяйсняліся ў малільным доме. З 2002 года набажэнствы праводзяцца ў новым храме<ref>[http://bolotny.cerkov.ru/ Храм Покрова Пресвятой Богородицы, д. Болотня]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ГБ|http://globustut.by/bolotnya/index.htm#newchurch}} * {{Архіварта|svjata-pakrouskaja-carkva-balotnja}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Балотня]] [[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]] [[Катэгорыя:Храмы Пакрова Найсвяцейшай Багародзіцы]] [[Катэгорыя:2002 год у Беларусі]] osi2bhikvc52ua7f9t5q6pa8fksrimn 0 626712 5160231 4056168 2026-07-02T10:59:16Z DBatura 73587 /* Вядомыя носьбіты */ 5160231 wikitext text/x-wiki '''Грэкаў''' — рускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Пятровіч Грэкаў]] — расійскі мастак, іканапісец, рэстаўратар. * [[Аляксей Дзмітрыевіч Грэкаў]] — расійскі і ўзбекскі ўрач і педагог. * [[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў]] — савецкі гісторык і грамадскі дзеяч. * [[Іван Іванавіч Грэкаў]] — савецкі хірург. * [[Ігар Барысавіч Грэкаў]] — савецкі гісторык. == Гл. таксама == * [[Грэкава]] {{спіс цёзак2}} [[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]] l8di3qzmh98endepxa3msu88tzl28ch 0 633721 5159996 4701429 2026-07-01T12:32:16Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5159996 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скот (значэнні)|Скот}} {{Кінематаграфіст}} '''Джордж Кэмпбел Скот''' ({{lang-en|George Campbell Scott}}, {{ДН|18|10|1927}} — {{ДС|22|9|1999}}) — амерыканскі [[акцёр]], [[рэжысёр]] і прадзюсар, уладальнік прэміі «[[Оскар]]» і першы акцёр, які адмовіўся ад гэтай прэміі. Скот быў вельмі папулярны дзякуючы ролям на тэатральнай сцэне і поспехам у кіно, запомніўшыся па фільмах «Махляр», «[[Доктар Стрэйнджлау, або Як я навучыўся не хвалявацца і палюбіў бомбу]]» і «Патан». Быў вядомы таксама сваім непублічным характарам і своеасаблівым стаўленнем да кінаўзнагарод: напрыклад, Скот адмовіўся нават ад намінацыі на «Оскар» у 1962 годзе за ролю нягодніка-менеджара ў драме «Махляр», а праз дзевяць гадоў, выйграўшы «Оскар» за стварэнне галоўнай ролі генерала Патана ў аднайменным баевіку, вярнуў яе акадэмікам. == Фільмаграфія == * (1964) «[[Жоўты ролс-ройс]]» == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{DEFAULTSORT:Скот Джордж Кэмпбел}} [[Катэгорыя:Ваенныя ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Перамогі ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Obie]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сардэчна-сасудзістых захворванняў]] 21tkivu2dq40qdgq1eckykkujjliy87 0 637299 5160094 5064574 2026-07-02T01:02:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160094 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Жак-Жаашэн Ёмбі-Опанга ці Жаакім Ёмбі-Опанга''' ({{Lang-fr|Jacques Joachim Yhombi-Opango}}; 12 студзеня 1939, Форт-Русэ — 30 сакавіка 2020, [[Нёі-сюр-Сен]]<ref>[https://www.lefigaro.fr/international/coronavirus-deces-de-l-ex-president-congolais-yhombi-opango-20200330 Décès de l’ex-président congolais Yhombi Opango]</ref>) — [[Рэспубліка Конга|кангалезскі]] генерал, палітык і дзяржаўны дзеяч. Пры [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскім]] рэжыме [[Марыян Нгуабі|прэзідэнта Нгуабі]] — камандуючы кангалезскай арміяй, пасля забойства Нгуабі — прэзідэнт {{нп3|Народная Рэспубліка Конга|Народнай Рэспублікі Конга|ru|Народная Республика Конго}} ў 1977—1979 гадах. Адхілены ад улады вайсковым пераваротам, пры [[Дэні Сасу-Нгесо|прэзідэнце Сасу-Нгесо]] двойчы знаходзіўся ў зняволенні. Пасля палітычнай рэформы 1991 года — лідар партыі Аб’яднанне за дэмакратыю і развіццё. Пры [[Паскаль Лісуба|прэзідэнце Лісубе]] ў 1993—1996 гадах — прэм’ер-міністр Конга, праводзіў ліберальныя эканамічныя рэформы. Эміграваў з Конга ў выніку паразы Лісубы ў [[Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга|грамадзянскай вайне 1997 года]]. Пасля вяртання ў Конга — апазіцыйны палітык. Памёр пры [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]]. == Афіцэр == Нарадзіўся ў дэпартаменце Кювет, зямляк [[Марыян Нгуабі|Марыяна Нгуабі]]. Пачатковую адукацыю атрымаў на радзіме ў Форт-Русе. У [[1957]] скончыў [[бразавіль]]скую ''Школу ваеннай падрыхтоўкі імя генерала Леклерка''. Да 1960 Жаакім Ёмбі-Опанга служыў у французскіх войсках у [[Чад]]зе. У 1960—1962 гадах працягваў ваенную адукацыю ў Францыі. Скончыў Сен-Сір у званні лейтэнанта. Вярнуўшыся ў Конга ў 1963 годзе, камандаваў армейскім батальёнам. У 1965 годзе ўзначаліў ваенную канцылярыю прэзідэнта [[Альфонс Масамба-Дэба|Альфонса Масамба-Дэба]]. У пачатку 1968 года служыў ваенным аташэ Конга ў СССР. == Камандуючы арміяй == У ліпені-жніўні 1968 года ў выніку ваеннага бунту быў скінуты прэзідэнт Масамба-Дэба. Улада перайшла да ''Нацыянальнай рады рэвалюцыі'' на чале з Марыянам Нгуабі. У канцы года Нгуабі быў абвешчаны прэзідэнтам. Жаакім Ёмбі-Опанга атрымаў камандаванне дэсантным батальёнам. У верасні 1969 Ёгода мбі-Опанга прызначаны начальнікам генеральнага штаба ў рангу камандуючага арміяй. Жаакім Ёмбі-Опанга належаў да бліжэйшага атачэння прэзідэнта Нгуабі. З моманту стварэння Кангалезскай партыі працы (КПП) з’яўляўся членам ЦК. Ёмбі-Опанга лічыўся ў кіруючай [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскай]] КПП прадстаўніком правага крыла, але падтрымліваў курс Нгуабі. Пазіцыя Ёмбі-Опанга ў КПП часам параўноўваецца з «правым ухілам» ва УКП(б)<ref>{{Cite web |url=http://www.sensusnovus.ru/history/2017/03/18/24783.html |title=Выстрел Бартелеми |access-date=1 красавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704063931/https://www.sensusnovus.ru/history/2017/03/18/24783.html |archivedate=4 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Як камандуючы арміяй Ёмбі-Опанга адыграў вырашальную ролю ў падаўленні спробы перавароту 22 лютага 1972 года. Пад яго кіраўніцтвам быў задушаны ўльтралевы паўстанцкі Рух 22 лютага. У кастрычніку 1973 прэзідэнт Нгуабі адхіліў Ёмбі-Опанга з пасады камандуючага войска і прызначыў генеральным інспектарам узброеных сіл. З сярэдзіны 1974 Ёмбі-Опанга курыраваў абарону, бяспеку, а таксама сістэму пошты і тэлекамунікацый. Пры гэтым ён знаходзіўся ў пастаяннай службовай канкурэнцыі з [[Дэні Сасу-Нгесо]]. == Сакавіцкі крызіс 1977 == У снежні 1975 на пазачарговым пасяджэнні ЦК КПП Марыян Нгуабі абвясціў курс на «радыкалізацыі рэвалюцыі». Ёмбі-Опанга быў выведзены з партыйнага кіраўніцтва, зняты з пасады генеральнага інспектара арміі і пераведзены ў дырэкцыю Нацыянальнага савета грамадскіх работ, што з’яўлялася прыкметным паніжэннем. Пры гэтым функцыі курыравання абароны і бяспекі адышлі да Сасу-Нгесо. У краіне расла незадаволенасць, закісанне распаўсюджвалася ў апараце і актыве КПТ. Палітычныя канфлікты адбываліся на фоне эканамічных бязладзіцы і ўзмацнення сацыяльнай напружанасці. На гэтым фоне Жаакім Ёмбі-Опанга станавіўся кансалідуючай фігурай апазіцыі. Становішча максімальна абвастрылася з пачатку сакавіка 1977 года. 11 сакавіка Ёмбі-Опанга правёў нараду групы функцыянераў. Прысутныя канстатавалі неадэкватнасць прэзідэнта і абдумалі меры па яго нейтралізацыі. У той жа час большасць з іх выступалі супраць фізічнай ліквідацыі Нгуабі<ref>[http://www.congovision.com/forum/enigme_brazza.html L’Enigme du 18 Mars 1977]</ref>. 13 сакавіка прэзідэнт Нгуабі ў публічным выступе намякнуў на маючае адбыцца кровапраліцце)<ref>Dominique Auzias, Jean-Paul Labourdette. Congo Brazzaville 2012-13 / Le culte Ngouabi.</ref>. 18 сакавіка ён быў забіты групай {{нп3|Бартэлемі Кікадзідзі||ru|Кикадиди, Бартелеми}} пры наведванні генеральнага штаба, які к гэтаму часу ўзначальваў Сасу-Нгесо<ref>[http://www.mampouya.com/article-le-complot-contre-marien-ngouabi-suite-1-47015668.html LE COMPLOT CONTRE Marien NGOUABI (Suite 1)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151002011157/http://www.mampouya.com/article-le-complot-contre-marien-ngouabi-suite-1-47015668.html |date=2 кастрычніка 2015 }}</ref>. == Прэзідэнт == У момант забойства прэзідэнта Ёмбі-Опангазнаходзіўся ў Аванда. Ён неадкладна вярнуўся ў Бразавіль і ўзначаліў ''Ваенны камітэт партыі'', які прыняў на сябе ўсю паўнату ўлады (яго намеснікам стаў Сасу-Нгесо). Арганізатарам змовы і забойства Нгуабі быў абвешчаны былы прэзідэнт Альфонс Масамба-Дэба, расстраляны 25 сакавіка. 3 красавіка 1977 года, на наступны дзень пасля пахавання Нгуабі, Жаакім Ёмбі-Опанга быў абвешчаны прэзідэнтам Народнай Рэспублікі Конга (НРК). 6 красавіка ён прынёс прысягу як кіраўнік дзяржавы. У сваёй прамове Ёмбі-Опанга заявіў аб намеры працягваць «сацыялістычнае будаўніцтва» па запаветах Марыяна Нгуабі. Прэзідэнцтва Жаакіма Ёмбі-Опанга характарызавалася ўзмацненнем жорсткасці паліцэйскага рэжыму. Пастаянна дзейнічаў каменданцкі час. Пад маркай расследавання «змовы Масамба-Дэба» быў ажыццёўлены шэраг арыштаў, у пачатку 1978 праведзены паказальны працэс. 10 з 42 абвінавачаных былі пакараныя. Сярод рэпрэсаваных апынуўся, у прыватнасці, былы прэм’ер-міністр і будучы прэзідэнт Конга [[Паскаль Лісуба]] — яму быў вынесены смяротны прысуд, які пасля пратэстаў лідараў Франсафрыкі заменены пажыццёвым зняволеннем. У той жа час непасрэдны выканаўца забойства Нгуабі капітан Кікадзізі быў забіты пры затрыманні, што канчаткова зацемніла карціну змовы. У 1978 годзе прайшла новая серыя арыштаў і рыхтаваўся наступны працэс — па абвінавачванні ў змове супраць самога Ёмбі-Опанга. Вялася кампанія дысцыплінавання дзяржаўнага апарату. Праводзіўся фінансавы курс жорсткай эканоміі з мэтай збалансавання бюджэту. Умацоўвалася асабістая ўлада прэзідэнта. У студзені 1978 года Ёмбі-Опанга прысвоіў сабе — упершыню ў кангалезскай арміі — званне [[Брыгадны генерал|брыгаднага генерала]]. Пасля ў савецкіх крыніцах Ёмбі-Опанга крытыкаваўся за дэманстратыўную раскошу ў асабістым побыце<ref>Леонид Кузнецов. «Дикие гуси» на мутной воде. М. «Молодая гвардия», 1980.</ref>. Пры гэтым адбыліся змены ў знешняй палітыцы. Нармалізаваліся адносіны з Францыяй, вельмі напружаныя пры Нгуабі, былі адноўлены дыпламатычныя адносіны з ЗША. У партыйна-дзяржаўным кіраўніцтве працягвалася супрацьстаянне паміж прэзідэнтам Жаакімам Ёмбі-Опанга і міністрам абароны Дэні Сасу-Нгесо. Міністр настойваў на вяртанні ЦК КПП ранейшых прэрагатыў, яшчэ пры жыцці Нгуабі перададзеных знешнеўстаўным і знешнеканстытуцыйным структурам. Распаўсюджваліся ўлёткі, якія асуджалі Ёмбі-Опанга за карупцыю і вінавацілі ў забойстве Нгуабі. Аналагічныя абвінавачванні ў неафіцыйным парадку прад’яўляліся і Сасу-Нгесо. == Адстаўка і арышт == 5 лютага 1979 года прэзідэнт вымушаны быў склікаць пасяджэнне ЦК КПП. Нечакана для сябе ён сутыкнуўся з варожа настроенай большасцю прыхільнікаў Сасу-Нгесо. Ёмбі-Опанга склаў прэзідэнцкія паўнамоцтвы. 8 лютага прэзідэнтам НРК быў абвешчаны Дэні Сасу-Нгесо. 14 сакавіка 1979 года зрушаны з усіх пастоў Жаакім Ёмбі-Опанга быў без суда змешчаны пад хатні арышт. Яго маёмасць падверглася канфіскацыі. Вызвалены ў лістападзе 1984 года, у ліпені 1987 года зноў арыштаваны па абвінавачванні ў [[Трайбалізм|трайбалісцкай]] змове супраць Сасу-Нгесо. == Рэформа і рэабілітацыя == З жніўня 1990 года прэзідэнт Сасу-Нгесо абвясціў праграму дэмакратызацыі. Былі вызваленыя палітычныя зняволеныя, у тым ліку Ёмбі-Опанга. Ён звярнуўся ў суд з патрабаваннем вярнуць канфіскаваную маёмасць, пазоў быў задаволены. У 1991 г. ''Нацыянальна-дзяржаўная канферэнцыя'' прыняла праграму палітычных рэформаў. Марксізм-ленінізм як дзяржаўная ідэалогія быў адменены, дэклараваны пераход да шматпартыйнай дэмакратыі і рынкавай эканоміцы. Краіна зноў стала звацца Рэспублікай Конга. Былі палітычна і юрыдычна рэабілітаваныя былыя прэзідэнты [[Фюльбер Юлу]], [[Альфонс Масамба-Дэба]], Жаакім Ёмбі-Опанга. (Пры гэтым некаторыя дэлегаты канферэнцыі ўскладалі на Ёмбі-Опанга і Сасу-Нгесо адказнасць за забойства Нгуабі<ref>[https://www.nytimes.com/1991/06/25/world/congo-political-conference-gives-africa-a-democratic-model.html Congo Political Conference Gives Africa a Democratic Model]</ref>.) == Прэм’ер-міністр == У канцы 1990 года Жаакім Ёмбі-Опанга заснаваў партыю ''Аб’яднанне за дэмакратыю і развіццё''. У жніўні 1992 года балатаваўся ў прэзідэнты, але заняў толькі шостае месца з 5 % галасоў. Партыя Ёмбі-Опанга падтрымала абранага прэзідэнта Паскаля Лісубу. З 1993 па 1996 гады Жаакім Ёмбі-Опанга займаў пасаду прэм’ер-міністра і праводзіў больш ліберальную эканамічную палітыку. Менавіта ў перыяд яго прэм’ерства была праведзена дэвальвацыя кангалезскага франка, рэзка скараціліся дзяржаўныя выдаткі. Дзеянні Жаакіма Ёмбі-Опанга на прэм’ерскай пасадзе былі дыяметральна процілеглыя яго ж дзейнасці ў перыяд праўлення КПТ. == Апазіцыянер == У 1997 годзе ў Конга пачалася грамадзянская вайна, у якой Ёмбі-Опанга падтрымліваў прэзідэнта Лісубу. Некалькі блізкіх сваякоў Ёмбі-Опанга былі забітыя баевікамі Сасу-Нгесо з апалчэння «Кобры»<ref>{{Cite web |url=http://congo-story.skyrock.com/608118311-premier-general-du-congo-Joachim-Yhombi-Opango.html |title=Premier general du congo:Joachim Yhombi-Opango |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=5 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205155143/https://congo-story.skyrock.com/608118311-premier-general-du-congo-Joachim-Yhombi-Opango.html |url-status=dead }}</ref>. Пасля паразы Лісубы ад войскаў Сасу-Нгесо, падтрыманых [[Ангола|ангольскай]] інтэрвенцыяй, Ёмбі-Опанга вымушаны быў эміграваць у [[Габон]], затым у [[Кот-д’Івуар|Кот Д’івуар]] і ў Францыю. У снежні 2001 Жаакім Ёмбі-Опанга быў завочна асуджаны ў Конга на 20 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачванні ў крадзяжы сродкаў ад продажу нафты (тады ж да 30 гадоў быў завочна прысуджаны таксама эмігравалы Лісуба). Сам Ёмбі-Опанга катэгарычна адмаўляў сваю віну. Сімвалічны жэст прымірэння зрабіў прэзідэнт Сасу-Нгесо ў 2004 годзе. Па яго даручэнні саветнік прэзідэнта генерал Акемба ўсклаў кветкі на магілы бацькоў Ёмбі-Опанга. На цырымоніі прысутнічалі жонка экс-прэзідэнта Мары-Наэдзь і сын Жан-Жак, якія спецыяльна прыбылі з Францыі<ref>{{Cite web |url=http://www.congopage.com/Denis-Sassou-Nguesso-et-Yhombi-Opango-se-reconcillient |title=Denis Sassou Nguesso et Yhombi Opango se reconcillient |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=2 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202163113/http://www.congopage.com/Denis-Sassou-Nguesso-et-Yhombi-Opango-se-reconcillient |url-status=dead }}</ref>. У 2007 годзе Ёмбі-Опанга быў амніставаны. У 2010 ён вярнуўся ў Конга і зноў уключыўся ў апазіцыйную палітычную дзейнасць. == Смерць == Апошнія гады Жаакім Ёмбі-Опанга рэгулярна лячыўся ў Францыі. Памёр ва ўзросце 81 года. Смерць наступіла ў Амерыканскім шпіталі [[Нёі-сюр-Сен]], дзе Ёмбі-Опанга праходзіў лячэнне ад [[Пандэмія COVID-19|COVID-19]]. Пра смерць абвясціў Жан-Жак Ёмбі-Опанга, афіцыйнае пацверджанне прагучала па кангалезскім тэлебачанні<ref>[http://www.rfi.fr/fr/afrique/20200331-congo-brazzaville-d%C3%A9c%C3%A8s-%C3%A0-paris-l-ancien-pr%C3%A9sident-yhombi-opango Congo-Brazzaville: décès à Paris de l’ancien président Yhombi Opango]</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ёмбі-Опанга Жаакім}} [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Зрынутыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] jw96f8jjexray5soewx2fotgte17lar 0 657518 5160188 5132412 2026-07-02T09:06:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160188 wikitext text/x-wiki '''Забойства ў Эль-Махмудзія''' — [[ваеннае злачынства]], здзейсненае пяццю амерыканскімі салдатамі [[12 сакавіка]] [[2006]] года ў паселішчы ля горада [[Эль-Махмудзія (Ірак)|Эль-Махмудзія]] ([[Ірак]]). Судом былі прызнаны адказнымі сяржант Пол Е. Картэз, спецыяліст Джэймс П. Баркер, радавыя першага класа Джэсі В. Спілман, Браян Л. Ховард і Стывен Д. Грын. Падчас інцыдэнту яны згвалтавалі і забілі непаўналетняю жыхарку Абір Касім Хамза аль-Джанабі. Акрамя, ахвярамі сталі яе бацькі Касім Хамза Рахім і Фахрыя Таха Мухсін, а таксама сястра дзяўчыны Хадыле Касім Хамза. == Злачынства == 14-гадовая Абір Касім Хамза аль-Джанабі разам са сваёй сям’ёй жыла на аддаленай ферме, дом знаходзіўся за 200 метраў ад амерыканскага ваеннага кантрольна-прапускнога пункта. Па сведчанні суседзяў і брата дзяўчынкі, салдаты раней пад рознымі падставамі некалькі разоў уваходзілі на ферму, робячы Абір непрыстойныя намёкі. Як казаў сусед сям’і, дзяўчынка перастала хадзіць у школу і праводзіла час дома, такім чынам салдаты часта бачылі Абір і звярнулі на яе ўвагу<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/1523465/Two-dead-soldiers%2C-eight-more-to-go%2C-vow-avengers-of-Iraqi-girl's-rape.html Two dead soldiers, eight more to go, vow avengers of Iraqi girl’s rape] // The Telegraph, 10 Jul 2006</ref>. 13-гадовы брат Абір, які ў момант злачынства быў у школе, распавёў, што аднойчы адзін з вайскоўцаў правёў пальцам па шчацэ сястры, чым вельмі яе спалохаў<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1211562,00.html A Soldier’s Shame] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130823140457/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1211562%2C00.html |date=23 жніўня 2013 }} // Time, 9 Jul 2006</ref>. Перад забойствам маці прапаноўвала, каб Абір начавала ў доме дзядзькі, аднак бацька адхіліў асцярогі, сказаўшы, што праблем не будзе, бо іх дачка занадта маленькая дзяўчынка. 12 сакавіка 2006 года пяцёра вайскоўцаў 1-га батальёна 502-га пяхотнага палка [[101-я дэсантна-штурмавая дывізія|101-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (некаторыя ў стане ап’янення), пераапрануўшыся ў грамадзянскую форму, праніклі ў дом сямейства. Адзін з салдат (Грын) адвёў бацьку, маці і сястру дзяўчынкі ў іншы пакой, дзе расстраляў іх. Былі забіты бацька Касім Хамза Рахім (45 гадоў), маці Фахрыя Таха Мухсін (34 года) і сястра дзяўчыны Хадыле Касім Хамза (5 гадоў). Сама Абір была згвалтавана (пазней двое салдат пад прысягай прызналі, што некалькі разоў па чарзе гвалтавалі яе)<ref>[http://lenta.ru/news/2007/03/22/soldier/ Третий американский солдат сел в тюрьму за изнасилование иракской девочки] // Лента.ру, 22 марта 2007</ref>. Затым з іншага пакоя вярнуўся Стывен Грын, ён таксама згвалціў Абір, зачыніў ёй твар падушкай і застрэліў яе<ref name=green>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/us-iraq-usa-assault-idUKTRE5468HP20090508 |title=Ex-U.S. soldier found guilty in Iraqi rape, deaths |access-date=6 кастрычніка 2020 |archive-date=16 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116144908/http://uk.reuters.com/article/us-iraq-usa-assault-idUKTRE5468HP20090508 |url-status=dead }}</ref>. Яе цела падпалілі, агонь перакінуўся на пакой, пасля чаго суседзі, заўважыўшы дым, паведамілі пра гэта дзядзьку Абір. Як успаміналі суседзі, яны выбілі дзверы і выявілі цела Абір<ref name=guar/>. Грын затым выхваляўся сваімі дзеяннямі і казаў, што гэта было «крута»<ref name=green/>. У іракскім патрыярхальным грамадстве згвалтаванне з’яўляецца вялікай ганьбай для сям’і. Мясцовы племенны лідар сказаў, што за згвалтаванне злачынец павінен заплаціць жыццём, паводле яго слоў, яны не прызнаюць амерыканскі суд: ''«іракцы трывалі шмат злачынстваў ад амерыканцаў і маўчалі, але яны не будуць трываць згвалтаванне»''<ref name=guar>[https://www.theguardian.com/world/2006/oct/20/iraq-middleeast We have been silent about many crimes but we will not stand rape]</ref>. == Расследаванне == Першапачаткова амерыканскае следства спрабавала сцвярджаць, што ахвяры было не менш за 20 гадоў<ref>[http://www.newsru.com/world/09jul2006/rape.html Пяти американским солдатам предъявлены обвинения по делу об изнасиловании и убийстве иракской девушки] // NEWSru, 9 июля 2006</ref>, аднак пазней быў усталяваны яе сапраўдны ўзрост. Злачынства выклікала пратэсты ў жыхароў акупаванага Ірака<ref>[http://pda.izvestia.ru/article.html/use.article.27184_08/ Рядовой Стивен Грин: «Я убил их. Все мертвы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090525155816/http://pda.izvestia.ru/article.html/use.article.27184_08/ |date=25 мая 2009 }} // Известия, 9 августа 2006</ref>. 30 чэрвеня 2006 года па падазрэнні ў здзяйсненні злачынства быў арыштаваны радавы першага класа Стывен Д. Грын. 4 верасня 2009 года Федэральны суд штата Кентукі прызнаў Грына вінаватым у саўдзеле ў злачыннай змове, згвалтаванні і здзяйсненні чатырох забойстваў першай ступені, і прысудзіў яго да пажыццёвага пазбаўлення волі без права на датэрміновае вызваленне. Грын спрабаваў дамагчыся змякчэння прысуду, але ўсе яго апеляцыі былі пакінуты без задавальнення, апошняя адхілена ў жніўні 2011 года. 15 лютага 2014 года Грын павесіўся ў сваёй турэмнай камеры ў горадзе [[Тусан]], [[Арызона|штат Арызона]], [[ЗША]]<ref>[http://lenta.ru/news/2014/02/19/hang/ Lenta.ru: В США повесился осужденный за военные преступления солдат]</ref>. 10 ліпеня 2006 года арыштаваны сяржант Пол Е. Картэз, спецыяліст Джэймс П. Баркер, радавыя першага класа Джэсі В. Спілман, Браян Л. Ховард, і сяржант Энтані І. Ерыбе. 15 лістапада 2006 года 23-гадовы спецыяліст Джэймс П. Баркер быў прызнаны вінаватым у саўдзеле ў злачыннай змове, згвалтаванні, забойстве чатырох чалавек і прысуджаны да 90 гадоў пазбаўлення волі з правам на датэрміновае вызваленне праз 20 гадоў. Ён адбывае пакаранне ў «United States Disciplinary Barracks», штат Канзас<ref name="автоссылка1">[https://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2006-11-16-barker_x.htm Soldier, 23, sentenced to 90 years for rape-murder in Iraq] // USA Today</ref>. 22 студзеня 2007 года сяржант Пол Е. Картэз быў прызнаны вінаватым у саўдзеле ў злачыннай змове, згвалтаванні, забойстве чатырох чалавек і прысуджаны да 100 гадоў пазбаўлення волі без права на датэрміновае вызваленне. Ён адбывае пакаранне там жа<ref name="автоссылка1" />. 3 жніўня 2007 года радавы першага класа Джэсі В. Спілман быў прызнаны вінаватым у саўдзеле ў злачыннай змове, згвалтаванні, забойстве чатырох чалавек, ужыванні алкаголю і наркотыкаў у перыяд нясення службы і прысуджаны да 110 гадоў пазбаўлення волі з правам на датэрміновае вызваленне праз 10 гадоў<ref name="автоссылка1" />. 22 сакавіка 2007 года радавы першага класа Браян Л. Ховард быў прызнаны вінаватым у саўдзеле ў змове з мэтай згвалтавання і забойства, а таксама ва ўкрывальніцтве злачынцаў і неданосніцтве. Следства выявіла, што Ховард не ўдзельнічаў непасрэдна ў згвалтаванні і забойстве, яго задача складалася толькі ў тым, каб сачыць за становішчам каля месца здзяйснення злачынства. Акрамя таго, яго прызналі вінаватым у дачы ілжывых паказанняў на этапе расследавання з мэтай утойвання факту злачынства і ўкрывальніцтва злачынцаў. Падсудны цалкам прызнаў віну і раскаяўся ў зробленым. Улічваючы гэта, суд прысудзіў яго да 2 гадоў і 3 месяцаў пазбаўлення волі, па адбыцці якіх ён быў ''«з ганьбай выключаны са складу [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]]»'' і пажыццёва пазбаўлены права нясення службы ў любых органах аховы правапарадку<ref>[http://news.trust.org//humanitarian/ Humanitarian] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191005095501/http://news.trust.org//humanitarian/ |date=5 кастрычніка 2019 }} // Thomson Reuters Foundation</ref><ref>[https://www.courier-journal.com/errors/404/ The Courier-Journal]</ref>. 30 ліпеня 2007 года сяржант Энтані Ерыбе, які непасрэдна не прымаў удзел у злачынстве, але незадоўга да гэтага распіваў разам з будучымі злачынцамі спіртное, быў прызнаны вінаватым у невыкананні службовых абавязкаў, парушэнні вайсковай дысцыпліны падчас нясення службы, неданясенні аб парушэнні вайсковай дысцыпліны, неданясенні аб здзяйсненні злачынства, дачы ілжывых паказанняў сведак на этапе расследавання з мэтай утойвання факту злачынства і ўкрывальніцтва злачынцаў. Улічваючы, што той цалкам прызнаў віну і, раскаяўшыся, пагадзіўся на дачу паказанняў супраць сваіх былых таварышаў па службе, ён быў вызвалены ад крымінальнай адказнасці, але паніжаны ў званні да радавога першага класа, ''«з ганьбай выключаны са складу Узброеных Сіл ЗША»'', і пажыццёва пазбаўлены права нясення службы ў любых органах аховы правапарадку<ref>[https://www.nytimes.com/2006/11/15/washington/15plea.html Soldier to Plead Guilty in Iraq Rape and Killings] // The New York Times</ref>. == Рэакцыя == Сваякі забітых спадзяваліся, што ўсе злачынцы будуць прысуджаны да смяротнага пакарання. Па сцвярджэнні іракскіх паўстанцаў з «[[Дарадчы сход маджахедаў у Іраку|Савета шуры муджахідаў]]» (які стаяў ля вытокаў стварэння [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]), забойства двух палонных амерыканскіх вайскоўцаў у чэрвені таго ж года было здзейснена імі ў якасці помсты за згвалтаванне Абір. Ваенныя былі захоплены падчас нападу на кантрольна-прапускны пункт у [[Юсуфія (Ірак)|Юсуфіі]] 16 чэрвеня, іх целы са слядамі катаванняў былі выяўленыя праз некалькі дзён. Праз некаторы час у Інтэрнэце з’явіўся відэазапіс, на якой паказваліся целы забітых (адзін з байцоў быў абезгалоўлены) і была зроблена заява, што забойства здзейснена ў адказ на згвалтаванне<ref>[http://www.polit.ru/news/2006/07/11/tervideo.html Иракские террористы показали трупы похищенных американских солдат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101212230801/http://www.polit.ru/news/2006/07/11/tervideo.html |date=12 снежня 2010 }} // ПОЛИТ.РУ, 11 июля 2006</ref>. Як высветлілася, загінулыя служылі ў тым жа ўзводзе, што і абвінавачаныя. Зрэшты, факт забойства ў якасці помсты быў пастаўлены пад сумнеў; як паведаміў мэр Эль-Махмудзіі, дачыненне амерыканскіх вайскоўцаў да згвалтавання стала вядома ўжо пасля выкрадання і забойства салдат<ref>[https://www.nytimes.com/2006/07/11/world/middleeast/11iraq.html?_r=1&oref=slogin Edward Wong. Insurgent Group Posts Video of 2 Mutilated U.S. Soldiers] // New York Times, 11 июля 2006</ref>. == У культуры == У лістападзе 2007 года ў 15 амерыканскіх кінатэатрах адбыўся абмежаваны паказ фільма «[[Без цэнзуры (фільм)|Без цэнзуры]]» ({{lang-en|Redacted}}) рэжысёра [[Браян Дэ Пальма|Браяна дэ Пальмы]], сюжэт якога заснаваны на злачынстве амерыканскіх салдат. Кангрэсмен-рэспубліканец Дункан Хантэр ({{lang-en|Duncan Hunter}}) накіраваў ліст пратэсту ў [[Амерыканская асацыяцыя кінакампаній|амерыканскую асацыяцыю кінакампаній]], сцвярджаючы, што фільм ''«прадстаўляе амерыканскіх салдат у Іраку як злачынцаў, ігнаруючы праявы іх гераізму»''<ref>[http://www.washingtontimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071122/NATION/111220043/1002&template=printart War film’s portrayal of soldiers draws fire from GOP lawmaker]{{Недаступная спасылка}} // Washington Times, 22 ноября 2007</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * ''Suzanne Goldenberg.'' [http://www.guardian.co.uk/world/2006/jul/01/iraq.warcrimes Five US soldiers in Iraq rape and murder inquiry] // The Guardian, July 1 2006. * ''Муазам Бег.'' [https://web.archive.org/web/20080204093142/http://www.islamcom.ru/material.php?id=437 Памяці нашай сястры Абір аль-Джанабі] // Ісламскі камітэт, 7 жніўня 2007. {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Вайна ў Іраку]] [[Катэгорыя:Падзеі 12 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2006 года]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы]] qj07008ktvegcc5v0gev37av36fro7h 100 658977 5160030 5159527 2026-07-01T15:51:21Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5160030 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Жоўты ролс-ройс|2026-07-01T12:26:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Газавае святло (фільм, 1944)|2026-07-01T11:10:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анастасія (фільм, 1956)|2026-06-30T11:12:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фанні і Аляксандр|2026-06-30T10:46:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прыгоды парася Фунціка|2026-06-29T13:40:25Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Спадар Ніхто супраць Пуціна|2026-06-28T09:01:54Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Соф'я Валодчынская|2026-06-27T22:09:58Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Леон Немчык|2026-06-26T07:28:44Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Апошні сапраўдны мужчына|2026-06-24T14:58:55Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вялікая рыба|2026-06-24T12:50:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джон Фінч|2026-06-23T11:16:15Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hxa9ujzxvsbuboq9xgimy01iny5qgik 0 665465 5160092 5159157 2026-07-02T01:01:05Z 5160092 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь]] (1995—2016) * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (2016—2018) * [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] (2018—2020) * [[Інстытут гісторыі імя Т. Мантэйфеля ПАН]] (2022—2023) * [[Універсітэт у Беластоку]] (2026—2028) | Навуковая ступень = Доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (2025) | Навуковы кіраўнік = [[Лапатэцкі Караль]], прафесар (2026), доктар габілітаваны (права) (2016), доктар гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя" (2011) | Вядомы як = спецыяліст у гісторыі права і дзяржаўнасці ВКЛ | Грамадзянства = [[Рэспубліка Беларусь]] | Бацька = Аляксандр Міхайлавіч Радаман | Маці = Галіна Іванаўна Радаман | Член = Літуаністычная камісія | Сайт = https://aradaman.academia.edu | Апісанне выявы = Фатаздымак зроблены ў 2020 г. у Вялікай Ліпе | Дзеці = Усяслаў, Алесь | Жонка = Вікторыя Мікалаеўна Радаман }} '''Андрэй Аляксандравіч Радаман''' (нар. [[2 студзеня]] [[1971]], [[Мінск]]) — беларускі {{гісторык|Беларусі|XXI стагоддзя}}, доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (Польшча)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Andrei Radaman|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, вывучае гісторыю права і дзяржаўнасці [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Падпалкоўнік міліцыі]] ў запасе. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся 2 студзеня 1971 года ў Мінску. Бацька — Аляксандр Міхайлавіч Радаман, нарадзіўся на [[хутар]]ы каля [[Хвоева]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў канцы чэрвеня 1943 года (у пашпарце памылкова — 01.06.1942), урач-стаматолаг-артапед (бацькі — Радаман Міхаіл Міхайлавіч і Гаркач Вера Антонаўна). Маці — Галіна Іванаўна Радаман (Кладкевіч), нарадзілася 23 ліпеня 1950 года (у пашпарце памылкова — 05.08.1950) у [[Бабчын]]е [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], настаўніца пачатковых класаў і гісторыі, метадыст [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі|Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі]]<ref>''Andrej Radaman''. [https://www.facebook.com/andrej.radaman/posts/10220594287787641 Facebook (02.01.2021)]</ref> (бацькі — Кладкевіч Іван Канстанцінавіч і Кірчанка Аляксандра Дзяменцьеўна). Жанаты з 17 ліпеня 1993 года. Мае двух сыноў. === Адукацыя === Скончыў сярэднюю школу № 78 Мінска (1978—1988) з срэбным медалём у чэрвені 1988 года<ref>{{Cite web |url=http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2022 |archive-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726194618/http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |url-status=dead }}</ref>. Вучыўся на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]] па спецыяльнасцях «гісторыя і правазнаўства», «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны» (1988—1993). У перыяд студэнцтва летам 1990 года ў складзе будаўнічага студэнцкага атрада «Нашчадкі» прымаў удзел у археалагічных раскопках у [[Лоскі замак|Лоску]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] пад кіраўніцтвам [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Юрыя Бохана]]. З лістапада 1990 да мая 1991 года прыняў удзел у шэрагу арганізацыйна-дзейных гульняў і метадалагічных семінараў, арганізаваных Школай культурнай палітыкі пад кіраўніцтвам {{нп5|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|Пятра Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}. У 1993 годзе ў складзе каманды МДПІ імя А. М. Горкага стаў пераможцам рэспубліканскай алімпіяды па педагогіцы і псіхалогіі сярод студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь, якая праводзілася ў Віцебску. Пераддыпломную практыку праходзіў у СШ № 65 Мінска пад кіраўніцтвам Анатолія Васільевіча Ягорава. Абараніў дыпломную работу пра Статут ВКЛ 1588 года пад кіраўніцтвам к.&nbsp;юр.&nbsp;н. Леакадыі Мікалаеўны Малчадскай. Скончыў інстытут з адзнакай у 1993 годзе па спецыяльнасці «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны». Пасля сканчэння інстытута працягваў навучанне ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці 07.00.02 — «Айчынная гісторыя» (1993—1995) пад кіраўніцтвам д.&nbsp;г.&nbsp;н. прафесара [[Віталь Міхайлавіч Фамін|Віталя Фаміна]]. З 1 кастрычніка 2021 да 2 кастрычніка 2025 года праходзіў навучанне ў Доктарскай школе [[Універсітэт у Беластоку|Універсітэта ў Беластоку]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://szkolydoktorskie.uwb.edu.pl/nh/2021/09/20/342/|title=Lista rankingowa kandydatów w rekrutacji do Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych UwB na rok akademicki 2021/2022|date=20 верасня 2021|publisher=Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UwB|accessdate=22 верасня 2021}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gDZYcON2y8g Uniwersytet w Białymstoku: Inauguracja Roku Akademickiego 2021/2022]. 06.10.2021</ref><ref>{{Cite web|url=https://szkoladoktorska.uwb.edu.pl/doktorant/absolwenci/2025-20.html|title=Absolwenci 2025 / Szkoła doktorska UwB|website=szkoladoktorska.uwb.edu.pl|access-date=2025-11-26}}</ref>. 3 снежня 2025 года пасля паспяховай абароны з адзнакай доктарскай дысертацыі «Шляхецкія з'езды і соймікі Новагародскага (Навагрудскага) ваяводства (1565-1632)», напісанай пад кіраўніцтвам доктара габілітаванага [[Караль Лапатэцкі|Караля Лапатэцкага]], прафесара Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Karol_%C5%81opatecki&oldid=76413844|загаловак=Karol Łopatecki|год=2025-04-08|мова=pl|выданне=Wikipedia, wolna encyklopedia}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/lTnyALqWMvL|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя"<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Postępowanie w sprawie nadania stopnia doktora (mgr Andrei Radaman)|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://historia.uwb.edu.pl/aktualnosci/obrona-doktorska-mgr-andreia-radamana-na-wydziale-historii-uwb-454.html|title=Obrona doktorska mgr. Andreia Radamana na Wydziale Historii UwB|website=historia.uwb.edu.pl|access-date=2025-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radon.nauka.gov.pl/dane/profil/0014edbb-141d-472c-9716-109d1efb8716|title=RAD-on: RAPORTY, ANALIZY, DANE|website=radon.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-17}}</ref>. === Працоўная дзейнасць === Працоўную дзейнасць распачаў у час навучання ў сярэдняй школе. З 30 чэрвеня па 5 жніўня 1986 года працаваў аператарам вылічальных машын на заводзе «[[Транзістар (завод)|Транзістар]]» вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]». З верасня 1986 г. па май 1988 г. навучаўся ў вучэбна-вытворчым камбінаце Савецкага раёна г. Мінска. Праходзіў вытворчую практыку як слесар-зборшчык радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў на Мінскім вытворчым аб’яднанні імя У. І. Леніна. У 1988 годзе атрымаў I-ы разрад па спецыяльнасці слесара-зборшчыка радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў. У перыяд студэнцтва, у маі-кастрычніку 1989, маі-чэрвені 1990 і маі-верасені 1991 гадоў, працаваў завадатарам у «[[Артэк]]у» ([[Гурзуф]], [[Крым]]). Пасля сканчэння педагагічнага інстытута два гады па сумяшчальніцтве працаваў настаўнікам гісторыі і грамадазнаўства ў сярэдніх школах № 147, № 173 і № 42 Мінска. З 15 верасня 1995 года да жніўня 1998 — выкладчык кафедры тэорыі права і гісторыі [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі міліцыі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2000 да сакавіка 2002 года — навуковы супрацоўнік сектара гісторыі права і палітыка-прававой думкі Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Францішка Скарыны (па сумяшчальніцтве). Выкладаў тэорыю і гісторыю дзяржавы і права ў шэрагу прыватных вышэйшых навучальных устаноў г. Мінска (па сумяшчальніцтве). З жніўня 2016 да студзеня 2017 года навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] (па сумяшчальніцтве). З 20 студзеня 2017 да 31 сакавіка 2018 — навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]. З 1 лістапада 2018 да 31 снежня 2020 — навуковы супрацоўнік аддзела генеалогіі, геральдыкі і нумізматыкі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. Праз сваю грамадзянскую пазіцыю ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў і гвалту]] з боку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] 24 лістапада 2020 года атрымаў паведамленне адміністрацыі Інстытута гісторыі НАН Беларусі пра непрацягненне кантракта<ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=263173|title=З Інстытута гісторыі звальняюць яшчэ аднаго навукоўца|date=2020-11-24|publisher=Наша Ніва}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/yashche-adnago-gistoryka-zvalnyayuc-z-akademii-navuk|title=Яшчэ аднаго гісторыка звальняюць з Акадэміі навук|date=2020-11-24|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/708992.html?c|title=Историку, подполковнику милиции в запасе, не продлили контракт в Академии наук|date=2020-11-24|publisher=TUT.BY|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219150340/https://news.tut.by/culture/708992.html|archivedate=2020-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=2021-01-14|publisher=Радыё Свабода}}</ref>. З лютага 2022 да верасня 2023 года працаваў у аддзеле крыніцазнаўчых даследаванняў і выдання гістарычных крыніц Інстытута гісторыі Польскай акадэміі навук<ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-12}}</ref>. З 1 красавіка 2026 г. — асістэнт аддзела квантытатыўных і геапрасторавых даследаванняў кафедры ўсходазнаўства і міжнародных палітычных адносін факультэта міжнародных адносін Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html|title=Pracownicy Wydziału Stosunków Międzynarodowych UwB|website=uwb.edu.pl|access-date=2026-04-12|date=2026-05-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-04-12}}</ref>. === Служба ў органах унутраных спраў Беларусі === У 1996—2016 гадах служыў у органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь. З 14 жніўня 1998 года — выкладчык, з 24 кастрычніка 2003 да 14 кастрычніка 2016 — старшы выкладчык кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь]]. За час выкладання забяспечваў правядзенне ўсіх відаў навучальных заняткаў па тэорыі дзяржавы і права, [[Беларусазнаўства|беларусазнаўстве]], гісторыі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права славянскіх народаў, гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін, гісторыі палітычных і прававых вучэнняў, гісторыі органаў унутраных спраў Беларусі. Суаўтар тыпавых вучэбных праграм і навучальных праграм па гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін. Як навуковы кіраўнік падрыхтаваў да ўдзелу ў рэспубліканскіх конкурсах студэнцкіх навуковых работ тры работы, дзве з якіх атрымалі дыпломы I катэгорыі (РК НДРС-2009, секцыя «Філасофія, сацыялогія, гісторыя. Гісторыя Беларусі і праблемы ўзаемадзеяння цывілізацый»; РК НДРС-2010, секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»), адна — дыплом III катэгорыі (РК НДРС-2008 секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»). З 2007 па 2016 гг. выкладаў тэму «Рэтраспектыўны аналіз праблемы гандлю людзьмі» ў Міжнародным вучэбным цэнтры падрыхтоўкі, павышэння кваліфікацыі, перападрыхтоўкі кадраў у сферы міграцыі і супрацьдзеяння гандлю людзьмі<ref>{{Cite web|url=https://itc.amia.by/|title=Международный учебный центр Академии МВД Республики Беларусь - itc.AMIA.by|website=itc.amia.by|access-date=2024-11-12|url-status=dead}}</ref>. [[Падпалкоўнік міліцыі]] запасу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/122023478|загаловак=Кафедра теории и истории государства и права|адказны=Авторы-составители: С.Ф. Лапанович, В.И. Павлов, А.А. Радоман|год=2016|месца=Мн.|archive-url=https://www.academia.edu/122023478|archive-date=}}</ref>. === Грамадзянская дзейнасць === [[Файл:RADAMAN 2020.png|міні|[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] = Euroradio FM. «Ідэя X». Эфір 22.10.2020, запіс 19.10.2020]] Адзін з ініцыятараў грамадзянскай кампаніі ў абарону незалежнасці Беларусі «Свежы вецер» (2019—2020)<ref>{{Cite web|author=Ян Авсеюшкин|url=https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|title=«Россия готовится к войне». Началась кампания в защиту суверенитета Беларуси|publisher=Naviny.by = Белорусские новости|date=2019-10-11|accessdate=16 снежня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117003127/https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|archivedate=17 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20191207/1562095819.html|title=В Минске оппозиция проводит акцию против интеграции с Россией|publisher=РИА Новости|date=|accessdate=}}</ref>. У ноч з 12 на 13 жніўня 2020 года ў перыяд [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў]] быў затрыманы супрацоўнікамі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] на прыпынку грамадскага транспарту на [[Вуліца Леаніда Бяды (Мінск)|вуліцы Леаніда Бяды]] ў раёне ўніверсама «Рыга» і быў збіты ў Савецкім РУУС Мінска<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=taH1Mrqk_7U|title=Зварот да калег, вучоных юрыстаў у сувязі з падзеямі ў Беларусі 9-13 жніўня 2020 г.|author=Уладзімір Пятровіч Шыянок, доктар юрыдычных навук, прафесар, палкоўнік міліцыі ў адстаўцы.|website=|publisher=|date=2020-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|author=Илья Азар|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/19/86732-bolshe-vsego-lyudi-boyatsya-chto-vse-ostanetsya-kak-bylo|title=«Мы не оппозиция, нас большинство»|publisher=Новая газета — Novayagazeta.ru|date=2020-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukashenko-mstit-za-chto-v-belarusi-uvolnjajut-istorikov/a-55681299|title=Лукашенко мстит? За что в Беларуси увольняют историков.|author=Татьяна Неведомская|publisher=Deutsche Welle (DW)|date=2020-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/culture/709363.html|title=Из Института истории уволены семь сотрудников. Ещё пятеро ушли сами в знак солидарности|author=Денис Мартинович|publisher=TUT.BY|date=2020-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123103014/https://news.tut.by/culture/709363.html|archivedate=2020-12-19}}</ref>. Пратакол затрымання і пратакол адміністрацыйнага правапарушэння, якія былі складзеныя участковым інспектарам ГАМ Савецкага РУУС старшым лейтэнантам міліцыі Сяргеем Віктаравічам Нікіценкам, не падпісаў, бо лічыў іх сфальсіфікаванымі і не меў магчымасці прачытаць іх ноччу на пляцы РУУС без акуляраў. Утрымліваўся ў ІЧУ Мінгарвыканкама (1-ы завулак Акрэсціна 36), адкуль быў выпушчаны пад падпіску без суда а 01:50 14 жніўня 2020 года.<ref>{{Cite web|author=Уладзь Грыдзін|lang=|url=https://www.svaboda.org/a/30783094.html|title=Як у Менску сустракалі вызваленых з турмы на Акрэсьціна пратэстоўцаў. Фотарэпартаж|publisher=Радыё Свабода|date=2020-08-14}} Фатаздымак 3.</ref> Адміністрацыйны працэс па яго справе прыпыняўся 7 кастрычніка і толькі 20 кастрычніка 2020 года на падставе ч. 1 арт. 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях (КоАП) Рэспублікі Беларусь суддзя Савецкага раёна Мінска Аляксандр Аляксандравіч Воўк<ref>https://euroradio.fm/1570-sutak-za-chatyry-mesyacy-suddzi-antyrekardsmeny-pa-palitychnyh-spravah</ref> пастанавіў падвергнуць Андрэя Радамана адміністрацыйнаму спагнанню ў выглядзе штрафа на карысць дзяржавы ў памеры 10 базавых велічынь за ўдзел у несанкцыянаваным мітынгу, які адбыўся ў 01:30 13 жніўня 2020 года па адрасе Лагойскі тракт, 37. На судзе А. Радаман адмаўляў сам факт здзяйснення ім супрацьпраўнага дзеяння. Старшы участковы інспектар аддзела аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі Савецкага РУУС Мінска маёр міліцыі Вадзім Уладзіміравіч Смолік, які фігураваў у матэрыялах адміністрацыйнай справы як сведка ўдзелу А. Радамана ў мітынгу на Лагойскім тракце, на пасяджэнне суда не з’явіўся ў сувязі з тым, што нёс сутачнае дзяжурства. 7 снежня 2020 года скаргу на пастанову суда Савецкага раёна ад 20.10.2020 года па яго справе разглядаў Мінскі гарадскі суд. Суддзя Анастасія Паўлаўна Папко пастанавіла пастанову суддзі суда Савецкага раёна Мінска ад 20.10.2020 года адносна А. А. Радамана пакінуць без змены, а скаргу — без задавальнення. Неаднаразова выказваўся ў СМІ пра сваю грамадзянскую пазіцыю<ref>[https://euroradio.fm/radaman-syonnya-u-slove-salidarnasc-usya-nacyyanalnaya-ideya-belarusau Радаман: сёння ў слове «салідарнасць» — уся нацыянальная ідэя беларусаў] = [https://www.youtube.com/watch?v=undxzWW6hzU Радоман: сегодня в слове «солидарность» — вся национальная идея белорусов] ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. «Ідэя X». Зміцер Лукашук і Максім Гаруноў (запіс адбыўся 19.10.2020, эфір — 22.10.2020 10:43)</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц-апытанне. [https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html Калі, на Ваш погляд, павінна быць прынята рашэнне аб правядзенні новых прэзідэнцкіх выбараў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127172115/https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html |date=27 лістапада 2020 }} ''Народная Воля'' (10.11.2020)</ref><ref>{{Cite web|title="Мы ідзём у нікуды": Інстытут гісторыі губляе навукоўцаў|url=https://euroradio.fm/my-idzyom-u-nikudy-instytut-gistoryi-gublyae-navukoucau|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM|date=2020-11-30}}</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц. Андрэй Радаман, гісторык. «Дзейнічаць салідарна з тымі, хто нясе крыж пакут» ''Народная Воля'' № 102 (4560), с. 6 (29 снежня 2020)</ref><ref>''Deutschlandfunk Kultur''. Fazit. [https://srv.deutschlandradio.de/themes/dradio/script/aod/index.html?audioMode=2&audioID=3&state%5BlaunchMode%5D=4&state%5BlaunchModeState%5D%5Bsuche%5D%5BsearchTerm%5D=Sieben+Historiker+werden Weißrussland: Sieben Historiker werden entlassen. Gespräch mit ''Florian Kellermann'']{{Недаступная спасылка}} (05:11 min) (02.01.2021, 23:46 Uhr).</ref><ref>[https://euroradio.fm/urok-gistoryi-chym-nebyaspechnyya-sproby-yae-perapisac-efir-u-1600 «Урок гісторыі: чым небяспечныя спробы яе перапісаць?»], ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. Інтэрв’юер — Зміцер Лукашук, інтэрв’юяваны — Андрэй Радаман (прамы эфір з варшаўскай студыі Еўрарадыё 10.09.2021, 15:00 (Варшава).</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z9_-7R6amR8 Гісторык Андрэй Радаман пра Беларусь 16 стагоддзя, 2020-ы і працу ў Акадэміі МУС, Media IQ, Надзея Белахвосцік (запіс адбыўся 10.05.2023.эфір — 15.05.2023)]</ref>. 11 жніўня 2020 года падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]. Сябра [[Беларускі інстытут публічнай гісторыі|Беларускага інстытута публічнай гісторыі]].<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|title=Andrei Radaman {{!}} Powiązania {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-01-31}}</ref> Сябра грамадскага аб’яднання «Беларускі даследчы ўніверсітэт імя Астафея Валовіча».<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-01}}</ref> === Навуковая дзейнасць === У спіс яго навуковых зацікаўленасцей уваходзяць: палітычная гісторыя ранняга Новага часу; гісторыя дзяржавы і права Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і Рэчы Паспалітай абодвух народаў (Каралеўства Польскага і ВКЛ); гісторыя мясцовага самакіравання ВКЛ і Беларусі, парламенцкіх інстытутаў і парламенцкага права; [[прасапаграфія]], [[генеалогія]] і [[сфрагістыка]] палітычнай эліты ВКЛ XV—XVIII ст.; гісторыя праваахоўных органаў Беларусі. З 2000 года ўдзельнік распрацоўкі шэрагу навуковых праектаў, прафінансаваных Беларускім рэспубліканскім фондам фундаментальных даследаванняў і Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь, у тым ліку: Г 99-325 «Гістарычныя асновы развіцця інстытутаў парламентарызму ў Беларусі ў XVI—XVIII стст.» (2000—2002, кіраўнік к.ю.н. [[Галіна Вячаславаўна Дзербіна|Г. В. Дзербіна]]), Г 06М-212 «Пратэкцыянізм як форма сацыяльных і палітычных паводзін у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI стагоддзі» (2006—2008, кіраўнік к.г.н. [[Уладзімір Аляксеевіч Падалінскі|У. А. Падалінскі]]), № Г12 МС-018 «Паслы ад ВКЛ на соймы Рэчы Паспалітай (1569—1793 гг.)​» (2012—2014, конкурс «Навука МС [міжнароднае супрацоўніцтва]», кіраўнікі к.г.н. А. Мацук, праф. А. Рахуба, вядучыя арганізацыі — Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларуси, Інстытут гісторыі ПАН). У 2009 годзе ў межах выканання Дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў на 2006—2010 гады «Гісторыя беларускай нацыі, дзяржаўнасці і культуры» (кіраўнік — д.г.н. акадэмік сакратар НАН Беларусі А. А. Каваленя), прыняў удзел у падрыхтоўцы і публікацыі выдання «Беларусь: Народ. Дзяржава. Час». З 2009 года ўдзельнік некалькіх міжнародных навукова-даследчых праектаў, якія былі рэалізаваны і рэалізуюцца пад кіраўніцтвам праф. {{нп5|Генрык Люлевіча|Генрыка Люлевіча|pl|Henryk Lulewicz}} (1950—2019), праф. [[Анджэй Рахуба|Анджэя Рахубы]] i прафесара Універсітэта ў Беластоку Караля Лапатэцкага. Сярод іх праекты па выданні спісаў ураднікаў і саноўнікаў ВКЛ (Полацкае, Мсціслаўскае, Берасцейскае, Новагародскае (Навагрудскае) ваяводствы) (NPRH nr N N108 203536; NPRH nr 12H 11 0016 80; NPRH nr 11H 18 0370 86), парламентарыяў ВКЛ на соймах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (NPRH nr 11H 18 0130 87), а таксама навуковыя праекты па выданні актаў новагародскага (навагрудскага), слонімскага i полацкага соймікаў (NPRH nr 0057/NPRH2/H11/81/2012; NPRH/DN/SP/0141/2024/14; NPRH nr 11H 20 0318 88). У 2025-2027 гг. ва Універсітэце ў Беластоку разам з Каралем Лапатэцкім і [[Ігар Аляксандравіч Бортнік|Ігарам Бортнікам]] Андрэй Радаман будзе працаваць таксама над рэалізацыяй навуковага праекта "Вяршэнства права і кантроль заканадаўчай улады ў Вялікім княстве Літоўскім". Для рэалізацыі пастаўленых у рамках названых праектаў задач, працаваў у архівах і аддзелах рукапісаў бібліятэк Берліна, Дрэздэна, Варшавы, Вены, Вільні (Вільнюса), Вроцлава, Гданьска, Граца, Гродна, Кіева, Кракава, Курніка, Любліна, Масквы, Мінска, Парыжа, Познані, Санкт-Пецярбургу, Стакгольма, Торуні і інш. Прыняў непасрэдны ўдзел больш чым у 60 міжнародных і рэспубліканскіх навуковых канферэнцыях, сімпозіумах і кангрэсах, а таксама неаднаразова выступаў на пасяджэннях міжнародных круглых сталоў па гістарычнай і гісторыка-прававой праблематыцы ў Беларусі, Літве, Польшчы, Расіі, Украіне і Швецыі. Сябра рэдакцыйных рад навуковых выданняў «[[Герольд Litherland]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |title=«Герольд Litherland» |access-date=18 снежня 2020 |archive-date=7 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407211058/https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |url-status=dead }}</ref> (Гродна-Мінск) і «Rocznik Lituanistyczny»<ref>[http://rl-ihpan.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=113&lang=pl Rocznik Lituanistyczny]</ref> (Варшава). У 1995—1998 гадах — сябра рэдакцыі [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускага гістарычнага агляду]]. З 2023 года — сябра суполкі літуаністычных даследаванняў у Інстытуце гісторыі ПАН<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://ihpan.edu.pl/struktura/zaklady-naukowe/zespol-badan-lituanistycznych/|title=Zespół Badań Lituanistycznych|website=Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN - Instytut Historii PAN|access-date=2024-11-11}}</ref>. Сябра Літуаністычнай камісіі пры Камітэце гістарычных навук Польскай акадэміі навук (2024)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.facebook.com/story.php/?story_fbid=1052333046896646&id=100063598801439&_rdr|title=Nowy skład Komisji Lituanistycznej|website=FB strona Komisji Lituanistycznej przy KNH PAN|date=05.09.2024}}</ref>. Сябра аргкамітэта па стварэнні Беларускага даследчага ўніверсітэта імя Астафея Валовіча (2023—2025)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/praekt-natsyyanalnaga-dasledchaga-universitetu.html|title=Нацыянальны даследчы унівэрсітэт. Што за праект?|website=budzma.org|access-date=2024-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-12}}</ref>. Аўтар больш за 80 навуковых работ<ref>[https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=gt5z4lQAAAAJ Профіль Google Scholar]</ref>, а таксама шэрагу артыкулаў у [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]], [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыі гісторыі Беларусі]], [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|энцыклапедыі «Вялікае княства Літоўскае»]]<ref>[http://www.vkl.by/search?SearchForm%5Bstring%5D=радаман&SearchForm%5Bpartition%5D=&SearchForm%5Bpartition%5D=0&yt0= Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»]</ref>. * '''[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ h-індэкс 10]''' ([[Google Scholar]] Citations) '''{{нп5|ORCID||ru|}} [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X 0000-0002-7211-124X] [[Web of Science]] Researcher ID [https://publons.com/researcher/1998776/andrei-radaman/ V-5923-2017]''' === Стажыроўкі === * 2002 год — [[Ягелонскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедрах гісторыі права Польшчы юрыдычнага факультэта і гісторыі Ранняга Новага часу гістарычнага факультэта па стыпендыі Фонду каралевы Ядвігі. * 2010 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі права Польшчы Інстытута гісторыі права факультэта права і адміністрацыі па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2018 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі Ранняга Новага часу Гістарычнага інстытута па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2019 год — [[Акадэмія навук Літвы]], навуковая стажыроўка ў рамках міжакадэмічнага абмену ў Інстытуце гісторыі Літвы. * 2021 год — {{нп5|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля|pl|Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk}} Польскай акадэміі навук, Нямецкі гістарычны інстытут у Варшаве<ref>{{Cite web|url=https://www.dhi.waw.pl/|title=Startseite - Deutsches Historisches Institut Warschau - DHIW|website=www.dhi.waw.pl|access-date=2024-11-12}}</ref>, даследніцкая навуковая стажыроўка на 11 месяцаў (люты-снежань)<ref>[https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html Wir begrüßen Forschende aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301003915/https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html|date=1 сакавіка 2021}}. Deutsches Historisches Institut Warschau. 01.02.2021.</ref><ref>Max Weber Stiftung. [https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html Stipendien für Akademikerinnen und Akademiker aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305230048/https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html |date=5 сакавіка 2021 }}. Dienstag, 02. Februar 2021.</ref><ref>WNP.PL. [https://www.wnp.pl/parlamentarny/spoleczenstwo/stypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i-niemieckiego-instytutu-historycznego,122828.html Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 04-02-2021 13:34</ref><ref>Nauka w Polsce. [https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C86174%2Cstypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 05.02.2021.</ref><ref>[https://ihpan.edu.pl/stypendia-dla-srodowiska-akademickiego-z-bialorusi/ Stypendia dla środowiska akademickiego z Białorusi]. Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, 05.02.2021.</ref>. * 2025 год — [[Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля]]^[pl] Польскай акадэміі навук (стажыроўка 1 месяц (май-чэрвень). == Бібліяграфія == === Калектыўныя манаграфіі === * [http://history.by/issledovania/издательский-проект-коллективного-ф-2/ Беларусь: Народ. Государство. Время] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629063150/http://history.by/issledovania/%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84-2/ |date=29 чэрвеня 2020 }} / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]. Минск: Беларуская навука, 2009. * Гісторыя Навагрудка — з глыбінь вякоў да нашых дзён = История Новогрудка — из глубин веков до наших дней / [<nowiki/>[[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш.], рэд. кал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] (гал. рэд.). 1-е выд. Мінск: Белстан, 2014<ref>''Ні­на Шчарбачэвіч.'' [https://zviazda.by/be/news/20141007/1412631679-navagrudku-970 Навагрудку — 970!] ''Звязда'' (07.10.2014)</ref>; 2-е выд. Мінск: Белстан, 2016. * [https://www.academia.edu/12795611 Unus pro omnibus: Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230726194620/https://www.academia.edu/12795611 |date=26 ліпеня 2023 }} Склад. [[Андрэй Янушкевіч]]. Навук. рэд. [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]]. Мінск: Медысонт, 2014. * [https://www.litres.ru/raznoe-4340152/istoriya-belorusskoy-gosudarstvennosti-tom-pervyy-40259942/ История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в.] / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]; отв. ред. тома [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|О. Н. Левко]], [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|В. Ф. Голубев]]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. Минск: Беларуская навука, 2018. * [https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003311454 Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy], edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, Anastasiia Kudlenko, 1st Edition, London: Routledge, 2023, 236 pp. DOI <nowiki>https://doi.org/10.4324/9781003311454</nowiki>; eBook <nowiki>ISBN 9781003311454</nowiki>. * [https://www.amazon.com/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-XXI-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%96-%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%8F%D0%B9/dp/1915601398 Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй], укладальнікі Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклад з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024. === Навукова-даведачныя выданні (ў суаўтарстве) === * Земскія ўраднікі Полацкага ваяводства (другая палова XVI — першая палова XVII стст.) / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том I. Полацак, 2004. С.73-80. * Земскія ўраднікі Віцебскага ваяводства ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том II. Полацак, 2005. С. 51-61. * Земскія ўраднікі Менскага павета ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том III. Полацак, 2006. С.65-69. * [https://www.academia.edu/34051158/Герольд_Litherland_nr_17 Земскія ўраднікі Гарадзенскага павета ВКЛ (другая палова XVI — першая палова XVII ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230408095400/https://www.academia.edu/34051158/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_17 |date=8 красавіка 2023 }}. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. Год V. Горадня, 2006. № 1 (17). С. 98-109. * Милиция Беларуси. Документы и материалы (1917—2007 гг.) / Сост. К. И. Барвинок [и др.:]: под ред. канд. ист. наук, доц. К. И. Барвинка, доктора ист. наук, проф. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел; Академия МВД. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2007. * [https://www.academia.edu/2435892/Герольд_Litherland_nr_18 Земскія ўраднікі Ваўкавыскага павета (другая палова XVI — першая палова XVII стст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112173811/https://www.academia.edu/2435892/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_18 |date=12 студзеня 2021 }} / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. 2011. № 18. С.143-155. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Anrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/Content/140339 T. V: Ziemia połocka i województwo połockie. XIV—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryka Lulewicza}}, oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Andrzej Haratym, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], Andrej Radaman przy współpracy [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich Witala Hałubowicza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} i Przemysława P. Romaniuka. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2018. 305, [1] s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/publication/281586 T. VI: Ziemia nowogródzka i województwo nowogródzkie XV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2024. 524 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251774/edition/233383/content T. IX: Województwo mścisławskie. XVI—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. [[Анджэй Рахуба|Andrzeja Rachuby]], oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/270-tomasz-jaszczolt/ Tomasz Jaszczołt], Andrej Radaman, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Przemysław P. Romaniuk, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/131-adam-danilczyk/ Adam Danilczyk] i Andrzej Haratym. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2019. 262 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251773/edition/233372/content T. VIII: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2020. 405 s. === Вучэбная літаратура (у суаўтарстве) === * История органов внутренних дел Беларуси: хрестоматия] / Министерство внутренних дел Республики Беларусь, Академия МВД; сост. А. Ф. Вишневский [и ин.]. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2009. * История органов внутренних дел Беларуси: [курс лекций для вузов] / А. Ф. Вишневский [и др.] под ред. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел Республики Беларусь; Учреждение образования «Академия Министерства внутренних дел Республики Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2010. * История органов внутренних дел Беларуси: учеб. пособие для учреждений высшего образования] / А. В. Вениосов [и др.]; под общ. ред. В. А. Данилова, А. С. Жмуровского; учреждение образования «Акад. М-ва внутрен. дел Респ. Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2015. === Выбраныя навуковыя артыкулы і публікацыі крыніц === Паводле Google Scholar<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ&hl=ru Профіль Google Scholar]</ref>: {{кал|2}} * [https://www.academia.edu/122021195 Кіраванне соймікавамі пасяджэннямі ў Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. Беларус. дзярж. пед. ун-та ім. М. Танка. — 2002. — № 2(32). — С. 120—132. * [https://www.academia.edu/122019215 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. 2003. — Т.10, сш.1-2 (18-19). — С.163-174. * [https://www.academia.edu/122022189 Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага павета і праблема ўзнікнення каптуровых судоў у Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім ў час бескаралеўяў другой паловы XVI ст.] / А. Радаман // Вест. Акад. МВД Респ. Беларусь. — 2004. № 1 (7). — С. 132—136. * [https://www.academia.edu/122021455 Справа аб парушэнні ваўкавыскім старостай Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда і яе адлюстраванне ў дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі: дэкрэт Галоўнага Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкагапа справе аб парушэнні ваўкавыскім старостам Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда. 23 верасня 1589 г., Менск] / А. Радаман // Архіварыус: зб. навук.паведамл. і арт. Вып.2 / рэдкал.: А. К. Галубовіч (старш.) і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2004. — С.104-114 (Сер.: Гісторыя, архівазнаўства, крыніцазнаўства; Вып.2.). * [https://www.academia.edu/122021120 Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego — 21 marca 1600 r.] / A. Radaman, M. Ferenc // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — 2004. — T. MCCLXVII, zeszyt 131. — S. 89-107. * [https://www.academia.edu/122021766 Ухвалы соймікаў і шляхецкіх з’ездаў Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў сістэме нарматыўнага рэгулявання фінансавання соймавых паслоў у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. БДПУ. Сер. 2, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2005. — № 4 (46). — С.16-21. * [https://www.academia.edu/122019074 Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста] / А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. — 2005. — Т.12, сш.1-2 (22-23). — С.132-161. * [https://www.academia.edu/122021837 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на варшаўскі вальны сойм 1598 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. — 2005. — № 2. — С. 97-109. * [https://www.academia.edu/122020834 Uchwała sejmikowa powiatu nowogródzkiego z 1568 r. a system finansowania posłów sejmowych Wielkiego Księstwa Litewskiego] / A.Radaman // Litwa w epoce Wazów : prace ofiarowane H.Wisnerowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / Instytut Historii PAN im.T.Manteuffla; podred. W.Kriegseisena i A. Rachuby. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. — S. 145—156. * [https://www.academia.edu/122018322 Да праблемы вызначэння мяжы паміж Новагародскім і Пінскім паветамі Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Памяць стагоддзяў на карце Айчыны: зб. навук. прац у гонар 70-годдзя М. Ф. Спірыдонава / Нац.акад.навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. Р. А. Аляхновіч [i інш.]; рэдкал.: А. А. Каваленя (адказ.рэд.), А. І. Груша (адказ. сакр.) [і інш.]. Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 73-89. * [https://www.academia.edu/127384645 Інструкцыя шляхты Гарадзенскага павета паслам на Варшаўскі сойм 1572 г. з агульнаваяводскага сойміка Трокскага ваяводства, які адбыўся ў Самілішках 9 снежня 1571 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Гарадзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / рэд. А. Ф. Смаленчук, Н. У. Сліж. Гародня: [б.в.], 2009. — С. 246—251. * [https://www.academia.edu/122018135 Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565—1632] / A. Radaman // Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI—XVIII wieku / red. U. Augustyniak, A.B. Zakrzewski; Komisja Lituanistyczna przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historyczny Uiwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa: Neriton, 2010. — S. 55-103. * [https://www.academia.edu/122019652 Арганізацыя і склад полацкага земскага суда ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Герольд Litherland. — 2011. — № 18. — С.21-36. * [https://www.academia.edu/122019708 Попісавы экспедыцыйны з’езд і перадсоймавы соймік Новагародскага павета ў Капылі ў лютым 1596 г.] / А. Радаман // Капыль: гісторыя горада і рэгіёна (да 360-годдзя выдання прывілея на магдэбургскае права Капылю) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар, І. В. Соркіна; рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — С.185-210. * [https://www.academia.edu/122019977 Род Харытановічаў Вобрынскіх (Абрынскіх) уласнага герба «Харытон» у Новагародскім павеце ВКЛ у другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Карэліччына: людзі, падзеі, час: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, В. А. Максімовіч, А. Б. Доўнар; рэдкал. А. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2012. — С.50-63. * [https://www.academia.edu/122018259 Особенности российского администрирования и уголовного судопроизводства на территории Новогородского воеводства Великого Княжества Литовского, Русского и Жемайтского в 1657—1658 гг.] // Наследие российской государственности / Алтайская академия экономики и права; под ред. Ю. В. Анохина. Барнаул : Изд-во ААЭП, 2012. — С. 24-41. * [https://www.academia.edu/121931925 Іерархія ўраднікаў на сойміку Новагародскага павета Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны: гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. А. Скеп’ян, В. В. Даніловіч, А. Б. Доўнар, рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С.162-177. * [https://www.academia.edu/121931766 Новагародскі перадсоймавы соймік 19-21 студзеня 1598 г.] / А.Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны : гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права): зб.навук. арт./ Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. Скеп’ян, В. Даніловіч, А. Доўнар, рэдкал. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2013. — С. 139—162. * [https://www.academia.edu/121931666 Ухваленне мясцовых падаткаў на сойміках і шляхецкіх з’ездах Новагародскага ваяводства ВКЛ у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А.Радаман // Беларус. гіст. часоп. — 2013. — № 9. — С. 22-33. * [https://www.academia.edu/121930974 Патранальна-кліентальныя адносіны ў Новагародскім павеце і іх уплыў на палітыку і дзейнасць органаў шляхецкага самакіравання ў другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.) : зб. навук. прац / Установа "Музей "Замкавы комплекс «Мір»; рэд. А. М. Янушкевіч. — Мінск : Медысонт, 2014. — С. 252—294. * [https://www.academia.edu/122013379 Шляхта Новагародскага павета ў паспалітым рушэнні ВКЛ 1567 года] / А. Радаман, А. Янушкевіч // Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI—XVIII w.) / Instytut historii PAN, Polskie towarzystwo heraldyczne; red. S.Górzyński, M.Nagielski. — Warszawa: DiG, 2014. — S. 337—381. * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/13507 Павятовыя соймікі Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага напярэдадні кракаўскага ардынарнага сойма Рэчы Паспалітай абодвух народаў 1603 г.] / А.Радаман // Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура : зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 1 / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — С. 221—252 * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/13502/1/A_Radaman_Sistiematizacyja_prawa_WKL_i_wopros_poprawy_Trietjego_statuta_WKL.pdf Сістэматызацыя права ВКЛ і пытанне паправы Трэцяга статута ВКЛ на сойміках Новагародскага ваяводства ў 1587—1632 гг.] / А.Радаман // Журн. Белорус. гос. ун-та. История. — 2018. — № 2. — С. 21—31. * [https://miscellanea.uwb.edu.pl/article/download/677/588/1328 Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego] [Places of Debates of Dietines (Sejmiks) and Other Noble Assemblies of the Nowogródek Poviat] / A, Radaman // Miscellanea Historico-Iuridica, — 2022. — T, 21(1). — S. 75-115. * [http://hdl.handle.net/11320/16699 Miejsca obrad zjazdów szlacheckich I sejmików powiatu słonimskiego] / A, Radaman // Wobec sejmików. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI—XVIII wieku, red. M. Kupczewska, K.Łopatecki, Białystok, 2024.— S. 193—213. * [https://www.researchgate.net/publication/369253316 The Political Symbols and Concepts of Statehood in the Modern History of Belarus] / Andrej Kotljarchuk, Andrej Radaman, and Elena Sinitsyna // Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy, edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, and Anastasiia Kudlenko, Routledge 2023, p.&nbsp;3-15. * [https://www.academia.edu/121803032 Палітычныя сімвалы і трактоўка дзяржаўнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі] / Андрэй Катлярчук, Андрэй Радаман, Алена Сініцына // Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй, укладальніцы Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклаў з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024, с. 25-38. {{канец кал}} == Узнагароды і прэміі == * Памятны медаль «80 год міліцыі Беларусі». * Юбілейны медаль «90 год міліцыі Беларусі». * Памятны знак «70 год міліцыі Мінскай вобласці». * Нагрудны знак «За адзнаку». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. Минск : Белорусская наука, 2007, c. 312—313. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|РАДАМАН Андрэй Аляксандравіч}}, с. 200—201. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201031155234/http://history.by/be/radaman/ Профіль на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2018—2020)] * [https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html Профіль на сайце Універсітэта ў Беластоку] * [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X ORCID] * [https://uwb.academia.edu/AndrejRadaman Старонка на academia.edu] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радаман Андрэй Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі міліцыі (Беларусь)]] 0auukrl0yb4rojiqic0deufl5zyw0df 0 675316 5160145 4434052 2026-07-02T05:02:28Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ афармленне 5160145 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Лукаш Сапега''' ({{Lang-pl|Lukasz Sapieha}}; {{ВДП}}) — заможны шляхціц Кіеўшчыны часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == З шляхецкага роду [[Сапегі|Сапег]] герба «[[Ліс (герб)|Ліс]]». Пра пэўнае паходжанне Лукаша некаторы час трывала дыскусія. Некаторыя даследчыкі лічылі яго сынам Фёдара (Фрыдрыха) або [[Павел Сапега (ваявода новагародскі)|Паўла Сапегі]] і адпаведна ўнука [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сямёнавіча Сапегі]]. Урэшце, глыбейшыя даследаванні паказалі, што Лукаш быў сынам Міхаіла Іванавіча Сапегі і унукам віцебскага ваяводы [[Іван Багданавіч Сапега|Івана Багданавіча Сапегі]]. Не зрабіў значнай кар’еры, больш увагі надаваў развіццю маёнткаў. Паміж 1594 і 1597 гадамі ажаніўся з Соф’яй, дачкой ужо нябожчыка [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філона Кміты]]. У 1596 годзе становіцца [[Дваранін гаспадарскі|дваранінам гаспадарскім]]. Лукаш Сапега дапамог жонцы падзяліць родавую спадчыну з яе сястрой Багданой, жонкай князя [[Юрый Абрамавіч Друцкі-Горскі|Юрыя Друцкага-Горскага]], пасля смерці іх брата Лазара (што адбылося ў 1594 годзе). Як следства, жонцы дасталася чарнабыльская воласць. Пасля атрымаў тытул графа, аднак абставіны гэтага невядомыя. З пачатку 1600-х гадоў падпісваўся як граф на Чарнобылі. Таксама быў уладальнікам [[Тоўсты Ліс|Тоўстага Лісу]]. У 1613 годзе жонка Сапегі атрымала спадчыну па сястры, аўдавелай і бяздзетнай — {{нп3|Вяледніцкая воласць|Вяледніцкую воласць|uk|Веледницька волость}} і маёнткі [[Замыславычы|Замыславічы]], [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Макалевічы, [[Вэпрын|Вепрын]] (Сапега перайменаваў яго ў Лукашаў). Невядома пры якіх абставінах перайшоў да каталіцтва. Быў заснавальнікам касцёлаў, у тым ліку разам з жонкай заснаваў дамініканскі манастыр у Чарнобылі. У 1623 годзе прадаў [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]] роду Гойскіх. У 1624 годзе памірае жонка Сапегі, а ў 1625 годзе&nbsp;— адзіны сын Самойла. Пасля гэтага адпісаў [[Замыславычы|Замыславічы]] езуітам [[Вінніца|Вінніцы]], а астатнюю маёмасць завяшчаў сваяку [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]]. Памёр у 1626 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Boniecki A. Poczet rodów w Welkiem Księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku.&nbsp;— Warszawa, 1883.&nbsp;— S. 132 * Літвін Г. З народу руського. Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Пер. з польськ. Лесі Лисенко. -К.: ДУХ І ЛІТЕРА, 2016.&nbsp;— С. 372—373 * [http://www.sejm-wielki.pl/b/dw.17070%7C Łukasz Sapieha h. Lis]{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160305011742/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/sapiehowie01.html#B1 Sapiehowie (01)] {{Ref-pl}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сапега Лукаш}} [[Катэгорыя:Сапегі]] r8i0vg5f3tdzp8ml2u264a5q1wd0dmd 5160149 5160145 2026-07-02T05:05:27Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5160149 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Лукаш Сапега''' ({{Lang-pl|Lukasz Sapieha}}; {{ВДП}}) — заможны шляхціц Кіеўшчыны часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == З шляхецкага роду [[Сапегі|Сапег]] герба «[[Ліс (герб)|Ліс]]». Пра пэўнае паходжанне Лукаша некаторы час трывала дыскусія. Некаторыя даследчыкі лічылі яго сынам Фёдара (Фрыдрыха) або [[Павел Сапега (ваявода новагародскі)|Паўла Сапегі]] і адпаведна ўнука [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сямёнавіча Сапегі]]. Урэшце, глыбейшыя даследаванні паказалі, што Лукаш быў сынам Міхаіла Іванавіча Сапегі і унукам віцебскага ваяводы [[Іван Багданавіч Сапега|Івана Багданавіча Сапегі]]. Не зрабіў значнай кар’еры, больш увагі надаваў развіццю маёнткаў. Паміж 1594 і 1597 гадамі ажаніўся з Соф’яй, дачкой ужо нябожчыка [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філона Кміты]]. У 1596 годзе становіцца [[Дваранін гаспадарскі|дваранінам гаспадарскім]]. Лукаш Сапега дапамог жонцы падзяліць родавую спадчыну з яе сястрой Багданой, жонкай князя [[Юрый Абрамавіч Друцкі-Горскі|Юрыя Друцкага-Горскага]], пасля смерці іх брата Лазара (што адбылося ў 1594 годзе). Як следства, жонцы дасталася чарнабыльская воласць. Пасля атрымаў тытул графа, аднак абставіны гэтага невядомыя. З пачатку 1600-х гадоў падпісваўся як граф на Чарнобылі. Таксама быў уладальнікам [[Тоўсты Ліс|Тоўстага Лісу]]. У 1613 годзе жонка Сапегі атрымала спадчыну па сястры, аўдавелай і бяздзетнай — {{нп3|Вяледніцкая воласць|Вяледніцкую воласць|uk|Веледницька волость}} і маёнткі [[Замыславычы|Замыславічы]], [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Макалевічы, [[Вэпрын|Вепрын]] (Сапега перайменаваў яго ў Лукашаў). Невядома пры якіх абставінах перайшоў да каталіцтва. Быў заснавальнікам касцёлаў, у тым ліку разам з жонкай заснаваў дамініканскі манастыр у Чарнобылі. У 1623 годзе прадаў [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]] роду Гойскіх. У 1624 годзе памірае жонка Сапегі, а ў 1625 годзе&nbsp;— адзіны сын Самойла. Пасля гэтага адпісаў [[Замыславычы|Замыславічы]] езуітам [[Вінніца|Вінніцы]], а астатнюю маёмасць завяшчаў сваяку [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]]. Памёр у 1626 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Boniecki A.'' Poczet rodów w Welkiem Księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku.&nbsp;— Warszawa, 1883.&nbsp;— S. 132 * ''Літвін Г.'' З народу руського. Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Пер. з польськ. Лесі Лисенко. -К.: ДУХ І ЛІТЕРА, 2016.&nbsp;— С. 372—373 == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160305011742/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/sapiehowie01.html#B1 Sapiehowie (01)] {{Ref-pl}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сапега Лукаш}} [[Катэгорыя:Сапегі]] bx4twowx1ij6jnba6raudwzumx50fsj 5160152 5160149 2026-07-02T05:19:04Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5160152 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Лукаш Сапега''' ({{Lang-pl|Lukasz Sapieha}}; {{ВДП}}) — заможны шляхціц Кіеўшчыны часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == З шляхецкага роду [[Сапегі|Сапег]] герба «[[Ліс (герб)|Ліс]]». Пра пэўнае паходжанне Лукаша некаторы час трывала дыскусія. Некаторыя даследчыкі лічылі яго сынам Фёдара (Фрыдрыха) або [[Павел Сапега (ваявода новагародскі)|Паўла Сапегі]] і адпаведна ўнука [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сямёнавіча Сапегі]]. Урэшце, глыбейшыя даследаванні паказалі, што Лукаш быў сынам Міхаіла Іванавіча Сапегі і унукам віцебскага ваяводы [[Іван Багданавіч Сапега|Івана Багданавіча Сапегі]]. Не зрабіў значнай кар’еры, больш увагі надаваў развіццю маёнткаў. Паміж 1594 і 1597 гадамі ажаніўся з Соф’яй, дачкой ужо нябожчыка [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філона Кміты]]. У 1596 годзе становіцца [[Дваранін гаспадарскі|дваранінам гаспадарскім]]. Лукаш Сапега дапамог жонцы падзяліць родавую спадчыну з яе сястрой Багданой, жонкай князя [[Юрый Абрамавіч Друцкі-Горскі|Юрыя Друцкага-Горскага]], пасля смерці іх брата Лазара ў 1594 годзе. Жонцы дасталася Чарнабыльская воласць. Пазней Лукаш Сапега атрымаў тытул графа, аднак абставіны гэтага невядомыя. З пачатку 1600-х гадоў пісаўся як граф на Чарнобылі. Таксама быў уладальнікам [[Тоўсты Ліс|Тоўстага Лісу]]. У 1613 годзе жонка Сапегі атрымала спадчыну па сястры, аўдавелай і бяздзетнай — {{нп3|Вяледніцкая воласць|Вяледніцкую воласць|uk|Веледницька волость}} і маёнткі [[Замыславычы|Замыславічы]], [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Макалевічы, [[Вэпрын|Вепрын]] (Сапега перайменаваў яго ў Лукашаў). Невядома пры якіх абставінах перайшоў да каталіцтва. Быў заснавальнікам касцёлаў, у тым ліку разам з жонкай заснаваў дамініканскі манастыр у Чарнобылі. У 1623 годзе прадаў [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]] Гойскім. У 1624 годзе памёрла жонка, а ў 1625 годз — адзіны сын Самойла. Пасля гэтага адпісаў [[Замыславычы|Замыславічы]] езуітам [[Вінніца|Вінніцы]], а астатнюю маёмасць завяшчаў сваяку [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]]. Памёр у 1626 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Boniecki A.'' Poczet rodów w Welkiem Księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku.&nbsp;— Warszawa, 1883.&nbsp;— S. 132 * ''Літвін Г.'' З народу руського. Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Пер. з польськ. Лесі Лисенко. -К.: ДУХ І ЛІТЕРА, 2016.&nbsp;— С. 372—373 == Спасылкі == * {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сапега Лукаш}} [[Катэгорыя:Сапегі]] 98oxse21f1yh7tmoxbiycy0dz8u81fo 5160168 5160152 2026-07-02T06:22:42Z M.L.Bot 261 5160168 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Лукаш Сапега''' ({{Lang-pl|Lukasz Sapieha}}; {{ВДП}}) — заможны шляхціц Кіеўшчыны часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == З шляхецкага роду [[Сапегі|Сапег]] герба «[[Ліс (герб)|Ліс]]». Пра пэўнае паходжанне Лукаша некаторы час трывала дыскусія. Некаторыя даследчыкі лічылі яго сынам Фёдара (Фрыдрыха) або [[Павел Сапега (ваявода новагародскі)|Паўла Сапегі]] і адпаведна ўнука [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сямёнавіча Сапегі]]. Урэшце, глыбейшыя даследаванні паказалі, што Лукаш быў сынам Міхаіла Іванавіча Сапегі і унукам віцебскага ваяводы [[Іван Багданавіч Сапега|Івана Багданавіча Сапегі]]. Не зрабіў значнай кар’еры, больш увагі надаваў развіццю маёнткаў. Паміж 1594 і 1597 гадамі ажаніўся з Соф’яй, дачкой ужо нябожчыка [[Філон Кміта-Чарнабыльскі|Філона Кміты]]. Лукаш Сапега дапамог жонцы падзяліць родавую спадчыну з яе сястрой Багданой, жонкай князя [[Юрый Абрамавіч Друцкі-Горскі|Юрыя Друцкага-Горскага]], пасля смерці іх брата Лазара ў 1595 годзе. Жонцы дасталася Чарнабыльская воласць. У 1596 годзе стаў [[Дваранін гаспадарскі|дваранінам гаспадарскім]]. Пазней Лукаш Сапега атрымаў тытул графа, аднак абставіны гэтага невядомыя. З пачатку 1600-х гадоў пісаўся як граф на Чарнобылі. Таксама быў уладальнікам [[Тоўсты Ліс|Тоўстага Лісу]]. У 1613 годзе жонка Сапегі атрымала спадчыну па сястры, аўдавелай і бяздзетнай — {{нп3|Вяледніцкая воласць|Вяледніцкую воласць|uk|Веледницька волость}} і маёнткі [[Замыславычы|Замыславічы]], [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Макалевічы, [[Вэпрын|Вепрын]] (Сапега перайменаваў яго ў Лукашаў). Невядома пры якіх абставінах перайшоў да каталіцтва. Быў заснавальнікам касцёлаў, у тым ліку разам з жонкай заснаваў дамініканскі манастыр у Чарнобылі. У 1623 годзе прадаў [[Ракытнэ (Оўруцкі раён)|Ракітна]] Гойскім. У 1624 годзе памёрла жонка, а ў 1625 годз — адзіны сын Самойла. Пасля гэтага адпісаў [[Замыславычы|Замыславічы]] езуітам [[Вінніца|Вінніцы]], а астатнюю маёмасць завяшчаў сваяку [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]]. Памёр у 1626 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Boniecki A.'' Poczet rodów w Welkiem Księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku.&nbsp;— Warszawa, 1883.&nbsp;— S. 132 * ''Літвін Г.'' З народу руського. Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Пер. з польськ. Лесі Лисенко. -К.: ДУХ І ЛІТЕРА, 2016.&nbsp;— С. 372—373 == Спасылкі == * {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сапега Лукаш}} [[Катэгорыя:Сапегі]] csk1y87b5b3javkuh4vsndpb691l6sg 0 676407 5160077 4660988 2026-07-01T21:20:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160077 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Езекііль Ісаакавіч Ры́ўлін'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{ДН|1|12|1901}}, [[Віцебск]] — {{ДС|7|5|1978}}, [[Алма-Ата]]) — [[гісторык]], [[педагог]] і [[публіцыст]], акадэмік [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]] (1931), [[прафесар]] (1931). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Віцебск]]у. Скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт імя Я. М. Свярдлова]] ў 1923 годзе і [[Інстытут чырвонай прафесуры]] ў 1924 годзе. З 1927 года працаваў у [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]. Займаў пасаду дацэнта кафедры гісторыі Захаду, з 1928 года — прарэктар. З 1929 года намеснік [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісара асветы БССР]]. У 1931—1933 гадах загадчык сектара навукі і культуры [[ЦК КП(б)Б]], дырэктар Інстытута аспірантуры [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]] і адначасова выкладчык Камуністычнага ўніверсітэта БССР. 6 сакавіка 1933 года быў арыштаваны «за антысавецкую прапаганду і трацкізм». Пастановай [[Асобая нарада пры НКУС СССР|Асобай нарады пры НКУС СССР]] ад 9 ліпеня 1933 года прыгавораны да 3 гадоў турмы. Прыгавор быў заменены высылкай на 3 гады ў [[Казахстан]]. У 1933—1957 гадах выкладаў у Кызылардынскім настаўніцкім інстытуце. 9 мая 1956 года быў рэабілітаваны і з 1958 года займаў пасаду загадчыка кафедры методыкі выкладання рускай мовы і літаратуры. У 1963—1971 гадах выкладаў у [[Казахскі нацыянальны педагагічны ўніверсітэт імя Абая|Казахскім педагагічным інстытуце]] ў [[Алматы|Алма-Аце]]. Памёр 7 мая 1978 года. == Навуковая дзейнасць == Займаўся даследаваннем германскага сацыял-дэмакратычнага руху, методыкай выкладання рускай мовы і літаратуры ў казахскіх нацыянальных школах і інш. Аўтар больш за 10 навуковых прац, у тым ліку [[Манаграфія|манаграфіі]] і [[падручнік]]а<ref name="ЦА">[https://centrasia.org/person2.php?st=1370639055 РИВЛИН Езекииль (Евгений) Исаакович // ЦентрАзия] {{ref-ru}}</ref>. Сярод апублікаванага * Борьба течений в Германское социал-демократии // Под знаменем марксизма. — М., 1926. — № 11; * История германской социал-демократии. — Мн., 1928; * Аграрная дискуссия в Германской социал-демократической партии. — Мн., 1929. == Узнагароды == Узнагароджаны «[[Знак Пашаны]]» (1961), медалямі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рыўлін Езекііль Ісакавіч|[[Віктар Аляксандравіч Астрога|Астрога В. А.]]|523}} * [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf Возвращённые имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталинских репрессий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} / Сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; Под ред. А. С. Махнача. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1992. — С. 93. — 120 с.: ил. — 1000 экз. {{ref-ru}} — ISBN 5-343-01246-9. == Спасылкі == * ''[[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Маракоў Л. У.]]'' [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19764 РЫЎЛІН Езекііль Ісаакавіч // Репрессированные литераторы, учёные, работники образования, общественные и культурные деятели Беларуси, 1794—1991. — Т. I—III. — Т. II.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417090105/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19764 |date=17 красавіка 2021 }} * [http://vlib.by/PRIDVINIE-11/PERSONS/Riylin_EI.htm Рыўлін Езекііль Ісакавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417090040/http://vlib.by/PRIDVINIE-11/PERSONS/Riylin_EI.htm |date=17 красавіка 2021 }} // Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна. * [https://centrasia.org/person2.php?st=1370639055 РИВЛИН Езекииль (Евгений) Исаакович // ЦентрАзия] {{ref-ru}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/60508/rivlin-ezekiil-isaakovich/ Езекііль Ісакавіч Рыўлін] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рыўлін Езекііль Ісаакавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Алматы]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] fkioniyjib9sj7plq4okbg2jk0dc5au 0 680916 5160099 4698682 2026-07-02T01:44:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160099 wikitext text/x-wiki {{Святы |шырыня = |пол = мужчынскі |імя святога = Жазэ ды Аншыета |выява = Oscar Pereira da Silva - Retrato de Anchieta, Acervo do Museu Paulista da USP.jpg |памер выявы = 220px |тып(колер) = хрысціянскі |арыгінальнае імя = José de Anchieta |Месца смерці = }} '''Хасэ дэ Анчыета''' ({{lang-es|José de Anchieta}}), '''Жазэ́ ды Аншые́та''' ({{lang-pt|José de Anchieta}}; [[19 сакавіка]] [[1534]], [[Сан-Крыстобаль-дэ-ла-Лагуна]] — [[9 чэрвеня]] [[1597]], [[Аншыета|Рэрытыба]]) — [[езуіт|езуіцкі]] місіянер [[іспанцы|іспанска]]-[[Канарскія астравы|канарскага]]<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/anchieta-jose-de-1534-1597 Anchieta, José de (1534—1597)]</ref><ref>[https://www.jesuit.org.sg/june-joseph-anchieta-sj/ June 9th — Blessed Blessed Joseph Anchieta, SJ]</ref> паходжання ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], святы [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкай Царквы]]. Кананізаваны 3 красавіка 2014 года. Дзень шанавання — 9 чэрвеня. == Біяграфія == Жазэ ды Аншыета нарадзіўся ў [[Сан-Крыстобаль-дэ-ла-Лагуна]] на востраве [[Тэнэрыфэ]] ([[Канарскія астравы]], [[Іспанія]]) у сям’і Хуана Лопеса дэ Анчыеты і Менсіі Дыяс Клавіха. Хуан Лопес быў [[баскі|баскам]], перасяліўся на востраў пасля няўдалага паўстання супраць [[Карл V Габсбург|Карла V]]. Менсія Дыяс была дачкой хрышчонага [[яўрэі|яўрэя]] з [[Кастылія|Кастыліі]]. У 14 гадоў Жазэ пераехаў у [[Партугалія|Партугалію]] для навучання ў [[Каімбрскі ўніверсітэт|Каімбрскім ўніверсітэце]]. У 1551 годзе прыняты ў [[езуіты|ордэн езуітаў]]. З прычыны [[туберкулёз]]у костак стан яго здароўя пагоршыўся. Таму ў 1553 годзе яго накіравалі ў [[Бразілія|Бразілію]], дзе разам з іншымі 12 місіянерамі ён заснаваў паселішча [[Сан-Паўлу]], дзе займаўся хрысціянізацыяй [[індзейцы|індзейцаў]] [[тупі]], вывучаў іх мову. У 1555 годзе частка індзейцаў усходу Бразіліі паўстала супраць партугальцаў і перайшла на бок [[французы|французскіх]] каланістаў-[[гугеноты|гугенотаў]]. Жазэ ды Аншыета ўдзельнічаў у ваенных дзеяннях супраць французаў, вёў перамовы з індзейскімі правадырамі, каля 3 месяцаў заставаўся сярод іх як пасол. Склаў план каланізацыі Бразіліі, які прадугледжваў вылучэнне часткі зямель для індзейскіх місіянерскіх вёсак. У 1574 годзе план ухвалены каралём. Пасля заканчэння вайны ў 1570 годзе Жазэ выкладаў у езуіцкім калегіуме ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. У 1577—1591 гадах узначальваў езуіцкую місію ў [[Аншыета|Рэрытыбе]], дзе працягваў вывучэнне індзейскай культуры і прыроды Бразіліі. Памёр 9 чэрвеня 1597 года пасля працяглай хваробы. == Шанаванне == [[Файл:Benedito Calixto - Evangelho nas Selvas, 1893 (ost, 58,5 x 70 cm - Padre Anchieta).jpg|thumb|170 px|left|Жазэ ды Аншыета і ягуар. Малюнак 1893 года.]] Нягледзячы на сталыя праблемы са здароўем, Жазэ ды Аншыета шмат вандраваў па [[Бразілія|Бразіліі]], пры гэтым лічыўся «бацькам беднякоў, лекарам хворых і пацярпелых, дарадцам губернатараў, але, перш за ўсё, сябрам і абаронцам [[індзейцы|індзейцаў]] у іх вёсках»<ref>[https://www.jesuits.global/saint-blessed/saint-jose-de-anchieta/ Saint José de Anchieta — The Society of Jesus]</ref>. Яму прыпісваліся цуды лекавання, уменне паднімацца ў паветра падчас пропаведзяў для [[тупі]]. Аднойчы з дапамогай божага слова ён нібы абараніўся ад [[ягуар]]а. Пасля смерці грабніцу Жазэ наведвалі тыя, хто хацеў абараніцца ад дзікіх звяроў. Часам яго называюць апосталам і бацькам хрысціян Бразіліі. 22 чэрвеня 1980 года [[Беатыфікацыя|беатыфікаваны]] Папам [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]]. 3 красавіка 2014 года [[Кананізацыя|кананізаваны]] Папам [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыскам]]. Святы Жазэ ды Аншыета глыбока шануецца ў Бразіліі і на [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]]. == Літаратурная спадчына == Жазэ ды Аншыета пакінуў багатую эпісталярную спадчыну<ref>[http://www.missiologia.org.br/wp-content/uploads/cms_artigos_pdf_101.pdf JOSÉ DE ANCHIETA: CARTAS, INFORMAÇÕES, FRAGMENTOS HISTÓRICOS E SERMÕES]</ref><ref>[http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/731/731 UNA CARTA INÉDITA DEL APÓSTOL DEL BRASIL, BEATO JOSÉ DE ANCHIETA, AL REY FELIPE II]</ref>, у тым ліку нататкі пра [[гісторыя|гістарычныя]] падзеі, [[індзейцы|індзейскую]] культуру і прыроду [[Бразілія|Бразіліі]]. Таксама ён аўтар [[тэатр]]альных відовішчаў, [[рэлігія|рэлігійных]] вершаў ''Poema à Virgem'' і паэмы ''De Beata Virgine Dei Matre Maria'' у стылі [[барока]]. Апублікаваныя пры жыцці працы: * ''De gestis Mendi de Saa'', [[Каімбра]], 1563 — паэма пра змаганне [[Партугалія|партугальцаў]] супраць [[Францыя|французаў]] у [[Бразілія|Бразіліі]] * ''Arte de Gramática da Língua mais Usada na Costa do Brasil'', Каімбра, 1595 — першая [[граматыка]] і [[слоўнік]] мовы [[тупі]] Лісты і творы пісаў на [[Лацінская мова|лацінскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[Партугальская мова|партугальскай]] мовах і мове [[тупі]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Leal, A.H.'' [https://www2.senado.leg.br/bdsf/bitstream/handle/id/562749/000939574_Apontamentos_historia_jesuitas_Brasil.pdf Apontamentos para a história dos jesuítas no Brasil] — Brasília: Senado Federal, Conselho Editorial, 2012 ISBN 978-85-7018-410-8 == Спасылкі == {{commons|José de Anchieta}} * [https://catholic.by/3/news/vatican/2793-dzesyats-kananizatsyj-i-chatyrnatstsats-beatyfikatsyj-u-2016-godze Дзесяць кананізацый і чатырнаццаць беатыфікацый у 2016 годзе] * [http://dbe.rah.es/biografias/7261/san-jose-de-anchieta San José de Anchieta — Real Academia de la Historia]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.isladetenerifevivela.com/2012/05/jose-de-anchieta-la-laguna-tenerfe-1534.html José de Anchieta — Isla de Tenerife Vívela] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аншыета Жазэ ды}} [[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Канарскіх астравах]] [[Катэгорыя:Святыя Бразіліі]] [[Катэгорыя:Святыя Іспаніі]] [[Катэгорыя:Вучоныя-езуіты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-святары]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Бразіліі]] [[Катэгорыя:Іспанамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Партугаламоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Эспірыту-Санту]] nwh150nigmd39tn4uv2mx0wnpaq9hxq 10 681925 5160110 5146516 2026-07-02T02:42:03Z StarDeg 16311 5160110 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэмія «Залатая пальмавая галіна» |загаловак = Прэмія «'''[[Залатая пальмавая галіна]]'''» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стыль = |клас_спісаў = hlist |выява = |загаловак1 = 1939—1954¹ |спіс1 = * [[Юніян Пасіфік (фільм)|Юніян Пасіфік]] <small>(1939)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(1940—1945)</small> * [[Вялікі пералом (фільм)|Вялікі пералом]] / [[Людзі без крылаў (фільм, 1946)|Людзі без крылаў]] / [[Апошні шанс (фільм, 1945)|Апошні шанс]] / [[Цкаванне (фільм, 1944)|Цкаванне]] / [[Марыя Кандзеларыя]] / [[Рым — адкрыты горад]] / [[Горад у даліне (фільм, 1946)|Горад у даліне]] / [[Кароткая сустрэча (фільм, 1945)|Кароткая сустрэча]] / [[Пастаральная сімфонія (фільм)|Пастаральная сімфонія]] / [[Згублены ўікэнд (фільм)|Згублены ўікэнд]] / [[Чырвоныя лугі]] <small>(1946)</small> * [[Вар’яцтвы Зігфілда (фільм)|Вар’яцтвы Зігфілда]] / [[Антуан і Антуанета]] / [[Дамба (мультфільм)|Дамба]] / [[Перакрыжаваны агонь (фільм, 1947)|Перакрыжаваны агонь]] / [[Праклятыя (фільм, 1947)|Праклятыя]] <small>(1947)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(1948)</small> * [[Трэці чалавек]] <small>(1949)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(1950)</small> * [[Фрэкен Юлія (фільм, 1951)|Фрэкен Юлія]] / [[Цуда ў Мілане]] <small>(1951)</small> * [[Атэла (фільм, 1951)|Атэла]] / [[Два грошы надзеі]] <small>(1952)</small> * [[Плата за страх]] <small>(1953)</small> * [[Брамы пекла (фільм)|Брамы пекла]] <small>(1954)</small> |загаловак2 = 1955—1963 |спіс2 = * [[Марці (фільм)|Марці]] <small>(1955)</small> * [[Свет маўчання]] <small>(1956)</small> * [[Сяброўскае ўгаворванне (фільм, 1956)|Сяброўскае ўгаворванне]] <small>(1957)</small> * [[Ляцяць жураўлі]] <small>(1958)</small> * [[Чорны Арфей]] <small>(1959)</small> * [[Салодкае жыццё]] <small>(1960)</small> * [[Такая доўгая адсутнасць]] / [[Вірыдыяна]] <small>(1961)</small> * [[Выканаўца зароку]] <small>(1962)</small> * [[Леапард (фільм)|Леапард]] <small>(1963)</small> |загаловак3 = 1964—1974¹ |спіс3 = * [[Шэрбурскія парасоны]] <small>(1964)</small> * [[Спрыт… і як яго набыць]] <small>(1965)</small> * [[Мужчына і жанчына]] / [[Дамы і спадары]] <small>(1966)</small> * [[Фотапавелічэнне]] <small>(1967)</small> * Фестываль быў перарваны <small>(1968)</small> * [[Калі....]] <small>(1969)</small> * [[МЭШ (фільм)|Ваенна-палявы шпіталь]] <small>(1970)</small> * [[Пасрэднік (фільм, 1971)|Пасрэднік]] <small>(1971)</small> * [[Працоўны клас ідзе ў рай]] / [[Справа Матэі]] <small>(1972)</small> * [[Наёмны працаўнік]] / [[Пудзіла (фільм, 1973)|Пудзіла]] <small>(1973)</small> * [[Размова (фільм)|Размова]] <small>(1974)</small> |загаловак4 = 1975—цяпер |спіс4 = * [[Хроніка вогненных гадоў]] <small>(1975)</small> * [[Таксіст (фільм, 1976)|Таксіст]] <small>(1976)</small> * [[Бацька-гаспадар]] <small>(1977)</small> * [[Дрэва для чаравікаў]] <small>(1978)</small> * [[Апакаліпсіс сёння]] / [[Бляшаны барабан (фільм)|Бляшаны барабан]] <small>(1979)</small> * [[Увесь гэты джаз (фільм)|Увесь гэты джаз]] / [[Цень воіна]] <small>(1980)</small> * [[Чалавек з жалеза]] <small>(1981)</small> * [[Зніклы без вестак (фільм, 1982)|Зніклы без вестак]] / [[Дарога (фільм, 1982)|Дарога]] <small>(1982)</small> * [[Легенда пра Нараяму (фільм, 1983)|Легенда пра Нараяму]] <small>(1983)</small> * [[Парыж, Тэхас]] <small>(1984)</small> * [[Тата ў камандзіроўцы]] <small>(1985)</small> * [[Місія (фільм, 1986)|Місія]] <small>(1986)</small> * [[Пад сонцам Сатаны]] <small>(1987)</small> * [[Пеле Заваёўнік]] <small>(1988)</small> * [[Секс, хлусня і відэа]] <small>(1989)</small> * [[Дзікія сэрцам (фільм)|Дзікія сэрцам]] <small>(1990)</small> * [[Бартан Фінк]] <small>(1991)</small> * [[Добрыя намеры (фільм, 1992)|Добрыя намеры]] <small>(1992)</small> * [[Бывай, мая наложніца]] / [[Піяніна (фільм)|Піяніна]] <small>(1993)</small> * [[Крымінальнае чытво]] <small>(1994)</small> * [[Андэграўнд (фільм, 1995)|Андэграўнд]] <small>(1995)</small> * [[Таямніцы і хлусня]] <small>(1996)</small> * [[Смак вішні]] / [[Вугор (фільм)|Вугор]] <small>(1997)</small> * [[Вечнасць і адзін дзень (фільм, 1998)|Вечнасць і адзін дзень]] <small>(1998)</small> * [[Разета (фільм)|Разета]] <small>(1999)</small> * [[Танцорка ў цемры]] <small>(2000)</small> * [[Пакой сына]] <small>(2001)</small> * [[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]] <small>(2002)</small> * [[Слон (фільм, 2003)|Слон]] <small>(2003)</small> * [[Фарэнгейт 9/11]] <small>(2004)</small> * [[Дзіця (фільм, 2005)|Дзіця]] <small>(2005)</small> * [[Вецер, што калыша ячмень]] <small>(2006)</small> * [[4 месяцы, 3 тыдні і 2 дні]] <small>(2007)</small> * [[Між сцен]] <small>(2008)</small> * [[Белая стужка (фільм)|Белая стужка]] <small>(2009)</small> * [[Дзядзька Бунмі, які памятае свае мінулыя жыцці]] <small>(2010)</small> * [[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]] <small>(2011)</small> * [[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]] <small>(2012)</small> * [[Жыццё Адэль]] <small>(2013)</small> * [[Зімняя спячка (фільм)|Зімняя спячка]] <small>(2014)</small> * [[Дыпан]] <small>(2015)</small> * [[Я, Дэніэл Блэйк]] <small>(2016)</small> * [[Квадрат (фільм, 2017)|Квадрат]] <small>(2017)</small> * [[Крамныя зладзеі]] <small>(2018)</small> * [[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]] <small>(2019)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(2020)</small> * [[Тытан (фільм, 2021)|Тытан]] <small>(2021)</small> * [[Трыкутнік смутку]] <small>(2022)</small> * [[Анатомія падзення]] <small>(2023)</small> * [[Анора]] <small>(2024)</small> * [[Чыстая выпадковасць]] <small>(2025)</small> * [[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]] <small>(2026)</small> |унізе = <div>¹&nbsp;У 1939—1954 і 1964—1974 гадах узнагарода насіла назву «Гран-пры міжнароднага кінафестывалю». }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Канскі кінафестываль|Залатая пальмавая галіна]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінапрэміі|Залатая пальмавая галіна]] </noinclude> q79ilcd1s2coym03duavh88g0aazf3l 0 685728 5160239 5032200 2026-07-02T11:08:00Z MocnyDuham 99818 выдалена [[Катэгорыя:Знакамітыя жывёлы]]; дададзена [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160239 wikitext text/x-wiki {{Знакамітая жывёла |Від=[[Каракал]] |Месца нараджэння={{сцяг|Украіна}} [[Кіеў]], [[Украіна]] |Краіна = {{сцягафікацыя|Расія}} |Дата нараджэння={{Нарадзіўся|21|12|2017|1}} |Пол=мужчынскі |Імя пры нараджэнні=Гоша |Іншыя імёны=Шлёпа, Вялікі рускі кот; Флопа, Вялікі Флопа |Імя=Вялікі Шлёпа |Гаспадар=Андрэй і Ялена Бондаравы}} '''Вялікі Шлёпа''' (ад {{Lang-ru|«шлёпать»}}; таксама вядомы як проста '''Шлёпа''' або '''Вялікі рускі кот'''<ref>{{Cite web|url=https://www.amic.ru/news/485369/|title=Знакомьтесь, Шлепа, большой русский кот: как домашний каракал покорил соцсети|website=ИА «Амител»|date=2021-07-02|subtitle=Коту (на самом деле каракалу) Шлепе посвящают тысячи забавных и даже абсурдных мемов»|accessdate=2021-07-02|archive-date=2021-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702030557/https://www.amic.ru/news/485369/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://medialeaks.ru/2605mlv-trnd-bigfloppa/|title=Шлёпа — уже не большой русский кот. Теперь он — леди Димитреску и певец «Евровидения» (спасибо мемам)|author=Виктория Молчанова|website=Medialeaks|date=2021-05-26|accessdate=2021-06-09|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606064606/https://medialeaks.ru/2605mlv-trnd-bigfloppa/|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://medialeaks.ru/2105mlv-trnd-husbick/|title=«Мам, смотри, это Хасбик». Родительницы оценивают дагестанского блогера, и виноват в этом Большой Шлёпа|website=Medialeaks|date=2021-05-21|accessdate=2021-06-09|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606194054/https://medialeaks.ru/2105mlv-trnd-husbick/|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://tjournal.ru/internet/383876-mam-smotri-eto-shlepa-bolshoy-russkiy-kot-v-socsetyah-znakomyat-roditeley-s-memom-pro-karakala-i-delyatsya-reakciey|title=«Мам, смотри, это Шлёпа, большой русский кот»: в соцсетях знакомят родителей с мемом про каракала — и делятся реакцией|author=Женя Кузьмин|website=[[TJournal]]|date=2021-05-20|accessdate=2021-06-09|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606193954/https://tjournal.ru/internet/383876-mam-smotri-eto-shlepa-bolshoy-russkiy-kot-v-socsetyah-znakomyat-roditeley-s-memom-pro-karakala-i-delyatsya-reakciey|url-status=live}}</ref>) — серыя [[інтэрнэт-мем]]аў з [[каракал]]ам па імяні Гоша<ref>{{Cite web|url=https://clips.catersnews.com/#/clip/3265321|title=Family Live with Wild Caracal Cat|website=Caters News Agency|accessdate=2021-07-08|date=2019-05-30|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185311/https://clips.catersnews.com/#/clip/3265321|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twizz.ru/mama-eto-shlyopa-bolshoj-russkij-kot-489209/|title=«Мама, это Шлёпа, большой русский кот»: как каракал стал героем соцсетей и почему его фото шлют родственникам|website=Twizz|accessdate=2021-06-15|date=2021-05-27|author=Раиса Анушкина|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614233253/https://twizz.ru/mama-eto-shlyopa-bolshoj-russkij-kot-489209/|url-status=live}}</ref><ref name="tj interview2">{{Cite web|lang=ru|url=https://tjournal.ru/internet/252405-bolshomu-shlepe-ispolnilos-tri-goda-evolyuciya-postironichnyh-memov-pro-karakala-i-intervyu-s-ego-vladelcami|title=Большому Шлёпе исполнилось три года: эволюция постироничных мемов про каракала и интервью с его владельцами|author=Даша Лайзаренко|website=[[TJournal]]|date=2020-12-26|accessdate=2021-06-09|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428214649/https://tjournal.ru/internet/252405-bolshomu-shlepe-ispolnilos-tri-goda-evolyuciya-postironichnyh-memov-pro-karakala-i-intervyu-s-ego-vladelcami|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://prmira.ru/article/mam-smotri-eto-shlyopa-my-pokazali-roditelyam-mem-pro-bolshogo-russkogo-kota-i-vot-kak-oni-reagiruyut/|title=«Мам, смотри, это Шлёпа»: мы показали родителям мем про большого русского кота — и вот как они реагируют :)|date=2021-05-23|author=Алёна Аракчеева|website=Проспект Мира|accessdate=2021-06-09|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606064601/https://prmira.ru/article/mam-smotri-eto-shlyopa-my-pokazali-roditelyam-mem-pro-bolshogo-russkogo-kota-i-vot-kak-oni-reagiruyut/|url-status=live}}</ref>. У [[Англійская мова|англамоўным]] сегменце Інтэрнэта вядомы як '''Флопа''' ({{Lang-en|Floppa}})'''<ref>{{Cite web|lang=id|url=https://prbandungraya.pikiran-rakyat.com/pendidikan/pr-26932772/mengenal-caracal-kucing-besar-yang-sering-dijadikan-meme-floppa-dan-zabloing|title=Mengenal Caracal, Kucing Besar yang Sering Dijadikan Meme ‘Floppa’ dan ‘Zabloing’|author=Najla Firdaus|website=Pikiran Rakyat|date=2020-11-09|accessdate=2021-06-26|archive-date=2021-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627053948/https://prbandungraya.pikiran-rakyat.com/pendidikan/pr-26932772/mengenal-caracal-kucing-besar-yang-sering-dijadikan-meme-floppa-dan-zabloing|url-status=live}}</ref>''' або '''Вялікі Флопа''' ({{Lang-en|Big Floppa}})<ref name=":0">{{Cite web|lang=pt|url=https://petepop.ig.com.br/conheca-big-floppa-o-gato-que-virou-a-grande-estrela-dos-memes-na-internet/|title=Conheça Big Floppa, o gato que virou a grande estrela dos memes na internet|website=Pet é pop|accessdate=2021-06-09|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609055052/https://petepop.ig.com.br/conheca-big-floppa-o-gato-que-virou-a-grande-estrela-dos-memes-na-internet/|url-status=live}}</ref>. == Кот == Сапраўдная мянушка каракала — Гоша. Ён нарадзіўся 21 снежня 2017 года ў [[кіеў]]скім кашачым гадавальніку. Ва ўзросце чатырох месяцаў яго набыла сям’я Бондаравых — Андрэй і Ялена — з [[Масква|Масквы]]<ref name=":0" />. У снежні 2019 года ўладальнікі каракала апублікавалі ў сваім [[Instagram|Інстаграме]] здымак, дзе ён ляжыць на падаконніку разам з іншым катом — Жорам<ref name=":1">{{Cite web|url=https://ru.rbth.com/watch/1513-kot-mem-big-floppa|title=Кто же на самом деле этот кот Шлепа, самый популярный котомем?|author=Виктория Рябикова|website=[[Russia Beyond]]|date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606193947/https://ru.rbth.com/watch/1513-kot-mem-big-floppa|archive-date=2021-06-06|accessdate=2021-06-09|url-status=live}}</ref>. Гэты здымак у будучыні стаўся першым шаблонам для мемаў з каракалам. Гоша важыць блізу 30 кілаграмаў<ref name="дождь">{{Cite web|url=https://tvrain.ru/teleshow/utro_na_dozhde/zhizn_so_shlepoj-532944/|title=Жизнь со Шлепой: хозяйка кота-мема — о том, как к питомцу пришла популярность и о ее последствиях|date=2021-06-30|website=[[Дождь (телеканал)|Дождь]]|access-date=2021-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210702030855/https://tvrain.ru/teleshow/utro_na_dozhde/zhizn_so_shlepoj-532944/|archivedate=2021-07-02}}</ref>, харчуецца сырым мясам і любіць крэветкі<ref name="tj interview2"/>. У чэрвені 2021 года сеў на дыету<ref name=":5">{{Cite web|url=https://meduza.io/shapito/2021/06/30/bolshoy-russkiy-kot-shlepa-pouchastvoval-v-intervyu-telekanalu-dozhd-v-voennyh-prestupleniyah-on-tak-i-ne-priznalsya|title=Большой русский кот Шлепа поучаствовал в интервью телеканалу «Дождь». В военных преступлениях он так и не признался|website=[[Meduza]]|date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210702031030/https://meduza.io/shapito/2021/06/30/bolshoy-russkiy-kot-shlepa-pouchastvoval-v-intervyu-telekanalu-dozhd-v-voennyh-prestupleniyah-on-tak-i-ne-priznalsya|archivedate=2021-07-02}}</ref>. Акрамя каракала ў сям’і Бондаравых жывуць каты — Жора и Мацвей<ref>{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/photos-couple-own-caracal-cat-145912716.html|title=PHOTOS: This couple owns a caracal cat|date=2019-06-01|author=Редакция фотографов Yahoo News|website=[[Yahoo!|Yahoo! News]]|accessdate=2021-08-17}}</ref>. == Папулярнасць і мемы == [[Файл:Big Floppa 1869.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Big_Floppa_1869.jpg|міні|250x250пкс|Гоша{{Недаступная спасылка}} з катом Жорам.]] На здымак каракала зважалі аўтары іранічных інстаграм-акаўнтаў, каторыя спачатку далі Гошу мянушку «big sahnr» (або проста «sahnr»). У студзені 2020 года за свае вялікія вушы Гоша атрымаў мянушку Big Floppa (от {{Lang-en|flop}} — «пляскач»), пад каторай надалей атрымаў вядомасць. У лютым 2020 года быў апублікаваны першы мем, які набраў вялікую папулярнасць — [[дэматыватар]] з [[Фатажаба|адрэгаваным здымкам]] Гошы, дзе ён паказаны без вушэй<ref name="tj interview2"/>. [[Файл:Шлёпа_-_Интернетъ_по-русски.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%A8%D0%BB%D1%91%D0%BF%D0%B0_-_%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A_%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8.jpg|злева|міні|250x250пкс|«[[Лубок]]"{{Недаступная спасылка}} са Шлёпам.]] Выява распаўсюдзілася па іншых акаўнтах, якія спецыялізуюцца на інтэрнэт-мемах. Да траўня мемы са Шлёпам распаўсюдзіліся за межы Інстаграма — жарты пра Каракала сталі публікаваць у [[Twitter|Твітэры]] і на [[Рэдыт|Рэдыце]] <ref name=":1" />. Улетку мем дайшоў і да рускамоўнага сегмента, дзе паводле аналогіі з Big Floppa Гоша атрымаў мянушку Вялікі Шлёпа<ref name="tj interview2"/>. Збольшага мемы з Гошам выкарыстоўваюць для [[шчытпостынг]]у. Каракал таксама не раз станавіўся героем фатажабаў. Напрыклад, твар Шлёпы дадавалі на скрыншоты з відэагульняў, вокладак часопісаў, дадавалі яму пісталеты, капелюшы і іншыя аксэсуары, каб мемы можна было выкарыстоўваць як карцінкі-рэакцыі. Таксама Гошу часта малююць як рэпера — імаверна, з-за таго, што яго англамоўная мянушка Big Floppa падобная да псеўданімаў амерыканскіх выканаўцаў. Часам у мемах з Шлёпам выкарыстоўваецца малюнак не Гошы, а іншых катоў, [[Рысь звычайная|рысяў]] або [[сервал]]аў<ref name="tj interview2"/>. Да канца 2020 года вакол Шлёпы ўтварылася мноства фанацкіх супольнасцяў і акаўнтаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.delfi.lv/showtime/news/assorts/news/foto-video-bolshoj-shlepa-russkij-kot-on-zhe-gosha-on-zhe-mem.d?id=53258221|title=Большой Шлепа, русский кот. Он же Гоша. Он же мем|website=[[Delfi]]|date=2021-06-02|access-date=2021-06-09|subtitle=Большой Шлепа прославился чуть больше года назад как Big Floppa, когда мемы с большим котом стали популярными в англоязычных соцсетях. Затем смешные картинки стали вирусными и среди русскоязычных пользователей. Но настоящая история 30-килограммового красавца с кисточками на ушах интереснее мемов|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606064558/https://rus.delfi.lv/showtime/news/assorts/news/foto-video-bolshoj-shlepa-russkij-kot-on-zhe-gosha-on-zhe-mem.d?id=53258221|url-status=live}}</ref> на Reddit, у «[[VK|ВКонтакте]]», Твітэры і Інстаграме. Хоць сумарная колькасць падпісчыкаў не перавышае 50 тысяч, у гэтых супольнасцях каракала лічаць «крыніцай пераймання» і «лідарам моладзі», а таксама кожную пятніцу адзначаюць «пятніцу Шлёпы». У каментарах да публікацый гаспадароў Гошы карыстальнікі цікавяцца жыццём Каракала, выказваюць здзіўленне яго памерамі, усяляк абгульваюць ягоную мянушку<ref name="tj interview2"/>. У 2020—2021 гадах з’явіліся мемы, дзе Шлёпая «распавядае» пра тое, як правільна рыхтаваць пяльмені, і пра тое, што здзяйсняў ваенныя злачынствы<ref name=":5" />. У Шлёпы ў мемах, таксама, ёсць своеасаблівы «вораг» — [[сфінкс]] [[Бінгус]]. У беларускамоўным сегменце Шлёпа распавядаў рэцэпт [[Калдуны|калдуноў]]<ref>[https://vk.com/bielaruskijakaty?z=video-203071088_456239018%2Fvideos-203071088%2Fpl_-203071088_-2 Вялікі Шлёпа распавядае, як хутка і смачна зрабіць калдуны-дранікі з мясам — VK]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6AUQAvwEV7o Вялікі Шлёпа распавядае, як хутка і смачна зрабіць калдуны-дранікі з мясам — YouTube]</ref>, а таксама ствараліся мемы, дзе Шлёпа — беларускі патрыёт і змагар за незалежнасць Беларусі<ref>[https://vk.com/bielaruskijakaty?z=photo-203071088_457239140%2Falbum-203071088_00%2Frev Беларускія каты]{{Недаступная спасылка}}</ref> і вяртанне [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх этнічных зямель]]<ref>[https://vk.com/bielaruskijakaty?z=photo-203071088_457239196%2Falbum-203071088_00%2Frev Беларускія каты]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У траўні 2021 года фанаты каракала пачалі пісаць у месенджары сваім бацькам «Глядзі, гэта Шлёпа, вялікі рускі кот. Як ён табе?», а потым публікавалі іх рэакцыю ў сябе ў профілі сацыяльных сетак<ref>{{Cite web|url=https://gameguru.ru/publication/mama-eto-shlepa-bolshoj-russkij-kot-novyj-fleshmob-v-tvittere/|website=gameguru.ru|title=«Мама, это Шлепа, большой русский кот» — новый флешмоб в Твиттере|date=2021-05-26|accessdate=2021-07-09|author=scoozi21|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185231/https://gameguru.ru/publication/mama-eto-shlepa-bolshoj-russkij-kot-novyj-fleshmob-v-tvittere/|url-status=live}}</ref>. Найбольш папулярным здымкам для праверкі рэакцыі стаў «Шлёпа ў ваннай»<ref name=":3" />. Гэты [[флэшмоб]] набраў вялікую папулярнасць у рускамоўным сегменце Інтэрнэта<ref name=":4" />. Пазней нарадзілася іншая варыяцыя мема: «Мам, глядзі, гэта Хасбік» з [[дагестан]]скім блогерам Хасбулой Магамедавам<ref name=":2" /><ref name=":3" />. 29 чэрвеня 2021 года карэспандэнт тэлеканала «[[Дождь|Дождж]]» Марыя Барзунова ўзяла інтэрв’ю ў Шлёпы: у ім яго гаспадары расказалі пра каракала і яго папулярнасць<ref name="дождь" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://disgustingmen.com/blog/floppa-shlopa/|title=«На самом деле он Гоша»: журналисты «Дождя» взяли интервью у хозяйки Шлепы — большого русского кота|website=Disgusting Men|date=2021-06-30|access-date=2021-07-02|archive-date=2021-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630130420/https://disgustingmen.com/blog/floppa-shlopa/|url-status=live}}</ref>. == Прадукцыя са Шлёпам == У 2020 годзе фанаты Гошы папрасілі ў сям’і Бондаравых дазвол на выкарыстанне яго выявы для розных прадуктаў. Такім чынам у продажы з’явіліся кубкі, статуэткі і кубікі з Big Floppa. Вясной 2021 года ў краме [[Google Play]] з’явілася праграма, прысвечаная Шлёпе. Гульня складаецца са здымкаў Гошы, які пры ціску мяняе выраз твару на «гаварлівы» і выдае розныя гукі<ref name=":1" />. {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-08-30}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-мемы]] [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя]] rwnfpkv1tzg5ssg6wm5erhdabnj61z8 0 697945 5160115 4493432 2026-07-02T03:31:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160115 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{BLR}} | Лагатып = АБФФ.png | Шырыня = 150px | Мянушкі = | Канфедэрацыя = [[УЕФА]] ([[Еўропа]]) | Федэрацыя = [[Беларуская федэрацыя пляжнага футбола]] | Трэнер = {{Сцяг Беларусі}} Мікалай Касаткін | Капітан = | Найбольшая кол-ць гульняў = | Лепшы бамбардзір = | Хатні стадыён = | Код ФІФА = | Найвышэйшы рэйтынг = | Найніжэйшы рэйтынг = | Рэйтынг Эла = | Найвышэйшы рэйтынг Эла = | Найніжэйшы рэйтынг Эла = | Першая гульня = | Перамога = | Паражэнне = | Гульняў ЧС = | Першы ЧС = | Дасягненні ЧС = | Чэмпіянат рэг = | Гульняў рэг = | Першы рэг = | Дасягненні рэг = <!-- ФОРМА -->| pattern_la1 = _belarus_beach_soccer_away | pattern_b1 = _belarus_beach_soccer_home | pattern_ra1 = _belarus_beach_soccer_away | pattern_sh1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = нет | pattern_la2 = _belarus_beach_soccer_away | pattern_b2 = _belarus_beach_soccer_away | pattern_ra2 = _belarus_beach_soccer_away | pattern_sh2 = _lazio1112h | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FF0000 | socks2 = нет }} '''Жаночая зборная Беларусі па пляжным футболе''' прадстаўляе [[Беларусь]] на міжнародных турнірах па пляжным футболе для жанчын. == Гісторыя == Зборная была створана ў 2014 годзе. Першую гульню зборная правяла ў ліпені 2019 года на Кубку выкліку. == Галоўныя трэнеры == * Сяргей Трэска (2014 -?) * [[Мікалай Фёдаравіч Касаткін|Мікалай Касаткін]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.beachsoccer.by/sbornaya-belarusi/zhenskaya-sbornaya Женская сборная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220109202404/http://www.beachsoccer.by/sbornaya-belarusi/zhenskaya-sbornaya |date=9 студзеня 2022 }} {{Пляжны футбол у Беларусі}} {{Нацыянальныя спартыўныя зборныя Беларусі}} [[Катэгорыя:Пляжны футбол у Беларусі]] [[Катэгорыя:Зборныя Беларусі]] nk0ba1v25naoei97qa7c8ul88c0ede5 14 708221 5160236 4120379 2026-07-02T11:06:02Z MocnyDuham 99818 выдалена [[Катэгорыя:Знакамітыя жывёлы]]; дададзена [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160236 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Famous cats}} [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя|Каты]] [[Катэгорыя:Каты]] 53l5xzr95xhiq0v27yvlevu28sbniho 0 711470 5160069 5067012 2026-07-01T20:32:47Z DBatura 73587 /* Экіпаж */ 5160069 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Катастрофа ў Стокпарце | Выява =Stockport air disaster 004.jpg | Назва выявы =Мемарыял на месцы катастрофы. | Дата = [[4 чэрвеня]] [[1967]] | Час =09:09 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] | Характар = | Прычына =знясіленне авіяпаліва | Месца = {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Стокпарт]] ([[Чэшыр]], [[Вялікабрытанія]]) | Каардынаты ={{coord|53.407563|N|2.153138|W|format=dms|display=inline,title|region:GB_type:event}} | Загінулыя =72 | Параненыя =12 | Выява паветранага судна =British Midland Canadair C4 G-ALHG.jpg | Назва выявы паветранага судна =Пацярпелы самалёт за 1 год і 11 месяцаў да катастрофы. | Мадэль = [[Canadair North Star|Canadair C-4 Argonaut]] | Імя самалёта = | Авіякампанія ={{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]] | Пункт вылету =[[File:Flag of Spain (1945–1977).svg|22px]] [[Пальма-дэ-Мальёрка (аэрапорт)]], [[Мальёрка]] | Прыпынкі ў дарозе = | Пункт прызначэння ={{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Манчэстэр (аэрапорт)]], [[Манчэстэр]] | Рэйс = | Бартавы нумар =[[:commons:Category:G-ALHG (aircraft)|G-ALHG]] | Дата выпуску =люты 1949 | Пасажыры =79 | Экіпаж = 5 | Загінулыя1 = | Параненыя1 = | Выжыла =12 | Мадэль2 = | Выява паветранага судна2 = | Назва выявы паветранага судна2 = | Імя самалёта2 = | Авіякампанія2 = | Пункт вылету2 = | Прыпынкі ў дарозе2 = | Пункт прызначэння2 = | Рэйс2 = | Бартавы нумар2 = | Дата выпуску2 = | Пасажыры2 = | Экіпаж2 = | Загінулыя2 = | Параненыя2 = | Выжыла2 = | Мадэль3 = | Выява паветранага судна3 = | Назва выявы паветранага судна3 = | Імя самалёта3 = | Авіякампанія3 = | Пункт вылету3 = | Прыпынкі ў дарозе3 = | Пункт прызначэння3 = | Рэйс3 = | Бартавы нумар3 = | Дата выпуску3 = | Пасажыры3 = | Экіпаж3 = | Загінулыя3 = | Параненыя3 = | Выжыла3 = | nocat = }} '''Катастрофа Canadair C-4 у Стокпарце''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[4 чэрвеня]] [[1967]] года. Авіялайнер [[Canadair North Star|Canadair C-4 Argonaut]] авіякампаніі [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]], які выконваў рэйс па маршруце [[Мальёрка]]—[[Манчэстэр]], паваліўся на зямлю недалёка ад цэнтра [[Стокпарт]]а ў жылым раёне. З 84 чалавек (79 пасажыраў і 5 членаў экіпажа) выжылі 12; загінулых і параненых на зямлі не было. Катастрофа ў Стокпарце стала чацвёртай (па колькасці загінулых) авіякатастрофай у гісторыі грамадзянскай авіяцыі Вялікабрытаніі<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1008177_40_years_after_the_stockport_air_disaster.html|title=40 years after the Stockport air disaster|work=Manchester Evening News|date=2007-06-01|accessdate=2009-10-08|last=Lashley|first=Brian|publisher=M.E.N. Media|archive-date=5 мая 2013|archive-url=https://archive.today/20130505042212/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1008177_40_years_after_the_stockport_air_disaster.html|url-status=dead}}</ref>. == Самалёт == Canadair C-4 Argonaut (рэгістрацыйны нумар G-ALHG, серыйны 153) быў выпушчаны ў лютым 1949 года. 23 лютага таго ж года быў перададзены авіякампаніі [[British Overseas Airways Corporation|British Overseas Airways Corporation (BOAC)]]. 19 красавіка 1960 года перайшоў у авіякампанію Overseas Aviation Ltd, ад яе 14 лістапада 1961 года перайшоў у [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]]. Абсталяваны чатырма [[Турбавінтавы рухавік|турбавінтавымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Merlin|Rolls-Royce Merlin 622]]<ref>[https://www.planelogger.com/Aircraft/Registration/G-ALHG/845111 REGISTRATION DETAILS FOR G-ALHG (BRITISH MIDLAND AIRWAYS) CANADAIR C-4 ARGONAUT — PlaneLogger]</ref>. == Экіпаж == Самалётам кіраваў дасведчаны экіпаж, у скдадзе якога былі: * [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]] — 41-гадовы Гары Марлоў ({{lang-en|Harry Marlow}}). Вельмі дасведчаны пілот, налятаў 10 197 гадзін, 2009 з іх на Canadair C-4 Argonaut (звыш за 1900 іх іх на пасадзе КПС). * [[Другі пілот]] — 21-гадовы Крыстафер Палард ({{lang-en|Christopher Pollard}}). Маладасведчаны пілот, налятаў 1001 гадзіну, 136 з іх на Canadair C-4 Argonaut. У салоне самалёта былі два [[сцюард|бортправаднікі]]: * Энтані Тэйлар ({{lang-en|Anthony Taylor}}), * Джулія Партлетан ({{lang-en|Julia Partleton}}). Таксама ў складзе экіпажа быў авіямеханік Джэральд Лойд ({{lang-en|Gerald Lloyd}}). == Катастрофа == Canadair C-4 Argonaut борт G-ALHG быў зафрахтаваны кампаніяй «Arrowsmith Holidays Ltd» для выканання рэйса з Мальёркі ў Манчэстэр для дастаўкі адпачывальнікаў з [[Балеарскія астравы|Балеарскіх астравоў]]. Лайнер прызямліўся ў Мальёрцы ў 02:20 UTC і пасля прыняцця на борт пасажыраў і запраўкі вылецеў з аэрапорта ў 04:06; увесь час палёту да падыходу да Манчэстэра самалётам кіраваў другі пілот. У 09:01 пры падлёце да Манчестеру пілоты не змаглі адразу пасадзіць самалёт і пайшлі на другі круг. Падчас набору вышыні ў момант пралёта над Стокпартам у лайнера з інтэрвалам у 15 секунд адмовілі абодва правых рухавіка (спачатку №4, затым №3). Самалёт страціў кіраванне, але пілоты, працягваючы трымацца ў паветры, павялі яго на пасадку. У 09:09 UTC пры заходзе на аэрапорт лайнер раптам нахіліўся направа і правым крылом зачапіў зямлю. Ад удару самалёт рэзка разгарнула направа, а яго левае крыло зачапіла трохпавярховы будынак і адарвалася, пасля чаго машына пластом павалілася на невялікую адкрытую пляцоўку ў густанаселеным раёне Стокпарта, недалёка ад цэнтра горада. Ад удару аб зямлю лайнер цалкам разбурыўся, адносна ацалела толькі хваставая частка. З 84 чалавек, якія знаходзіліся на борце, загінулі 72 — 3 члены экіпажа (другі пілот, бортправаднік Тэйлар і авіямеханік) і 69 пасажыраў, выжылі 12 — 2 члены экіпажа (КПС і сцюардэса Партлетан) і 10 пасажыраў; усе атрымалі раненні. Нягледзячы на тое, што катастрофа адбылася ў густанаселеным раёне, загінулых і параненых на зямлі не было<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml|title= Stockport air crash|publisher= BBC|date= 2002-10-28|accessdate= 2009-10-13|archive-date= 2010-07-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20100730050650/http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml|url-status= live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528677_the_blackest_day_in_towns_recent_history.html|title=The blackest day in town's recent history|work=Stockport Express|date=2007-06-06|accessdate=2009-10-08|last=Maher|first=Paul|publisher=M.E.N. Media|archive-date=22 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130422055723/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528677_the_blackest_day_in_towns_recent_history.html|url-status=dead}}</ref>. Паколькі ў той дзень была нядзеля і многіх не было на рабоце, катастрофа прыцягнула вялікі натоўп відавочцаў (каля 10 000 чалавек), які моцна замінаў медыкам і ратавальнікам<ref name="Flight-1">Stockport Accident Inquiry // Flight International : magazine. — Reed Business Information Ltd, 1967. — 7 December.</ref>. == Расследаванне == Следчыя з [[Аддзел па расследаванні авіяцыйных здарэнняў (Вялікабрытанія)|аддзела па расследаванні авіяцыйных здарэнняў Вялікабрытаніі (AAIB)]] вызначылі, што адмова двух правых рухавікоў была выкліканая высільваннем авіяпаліва з-за раней невядомага дэфекту ў паліўнай сістэме самалёта C-4 Argonaut. C-4 Argonaut меў 8 паліўных бакаў, падзеленых на пары. Кожная пара бакаў сілкавала адзін рухавік, але была таксама сістэма крыжаванай падачы, якая дазваляла пры неабходнасці падаваць авіяпаліва з іншай пары рэзервуараў ў іншыя рухавікі. Было выяўлена, што селектары, якія кіруюць клапанамі папярочнай падачы авіяпаліва, былі дрэнна размешчаны ў кабіне экіпажа і складаны ў кіраванні. Гэта магло прывесці да ненаўмыснага выбару папярочнай падачы з некаторых пар рэзервуараў, што прывяло да знясілення авіяпаліва ў гэтых рэзервуарах і выхаду з ладу адпаведных рухавікоў. Гэтыя праблемы былі заўважаны пілотамі іншых самалётаў гэтай мадэлі і раней, але ні BMA, ні іншыя авіякампаніі, якія эксплуатавалі C-4 Argonaut ([[Trans-Canada Air Lines]] і [[Canadian Pacific Air Lines]]), не паведамілі пра гэта кампаніі-вытворцу. Без дадзенай інфармацыі следчыя AAIB лічылі, што пілотам борта G-ALHG было надзвычай цяжка вызначыць дакладны характар аварыйнай сітуацыі. Праблемы з авіяпалівам былі заўважаны на самалёце яшчэ за 5 дзён да катастрофы, але пра гэта стала вядома толькі праз 4 месяцы пасля трагедыі<ref name="Flight-1"/>. Таксама стала вядома, што камандзір рэйса лятаў без адпачынку амаль 13 гадзін. Гэта было ў межах прававых і эксплуатацыйных абмежаванняў, але ў ходзе расследавання было адзначана, што ён дапусціў некалькі памылак пры паўтарэнні паведамленняў ад УУС Манчэстэра<ref name="Flight-1"/>. Таксама следчыя AAIB праверылі выжывальнасць пасажыраў і членаў экіпажа ў момант катастрофы. Агляды мерцвякоў паказалі, што ўсе, хто знаходзіўся ў пярэдняй частцы фюзеляжа, загінулі ў выніку хуткіх траўмаў пасля падзення самалёта, а тыя, хто знаходзіўся ў хвасце, атрымалі сур’ёзныя траўмы ніжніх канечнасцяў, якія не дазволілі ім пакінуць самалёт. Следчыя ўстанавілі, што крапежныя планкі, прызначаныя для падзелу радоў сядзенняў, былі занадта слабымі, каб не дапусціць разбурэння шэрагаў, і вызначылі, што, калі б планкі былі досыць трывалымі, большасць пасажыраў змаглі б пакінуць самалёт<ref name="Flight-1"/>. КПС Марлоў выжыў у катастрофе, але захварэў [[амнезія]]й і не памятаў апошніх хвілін палёту. У момант адмовы рухавікоў па правым борце самалёт апынуўся над адкрытай пляцоўкай, і следчыя AAIB меркавалі, што ён пасля страты магутнасці рухавікоў стаў цалкам некіравальным. Аднак паказанні сведкаў казалі аб тым, што лайнер пасля адмовы рухавікоў зрабіў паварот налева і выраўняўся, каб пазбегнуць сутыкнення з будынкамі<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/15763_town_to_honour_air_disaster_hero.html|title=Town to honour air disaster hero|work=Manchester Evening News|date=2002-05-31|accessdate=2009-10-13|publisher=M.E.N. Media|archive-date=10 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |archivedate=10 сакавіка 2018 |url-status= }}{{Cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |archivedate=10 сакавіка 2018 |url-status= }}</ref><ref name=BBC50>{{cite news |first=Tom |last=Mullen |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-40095542 |title=Stockport air disaster: The holiday flight that ended in catastrophe |publisher=BBC |date=2017-06-04 |quote=There is evidence to suggest the pilot made efforts to steer the aircraft away from homes |accessdate=2020-04-15 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604061827/https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-40095542 }}</ref>. == Памяць == * У 1998 годзе на месцы катастрофы двое выжылых пасажыраў (Вівьен Торнбер ({{lang-en|Vivienne Thornber}}) і Гаральд Вуд ({{lang-en|Harold Wood}})) адкрылі мемарыяльную дошку. У 2002 годзе была пачата кампанія па стварэнні яшчэ аднаго мемарыяла, але ўжо ў памяць выратавальнікаў, якія рызыкавалі сваімі жыццямі, каб выратаваць пацярпелых; кампанію падтрымаў [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Тоні Блэр]]<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/308918_pm_backs_air_disaster_campaign.html|title=PM backs air disaster campaign|work=Stockport Express|date=2002-04-03|accessdate=2009-10-09|publisher=M.E.N. Media|archive-date=20 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130420231457/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/308918_pm_backs_air_disaster_campaign.html|url-status=dead}}</ref>. Другі мемарыял адкрылі ў кастрычніку 2002 года<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528685_why_we_fought_for_memorials__and_why_the_pm_backed_us.html|title=Why we fought for memorials ... and why the PM backed us|work=Stockport Express|date=2007-06-06|accessdate=2009-10-09|publisher=M.E.N. Media|archive-date=20 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130420231952/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528685_why_we_fought_for_memorials__and_why_the_pm_backed_us.html|url-status=dead}}</ref>. * У 2007 годзе была праведзена царкоўная служба ў гонар 40-годдзя з дня катастрофы. * 4 чэрвеня 2017 года, у 50-ю гадавіну катастрофы (таксама нядзеля), біскуп горада кіраваў набажэнствам на месцы падзення лайнера, дзе былі прадстаўлены новыя інфармацыйныя шчыты з падрабязным апісаннем катастрофы і імёны 72 загінуўшых. * Да 50-й гадавіне катастрофы эксперт па авіяцыі Ян Бары ({{lang-en|Ian Barrie}}) і прадзюсер Рычард Бодэн ({{lang-en|Roger Boden}}) стварылі дакументальны фільм «''У шасці мілях ад дома: Гісторыя авіякатастрофы ў Стокпарце''» ({{lang-en|Six Miles from Home: The Story of the Stockport Air Disaster}})<ref name=BBC50/>. ==Гл. таксама == * [[Катастрофа DC-4 пад Пертам]] {{Зноскі}} ==Літаратура == * ''Air Disaster, Vol. 4: The Propeller Era'', by Macarthur Job, Aerospace Publications Pty. Ltd. (Australia), 2001 {{ISBN|1-875671-48-X}}, pp.&nbsp;154–169. * ''The Day the Sky Fell Down: The Story of the Stockport Air Disaster'', by Stephen R. Morrin, 1998, {{ISBN|0-9534503-0-9}}. * ''Six Miles from Home'', by Stephen R. Morrin, 2017, {{ISBN|978-0-9935667-1-4}}. ==Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090628134445/http://www.stockportexpress.co.uk/news/special_reports/305003 Stockport Air Disaster — Special reports] * [http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml BBC Inside Out — Stockport Air Disaster]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225052012/http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml |date=25 лютага 2020 }} * [http://www.carlscam.com/stockport/airdisaster.htm Names of passengers and crew]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200111154302/http://www.carlscam.com/stockport/airdisaster.htm |date=11 студзеня 2020 }} * [http://stopinstockport.com/stockport-air-disaster/ What Do You Know About The Stockport Air Disaster?]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200326211351/http://stopinstockport.com/stockport-air-disaster/ |date=26 сакавіка 2020 }} [[Катэгорыя:Катастрофы 1967 года]] [[Катэгорыя:1967 год у Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1967 года]] m8g7h12roqf5w1j5k56s9c7mqozwtri 5160070 5160069 2026-07-01T20:34:33Z DBatura 73587 /* Катастрофа */ 5160070 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Катастрофа ў Стокпарце | Выява =Stockport air disaster 004.jpg | Назва выявы =Мемарыял на месцы катастрофы. | Дата = [[4 чэрвеня]] [[1967]] | Час =09:09 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] | Характар = | Прычына =знясіленне авіяпаліва | Месца = {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Стокпарт]] ([[Чэшыр]], [[Вялікабрытанія]]) | Каардынаты ={{coord|53.407563|N|2.153138|W|format=dms|display=inline,title|region:GB_type:event}} | Загінулыя =72 | Параненыя =12 | Выява паветранага судна =British Midland Canadair C4 G-ALHG.jpg | Назва выявы паветранага судна =Пацярпелы самалёт за 1 год і 11 месяцаў да катастрофы. | Мадэль = [[Canadair North Star|Canadair C-4 Argonaut]] | Імя самалёта = | Авіякампанія ={{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]] | Пункт вылету =[[File:Flag of Spain (1945–1977).svg|22px]] [[Пальма-дэ-Мальёрка (аэрапорт)]], [[Мальёрка]] | Прыпынкі ў дарозе = | Пункт прызначэння ={{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Манчэстэр (аэрапорт)]], [[Манчэстэр]] | Рэйс = | Бартавы нумар =[[:commons:Category:G-ALHG (aircraft)|G-ALHG]] | Дата выпуску =люты 1949 | Пасажыры =79 | Экіпаж = 5 | Загінулыя1 = | Параненыя1 = | Выжыла =12 | Мадэль2 = | Выява паветранага судна2 = | Назва выявы паветранага судна2 = | Імя самалёта2 = | Авіякампанія2 = | Пункт вылету2 = | Прыпынкі ў дарозе2 = | Пункт прызначэння2 = | Рэйс2 = | Бартавы нумар2 = | Дата выпуску2 = | Пасажыры2 = | Экіпаж2 = | Загінулыя2 = | Параненыя2 = | Выжыла2 = | Мадэль3 = | Выява паветранага судна3 = | Назва выявы паветранага судна3 = | Імя самалёта3 = | Авіякампанія3 = | Пункт вылету3 = | Прыпынкі ў дарозе3 = | Пункт прызначэння3 = | Рэйс3 = | Бартавы нумар3 = | Дата выпуску3 = | Пасажыры3 = | Экіпаж3 = | Загінулыя3 = | Параненыя3 = | Выжыла3 = | nocat = }} '''Катастрофа Canadair C-4 у Стокпарце''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[4 чэрвеня]] [[1967]] года. Авіялайнер [[Canadair North Star|Canadair C-4 Argonaut]] авіякампаніі [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]], які выконваў рэйс па маршруце [[Мальёрка]]—[[Манчэстэр]], паваліўся на зямлю недалёка ад цэнтра [[Стокпарт]]а ў жылым раёне. З 84 чалавек (79 пасажыраў і 5 членаў экіпажа) выжылі 12; загінулых і параненых на зямлі не было. Катастрофа ў Стокпарце стала чацвёртай (па колькасці загінулых) авіякатастрофай у гісторыі грамадзянскай авіяцыі Вялікабрытаніі<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1008177_40_years_after_the_stockport_air_disaster.html|title=40 years after the Stockport air disaster|work=Manchester Evening News|date=2007-06-01|accessdate=2009-10-08|last=Lashley|first=Brian|publisher=M.E.N. Media|archive-date=5 мая 2013|archive-url=https://archive.today/20130505042212/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1008177_40_years_after_the_stockport_air_disaster.html|url-status=dead}}</ref>. == Самалёт == Canadair C-4 Argonaut (рэгістрацыйны нумар G-ALHG, серыйны 153) быў выпушчаны ў лютым 1949 года. 23 лютага таго ж года быў перададзены авіякампаніі [[British Overseas Airways Corporation|British Overseas Airways Corporation (BOAC)]]. 19 красавіка 1960 года перайшоў у авіякампанію Overseas Aviation Ltd, ад яе 14 лістапада 1961 года перайшоў у [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]]. Абсталяваны чатырма [[Турбавінтавы рухавік|турбавінтавымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Merlin|Rolls-Royce Merlin 622]]<ref>[https://www.planelogger.com/Aircraft/Registration/G-ALHG/845111 REGISTRATION DETAILS FOR G-ALHG (BRITISH MIDLAND AIRWAYS) CANADAIR C-4 ARGONAUT — PlaneLogger]</ref>. == Экіпаж == Самалётам кіраваў дасведчаны экіпаж, у скдадзе якога былі: * [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]] — 41-гадовы Гары Марлоў ({{lang-en|Harry Marlow}}). Вельмі дасведчаны пілот, налятаў 10 197 гадзін, 2009 з іх на Canadair C-4 Argonaut (звыш за 1900 іх іх на пасадзе КПС). * [[Другі пілот]] — 21-гадовы Крыстафер Палард ({{lang-en|Christopher Pollard}}). Маладасведчаны пілот, налятаў 1001 гадзіну, 136 з іх на Canadair C-4 Argonaut. У салоне самалёта былі два [[сцюард|бортправаднікі]]: * Энтані Тэйлар ({{lang-en|Anthony Taylor}}), * Джулія Партлетан ({{lang-en|Julia Partleton}}). Таксама ў складзе экіпажа быў авіямеханік Джэральд Лойд ({{lang-en|Gerald Lloyd}}). == Катастрофа == Борт G-ALHG быў зафрахтаваны кампаніяй «Arrowsmith Holidays Ltd» для выканання рэйса з Мальёркі ў Манчэстэр для дастаўкі адпачывальнікаў з [[Балеарскія астравы|Балеарскіх астравоў]]. Лайнер прызямліўся ў Мальёрцы ў 02:20 UTC і пасля прыняцця на борт пасажыраў і запраўкі вылецеў з аэрапорта ў 04:06; увесь час палёту да падыходу да Манчэстэра самалётам кіраваў другі пілот. У 09:01 пры падлёце да Манчестера пілоты не змаглі адразу пасадзіць самалёт і пайшлі на другі круг. Падчас набору вышыні ў момант пралёта над Стокпартам у лайнера з інтэрвалам у 15 секунд адмовілі абодва правых рухавіка (спачатку №4, затым №3). Самалёт страціў кіраванне, але пілоты, працягваючы трымацца ў паветры, павялі яго на пасадку. У 09:09 UTC пры заходзе на аэрапорт лайнер раптам нахіліўся направа і правым крылом зачапіў зямлю. Ад удару самалёт рэзка разгарнула направа, а яго левае крыло зачапіла трохпавярховы будынак і адарвалася, пасля чаго машына пластом павалілася на невялікую адкрытую пляцоўку ў густанаселеным раёне Стокпарта, недалёка ад цэнтра горада. Ад удару аб зямлю лайнер цалкам разбурыўся, адносна ацалела толькі хваставая частка. З 84 чалавек, якія знаходзіліся на борце, загінулі 72 — 3 члены экіпажа (другі пілот, бортправаднік Тэйлар і авіямеханік) і 69 пасажыраў, выжылі 12 — 2 члены экіпажа (КПС і сцюардэса Партлетан) і 10 пасажыраў; усе атрымалі раненні. Нягледзячы на тое, што катастрофа адбылася ў густанаселеным раёне, загінулых і параненых на зямлі не было<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml|title= Stockport air crash|publisher= BBC|date= 2002-10-28|accessdate= 2009-10-13|archive-date= 2010-07-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20100730050650/http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml|url-status= live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528677_the_blackest_day_in_towns_recent_history.html|title=The blackest day in town's recent history|work=Stockport Express|date=2007-06-06|accessdate=2009-10-08|last=Maher|first=Paul|publisher=M.E.N. Media|archive-date=22 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130422055723/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528677_the_blackest_day_in_towns_recent_history.html|url-status=dead}}</ref>. Паколькі ў той дзень была нядзеля і многіх не было на рабоце, катастрофа прыцягнула вялікі натоўп відавочцаў (каля 10 000 чалавек), які моцна замінаў медыкам і ратавальнікам<ref name="Flight-1">Stockport Accident Inquiry // Flight International : magazine. — Reed Business Information Ltd, 1967. — 7 December.</ref>. == Расследаванне == Следчыя з [[Аддзел па расследаванні авіяцыйных здарэнняў (Вялікабрытанія)|аддзела па расследаванні авіяцыйных здарэнняў Вялікабрытаніі (AAIB)]] вызначылі, што адмова двух правых рухавікоў была выкліканая высільваннем авіяпаліва з-за раней невядомага дэфекту ў паліўнай сістэме самалёта C-4 Argonaut. C-4 Argonaut меў 8 паліўных бакаў, падзеленых на пары. Кожная пара бакаў сілкавала адзін рухавік, але была таксама сістэма крыжаванай падачы, якая дазваляла пры неабходнасці падаваць авіяпаліва з іншай пары рэзервуараў ў іншыя рухавікі. Было выяўлена, што селектары, якія кіруюць клапанамі папярочнай падачы авіяпаліва, былі дрэнна размешчаны ў кабіне экіпажа і складаны ў кіраванні. Гэта магло прывесці да ненаўмыснага выбару папярочнай падачы з некаторых пар рэзервуараў, што прывяло да знясілення авіяпаліва ў гэтых рэзервуарах і выхаду з ладу адпаведных рухавікоў. Гэтыя праблемы былі заўважаны пілотамі іншых самалётаў гэтай мадэлі і раней, але ні BMA, ні іншыя авіякампаніі, якія эксплуатавалі C-4 Argonaut ([[Trans-Canada Air Lines]] і [[Canadian Pacific Air Lines]]), не паведамілі пра гэта кампаніі-вытворцу. Без дадзенай інфармацыі следчыя AAIB лічылі, што пілотам борта G-ALHG было надзвычай цяжка вызначыць дакладны характар аварыйнай сітуацыі. Праблемы з авіяпалівам былі заўважаны на самалёце яшчэ за 5 дзён да катастрофы, але пра гэта стала вядома толькі праз 4 месяцы пасля трагедыі<ref name="Flight-1"/>. Таксама стала вядома, што камандзір рэйса лятаў без адпачынку амаль 13 гадзін. Гэта было ў межах прававых і эксплуатацыйных абмежаванняў, але ў ходзе расследавання было адзначана, што ён дапусціў некалькі памылак пры паўтарэнні паведамленняў ад УУС Манчэстэра<ref name="Flight-1"/>. Таксама следчыя AAIB праверылі выжывальнасць пасажыраў і членаў экіпажа ў момант катастрофы. Агляды мерцвякоў паказалі, што ўсе, хто знаходзіўся ў пярэдняй частцы фюзеляжа, загінулі ў выніку хуткіх траўмаў пасля падзення самалёта, а тыя, хто знаходзіўся ў хвасце, атрымалі сур’ёзныя траўмы ніжніх канечнасцяў, якія не дазволілі ім пакінуць самалёт. Следчыя ўстанавілі, што крапежныя планкі, прызначаныя для падзелу радоў сядзенняў, былі занадта слабымі, каб не дапусціць разбурэння шэрагаў, і вызначылі, што, калі б планкі былі досыць трывалымі, большасць пасажыраў змаглі б пакінуць самалёт<ref name="Flight-1"/>. КПС Марлоў выжыў у катастрофе, але захварэў [[амнезія]]й і не памятаў апошніх хвілін палёту. У момант адмовы рухавікоў па правым борце самалёт апынуўся над адкрытай пляцоўкай, і следчыя AAIB меркавалі, што ён пасля страты магутнасці рухавікоў стаў цалкам некіравальным. Аднак паказанні сведкаў казалі аб тым, што лайнер пасля адмовы рухавікоў зрабіў паварот налева і выраўняўся, каб пазбегнуць сутыкнення з будынкамі<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/15763_town_to_honour_air_disaster_hero.html|title=Town to honour air disaster hero|work=Manchester Evening News|date=2002-05-31|accessdate=2009-10-13|publisher=M.E.N. Media|archive-date=10 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |archivedate=10 сакавіка 2018 |url-status= }}{{Cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |archivedate=10 сакавіка 2018 |url-status= }}</ref><ref name=BBC50>{{cite news |first=Tom |last=Mullen |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-40095542 |title=Stockport air disaster: The holiday flight that ended in catastrophe |publisher=BBC |date=2017-06-04 |quote=There is evidence to suggest the pilot made efforts to steer the aircraft away from homes |accessdate=2020-04-15 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604061827/https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-40095542 }}</ref>. == Памяць == * У 1998 годзе на месцы катастрофы двое выжылых пасажыраў (Вівьен Торнбер ({{lang-en|Vivienne Thornber}}) і Гаральд Вуд ({{lang-en|Harold Wood}})) адкрылі мемарыяльную дошку. У 2002 годзе была пачата кампанія па стварэнні яшчэ аднаго мемарыяла, але ўжо ў памяць выратавальнікаў, якія рызыкавалі сваімі жыццямі, каб выратаваць пацярпелых; кампанію падтрымаў [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Тоні Блэр]]<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/308918_pm_backs_air_disaster_campaign.html|title=PM backs air disaster campaign|work=Stockport Express|date=2002-04-03|accessdate=2009-10-09|publisher=M.E.N. Media|archive-date=20 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130420231457/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/308918_pm_backs_air_disaster_campaign.html|url-status=dead}}</ref>. Другі мемарыял адкрылі ў кастрычніку 2002 года<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528685_why_we_fought_for_memorials__and_why_the_pm_backed_us.html|title=Why we fought for memorials ... and why the PM backed us|work=Stockport Express|date=2007-06-06|accessdate=2009-10-09|publisher=M.E.N. Media|archive-date=20 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130420231952/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528685_why_we_fought_for_memorials__and_why_the_pm_backed_us.html|url-status=dead}}</ref>. * У 2007 годзе была праведзена царкоўная служба ў гонар 40-годдзя з дня катастрофы. * 4 чэрвеня 2017 года, у 50-ю гадавіну катастрофы (таксама нядзеля), біскуп горада кіраваў набажэнствам на месцы падзення лайнера, дзе былі прадстаўлены новыя інфармацыйныя шчыты з падрабязным апісаннем катастрофы і імёны 72 загінуўшых. * Да 50-й гадавіне катастрофы эксперт па авіяцыі Ян Бары ({{lang-en|Ian Barrie}}) і прадзюсер Рычард Бодэн ({{lang-en|Roger Boden}}) стварылі дакументальны фільм «''У шасці мілях ад дома: Гісторыя авіякатастрофы ў Стокпарце''» ({{lang-en|Six Miles from Home: The Story of the Stockport Air Disaster}})<ref name=BBC50/>. ==Гл. таксама == * [[Катастрофа DC-4 пад Пертам]] {{Зноскі}} ==Літаратура == * ''Air Disaster, Vol. 4: The Propeller Era'', by Macarthur Job, Aerospace Publications Pty. Ltd. (Australia), 2001 {{ISBN|1-875671-48-X}}, pp.&nbsp;154–169. * ''The Day the Sky Fell Down: The Story of the Stockport Air Disaster'', by Stephen R. Morrin, 1998, {{ISBN|0-9534503-0-9}}. * ''Six Miles from Home'', by Stephen R. Morrin, 2017, {{ISBN|978-0-9935667-1-4}}. ==Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090628134445/http://www.stockportexpress.co.uk/news/special_reports/305003 Stockport Air Disaster — Special reports] * [http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml BBC Inside Out — Stockport Air Disaster]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225052012/http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml |date=25 лютага 2020 }} * [http://www.carlscam.com/stockport/airdisaster.htm Names of passengers and crew]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200111154302/http://www.carlscam.com/stockport/airdisaster.htm |date=11 студзеня 2020 }} * [http://stopinstockport.com/stockport-air-disaster/ What Do You Know About The Stockport Air Disaster?]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200326211351/http://stopinstockport.com/stockport-air-disaster/ |date=26 сакавіка 2020 }} [[Катэгорыя:Катастрофы 1967 года]] [[Катэгорыя:1967 год у Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1967 года]] agr52wnos9p142cpo1f8ln0n7l4z60d 5160071 5160070 2026-07-01T20:37:02Z DBatura 73587 /* Памяць */ 5160071 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Катастрофа ў Стокпарце | Выява =Stockport air disaster 004.jpg | Назва выявы =Мемарыял на месцы катастрофы. | Дата = [[4 чэрвеня]] [[1967]] | Час =09:09 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] | Характар = | Прычына =знясіленне авіяпаліва | Месца = {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Стокпарт]] ([[Чэшыр]], [[Вялікабрытанія]]) | Каардынаты ={{coord|53.407563|N|2.153138|W|format=dms|display=inline,title|region:GB_type:event}} | Загінулыя =72 | Параненыя =12 | Выява паветранага судна =British Midland Canadair C4 G-ALHG.jpg | Назва выявы паветранага судна =Пацярпелы самалёт за 1 год і 11 месяцаў да катастрофы. | Мадэль = [[Canadair North Star|Canadair C-4 Argonaut]] | Імя самалёта = | Авіякампанія ={{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]] | Пункт вылету =[[File:Flag of Spain (1945–1977).svg|22px]] [[Пальма-дэ-Мальёрка (аэрапорт)]], [[Мальёрка]] | Прыпынкі ў дарозе = | Пункт прызначэння ={{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Манчэстэр (аэрапорт)]], [[Манчэстэр]] | Рэйс = | Бартавы нумар =[[:commons:Category:G-ALHG (aircraft)|G-ALHG]] | Дата выпуску =люты 1949 | Пасажыры =79 | Экіпаж = 5 | Загінулыя1 = | Параненыя1 = | Выжыла =12 | Мадэль2 = | Выява паветранага судна2 = | Назва выявы паветранага судна2 = | Імя самалёта2 = | Авіякампанія2 = | Пункт вылету2 = | Прыпынкі ў дарозе2 = | Пункт прызначэння2 = | Рэйс2 = | Бартавы нумар2 = | Дата выпуску2 = | Пасажыры2 = | Экіпаж2 = | Загінулыя2 = | Параненыя2 = | Выжыла2 = | Мадэль3 = | Выява паветранага судна3 = | Назва выявы паветранага судна3 = | Імя самалёта3 = | Авіякампанія3 = | Пункт вылету3 = | Прыпынкі ў дарозе3 = | Пункт прызначэння3 = | Рэйс3 = | Бартавы нумар3 = | Дата выпуску3 = | Пасажыры3 = | Экіпаж3 = | Загінулыя3 = | Параненыя3 = | Выжыла3 = | nocat = }} '''Катастрофа Canadair C-4 у Стокпарце''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[4 чэрвеня]] [[1967]] года. Авіялайнер [[Canadair North Star|Canadair C-4 Argonaut]] авіякампаніі [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]], які выконваў рэйс па маршруце [[Мальёрка]]—[[Манчэстэр]], паваліўся на зямлю недалёка ад цэнтра [[Стокпарт]]а ў жылым раёне. З 84 чалавек (79 пасажыраў і 5 членаў экіпажа) выжылі 12; загінулых і параненых на зямлі не было. Катастрофа ў Стокпарце стала чацвёртай (па колькасці загінулых) авіякатастрофай у гісторыі грамадзянскай авіяцыі Вялікабрытаніі<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1008177_40_years_after_the_stockport_air_disaster.html|title=40 years after the Stockport air disaster|work=Manchester Evening News|date=2007-06-01|accessdate=2009-10-08|last=Lashley|first=Brian|publisher=M.E.N. Media|archive-date=5 мая 2013|archive-url=https://archive.today/20130505042212/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1008177_40_years_after_the_stockport_air_disaster.html|url-status=dead}}</ref>. == Самалёт == Canadair C-4 Argonaut (рэгістрацыйны нумар G-ALHG, серыйны 153) быў выпушчаны ў лютым 1949 года. 23 лютага таго ж года быў перададзены авіякампаніі [[British Overseas Airways Corporation|British Overseas Airways Corporation (BOAC)]]. 19 красавіка 1960 года перайшоў у авіякампанію Overseas Aviation Ltd, ад яе 14 лістапада 1961 года перайшоў у [[Bmi|British Midland Airways (BMA)]]. Абсталяваны чатырма [[Турбавінтавы рухавік|турбавінтавымі рухавікамі]] [[Rolls-Royce Merlin|Rolls-Royce Merlin 622]]<ref>[https://www.planelogger.com/Aircraft/Registration/G-ALHG/845111 REGISTRATION DETAILS FOR G-ALHG (BRITISH MIDLAND AIRWAYS) CANADAIR C-4 ARGONAUT — PlaneLogger]</ref>. == Экіпаж == Самалётам кіраваў дасведчаны экіпаж, у скдадзе якога былі: * [[Камандзір паветранага судна|Камандзір паветранага судна (КПС)]] — 41-гадовы Гары Марлоў ({{lang-en|Harry Marlow}}). Вельмі дасведчаны пілот, налятаў 10 197 гадзін, 2009 з іх на Canadair C-4 Argonaut (звыш за 1900 іх іх на пасадзе КПС). * [[Другі пілот]] — 21-гадовы Крыстафер Палард ({{lang-en|Christopher Pollard}}). Маладасведчаны пілот, налятаў 1001 гадзіну, 136 з іх на Canadair C-4 Argonaut. У салоне самалёта былі два [[сцюард|бортправаднікі]]: * Энтані Тэйлар ({{lang-en|Anthony Taylor}}), * Джулія Партлетан ({{lang-en|Julia Partleton}}). Таксама ў складзе экіпажа быў авіямеханік Джэральд Лойд ({{lang-en|Gerald Lloyd}}). == Катастрофа == Борт G-ALHG быў зафрахтаваны кампаніяй «Arrowsmith Holidays Ltd» для выканання рэйса з Мальёркі ў Манчэстэр для дастаўкі адпачывальнікаў з [[Балеарскія астравы|Балеарскіх астравоў]]. Лайнер прызямліўся ў Мальёрцы ў 02:20 UTC і пасля прыняцця на борт пасажыраў і запраўкі вылецеў з аэрапорта ў 04:06; увесь час палёту да падыходу да Манчэстэра самалётам кіраваў другі пілот. У 09:01 пры падлёце да Манчестера пілоты не змаглі адразу пасадзіць самалёт і пайшлі на другі круг. Падчас набору вышыні ў момант пралёта над Стокпартам у лайнера з інтэрвалам у 15 секунд адмовілі абодва правых рухавіка (спачатку №4, затым №3). Самалёт страціў кіраванне, але пілоты, працягваючы трымацца ў паветры, павялі яго на пасадку. У 09:09 UTC пры заходзе на аэрапорт лайнер раптам нахіліўся направа і правым крылом зачапіў зямлю. Ад удару самалёт рэзка разгарнула направа, а яго левае крыло зачапіла трохпавярховы будынак і адарвалася, пасля чаго машына пластом павалілася на невялікую адкрытую пляцоўку ў густанаселеным раёне Стокпарта, недалёка ад цэнтра горада. Ад удару аб зямлю лайнер цалкам разбурыўся, адносна ацалела толькі хваставая частка. З 84 чалавек, якія знаходзіліся на борце, загінулі 72 — 3 члены экіпажа (другі пілот, бортправаднік Тэйлар і авіямеханік) і 69 пасажыраў, выжылі 12 — 2 члены экіпажа (КПС і сцюардэса Партлетан) і 10 пасажыраў; усе атрымалі раненні. Нягледзячы на тое, што катастрофа адбылася ў густанаселеным раёне, загінулых і параненых на зямлі не было<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml|title= Stockport air crash|publisher= BBC|date= 2002-10-28|accessdate= 2009-10-13|archive-date= 2010-07-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20100730050650/http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml|url-status= live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528677_the_blackest_day_in_towns_recent_history.html|title=The blackest day in town's recent history|work=Stockport Express|date=2007-06-06|accessdate=2009-10-08|last=Maher|first=Paul|publisher=M.E.N. Media|archive-date=22 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130422055723/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528677_the_blackest_day_in_towns_recent_history.html|url-status=dead}}</ref>. Паколькі ў той дзень была нядзеля і многіх не было на рабоце, катастрофа прыцягнула вялікі натоўп відавочцаў (каля 10 000 чалавек), які моцна замінаў медыкам і ратавальнікам<ref name="Flight-1">Stockport Accident Inquiry // Flight International : magazine. — Reed Business Information Ltd, 1967. — 7 December.</ref>. == Расследаванне == Следчыя з [[Аддзел па расследаванні авіяцыйных здарэнняў (Вялікабрытанія)|аддзела па расследаванні авіяцыйных здарэнняў Вялікабрытаніі (AAIB)]] вызначылі, што адмова двух правых рухавікоў была выкліканая высільваннем авіяпаліва з-за раней невядомага дэфекту ў паліўнай сістэме самалёта C-4 Argonaut. C-4 Argonaut меў 8 паліўных бакаў, падзеленых на пары. Кожная пара бакаў сілкавала адзін рухавік, але была таксама сістэма крыжаванай падачы, якая дазваляла пры неабходнасці падаваць авіяпаліва з іншай пары рэзервуараў ў іншыя рухавікі. Было выяўлена, што селектары, якія кіруюць клапанамі папярочнай падачы авіяпаліва, былі дрэнна размешчаны ў кабіне экіпажа і складаны ў кіраванні. Гэта магло прывесці да ненаўмыснага выбару папярочнай падачы з некаторых пар рэзервуараў, што прывяло да знясілення авіяпаліва ў гэтых рэзервуарах і выхаду з ладу адпаведных рухавікоў. Гэтыя праблемы былі заўважаны пілотамі іншых самалётаў гэтай мадэлі і раней, але ні BMA, ні іншыя авіякампаніі, якія эксплуатавалі C-4 Argonaut ([[Trans-Canada Air Lines]] і [[Canadian Pacific Air Lines]]), не паведамілі пра гэта кампаніі-вытворцу. Без дадзенай інфармацыі следчыя AAIB лічылі, што пілотам борта G-ALHG было надзвычай цяжка вызначыць дакладны характар аварыйнай сітуацыі. Праблемы з авіяпалівам былі заўважаны на самалёце яшчэ за 5 дзён да катастрофы, але пра гэта стала вядома толькі праз 4 месяцы пасля трагедыі<ref name="Flight-1"/>. Таксама стала вядома, што камандзір рэйса лятаў без адпачынку амаль 13 гадзін. Гэта было ў межах прававых і эксплуатацыйных абмежаванняў, але ў ходзе расследавання было адзначана, што ён дапусціў некалькі памылак пры паўтарэнні паведамленняў ад УУС Манчэстэра<ref name="Flight-1"/>. Таксама следчыя AAIB праверылі выжывальнасць пасажыраў і членаў экіпажа ў момант катастрофы. Агляды мерцвякоў паказалі, што ўсе, хто знаходзіўся ў пярэдняй частцы фюзеляжа, загінулі ў выніку хуткіх траўмаў пасля падзення самалёта, а тыя, хто знаходзіўся ў хвасце, атрымалі сур’ёзныя траўмы ніжніх канечнасцяў, якія не дазволілі ім пакінуць самалёт. Следчыя ўстанавілі, што крапежныя планкі, прызначаныя для падзелу радоў сядзенняў, былі занадта слабымі, каб не дапусціць разбурэння шэрагаў, і вызначылі, што, калі б планкі былі досыць трывалымі, большасць пасажыраў змаглі б пакінуць самалёт<ref name="Flight-1"/>. КПС Марлоў выжыў у катастрофе, але захварэў [[амнезія]]й і не памятаў апошніх хвілін палёту. У момант адмовы рухавікоў па правым борце самалёт апынуўся над адкрытай пляцоўкай, і следчыя AAIB меркавалі, што ён пасля страты магутнасці рухавікоў стаў цалкам некіравальным. Аднак паказанні сведкаў казалі аб тым, што лайнер пасля адмовы рухавікоў зрабіў паварот налева і выраўняўся, каб пазбегнуць сутыкнення з будынкамі<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/15763_town_to_honour_air_disaster_hero.html|title=Town to honour air disaster hero|work=Manchester Evening News|date=2002-05-31|accessdate=2009-10-13|publisher=M.E.N. Media|archive-date=10 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |archivedate=10 сакавіка 2018 |url-status= }}{{Cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310135945/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/town-to-honour-air-disaster-hero-1170370 |archivedate=10 сакавіка 2018 |url-status= }}</ref><ref name=BBC50>{{cite news |first=Tom |last=Mullen |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-40095542 |title=Stockport air disaster: The holiday flight that ended in catastrophe |publisher=BBC |date=2017-06-04 |quote=There is evidence to suggest the pilot made efforts to steer the aircraft away from homes |accessdate=2020-04-15 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604061827/https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-40095542 }}</ref>. == Памяць == * У 1998 годзе на месцы катастрофы двое выжылых пасажыраў (Вівьен Торнбер ({{lang-en|Vivienne Thornber}}) і Гаральд Вуд ({{lang-en|Harold Wood}})) адкрылі мемарыяльную дошку. У 2002 годзе была пачата кампанія па стварэнні яшчэ аднаго мемарыяла, але ўжо ў памяць выратавальнікаў, якія рызыкавалі сваімі жыццямі, каб выратаваць пацярпелых; кампанію падтрымаў [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Тоні Блэр]]<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/308918_pm_backs_air_disaster_campaign.html|title=PM backs air disaster campaign|work=Stockport Express|date=2002-04-03|accessdate=2009-10-09|publisher=M.E.N. Media|archive-date=20 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130420231457/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/308918_pm_backs_air_disaster_campaign.html|url-status=dead}}</ref>. Другі мемарыял адкрылі ў кастрычніку 2002 года<ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528685_why_we_fought_for_memorials__and_why_the_pm_backed_us.html|title=Why we fought for memorials ... and why the PM backed us|work=Stockport Express|date=2007-06-06|accessdate=2009-10-09|publisher=M.E.N. Media|archive-date=20 красавіка 2013|archive-url=https://archive.today/20130420231952/http://menmedia.co.uk/stockportexpress/news/s/528685_why_we_fought_for_memorials__and_why_the_pm_backed_us.html|url-status=dead}}</ref>. * У 2007 годзе была праведзена царкоўная служба ў гонар 40-годдзя з дня катастрофы. * 4 чэрвеня 2017 года, у 50-ю гадавіну катастрофы (таксама нядзеля), біскуп горада кіраваў набажэнствам на месцы падзення лайнера, дзе былі прадстаўлены новыя інфармацыйныя шчыты з падрабязным апісаннем катастрофы і імёны 72 загінуўшых. * Да 50-й гадавіны катастрофы эксперт па авіяцыі Ян Бары ({{lang-en|Ian Barrie}}) і прадзюсер Рычард Бодэн ({{lang-en|Roger Boden}}) стварылі дакументальны фільм «''У шасці мілях ад дома: Гісторыя авіякатастрофы ў Стокпарце''» ({{lang-en|Six Miles from Home: The Story of the Stockport Air Disaster}})<ref name=BBC50/>. ==Гл. таксама == * [[Катастрофа DC-4 пад Пертам]] {{Зноскі}} ==Літаратура == * ''Air Disaster, Vol. 4: The Propeller Era'', by Macarthur Job, Aerospace Publications Pty. Ltd. (Australia), 2001 {{ISBN|1-875671-48-X}}, pp.&nbsp;154–169. * ''The Day the Sky Fell Down: The Story of the Stockport Air Disaster'', by Stephen R. Morrin, 1998, {{ISBN|0-9534503-0-9}}. * ''Six Miles from Home'', by Stephen R. Morrin, 2017, {{ISBN|978-0-9935667-1-4}}. ==Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090628134445/http://www.stockportexpress.co.uk/news/special_reports/305003 Stockport Air Disaster — Special reports] * [http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml BBC Inside Out — Stockport Air Disaster]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225052012/http://www.bbc.co.uk/insideout/northwest/series1/stockport-air-disaster.shtml |date=25 лютага 2020 }} * [http://www.carlscam.com/stockport/airdisaster.htm Names of passengers and crew]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200111154302/http://www.carlscam.com/stockport/airdisaster.htm |date=11 студзеня 2020 }} * [http://stopinstockport.com/stockport-air-disaster/ What Do You Know About The Stockport Air Disaster?]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200326211351/http://stopinstockport.com/stockport-air-disaster/ |date=26 сакавіка 2020 }} [[Катэгорыя:Катастрофы 1967 года]] [[Катэгорыя:1967 год у Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1967 года]] bc2ka9hsy01ncrhodimv0ab9n2ifgkz 0 711477 5160209 4960339 2026-07-02T10:27:26Z DBatura 73587 /* Расследаванне */ 5160209 wikitext text/x-wiki Інцыдэнт з '''атручваннем у бальніцы Стэпінг-Хіл''' ({{lang-en|Stepping Hill}}) адбыўся ў ліпені [[2011]] года, калі ў горадзе [[Стокпарт]] ([[Вялікабрытанія]]) ад празмернасці [[інсулін]]у ў крыві памерлі ад 7 да 20 чалавек. == Расследаванне == Падзеі адбыліся ў ліпені 2011 года, калі адна з медсясцёр бальніцы заўважыла, што ў некалькіх пацыентаў быў анамальна нізкі ўзровень цукру ў крыві. Даследаванне паказала, што [[інсулін]] быў забруджаны шэрагам салевых ампул і салевых кропель<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14166920 |title=BBC News – Police investigate three deaths at Stepping Hill Hospital |publisher=BBC |date=2011-07-15 |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722051417/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14166920 |archive-date=2011-07-22 |url-status=live }}</ref>, а гэта, як мяркуюць, і знізіла ўзровень цукру ў крыві ў хворых. Інсулін — гэта гармон, выпрацоўваемы [[Падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозай]], які дазваляе цягліцам і клеткам арганізма паглынаць [[Глюкоза|глюкозу]] для атрымання энергіі. [[Мозг]]у неабходны пастаянны запас глюкозы, каб ён мог нармальна функцыянаваць. Паколькі інсулін зніжае яе ўзровень у крыві, калі маецца яго празмернасць ў кровазвароце, то гэта можа хутка прывесці да зніжэння ўзроўню глюкозы, звычайна вядомага як нізкі ўзровень цукру ў крыві (або [[гіпаглікемія]]); што, як следства, негатыўна ўплывае на функцыянаванне мозгу і [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]]. У запушчанай стадыі гэта можа скончыцца смерцю. Так і здарылася з трыма пацыентамі бальніцы Стэпінг-Хіл. [[Паліцыя]] лічыла, што хворыя былі наўмысна кімсьці атручаны. Неўзабаве памерлі яшчэ двое хворых<ref name="menmedia1"/>. Смерці трох пацыентаў — двух пажылых мужчын, Джорджа Крэпа (84 гады) і Арнольда Ланкастэра (71 года) — і жанчыны — Трэйсі Ардэн (44 гады) — былі прыпісаны меркаванаму заражэнню<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14199024 |title=Stepping Hill Hospital deaths: Suspect 'may be on site' |publisher=[[BBC News]] |date=2011-07-19 |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722051410/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14199024 |archive-date=2011-07-22 |url-status=live }}</ref>. 21 ліпеня было пацверджана, што смерці яшчэ двух пацыентаў былі звязаны з першымі, у выніку чаго колькасць смерцяў дасягнула пяці<ref name="menmedia1">{{cite web |url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1441840_breaking-five-deaths-at-stepping-hill-hospital-now-being-investigated-in-saline-sabotage-case |title=Tributes to 5th patient to die in Stepping Hill saline sabotage probe as police ar e given more time to question nurse &#124; Manchester Evening News |publisher=menmedia.co.uk |date=2011-07-11 |access-date=2011-07-23 |url-status=dead |archive-date=20 красавіка 2013 |archive-url=https://archive.today/20130420231749/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1441840_breaking-five-deaths-at-stepping-hill-hospital-now-being-investigated-in-saline-sabotage-case }}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Home/UK-News/Stepping-Hill-Hospital-Five-Patients-Dead-After-Saline-Sabotage-As-Nurse-Rebecca-Leighton-Held/Article/201107316034887?lpos=UK_News_Carousel_Region_0&lid=ARTICLE_16034887_Stepping_Hill_Hospital%3A_Five_Patients_Dead_After_Saline_Sabotage_As_Nurse_Rebecca_Leighton_Held |title=Stepping Hill Hospital: Nurse Rebecca Leighton Held For More Time After Five People Have Now Died &#124; UK News &#124; Sky |publisher=News.sky.com |access-date=2011-07-23}}</ref>. Паліцыя абвясціла, што асноўнай версіяй расследаванне стала то, як салевыя растворы былі забруджаны інсулінам. У ходзе расследавання 60 дэтэктываў удзельнічалі ў вызначэнні таго, як і калі былі забруджаны растворы. Між тым у бальніцу дзяжурылі некалькі ўзброеных [[сілавікі|сілавікоў]], якія павінны былі сачыць за прызначэннем лекаў пацыентам. ==Падазраваныя== ===Рэбека Лейтан=== 20 ліпеня праваахоўныя органы пацвердзілі, што яны арыштавалі 27-гадовую медсястру — Рэбеку Джэйн Лейтан, якая працавала ў бальніцы ў палатах, дзе адбыліся смерці<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-14214375 |title=BBC News – Stepping Hill Hospital: Nurse arrested in murder probe |publisher=BBC |date=2011-07-20 |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721190831/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-14214375 |archive-date=2011-07-21 |url-status=live }}</ref>. Савет па сястрынскай справе і акушэрстве адкрыў сваю справу для правядзення расследавання пасля яе арышту<ref>{{cite web|title=Nursing regulator opens fitness to practise proceedings in Stepping Hill case|url=http://www.nmc-uk.org/Press-and-media/Latest-news/Nursing-regulator-opens-fitness-to-practise-proceedings-in-Stepping-Hill-case/|publisher=Nursing and Midwifery Council|access-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914222900/http://www.nmc-uk.org/Press-and-media/Latest-news/Nursing-regulator-opens-fitness-to-practise-proceedings-in-Stepping-Hill-case/|archive-date=2011-09-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Ford|first=Steve|title=Registered nurse arrested over Stepping Hill deaths named|url=http://www.hsj.co.uk/news/legal/registered-nurse-arrested-over-stepping-hill-deaths-named/5032828.article|access-date=2011-07-20|newspaper=Health Service Journal|date=2011-07-20|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004154733/http://www.hsj.co.uk/news/legal/registered-nurse-arrested-over-stepping-hill-deaths-named/5032828.article}}</ref>. 22 ліпеня Лейтан паўстала перад магістрацкім судом [[Манчэстэр]]а. Дзяўчыне былі прад’яўлены абвінавачванні ў намерам паставіць пад пагрозу жыццё пацыентаў, неразважлівасці ў дачыненні да пагрозы жыцця і нават абвінавачванне ў крадзяжы. Яна была заключана пад варту. 1 жніўня медсястра паўстала перад судом Манчэстэрскай кароны<ref name=Court1>{{cite news|title=Stepping Hill Hospital: Rebecca Leighton remanded in custody|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14259202|publisher=BBC News|access-date=2011-07-23|date=2011-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723171048/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14259202|archive-date=2011-07-23}}</ref>. Абвінавачванні супраць Лейтан былі зняты 2 верасня. Каралеўская пракуратура заявіла, што «больш не мае сэнсу» працягваць справу супраць яе. Доказы, якія павінны былі з’явіцца ў падтрымку абвінавачванняў, не былі даступны. Як заявіла Назір Афзал, галоўны каралеўскі пракурор Паўночнага Захаду, Лейтан прад’яўлены абвінавачванні на той падставе, што «было абгрунтаванае падазрэнне, як нібыта яна здзейсніла злачынства, і былі разумныя падставы меркаваць, што працяг расследавання прадаставіць дадатковыя доказы ў бліжэйшы час»<ref name=Dropped>{{cite news|title=Stepping Hill saline deaths: Nurse Rebecca Leighton charges dropped|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14769486|publisher=BBC News|access-date=2011-09-02|date=2011-09-02|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902171532/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14769486}}</ref>. Пасля яна наняла знакамітага публіцыста Макса Кліфарда, каб дапамагчы вызваліць дзяўчыну<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14817456 | work=BBC News | title=Rebecca Leighton: Nurse seeks help from Max Clifford | date=2011-09-07 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2022-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220212065815/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14817456 }}</ref>. 2 снежня стала вядома, што Лейтан была звольненая з лякарні Стэпінг-Хіл. Як высветлілася, паліцыя разглядала ў агульнай складанасці 19 памерлых у бальніцы як магчымых ахвяр атручвання салевым растворам<ref name="bbc.co.uk">{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16009023 | work=BBC News | title=Nurse Rebecca Leighton dismissed from Stepping Hill | date=2011-12-02 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2019-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190618015943/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16009023 }}</ref>. ===Віктарына Чуа === 5 студзеня 2012 года высветлілася, што смерць, якая адбылася 31 снежня 2011 года, гэта значыць пасля звальнення Лейтан, цяпер таксама звязана з расследаваннем. 46-гадовы медбрат Віктарына Чуа быў арыштаваны на падставе сцвярджэнняў, што загінулы пацыент меркавана атрымаў дадатковыя лекі<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16425566 | work=BBC News | title=Stepping Hill Hospital saline inquiry: Nurse arrested | date=2012-01-05 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2019-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190618014035/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16425566 }}</ref>. Яго таксама дапытвалі пра больш раннія смерці<ref name="Carter">{{cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2012/jan/08/stepping-hill-nurse-questioning | location=London | work=The Guardian | first=Helen | last=Carter | title=Stepping Hill hospital nurse bailed | date=2012-01-08 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2020-11-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201130112519/https://www.theguardian.com/uk/2012/jan/08/stepping-hill-nurse-questioning }}</ref>. Ён не быў абвінавачаны ў здзяйсненні якога-небудзь злачынства і быў адпушчаны пад заклад паліцыі<ref name="Carter"/>. Да ліпеня 2012 года праваахоўнікі заявілі, што дамагліся значных поспехаў у расследаванні, адзначыўшы аб дваццаць двух атручаных і сямі загінулых<ref>{{cite web|title=Stepping Hill probe making good progress|url=http://www.gmp.police.uk/content/WebsitePages/39B75DCED2569ADF80257A3800290443?OpenDocument|publisher=Greater Manchester Police|access-date=2012-09-30|date=2012-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224547/http://www.gmp.police.uk/content/WebsitePages/39B75DCED2569ADF80257A3800290443?OpenDocument|archive-date=17 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. 29 сакавіка 2014 года Віктарына Чуа быў абвінавачаны ў забойствах Трэйсі Ардэн, Арнольда Ланкастэра і Альфрэда Дэрэка Уівера і іншых злачынствах, уключаючы спробу атручвання. Ён быў заключаны пад варту, каб пазней паўстаць перад магістрацкім судом Манчэстэра<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-26795910 | work=BBC News | title=Stepping Hill deaths: Nurse Victorino Chua charged with murder | date=2014-03-29 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2020-11-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030836/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-26795910 }}</ref>. 18 мая 2015 года Чуа быў асуджаны ў забойстве<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32782153 | work=BBC News | title=Stepping Hill nurse Victorino Chua guilty of murdering patients | date=2015-05-18 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2020-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108103754/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32782153 }}</ref>. Аднак медбрат прызнаны невінаватым у смерці Арнольда Ланкастэра, які пакутаваў ад невылечнага рака, але быў асуджаны за спробу прычынення яму і дваццаці іншым пацыентам цяжкіх цялесных пашкоджанняў з намерам атручвання. Чуа таксама прызнаны вінаватым у васьмі злачынствах, звязаных з незаконным ужываннем або прычыненнем іншай асобай якіх-небудзь атрутных або разбуральных або атрутных рэчаў з мэтай прычынення шкоды, прычынення шкоды або раздражнення, або спробы зрабіць гэта пасля наўмыснай змены прадпісанняў. Суд прысяжных у Манчэстарскім каралеўскім судзе засядаў адзінаццаць дзён<ref name="GMP">{{cite news|title=Nurse, Victorino Chua, found guilty|url=http://www.gmp.police.uk/live/Nhoodv3.nsf/WebsitePages/8F1E494100468EED80257E49004316C2?OpenDocument|access-date=2015-05-18|work=Greater Manchester Police|date=2015-05-18|archive-date=2015-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526024618/http://www.gmp.police.uk/live/Nhoodv3.nsf/WebsitePages/8F1E494100468EED80257E49004316C2?OpenDocument |url-status=dead }}</ref><ref name="Belfast">{{cite news|title='Evil angel' nurse guilty of murder|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/uk/evil-angel-nurse-guilty-of-murder-31231264.html|access-date=2015-05-18|work=Belfast Telegraph|date=2015-05-18|archive-date=2015-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521105259/http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/uk/evil-angel-nurse-guilty-of-murder-31231264.html}}</ref><ref>{{cite news|last1=Fallowfield|first1=Carl|title=Nurse guilty of murdering patients|url=http://www.cumbriacrack.com/2015/05/18/nurse-guilty-of-murdering-patients/|access-date=2015-05-18|work=Cumbria Crack|date=2015-05-18|archive-date=2015-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523072727/http://www.cumbriacrack.com/2015/05/18/nurse-guilty-of-murdering-patients/ |url-status=dead }}</ref>. Чуа атрымаў 25 пажыццёвых заключэнняў і 35 гадоў, перш чым зможа атрымаць права на ўмоўна-датэрміновае вызваленне<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32795255| title=Stepping Hill nurse Victorino Chua jailed for life| work=BBC News| date=2015-05-19| access-date=2015-05-25| archive-date=2015-05-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20150522102118/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32795255}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.judiciary.gov.uk/wp-content/uploads/2015/05/r-v-chua-sentencing.pdf Sentencing remarks of Mr Justice Openshaw]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034750/https://www.judiciary.gov.uk/wp-content/uploads/2015/05/r-v-chua-sentencing.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Ліпень 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Англіі]] [[Катэгорыя:Злачыннасць у Вялікабрытаніі]] 6d2eo2mf09k079nwlqnub7wbv8fu45h 5160211 5160209 2026-07-02T10:28:53Z DBatura 73587 /* Рэбека Лейтан */ 5160211 wikitext text/x-wiki Інцыдэнт з '''атручваннем у бальніцы Стэпінг-Хіл''' ({{lang-en|Stepping Hill}}) адбыўся ў ліпені [[2011]] года, калі ў горадзе [[Стокпарт]] ([[Вялікабрытанія]]) ад празмернасці [[інсулін]]у ў крыві памерлі ад 7 да 20 чалавек. == Расследаванне == Падзеі адбыліся ў ліпені 2011 года, калі адна з медсясцёр бальніцы заўважыла, што ў некалькіх пацыентаў быў анамальна нізкі ўзровень цукру ў крыві. Даследаванне паказала, што [[інсулін]] быў забруджаны шэрагам салевых ампул і салевых кропель<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14166920 |title=BBC News – Police investigate three deaths at Stepping Hill Hospital |publisher=BBC |date=2011-07-15 |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722051417/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14166920 |archive-date=2011-07-22 |url-status=live }}</ref>, а гэта, як мяркуюць, і знізіла ўзровень цукру ў крыві ў хворых. Інсулін — гэта гармон, выпрацоўваемы [[Падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозай]], які дазваляе цягліцам і клеткам арганізма паглынаць [[Глюкоза|глюкозу]] для атрымання энергіі. [[Мозг]]у неабходны пастаянны запас глюкозы, каб ён мог нармальна функцыянаваць. Паколькі інсулін зніжае яе ўзровень у крыві, калі маецца яго празмернасць ў кровазвароце, то гэта можа хутка прывесці да зніжэння ўзроўню глюкозы, звычайна вядомага як нізкі ўзровень цукру ў крыві (або [[гіпаглікемія]]); што, як следства, негатыўна ўплывае на функцыянаванне мозгу і [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]]. У запушчанай стадыі гэта можа скончыцца смерцю. Так і здарылася з трыма пацыентамі бальніцы Стэпінг-Хіл. [[Паліцыя]] лічыла, што хворыя былі наўмысна кімсьці атручаны. Неўзабаве памерлі яшчэ двое хворых<ref name="menmedia1"/>. Смерці трох пацыентаў — двух пажылых мужчын, Джорджа Крэпа (84 гады) і Арнольда Ланкастэра (71 года) — і жанчыны — Трэйсі Ардэн (44 гады) — былі прыпісаны меркаванаму заражэнню<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14199024 |title=Stepping Hill Hospital deaths: Suspect 'may be on site' |publisher=[[BBC News]] |date=2011-07-19 |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722051410/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14199024 |archive-date=2011-07-22 |url-status=live }}</ref>. 21 ліпеня было пацверджана, што смерці яшчэ двух пацыентаў былі звязаны з першымі, у выніку чаго колькасць смерцяў дасягнула пяці<ref name="menmedia1">{{cite web |url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1441840_breaking-five-deaths-at-stepping-hill-hospital-now-being-investigated-in-saline-sabotage-case |title=Tributes to 5th patient to die in Stepping Hill saline sabotage probe as police ar e given more time to question nurse &#124; Manchester Evening News |publisher=menmedia.co.uk |date=2011-07-11 |access-date=2011-07-23 |url-status=dead |archive-date=20 красавіка 2013 |archive-url=https://archive.today/20130420231749/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1441840_breaking-five-deaths-at-stepping-hill-hospital-now-being-investigated-in-saline-sabotage-case }}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Home/UK-News/Stepping-Hill-Hospital-Five-Patients-Dead-After-Saline-Sabotage-As-Nurse-Rebecca-Leighton-Held/Article/201107316034887?lpos=UK_News_Carousel_Region_0&lid=ARTICLE_16034887_Stepping_Hill_Hospital%3A_Five_Patients_Dead_After_Saline_Sabotage_As_Nurse_Rebecca_Leighton_Held |title=Stepping Hill Hospital: Nurse Rebecca Leighton Held For More Time After Five People Have Now Died &#124; UK News &#124; Sky |publisher=News.sky.com |access-date=2011-07-23}}</ref>. Паліцыя абвясціла, што асноўнай версіяй расследаванне стала то, як салевыя растворы былі забруджаны інсулінам. У ходзе расследавання 60 дэтэктываў удзельнічалі ў вызначэнні таго, як і калі былі забруджаны растворы. Між тым у бальніцу дзяжурылі некалькі ўзброеных [[сілавікі|сілавікоў]], якія павінны былі сачыць за прызначэннем лекаў пацыентам. ==Падазраваныя== ===Рэбека Лейтан=== 20 ліпеня праваахоўныя органы пацвердзілі, што яны арыштавалі 27-гадовую медсястру — Рэбеку Джэйн Лейтан, якая працавала ў бальніцы ў палатах, дзе адбыліся смерці<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-14214375 |title=BBC News – Stepping Hill Hospital: Nurse arrested in murder probe |publisher=BBC |date=2011-07-20 |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721190831/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-14214375 |archive-date=2011-07-21 |url-status=live }}</ref>. Савет па сястрынскай справе і акушэрстве адкрыў сваю справу для правядзення расследавання пасля яе арышту<ref>{{cite web|title=Nursing regulator opens fitness to practise proceedings in Stepping Hill case|url=http://www.nmc-uk.org/Press-and-media/Latest-news/Nursing-regulator-opens-fitness-to-practise-proceedings-in-Stepping-Hill-case/|publisher=Nursing and Midwifery Council|access-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914222900/http://www.nmc-uk.org/Press-and-media/Latest-news/Nursing-regulator-opens-fitness-to-practise-proceedings-in-Stepping-Hill-case/|archive-date=2011-09-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Ford|first=Steve|title=Registered nurse arrested over Stepping Hill deaths named|url=http://www.hsj.co.uk/news/legal/registered-nurse-arrested-over-stepping-hill-deaths-named/5032828.article|access-date=2011-07-20|newspaper=Health Service Journal|date=2011-07-20|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004154733/http://www.hsj.co.uk/news/legal/registered-nurse-arrested-over-stepping-hill-deaths-named/5032828.article}}</ref>. 22 ліпеня Лейтан паўстала перад магістрацкім судом [[Манчэстэр]]а. Дзяўчыне былі прад’яўлены абвінавачванні ў намерах паставіць пад пагрозу жыццё пацыентаў, неразважлівасці ў дачыненні да пагрозы жыцця і нават абвінавачванне ў крадзяжы. Яна была заключана пад варту. 1 жніўня медсястра паўстала перад судом Манчэстэрскай кароны<ref name=Court1>{{cite news|title=Stepping Hill Hospital: Rebecca Leighton remanded in custody|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14259202|publisher=BBC News|access-date=2011-07-23|date=2011-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723171048/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14259202|archive-date=2011-07-23}}</ref>. Абвінавачванні супраць Лейтан былі зняты 2 верасня. Каралеўская пракуратура заявіла, што «больш не мае сэнсу» працягваць справу супраць яе. Доказы, якія павінны былі з’явіцца ў падтрымку абвінавачванняў, не былі даступны. Як заявіла Назір Афзал, галоўны каралеўскі пракурор Паўночнага Захаду, Лейтан прад’яўлены абвінавачванні на той падставе, што «было абгрунтаванае падазрэнне, як нібыта яна здзейсніла злачынства, і былі разумныя падставы меркаваць, што працяг расследавання прадаставіць дадатковыя доказы ў бліжэйшы час»<ref name=Dropped>{{cite news|title=Stepping Hill saline deaths: Nurse Rebecca Leighton charges dropped|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14769486|publisher=BBC News|access-date=2011-09-02|date=2011-09-02|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902171532/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14769486}}</ref>. Пасля яна наняла знакамітага публіцыста Макса Кліфарда, каб дапамагчы вызваліць дзяўчыну<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14817456 | work=BBC News | title=Rebecca Leighton: Nurse seeks help from Max Clifford | date=2011-09-07 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2022-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220212065815/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-14817456 }}</ref>. 2 снежня стала вядома, што Лейтан была звольненая з лякарні Стэпінг-Хіл. Як высветлілася, паліцыя разглядала ў агульнай складанасці 19 памерлых у бальніцы як магчымых ахвяр атручвання салевым растворам<ref name="bbc.co.uk">{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16009023 | work=BBC News | title=Nurse Rebecca Leighton dismissed from Stepping Hill | date=2011-12-02 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2019-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190618015943/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16009023 }}</ref>. ===Віктарына Чуа === 5 студзеня 2012 года высветлілася, што смерць, якая адбылася 31 снежня 2011 года, гэта значыць пасля звальнення Лейтан, цяпер таксама звязана з расследаваннем. 46-гадовы медбрат Віктарына Чуа быў арыштаваны на падставе сцвярджэнняў, што загінулы пацыент меркавана атрымаў дадатковыя лекі<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16425566 | work=BBC News | title=Stepping Hill Hospital saline inquiry: Nurse arrested | date=2012-01-05 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2019-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190618014035/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-16425566 }}</ref>. Яго таксама дапытвалі пра больш раннія смерці<ref name="Carter">{{cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2012/jan/08/stepping-hill-nurse-questioning | location=London | work=The Guardian | first=Helen | last=Carter | title=Stepping Hill hospital nurse bailed | date=2012-01-08 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2020-11-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201130112519/https://www.theguardian.com/uk/2012/jan/08/stepping-hill-nurse-questioning }}</ref>. Ён не быў абвінавачаны ў здзяйсненні якога-небудзь злачынства і быў адпушчаны пад заклад паліцыі<ref name="Carter"/>. Да ліпеня 2012 года праваахоўнікі заявілі, што дамагліся значных поспехаў у расследаванні, адзначыўшы аб дваццаць двух атручаных і сямі загінулых<ref>{{cite web|title=Stepping Hill probe making good progress|url=http://www.gmp.police.uk/content/WebsitePages/39B75DCED2569ADF80257A3800290443?OpenDocument|publisher=Greater Manchester Police|access-date=2012-09-30|date=2012-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224547/http://www.gmp.police.uk/content/WebsitePages/39B75DCED2569ADF80257A3800290443?OpenDocument|archive-date=17 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. 29 сакавіка 2014 года Віктарына Чуа быў абвінавачаны ў забойствах Трэйсі Ардэн, Арнольда Ланкастэра і Альфрэда Дэрэка Уівера і іншых злачынствах, уключаючы спробу атручвання. Ён быў заключаны пад варту, каб пазней паўстаць перад магістрацкім судом Манчэстэра<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-26795910 | work=BBC News | title=Stepping Hill deaths: Nurse Victorino Chua charged with murder | date=2014-03-29 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2020-11-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030836/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-26795910 }}</ref>. 18 мая 2015 года Чуа быў асуджаны ў забойстве<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32782153 | work=BBC News | title=Stepping Hill nurse Victorino Chua guilty of murdering patients | date=2015-05-18 | access-date=2020-04-16 | archive-date=2020-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108103754/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32782153 }}</ref>. Аднак медбрат прызнаны невінаватым у смерці Арнольда Ланкастэра, які пакутаваў ад невылечнага рака, але быў асуджаны за спробу прычынення яму і дваццаці іншым пацыентам цяжкіх цялесных пашкоджанняў з намерам атручвання. Чуа таксама прызнаны вінаватым у васьмі злачынствах, звязаных з незаконным ужываннем або прычыненнем іншай асобай якіх-небудзь атрутных або разбуральных або атрутных рэчаў з мэтай прычынення шкоды, прычынення шкоды або раздражнення, або спробы зрабіць гэта пасля наўмыснай змены прадпісанняў. Суд прысяжных у Манчэстарскім каралеўскім судзе засядаў адзінаццаць дзён<ref name="GMP">{{cite news|title=Nurse, Victorino Chua, found guilty|url=http://www.gmp.police.uk/live/Nhoodv3.nsf/WebsitePages/8F1E494100468EED80257E49004316C2?OpenDocument|access-date=2015-05-18|work=Greater Manchester Police|date=2015-05-18|archive-date=2015-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526024618/http://www.gmp.police.uk/live/Nhoodv3.nsf/WebsitePages/8F1E494100468EED80257E49004316C2?OpenDocument |url-status=dead }}</ref><ref name="Belfast">{{cite news|title='Evil angel' nurse guilty of murder|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/uk/evil-angel-nurse-guilty-of-murder-31231264.html|access-date=2015-05-18|work=Belfast Telegraph|date=2015-05-18|archive-date=2015-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521105259/http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/uk/evil-angel-nurse-guilty-of-murder-31231264.html}}</ref><ref>{{cite news|last1=Fallowfield|first1=Carl|title=Nurse guilty of murdering patients|url=http://www.cumbriacrack.com/2015/05/18/nurse-guilty-of-murdering-patients/|access-date=2015-05-18|work=Cumbria Crack|date=2015-05-18|archive-date=2015-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523072727/http://www.cumbriacrack.com/2015/05/18/nurse-guilty-of-murdering-patients/ |url-status=dead }}</ref>. Чуа атрымаў 25 пажыццёвых заключэнняў і 35 гадоў, перш чым зможа атрымаць права на ўмоўна-датэрміновае вызваленне<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32795255| title=Stepping Hill nurse Victorino Chua jailed for life| work=BBC News| date=2015-05-19| access-date=2015-05-25| archive-date=2015-05-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20150522102118/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-32795255}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.judiciary.gov.uk/wp-content/uploads/2015/05/r-v-chua-sentencing.pdf Sentencing remarks of Mr Justice Openshaw]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034750/https://www.judiciary.gov.uk/wp-content/uploads/2015/05/r-v-chua-sentencing.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Ліпень 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Англіі]] [[Катэгорыя:Злачыннасць у Вялікабрытаніі]] dvmqylkc3aatjtsix4js1u5jhbl2csv 0 716226 5160172 4619087 2026-07-02T06:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160172 wikitext text/x-wiki '''Жывая мова''' — кожная гутарковая [[мова]] пэўнага моўнага калектыву, якая сістэматычна і стала (непарыўна ў часе) ужываецца ім у зносінах і мяняецца ў працэсе ўжывання. Велічыня групы людзей, якія карыстаюцца мовай не мае значэння; важны толькі факт ужывання яе цяпер як гутарковай у розных галінах штодзённага жыцця. Паняцце ўжываецца ў [[Мовазнаўства|мовазнаўстве]], а таксама пры вывучэнні моў у [[Адукацыя|адукацыйных установах]] для адрознення моў, на якіх гавораць людзі ў штодзённым жыцці, якімі можна карыстацца як [[лінгва франка]] (як [[англійская мова|англійская]], [[іспанская мова|іспанская]], [[Руская мова|руская]] і іншыя) ад моў, якія ўжываюць выключна ў цырыманіяльных або [[Навука|навуковых]] мэтах (як [[Лацінская мова|лаціну]], [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую]], [[санскрыт]], [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую]] і іншыя). == Навучанне жывым мовам == У сучасным грамадстве карысна веданне некалькіх жывых моў, таму іх актыўна вучаць (гл. таксама артыкул «[[білінгвізм]]»). У многіх краінах, уключаючы Беларусь, аддаецца перавага вывучэнню англійскай як другой або замежнай мовы. === Расія === Дзяржаўнай мовай у [[Расія]] з’яўляцца [[руская мова]].<ref>Федеральный закон от 1 июня 2005 года № 53 [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_148831/ «О государственном языке Российской Федерации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140205025332/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_148831/ |date=5 лютага 2014 }}</ref> Руская мова абавязкова да выкладання ва ўсіх школах на тэрыторыі Расіі, кожны, хто жадае вывучаць рускую мову, павінен мець такую магчымасць. Таксама ўсё афіцыйнае справаводства і заканадаўства павінны складацца на рускай мове. З прычыны абавязковасці вывучэння рускай мовы, яе практычнай карыснасці, паўсюднай распаўсюджанасці (гэта значыць яна з’яўляецца [[лінгва франка]] на тэрыторыі былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), прадстаўнікі нешматлікіх народаў часцяком адмаўляюцца ад вывучэння нацыянальных моў, аддаючы перавагу [[Руская мова|рускай мове]]. Таксама пад уплывам рускай мовы, нацыянальныя мовы выцясняюцца з паўсядзённага ўжывання нават сярод іх спрадвечных носьбітаў. З замежных моў у Расіі самымі папулярнымі з’яўляюцца [[Англійская мова|англійская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]] і [[Французская мова|французская]] мовы.<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Языки_России</ref> === Еўрапейскі Саюз === У адпаведнасці з сістэмай адукацыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюзу]], ва ўсіх школах абавязкова вывучэнне як мінімум адной замежнай мовы. Існуе тэндэнцыя пачынаць навучанне замежным мовам як можна раней, часам нават у курсе пачатковай школы. Навучэнцы могуць выбраць дадатковыя замежныя мовы на добраахвотнай аснове. Пераважная колькасць навучэнцаў у якасці другой мовы выбіраюць [[Англійская мова|англійскую]] (найбольш папулярная мова сярод навучэнцаў 23 з 25 [[Еўрапейскі Саюз|краін ЕС]], дзе адукацыя вядзецца не на англійскай мове), менш папулярнымі мовамі з’яўляюцца [[Французская мова|Французская]] і [[Нямецкая мова|Нямецкая]]. Каля 90 % навучэнцаў вывучаюць англійскую мову, так як гэта з’яўляецца абавязковым або выбар дыктуецца бацькамі. Навучанне вядзецца настаўнікамі пачатковых класаў, а таксама спецыялістамі сярэдняй і [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшай]] школы.<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Живой_язык</ref> === Вялікабрытанія === Усе навучэнцы абавязаны вучыцца англійскай мове. Ва [[Уэльс]]е ўсе навучэнцы да 16 гадоў абавязаны вучыць [[Валійская мова|валійскую мову]]. Далей, залежна ад патрэбы, навучэнец можа працягваць вывучэнне валійскай як [[Другая мова|другой мовы]] або здаволіцца атрыманым сярэднім узроўнем<ref>[https://web.archive.org/web/20120310162644/http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml Education in Welsh] // [[BBC]], September 2003</ref>. Замежныя мовы ў Вялікабрытаніі — абавязковая частка адукацыйнай сістэмы. Для атрымання трэцяй базавай ступені ([[:en:Key Stage 3]], 11-14 гадоў) трэба ведаць адну замежную мову. Найбольш папулярнымі з’яўляюцца [[іспанская мова]], [[Французская мова]] і [[Нямецкая мова]]. Навучанне мовам у школах павінна весціся ў адпаведнасці з дзяржаўнымі адукацыйнымі праграмамі. Пачынаючы з [[2010]] года для атрымання другой базавай ступені ([[:en:Key Stage 2]], 7-11 гадоў) будуць патрабаваць пэўных ведаў замежных моў. Нягледзячы на гэта, мовы карэнных народаў [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] працягваюць выміраць.<ref>https://www.independent.co.uk/travel/uk/linguistic-tourism-could-help-save-britain-s-ancient-languages-9849237.html</ref> === Дапаможныя мовы === [[Міжнародныя дапаможныя мовы]] па вызначэнні не звязаныя з пэўнай тэрыторыяй або групай людзей. Найбольш вядомай з іх з’яўляецца [[эсперанта]]. Набірае папулярнасць [[штучная мова]] — [[інтэрлінгва]] — яе вучаць у асноўным у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], а таксама мае заўважную колькасць карыстальнікаў ва [[Украіна|Украіне]], у [[Расія|Расіі]], [[Японія|Японіі]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]. Інтэрлінгва распрацавана як простая ў вывучэнні мова для вялікай колькасці носьбітаў натуральных моў. Іншымі дапаможнымі мовамі маглі б быць [[акцыдэнталь]] і [[Інтэрлінгва (лаціна-сінэ-флексіонэ)|лаціна-сінэ-флексіонэ]]. == Гл. таксама == * [[Мёртвая мова]] * [[Штучная мова]] * [[Фармальная мова]] * [[Мовы свету]] * [[Сацыялінгвістыка]] * [[Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства]] == Заўвага == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Мовы]] 3wt9bbi7s2mw9pix2eyy7jy43c1fn9k 0 730278 5160184 4740032 2026-07-02T08:48:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160184 wikitext text/x-wiki [[File:Paris-2023-01-19-manif-retraites05.jpg|thumb|Акцыя 19 студзеня ў Парыжы.]] [[File:Manifestants à Auch en Occitanie le 11 mars 2023.jpg|thumb|Акцыя 11 сакавіка ў {{нп5|Ауч||oc|Aush}} у [[Аксітанія (рэгіён)|Аксітаніі]].]] З [[19 студзеня]] [[2023]] года [[Францыя|Францыю]] ахапіла серыя [[страйк|забастовак]] і дэманстрацый супраць павышэння ўладамі пенсійнага ўзросту з 62 да 64 гадоў. == Перадгісторыя == Першая спроба прэзідэнта [[Эмануэль Макрон|Эмануэля Макрона]] падняць пенсійны ўзрост у краіне была прынята ў 2019 годзе, але не прайшла з-за пратэстаў «[[Рух жоўтых камізэлек|жоўтых камізэлек]]». Тады ў Францыі таксама пачаліся забастоўкі, самыя працяглыя з 1968 года<ref>[https://www.rbc.ru/politics/11/01/2023/63bd3cd29a79471e09500061 Бойкот и протесты из-за пенсионной реформы во Франции. Какие последствия будет иметь план Макрона по повышению пенсионного возраста до 64 лет] РБК</ref>. У студзені 2020 года, у сувязі з пратэстным рухам, урад адмовіўся ад пенсійнай рэформы<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200111/1563321859.html|title=Франция откажется от самого критикуемого положения пенсионной реформы|date=20200111T1840+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-01-19|archive-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115052714/https://ria.ru/20200111/1563321859.html|url-status=live}}</ref>. == Ход падзей == За першы дзень {{нп3|Міністэрства ўнутраных спраў Францыі|Міністэрства ўнутраных спраў|fr|Minister of the Interior (France)}} налічыла 1,12 мільёна дэманстрантаў, у тым ліку 80 тысяч у Парыжы<ref name="auto">{{Cite web |title=Réforme des retraites en France : plus d'un million de personnes ont manifesté dans le pays |url=https://www.rtbf.be/article/reforme-des-retraites-en-france-plus-d-un-million-de-personnes-ont-manifeste-dans-le-pays-11139275 |access-date=2023-01-20 |website=RTBF |language=fr}}</ref>. Па ўсёй краіне было зарэгістравана больш за 200 дэманстрацый<ref>{{Cite news |last=Houdayer |first=Géraldine |date=19 January 2023 |title=Réforme des retraites: la CGT annonce "plus de 2 millions" de manifestants, le gouvernement 1,12 million |work=France Bleu|url=https://www.francebleu.fr/infos/economie-social/reforme-des-retraites-suivez-la-premiere-journee-de-mobilisation-6599390 |access-date=}}</ref>. [[21 студзеня]] ў сталіцы праведзена пратэстная акцыя студэнтаў і моладзевых арганізацый<ref>{{Cite news|date=21 January 2023|title="Marche pour nos retraites" : qui appelle à manifester ce samedi 21 janvier à Paris ?|website=BFMTV|url=https://www.bfmtv.com/politique/marche-pour-nos-retraites-qui-appelle-a-manifester-ce-samedi-21-janvier-a-paris_AN-202301210033.html|accessdate=21 January 2023}}</ref>. 31 студзеня да пратэстаў далучыліся электрастанцыі, прадпрыемствы па нафтаперапрацоўцы, грамадскі транспарт (цягнікі, метро, аўтобусы), установы адукацыі<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/02/01/961185-frantsiya-snova-bastuet Франция снова бастует против пенсионной реформы] — Ведомости</ref>. На 7 лютага, паводле ацэнак прафсаюза «Усеагульная канфедэрацыя працы», да акцый далучыліся амаль 2 млн дэманстрантаў, з іх 400 тыс. — у Парыжы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/16988483 Во Франции 757 тыс. человек вышли на акции протеста против пенсионной реформы]</ref>. Акцыі пратэсту, якія прайшлі ў гэты дзень, суправаджаліся беспарадкамі. У цэнтры сталіцы былі падпалены машына і некалькі смеццевых бакаў. Гэта адбылося, калі паліцыя атакавала натоўп і разагнала пратэстоўцаў слёзатачывым газам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2023/02/11/almost-a-million-march-in-france-in-protest-at-government-pension-reform-plans|title=Almost a million take part in pension protest marches across France|website=euronews|date=2023-02-11|access-date=2023-02-17}}</ref>. 16 лютага з-за мітынгаў і забастовак было адменена 30 % рэйсаў з парыжскага [[Аэрапорт Парыж-Арлі|аэрапорта Арлі]]<ref>{{Cite web |date=2023-02-16 |title=New pension strikes grip France as MPs wage legislative battle |url=https://www.france24.com/en/france/20230216-new-pension-strikes-grip-france-as-mps-wage-legislative-battle |access-date=2023-02-20 |website=France 24 |language=en}}</ref>. 5 сакавіка работнікі шэрагу [[АЭС]] спынілі работу, напярэдадні да іх далучыліся супрацоўнікі 3 з 4-х французскіх тэрміналаў ЗПГ<ref>[https://rg.ru/2023/03/07/vo-francii-projdet-shestaia-s-nachala-goda-zabastovka-protiv-pensionnyh-reform.html Во Франции пройдет 6 с начала года забастовка против пенсионных реформ] — Российская газета</ref><ref>[https://russian.rt.com/world/news/1120060-franciya-rabotniki-zabastovka BFMTV: три терминала СПГ во Франции прекращают работу на неделю из-за забастовки] — РТ на русском</ref>. Заблакаваны ўсе НПЗ краіны (8<ref>[https://web.archive.org/web/20230307132750/https://www.bbc.com/russian/news-64875381#selection-375.0-375.103 Протесты и забастовка во Франции: организаторы ожидают выхода на улицы «миллионов»] — BBC News Русская служба</ref>), якія належаць 3 кампаніям — Esso-ExxonMobil, TotalEnergies і Petroineos<ref>[https://rg.ru/2023/03/07/vo-francii-v-hode-vseobshchej-zabastovki-protiv-pensionnoj-reformy-zablokirovany-vse-npz.html Во Франции заблокированы все НПЗ в ходе всеобщей забастовки против пенсионной реформы] — Российская газета</ref>. 15 сакавіка паведамлена пра забастоўку сметнікаў у Парыжы і некаторых іншых гарадах краіны, якая працягвалася больш за тыдзень. Днём раней грамадскія лідары пратэстаў у сталіцы прагаласавалі за працяг забастоўкі яшчэ на тыдзень. Падкрэслівалася, што многія жыхары Францыі бачаць у запланаваных зменах пагрозу свайму ладу жыцця і каштоўнасцям<ref>{{Cite news|accessdate=2023-03-16|first=Catherine|last=Porter|date=2023-03-15|id=0362-4331|website=The New York Times|title=Garbage Mounts in Odorous Last Stand Against France’s Pension Change|url=https://www.nytimes.com/2023/03/15/world/europe/garbage-strike-france-pension-retirement-macron.html}}</ref>. 23 сакавіка генеральны сакратар прафсаюза FO-ADP заявіў аб планах працягнуць забастоўку і заблакаваць эканоміку да таго часу, пакуль Макрон не адкліча свой законапраект, адзначыўшы, што не бачыць іншага выбару<ref name="23sak">{{Cite news|accessdate=2023-03-24|first=Forrest|last=Crellin|date=2023-03-23|website=Reuters|title=Strikes roiling French power sector cause fuel shortages|url=https://www.reuters.com/business/energy/french-power-sector-battered-again-by-ongoing-strikes-2023-03-23/}}</ref>. У той жа дзень праведзены пра марш у Парыжы супраць законапраекта аб павышэнні пенсійнага ўзросту. Па даных прафсаюзаў колькасць удзельнікаў склала 800 тысяч чалавек. Падчас шэсця адбыліся беспарадкі, паліцыя ўжыла слёзатачывы газ, быў затрыманы 21 чалавек. Дадаткова паведамлялася аб ужыванні паліцыяй слёзатачывага газу ў шэрагу іншых гарадоў<ref>{{Cite news|accessdate=2023-03-24|first=Horaci|last=Garcia|date=2023-03-23|website=Reuters|title=Violence hits France in day of anger over Macron's pension changes|url=https://www.reuters.com/world/europe/nationwide-protests-france-after-macron-doubles-down-pension-bill-2023-03-23/}}</ref>. == Уплыў == [[File:Manifestants Toulouse Occitanie 28 03 2023.jpg|thumb|Акцыя 28 сакавіка ў [[Тулуза|Тулузе]] ў [[Аксітанія (рэгіён)|Аксітаніі]]<ref name="jornalet.com">https://www.jornalet.com/nova/16047/lo-mespretz-de-macron-als-manifestants-a-radicalizat-la-colera-sociala</ref>.]] 7 сакавіка Bloomberg паведаміла, што ў сувязі з пратэстамі павялічыўся ціск на энэргетычную сістэму Францыі ўжо пацярпелую ад адключэнняў ядзерных рэактараў і скарачэння паставак газу з [[Расія|Расіі]]. Падкрэслівалася, што пратэсты закранулі ўсю энэргетычную інфраструктуру ад тэрміналаў імпарту прыроднага газу да нафтаперапрацоўчых заводаў і электрастанцый. Паводле заявы аператара энергасістэмы, у выніку забостоўкі 7 сакавіка магутнасць знізілася на 5,6 гігават. Па даных агенцтва, цэны на электраэнергію ў Францыі гандляваліся на біржы Epex Spot SE з прэміяй у 50 % у параўнанні з нямецкім рынкам. Total Energie s і ExxonMobil паведамілі аб спыненні паставак з нафтаперапрацоўчых заводаў, якія ім належаць. Па заяве прафсаюза CGT, пратэстоўцамі былі заблакаваны чатыры тэрміналы па прыёме ЗПГ. Падкрэслівалася, што сітуацыя ўскладняецца рэзкім пахаладаннем у Францыі, што дадаткова павялічыла нагрузку на энергасістэму рэгіёну<ref>{{Cite news|accessdate=2023-03-08|date=2023-03-07|website=Bloomberg.com|title=French Energy System Disrupted by Strikes Over Pension Plan|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-07/french-energy-system-disrupted-by-strikes-over-pension-plan}}</ref>. Станам на 23 сакавіка, паводле [[Reuters]], было заблакавана абслугоўванне адзінаццаці ядзерных рэактараў, даступнасць магутнасць электраэнергіі ў Францыі скарацілася на 21 гігават, а на тэрмінале звадкаванага прыроднага газу ў [[Дзюнкерк]]у быў абвешчаны форс-мажор. Забастоўкі на НПЗ прывялі да недахопу паліва на некаторых АЗС на поўдні Францыі. Паводле даных Міністэрства энергетыкі днём раней прыкладна на 15 % заправачных станцый скончыўся як мінімум адзін прадукт. Акрамя таго, у рэгіёнах на захадзе і поўдні краіны больш за траціну станцый сутыкнуліся з недахопам электраэнергіі<ref name="23sak"/>. Агенцтва таксама паведаміла, што на нафтаперапрацоўчым заводзе Gonfreville, прадукцыйнасць якога складае 240 тыс.барэляў у суткі, спынена вытворчасць, а на НПЗ Feyzin, магутнасцю 119 000 барэляў, вытворчасць былі вымушаны скараціць з-за забастовак. Абодва завода належаць TotalEnergies. Было таксама адзначана, што ў порце Жэром-Граваншон на поўначы Францыі 18 сакавіка забастоўка аднавілася і ён заблакаваны, як было адзначана, яго прапускная здольнасць — 240 тыс.барэляў у суткі<ref>{{Cite news|accessdate=2023-03-24|first=Forrest|last=Crellin|date=2023-03-23|website=Reuters|title=Factbox: French strikes hamper refining, LNG imports|url=https://www.reuters.com/business/energy/french-strikes-hamper-refining-lng-imports-2023-03-20/}}</ref>. == Рэакцыя == Нягледзячы на дэманстрацыі, Прэзідэнт Францыі [[Эмануэль Макрон]] падкрэсліў, што пенсійная рэформа будзе прынята<ref name=":6">{{Cite web |date=2023-01-19 |title=France: Over 1 million march against raising retirement age |url=https://apnews.com/article/france-retirement-age-limit-protests-866eb86aea5cf0d39894b96d2888c26f |access-date=2023-01-23 |website=AP NEWS |language=en}}</ref>. 16 сакавіка Прэм’ер-міністр Францыі афіцыйна аб’явіла аб павышэнні пенсійнага ўзросту ў краіне. == Размах == {| class="wikitable" |+Колькасць дэманстрантаў у 10 самых густанаселеных гарадах на 19 студзеня !Горад !Даныя паліцыі !Даныя прафсаюзаў |- |[[Парыж]]<ref>{{Cite news |date=19 January 2023 |title=Grève du 19 janvier: 80.000 manifestants selon la police, contre 400.000 pour la CGT |work=BFMTV |url=https://www.bfmtv.com/paris/en-direct-greve-du-19-janvier-les-transports-perturbes-en-ile-de-france_LN-202301190020.html |access-date=20 January 2023}}</ref> |80 000 |400 000 |- |[[Марсель]]<ref>{{Cite news |last=Canetto |first=Sidonie |date=19 January 2023 |title=Grève contre la réforme des retraites : forte mobilisation à Marseille, Avignon et Arles |work=France 3 Provence-Alpes |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/provence-alpes-cote-d-azur/bouches-du-rhone/marseille/direct-greve-contre-la-reforme-des-retraites-suivez-les-manifestations-a-marseille-contre-le-projet-du-gouvernement-2697174.html |access-date=20 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ansquer |first=Mathilde |last2=Grolée |first2=Laurent |last3=Glotin |first3=Sophie |date=19 January 2023 |title=Grève contre la réforme des retraites : très forte mobilisation dans les Bouches-du-Rhône et le Var |work=France Bleu Provence|url=https://www.francebleu.fr/infos/societe/greve-contre-la-reforme-des-retraites-suivez-les-mobilisations-dans-les-bouches-du-rhone-et-le-var-9198240 |access-date=20 January 2023}}</ref> |26 000 |140 000 |- |[[Ліён]]<ref>{{Cite news |last=Barletta |first=Julien |date=19 January 2023 |title=Marée humaine à Lyon contre la réforme des retraites |work=Lyon Capitale |url=https://www.lyoncapitale.fr/actualite/maree-humaine-a-lyon-contre-la-reforme-des-retraites |access-date=20 January 2023}}</ref> |23 000 |38 000 |- |[[Тулуза]]<ref name="jornalet.com"/><ref>{{Cite news |last=Vau |first=Alexandre |date=19 January 2023 |title=Entre 36.000 et 50.000 personnes ont manifesté contre la réforme des retraites à Toulouse |work=France Bleu Occitanie |url=https://www.francebleu.fr/infos/economie-social/la-manifestation-contre-la-reforme-des-retraites-est-partie-a-toulouse-5185503 |access-date=20 January 2023}}</ref><ref>{{YouTube|id=8wC47X_M_vQ|title=#France : Massive demonstration against the pension reform in #Toulouse • 19 January 2023}}</ref> |36 000 |50 000 |- |[[Ніца]]<ref>{{Cite news |last=Marabeuf |first=Corentin |last2=Ruiz |first2=Benoît |last3=Langlois |first3=Marine |date=19 January 2023 |title=Grève du 19 janvier: mobilisation très importante à Nice, des milliers de participants |work=BFM Côte d'Azur|url=https://www.bfmtv.com/cote-d-azur/greve-du-19-janvier-mobilisation-tres-importante-a-nice-des-milliers-de-participants_AV-202301190420.html |access-date=20 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news |date=19 January 2023 |title=Grève contre la réforme des retraites: les images de l'énorme manifestation niçoise |work=Nice-Matin |url=https://www.nicematin.com/greve-mouvements-sociaux/greve-contre-la-reforme-des-retraites-les-images-de-lenorme-manifestation-nicoise-821935 |access-date=20 January 2023}}</ref> |7 500 |20 000 |- |[[Нант]]<ref>{{Cite news |last=Aguilé |first=Camille |date=19 January 2023 |title=VIDÉO. Grève du 19 janvier contre la réforme des retraites. Une mobilisation de grande ampleur en Pays de la Loire |work=France 3 Pays de la Loire |url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/pays-de-la-loire/loire-atlantique/saint-nazaire/images-greve-du-19-janvier-contre-la-reforme-des-retraites-des-milliers-de-manifestants-a-nantes-et-saint-nazaire-2697118.html |access-date=20 January 2023}}</ref> |40 000 |75 000 |- |[[Манпелье]]<ref>{{Cite news |date=19 January 2023 |title=Grève du 19 janvier : jusqu'à 15 000 personnes ont défilé d'Antigone à la Comédie à Montpellier |work=Midi Libre |url=https://www.midilibre.fr/2023/01/19/greve-du-19-janvier-les-manifestants-prets-a-defiler-contre-la-reforme-des-retraites-10936595.php |access-date=20 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Guiomard |first=Morgane |date=19 January 2023 |title=VIDÉO - Entre 15.000 et 25.000 personnes à la manifestation contre la réforme des retraites à Montpellier |work=France Bleu Hérault|url=https://www.francebleu.fr/infos/societe/mobilisation-a-montpellier-contre-la-reforme-des-retraites-2938280 |access-date=20 January 2023}}</ref> |15 000 |25 000 |- |[[Страсбург]]<ref>{{Cite news |date=19 January 2023 |title=Réforme des retraites : « Je n’ai jamais vu une manifestation sociale aussi grande à Strasbourg » |work=Rue89 |url=https://www.rue89strasbourg.com/reforme-des-retraites-je-nai-jamais-vu-une-manifestation-sociale-aussi-grande-a-strasbourg-255222 |access-date=20 January 2023}}</ref><ref>{{YouTube|id=l7yDZa7VTUI|title=Près de 20000 personnes manifestent contre la réforme des retraites à Strasbourg.}}</ref> |10 500 |''няма звестак'' ад 18 000 да 20 000 паводле [[СМІ]] |- |[[Бардо]]<ref>{{Cite news |last=Barraux |first=Tristan |date=19 January 2023 |title=Réforme des retraites : à Bordeaux 60.000 manifestants selon les syndicats, 16.000 selon la préfecture |work=France Bleu Gironde |url=https://www.francebleu.fr/infos/economie-social/greve-du-19-janvier-suivez-la-manifestation-a-bordeaux-3227382 |access-date=20 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news |date=19 January 2023 |title=Une mobilisation d’ampleur à Bordeaux pour la manifestation contre la réforme des retraites |work=Rue89 |url=https://rue89bordeaux.com/2023/01/une-mobilisation-record-a-bordeaux-pour-la-manifestation-contre-la-reforme-des-retraites/ |access-date=20 January 2023}}</ref> |16 000 |60 000 |- |[[Ліль]]<ref>{{Cite news |last=Mullet |first=Adeline |last2=Lecluyse |first2=Frédérick |date=19 January 2023 |title=Réforme des retraites: à Lille, au moins 30 000 personnes dans un cortège de plus de 3 km |work=La Voix du Nord|url=https://www.lavoixdunord.fr/1280588/article/2023-01-19/reforme-des-retraites-lille-le-cortege-s-est-elance-beaucoup-de-monde-au-rendez |access-date=20 January 2023}}</ref> |16 000 |50 000 |} == Гл. таксама == * [[Масавыя беспарадкі ў Францыі (2023)]] {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Студзень 2023 года]] [[Катэгорыя:Люты 2023 года]] [[Катэгорыя:2023 год у Францыі]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2023 года]] [[Катэгорыя:Забастоўкі ў Францыі]] h04bl4ktnhdvia2aekv36jipl8er8uf 0 734960 5160114 5064604 2026-07-02T03:13:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160114 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грак (значэнні)}} {{Мастак|імя пры нараджэнні=Жанна Генадзеўна Грак|дата нараджэння=21.12.1971|месца нараджэння=[[Беларусь]], [[Мінск]]|вучоба=[[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]|узнагароды=Рэспубліканская прэмія маладога мастацтва|сайт=https://jannagrak.com/}} '''Жанна Генадзеўна Грак''' — беларуская [[мастачка]] і [[скульптарка]]. Жыве і працуе ў [[Дзюсельдорф]]е. == Біяграфія == Скончыла [[Гімназія-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка|Рэспубліканскую школу-інтэрнат па музыцыі выяўленчым мастацтве імя Ахрэмчыка]]. У [[1998]] годзе скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў]]. З [[1999]] па [[2000]] год навучалася ў Акадэміі мастацтваў Геррыта Рытвельда ў [[Амстэрдам]]е. З [[2004]] па [[2006]] год навучалася ў [[Дзюсельдорфская акадэмія мастацтваў|Мастацкай акадэміі Дзюсельдорфа]]. З [[2005]] года з’яўляецца часткай арт-групы «Revision». Зараз і працуе ў [[Дзюсельдорф]]е, [[Германія]]. == Узнагароды == У 1998 годзе атрымала Рэспубліканскую прэмію маладога мастацтва, [[Мінск]], [[Беларусь]]. У [[2005]] годзе атрымала Lovells Art Prize ([[Дзюсельдорф]], [[Германія]]) за працу “Трансформер”, якая сёння знаходзіцца ў калекцыі [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музея сучаснага мастацтва ў Мінску]]. == Спасылкі == * https://secondaryarchive.org/artists/janna-grak/ * https://jannagrak.com/cv/ * https://thebestartist.info/ru/2021/zhanna-grak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230314101535/https://thebestartist.info/ru/2021/zhanna-grak |date=14 сакавіка 2023 }} * https://partisanmag.by/?p=4139 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230314101528/https://partisanmag.by/?p=4139 |date=14 сакавіка 2023 }} [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 7tixd253srjyvxpj3yxb37xn2hvs603 0 735157 5160023 5096529 2026-07-01T14:26:05Z Pabojnia 135280 афармленне 5160023 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''Pianoбой''' — сольны праект [[Украіна|украінскага]] музыканта [[Дзмітрый Ігаравіч Шураў|Дзмітрыя Шурава]], былога клавішніка «[[Океан Ельзи]]», «Esthetic Education», [[Земфіра|Земфіры]]. Створаны ў 2009 годзе. Выконвае песні на [[Украінская мова|украінскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай мовах]]. У праекце таксама прымае ўдзел сястра Дзмітрыя — Вольга Шурава, выпускніца [[Кіеўскі нацыянальны лінгвістычны ўніверсітэт|Кіеўскага нацыянальнага лінгвістычнага ўніверсітэта]]. == Гісторыя праекта == [[Файл:Pianoboy_in_Green_Theatre_204532.jpg|міні|300x300пкс|Дзмітрый і Вольга Шуравы.]] [[Файл:Pianoboy_in_Green_Theatre_with_Andriy_Khlyvnyuk_203636.jpg|міні|300x300пкс|Дзмітрый Шураў і Андрэй Хлыўнюк з «[[Бумбокс]]а».]] На пачатку 2009 года [[Дзмітрый Ігаравіч Шураў|Дзмітрый Шураў]] пачаў працаваць над операй «Леў і Лея», частка якой прагучала на паказе фэшн-дызайнера Алёны Ахмадулінай ў [[Парыж]]ы. У працэсе працы ў Шурава з’явілася ідэя стварэння ўласнага гурта. У працы над праектам, які атрымаў назву «Pianoбой», яму дапамагала сястра Вольга Шурава, выпускніца [[Кіеўскі нацыянальны лінгвістычны ўніверсітэт|Кіеўскага лінгвістычнага ўніверсітэта]]<ref name="dp">[http://gorod.dp.ua/news/52517 Дмитрий Шуров: «Мы настоящая банда и нас объединяет горячее желание играть»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714214937/http://gorod.dp.ua/news/52517 |date=14 ліпеня 2014 }}, gorod.dp.ua (22 февраля 2010)</ref>. Першы выступ Дзмітрыя Шурава ў ролі Pianoбоя адбыўся ў верасні 2009-га ў рамках другога Moloko Music Fest. Акрамя Дзмітрыя і Вольгі ў якасці бэк-вакалісткі, у ім узялі ўдзел яшчэ адна бэк-вакалістка Ліда Тутуола, гітарыст Ілля Галушка і бубнач Андрэй Надольскі. Пасля гэтага Pianoбой выступіў на паказе калекцыі [[Лілія Валер’еўна Літкоўская|Ліліі Літкоўскай]], адкрыў сваім сэтам тыдзень брытанскага кіно і сыграў канцэрт на святкаванні дня нараджэння часопіса Harper’s Bazaar ў [[Кіеў|Кіеве]]. У лістападзе 2009 года адбылася прэм’ера першай песні, «Смысла.нет», на радыё і тэлебачанні, а 29 снежня 2009-га года Pianoбой адыграў у Кіеве свой першы паўнавартасны сольны канцэрт, дзе быў таксама прэзентаваны кліп на гэтую песню<ref name="tour">[http://music.open.ua/cnews/15860-pianoboj_otpravlyaetsya_v_tur_po_ukraine.html Pianoбой отправляется в тур по Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309223942/http://music.open.ua/cnews/15860-pianoboj_otpravlyaetsya_v_tur_po_ukraine.html |date=9 сакавіка 2016 }}, Open.Music (16 февраля 2010)</ref>. Кліп быў створаны бацькам гітарыста гурта, тэатральным мастаком Аляксандрам Друганавым-старэйшым, разам з кіеўскім аніматарам Дзмітрыем Лісенбартам на аснове малюнкаў мастачкі Марыі Друганавай, дачкі Аляксандра<ref name="dp"/><ref>[http://thespot.ru/music/article/interview/poj-pianoboj-intervyu-s-dmitriem-shurovym/ Пой, Pianoбой! Интервью с Дмитрием Шуровым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714182043/http://thespot.ru/music/article/interview/poj-pianoboj-intervyu-s-dmitriem-shurovym/ |date=14 ліпеня 2014 }}, The Spot (4 марта 2010)</ref>. У студзені 2010 года Pianoбой прыступіў да запісу дэбютнага альбома, а ў канцы лютага пачаў Клубны тур па [[Украіна|Украіне]]<ref name="tour"/>. У першы склад гурта ўвайшлі Шуравы, Тутуола, Надольскі і гітарыст Аляксандр Друганаў<ref name="dp"/>. У лютым 2011 года Pianoбой сумесна з гуртом «Бумбокс» запісаў песню «Этажи». Пасля гэтага гурта пачаў супрацоўнічаць з кампаніяй «Музыка для мас» і прадзюсарам Аляксеем Сагамонавым, які таксама з’яўляецца прадзюсарам «Бумбокса». У 2011-м былі запісаныя кліпы на песні «Ведьма», «Уикенд», «Утекай» і «Этажи» (апошняя разам з «Бумбоксам»). У сакавіку 2012 года Pianoбой дзякуючы песні «Ведьма» перамог у намінацыі «Адкрыццё года» прэміі «Чартова дюжина» расійскай радыёстанцыі «Наша радыё»<ref>[http://fakty.ua/148705-dmitrij-shurov-pesni-dlya-gruppy-pianoboj-ya-nachal-pisat-ecshe-v-detstve Дмитрий Шуров: «Песни для группы pianoбой я начал писать еще в детстве»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714192517/http://fakty.ua/148705-dmitrij-shurov-pesni-dlya-gruppy-pianoboj-ya-nachal-pisat-ecshe-v-detstve |date=14 ліпеня 2014 }}, ФАКТЫ и комментарии (21 мая 2012)</ref>. У маі 2012-га выйшаў дэбютны альбом гурта — «Простые вещи». Альбом быў выпушчаны лэйблам Lavina Music<ref>[http://korrespondent.net/showbiz/music/1349863-pianoboj-vypuskaet-debyutnyj-albom Pianoбой выпускает дебютный альбом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714204333/http://korrespondent.net/showbiz/music/1349863-pianoboj-vypuskaet-debyutnyj-albom |date=14 ліпеня 2014 }}, Корреспондент.net (15 мая 2012)</ref>. У жніўні 2012-га Pianoбой разам з «Бумбоксом» и «ТНМК» запісалі кавер на песню [[Михей и Джуманджи]] «Для тебя» для канцэрту-трыб’юта, а ў студзені 2013 года выпусцілі кліп на гэты кавер<ref>[http://bit.ua/2013/01/novyy-klyp-bumboks-pianoboy-tnm-konho-na-pesnyu-myheya-y-dzhumandzhy-dlya-tebya/ Новый клип «Бумбокс, Pianoбой, ТНМ Конго» на песню Михея и Джуманджи — «Для тебя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714234301/http://bit.ua/2013/01/novyy-klyp-bumboks-pianoboy-tnm-konho-na-pesnyu-myheya-y-dzhumandzhy-dlya-tebya/ |date=14 ліпеня 2014 }}, be in trend (16 января 2013)</ref>. У верасні 2013-га выйшаў альбом «Не прекращай мечтать». У красавіку 2014-га Pianoбой запісаў кліп на песню «Родина»<ref>[http://www.theinsider.ua/rus/multimedia/5357ba4a42e53/ Дмитрий Шуров и группа Pianoбой сняли клип «Родина»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714210440/http://www.theinsider.ua/rus/multimedia/5357ba4a42e53/ |date=14 ліпеня 2014 }}, INSIDER (24 апреля 2014)</ref><ref>[http://korrespondent.net/showbiz/music/3353887-Pianoboi-vypustyl-klyp-na-pesnui-rodyna Pianoбой выпустил клип на песню Родина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714142621/http://korrespondent.net/showbiz/music/3353887-Pianoboi-vypustyl-klyp-na-pesnui-rodyna |date=14 ліпеня 2014 }}, Корреспондент.net, (24 апреля 2014)</ref>. У ліпені 2014-га запланаваны ў [[Масква|Маскве]] канцэрт гурта трапіў пад забарону ўрада расійскай сталіцы<ref>[http://espreso.tv/news/2014/07/02/u_rosiyi_skasuvaly_vystup_ukrayinskoho_hurtu_pianoboy У Росії скасували виступ українського гурту «Pianoboy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140706130631/http://espreso.tv/news/2014/07/02/u_rosiyi_skasuvaly_vystup_ukrayinskoho_hurtu_pianoboy |date=6 ліпеня 2014 }}, Еспресо TV (2 июля 2014)</ref><ref>[http://nvua.net/ukraine/Vlasti-Moskvy-otmenili-vystuplenie-izvestnogo-ukrainskogo-artista-v-stolice-RF-2086.html Власти Москвы отменили выступление известного украинского артиста в столице РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714175723/http://nvua.net/ukraine/Vlasti-Moskvy-otmenili-vystuplenie-izvestnogo-ukrainskogo-artista-v-stolice-RF-2086.html |date=14 ліпеня 2014 }}, Новое Время (2 июля 2014)</ref>. == Склад == [[Файл:Pianoboy_in_Green_Theatre_204308.jpg|міні|300x300пкс|Мікалай Кісцянёў і Дзмітрый Шураў.]] === Цяперашнія ўдзельнікі === * [[Дзмітрый Ігаравіч Шураў|Дзмітрый Шураў]] — вакал, фартэпіяна * Вольга Шурава — бэк-вакал, клавішныя, гітара, перкусія * Мікалай Кісцянёў — бас-гітара * Рыгор Алейнік — барабаны * Сяргей Грызлоў — гітара * Мацвей Міронаў — скрыпка * Дзяніс Карачэўцаў — віяланчэль * Сяргей Вілка — флейта === Былыя ўдзельнікі === * Ліда Тутуола — бэк-вакал * Аляксандр Друганаў — гітара * Мікалай хамутоў — барабаны * Максім Малышаў — барабаны * Аляксандр Палякоў — барабаны * Андрэй Надольскі — барабаны * Уладзімір Паўлоўскі — гітара * Максім Цывіна — дырэктар == Дыскаграфія == * «Простые вещи» (2012) * «Не прекращай мечтать» (2013) * «Take Off» (2015) == Кліпы == * Смысла.нет (2009) * Ведьма (2011) * Этажи (2011) * Отличный уикенд (2011) * Утекай (2011) * Простые вещи (2012) * Света (2012) * Для тебя (2013) * Бандерлоги (2013) * Поезд (2013) * Родина (2014) * Горя Чуть Слышно (2015) * Кохання (2015) * Родимки (2016) * Шампанські очі (2017) * На Вершині (2017) * Полуничне небо (2017) * Все що тебе не вбиває (2018) * Підручник (2018) * Айсберги (2019) * Цілуй feat. Shy (2019) * Ніхто не сам feat. Open Kids (2019) * Перша леді feat. Alina Pash (2019) * Я можу все (2019) * Сліди (2019) * ДОЩ (2019) * Пустеля (2019) * Павутиння (2019) * Кришталь (2019) * Сьогодні це ми (2019) * Якщо хочеш новий рік (2019) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Украіны]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі YUNA]] p4o3981ls86qxesd0g52jg3dnwlypvy 0 737528 5160057 4481495 2026-07-01T19:29:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160057 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Дэмет Еўгар''' ({{lang-tr|Demet Evgar}}; {{Н}} [[18 мая]] [[1980]], [[Маніса (горад)|Маніса]], [[Турцыя]]) — турэцкая актрыса, вядомая сваімі ролямі ў мастацкіх фільмах і серыялах. Пачала сваю кар’еру ў 2000 годзе. Першай яе працай у вялікім кіно была роля ў серыяле «Сем суседзяў». Яна таксама робіць актыўную кар’еру ў якасці актрысы ў тэатры, дзе дэбютавала. == Біяграфія == Дэмет Еўгар пачала граць у 17 гадоў з аматарскай тэатральнай групай Afsem Theater. Яе першае з’яўленне на сцэне было ў п’есе Рэя Куні: «Гэта працуе ў сям’і». Падчас вучобы ў Нацыянальнай тэатральнай школе Стамбульскага універсітэта, Еўгар сфармавала са сваімі сябрамі тэатральную групу пад назвай «Тыятро Кілчык»<ref>{{Cite web|url=https://cinematurk.ru/demet-evgar-biografiya-filmografiya-aktrisa.html|title=Архівована копія|accessdate=5 квітня 2020|archive-date=30 вересня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930143932/https://cinematurk.ru/demet-evgar-biografiya-filmografiya-aktrisa.html}}</ref>. Працуючы ў групе як акторка, яна таксама была часткова і драматургам, бо дапамагала пісаць сцэнары. Затым Еўгар выступала ў знакамітым тэатры «Кентэр» у спектаклі «Блакітны пакой». Спектакль [[Ганна Карэніна|«Ганна Карэніна»]], «Басамак» і «Кімры» з яе ўдзелам былі ўдастоены ўзнагарод. У 2007 годзе турэцкая актрыса Дэмет Еўгар з’явілася на сцэне ў пастаноўцы «Rock Musical». Яе пазнейшыя выступленні ў тэатры «Пангар», які яна сфармавала ў 2012 годзе, уключалі ў сябе такія шэдэўры, як «Макбет» і [[Кароль Лір|«Кароль Лір»]]. Пасля гэтых спектакляў акторка атрымала добры акцёрскія навыкі, і навучылася паспяхова граць складаныя ролі. Пераход актрысы на тэлебачанне і кіно здаваўся беспраблемным дзякуючы яе навыкам ў тэатры. Дэмет Еўгар з’явілася ў многіх тэлешоў, такіх як «Керэм з Аслы», «Мае дзеці» і «Камандзір заказаў», а пасля ішоў шэраг паспяховых фільмаў: «Ванны пакой», «Жанчыны бэйза», «Я бачыў сонца» і «Адважныя атаманкі». Серыял «Мужчына і жанчына» быў створаны як рэмейк французскага тэлешоў «Un Gars, Une Fille». Яго трансляцыя ішла адразу па трох папулярных каналах: «Star TV», «Turkmax» і «Fox TV». У гэтым серыяле акторка грала ролю Зейнеп. Гэтая роля прынесла Дэмет Еўгар ўсеагульнае прызнанне і вядомасць у акцёрскім свеце Турцыі. Серыял доўжыўся 8 сезонаў, а ўсяго у ім было 465 серый. Дзякуючы шырокаму спектру навыкаў і глыбокаму разуменню акцёрскага стылю Дэмет Еўгар атрымала мноства ўзнагарод у тэатральным, тэле- і кінамастацтве. Мае шмат узнагарод і намінацый. У 2016 годзе пачаўся даволі вядомы серыял «Ты мая Радзіма», у якім Дэмет сыграла Кару Фацьму. У 2018 годзе Дэмет Еўгар была прызначаная на галоўную ролю ў серыяле «Двор»(Avlu), дзе яна грае зняволеную. == Асабістае жыццё == 16 сакавіка 2022 года Дэмет Еўгар выйшла замуж за бізнэсмэна Левента Бабаташа. Пра гэта акторка паведаміла ў сваім Instagram<ref>https://zen.yandex.ru/media/turkdnevnik/pochemu-izvestnye-turchanki-otkazyvaiutsia-ot-materinstva-5d8857b4e4f39f00ad44280d</ref>. 17 жніўня 2022 года ў Дэмет Еўгар і Левента Бабаташа нарадзілася дачка Маві<ref>{{Cite web|title=Demet Evgar anne oldu|url=https://www.haber3.com/magazin/demet-evgar-anne-oldu-haberi-6091056|website=https://www.haber3.com/magazin/demet-evgar-anne-oldu-haberi-6091056|date=2022-08-18|accessdate=2022-08-18|language=tr-TR|last=Haber3}}</ref>. == Факты<ref>{{Cite web |url=https://smartfacts.ru/person/5193-demet-evgar |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420131343/https://smartfacts.ru/person/5193-demet-evgar |url-status=dead }}</ref> == # Скончыла Стамбульскі ўніверсітэт Нацыянальнай кансерваторыі ў тэатры. # Яе брат Ігіт Еўгар. # Яна дачка Бінгул Эўгар і Левента Еўгара. # Яна ўдзельнічала ў спектаклі «Ганна Карэніна» у 2006 годзе. # Пра актрысу кажуць, што яна сапраўдны працаголік, і ўсё яе жыццё — гэта сцэна і здымачная пляцоўка. # У 2017 годзе яна знялася ў камедыі, у якой знялася Гюльсэ Бірзель. # Яна атрымала прэмію за «Лепшую камедыю тэлесерыяла» на 37-й цырымоніі ўручэння прэміі «Залаты Матылёк» у 2010 годзе. # Яна атрымала прэмію за «Лепшую жаночую ролю ў камедыі» на 23-й прэміі тэатра і кіно імя Садры Алішыка ў 2018 годзе. # У 2018 годзе яна была абраная «Жанчынай года» па версіі GQ Turkey. == Фільмаграфія == 2020 — Яркае полымя / Alev Alev (серыял) … Джэмрэ Каябэйлі 2019 — Палёт на дыване-самалёце 2 / Organize Isler 2 (фільм). 2018 — Двор / Avlu (серыял) … Дэніз Дэмір. 2018 — Абедзенны стол з сакрэтам / Sofra Sırları (фільм) … Несліхан. 2017 — Няма неабходнасці ў назіральніках / Aşkın Gören Gözlere ihtiyacı Yok (фільм) … Хандан. 2017 — Паміж сям’ёй / Aile Arasında (фільм) … Салмаз. 2017 — Мая Радзіма — Ты / Vatanım Sensin (серыял) … Кара Фатма. 2016 — Дрэнны кот Серафетцін / Kötü Kedi Serafettin (серыял) … Міскет. 2015 — Вось яшчэ / Yok Artık (фільм) … Сейда. 2013 — Вы асвятліце ноч / Sen Aydınlatırsın Geceyi (фільм) … Ясмін. 2013 — У мяне ёсць роля / Cast-ı Olanmı Var (фільм). 2011 — Пачатак / Başlangıç (фільм) … Дуйгу. 2011 — Нічога сабе знаёмства / Vay Arkadaş (фільм) … Ніл. 2009 — Адважныя атаманкі / Yahşi Batı (фільм) … Сузан Ван Дзіку. 2009 — Нявінны / Masumlar (серыял)… Башак. 2009 — Я бачыў сонца / Güneşi Gördüm (фільм) … Хавар. 2009 — Мужчына і жанчына / 1 Kadın 1 Erkek (серыял) … Зейнеп. 2007 — Макіяж у цемры / Karanlıkta Makyaj (фільм) … Сеслендырме. 2006 — Мужчыны не плачуць / Erkekler Ağlamaz (серыял) … Зейнеп. 2006 — Тэатр Дэмет / Bir Demet Tiyatro (серыял) … Шэрміе. 2005 — Загадвай, камандзір / Emret Komutanım (серыял) … Устэймен Чыдем. 2005 — Жанчыны Бейзы / Beyza’nın Kadınları (фільм) … Бейза Цюркер. 2005 — Ванны пакой / Banyo (фільм) … Хюлья. 2004 — Мае дзеці / Bütün çocuklarim (серыял) … Эйсі. 2003 — Чынаралці / Çınaraltı (серыял) … Нілюфер. 2003 — Падзенне сферы / Yuvam Yıkılmasın (серыял) … Хюлья. 2002 — Керэм з Аслі / Aslı ile Kerem (серыял) … Эліз. 2002 — Салодкае жыццё / Tatlı Hayat (серыял)… Дэфнэ. 2000 — Сем суседзяў / Едзі Нумара (серыял) … Эліз. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-21}} {{DEFAULTSORT:Еўгар Дэмет}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] spdk2fvfmwkjaidwxcf19jak972y84c 10 738638 5160141 5157997 2026-07-02T04:49:19Z JerzyKundrat 174 5160141 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> myamuj9hxfz4qkpm8bmq0mg0tx8156a 5160147 5160141 2026-07-02T05:03:20Z JerzyKundrat 174 5160147 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> 5az6va3s0zt0j9nu1h9q5vpfwxkjhol 0 739503 5160116 5150604 2026-07-02T03:40:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160116 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Жаночы Кубак Беларусі па пляжным футболе |арыгінальнае = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = |заснаваны = |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = |узроўні = |выхад у = |выбыванне ў = |нацыянальныя = |міжнародныя = |дзеючы чэмпіён = |найбольш тытулаваны = |TV = |сайт = [http://www.beachsoccer.by/ www.beachsoccer.by] |бягучы сезон = }} '''Жаночы Кубак Беларусі па пляжным футболе''' — беларускае жаночае спаборніцтва па пляжным футболе. == Пераможцы == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Год !{{Зл}} Уладальнік !{{Ср}} Фіналіст !{{Бр}} 3-е месца !Месца правядзення |- |2013<br /><small>''[[Жаночы Кубак Беларусі па пляжным футболе 2013|Дэтальна]]''</small> |'''[[ЖФК Мінск|Мінск]]''' |[[ЖФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |[[ЖФК Універсітэт Віцебск|Універсітэт (Віцебск)]] |[[Спартыўна-аздараўленчы комплекс «Алімпійскі»]] |- |2022<br /><small>''[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2022|Дэтальна]]''</small><ref>{{Cite web |url=http://www.beachsoccer.by/1115-opredelen-pobeditel-zhenskogo-kubka |title=Определен победитель женского Кубка! |access-date=20 мая 2023 |archive-date=20 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520142640/http://www.beachsoccer.by/1115-opredelen-pobeditel-zhenskogo-kubka |url-status=dead }}</ref> |'''[[Жаночая зборная Беларусі па пляжным футболе|Зборная Беларусі]]''' |[[ЖФК Бабруйчанка|Бабруйчанка (Баруйск)]] | ЖПФК «ГрДУ» | |- |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.beachsoccer.by/ Афіцыйны сайт Беларускай федэрацыі пляжнага футбола]{{Недаступная спасылка}} {{Пляжны футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Пляжны футбол у Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя спаборніцтвы ў Беларусі]] 3fzquog9xcgi72r9lc8jj7gbifi4rsn 0 740521 5160086 4664215 2026-07-02T00:45:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160086 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = ДЮСШ ПалесДУ | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Пінск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[2022]] | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Чэпкі]] | Чэмпіянат = [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе]] | Сезон = | Месца = | Сайт = }} '''«ДЮСШ ПалесДУ»''' — [[Беларусь|беларускі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Пінск]]а, заснаваны ў [[2022]] годзе. == Гісторыя == У 2023 годзе каманда «ДЮСШ-ПалесДУ» дэбютавала ў [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|вышэйшай лізе]] чэмпіянату Беларусі. У склад жаночай каманды ўвайшлі 23 футбалісткі – выхаванкі і спартоўкі-навучэнкі ДЮСШ [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], а таксама студэнткі [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПалесДУ]]. Першымі трэнерамі сталі: Сяргей Чэпкі, Дзмітры Чугаевіч і Мікалай Каляда. == Чэмпіянат і Кубак Беларусі == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Жаночы Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | [[Сезон 2022 ЖФК ДЮСШ ПалесДУ|2022]] ||-||-||-||-||-||-||-||-|| [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2022|Папярэдні раўнд]] || |- | [[Сезон 2023 ЖФК ДЮСШ ПалесДУ|2023]] || style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''10''' || 30 || 1 || 2 || 27 || 7-267|| '''5''' || || |- |} == Галоўныя трэнеры == * [[Сяргей Чэпкі]] (з 2022) == Спасылкі == * [https://p-v.by/news/sports/zhenskaya-futbolnaya-komanda-dyussh-polesgu-debyutiruet-v-vysshej-lige-chempionata-belarusi/ Женская футбольная команда «ДЮСШ-ПолесГУ» дебютирует в высшей лиге чемпионата Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605123030/https://p-v.by/news/sports/zhenskaya-futbolnaya-komanda-dyussh-polesgu-debyutiruet-v-vysshej-lige-chempionata-belarusi/ |date=5 чэрвеня 2023 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:ЖФК ДЮСШ ПалесДУ| ]] tttkjc27movcbrxky9obynpeg1hl4jb 0 741408 5160027 5152964 2026-07-01T15:36:41Z HyBoxwood 141319 /* Апошнія гады жыцця (1947—1955) */ [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 5160027 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} '''Лінь Хуэйінь''' ({{Кітайская|林徽因|林徽因|Lín Huíyīn}}, ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] яе называлі ''Phyllis Lin'' або ''Lin Whei-yin''{{Sfn|Shih Shu-mei|2001|p=416}}, 10 чэрвеня 1904 — 1 красавіка 1955) — кітайская [[паэт]]эса і [[Пісьменнік|пісьменніца]], першая жанчына-[[архітэктар]] [[Кітай|Кітая]]. Дачка вядомага кітайскага палітыка {{нп3|Лінь Чанмінь|Лінь Чанміня|es|Lin Changmin}}; жонка архітэктара {{нп3|Лян Сычэн|Лян Сычэна|ru|Лян Сычэн}}, [[Сваяцтва|нявестка]] філосафа [[Лян Цічаа]]. Атрымала адукацыю архітэктара і мастака-афарміцеля ў Вялікабрытаніі і ЗША. Як [[дызайн]]ер і архітэктар працавала сумесна са сваім мужам над праектаваннем некалькіх універсітэцкіх гарадкоў і музеяў у [[Пекін]]е, [[Шэньян]]е, {{нп3|Гірын (горад)|Цзіліне|ru|Гирин (город)}} і [[Нанкін]]е. Самыя вядомыя яе самастойныя праекты — [[Герб Кітая|Герб КНР]] і афармленне {{нп3|Помнік народным героям|Помніка народным героям|ru|Памятник народным героям}}. Лінь Хуэйінь распрацоўвала перыядызацыю гісторыі традыцыйнай кітайскай архітэктуры, творча развітую Лян Сычэнам; у 1937 годзе выявіла і датавала найстарэйшы драўляны будынак на тэрыторыі Кітая — храм {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}}, узведзены ў IX стагоддзі. Памерла ад наступстваў шматгадовага захворвання на [[туберкулёз]]. На працягу 1930-х гадоў Лінь Хуэйінь апублікавала раман «Дзевяноста дзевяць градусаў», адзначаны уплывам заходняга [[мадэрнізм]]у, шэсць навел, дзве п’есы і больш за 60 лірычных вершаў. Яшчэ пры жыцці яна лічылася адной з самых прыгожых жанчын Кітая, і гэтая ацэнка неаднаразова паўтаралася ў розных біяграфіях і перыядычных выданнях аж да XXI стагоддзя. У прыватнасці, у 2009 годзе [[Гуанчжоу|гуанчжоўскі]] штотыднёвік «Наньфан жэньу чжаукань» уключыў яе ў лік 12 найпрыгажэйшых жанчын сучаснага Кітая з характарыстыкай: «Прыгажосць і мудрасць, якія ніколі не паўторацца». == Біяграфія == === Паходжанне, дзіцячыя гады (1904—1912) === Сямейства Лінь паходзіла з павета {{нп3|Міньхоу|Міньсянь|ru|Миньхоу}} правінцыі [[Фуцзянь]]. Дзед — {{Не перакладзена 5|Лінь Сяасюнь||zh|林孝恂}} — у маладосці практыкаваў як лекар, служыў прыватным настаўнікам і ў 1889 годзе ганараваўся вышэйшай канфуцыянскай ступенню {{нп3|Кэцзюй|цзіньшы|ru|Кэцзюй}}, зрабіўся членам {{нп3|Акадэмія Ханьлінь|Акадэміі Ханьлінь|ru|Академия Ханьлинь}}; у 1890 годзе ён падаў у адстаўку і перавёўся ў правінцыю; даслужыўся да начальніка павета {{нп3|Хайнін||ru|Хайнин}}. Вяршыняй яго кар’еры была пасада выконваючага абавязкі кіраўніка горада [[Ханчжоу]]. У яго жонкі — народжанай Ю — было сямёра сыноў і дачок. У сям’і культываваліся традыцыйныя дысцыпліны, уключаючы музыку і {{нп3|Стылі кітайскай каліграфіі|каліграфію|ru|Стили китайской каллиграфии}}, існавала сямейная школа. Першынец — {{Не перакладзена 5|Лінь Чанмінь|Чанмінь|zh|林长民}}, нарадзіўся ў 1876 годзе і атрымаў адукацыю ў Японіі (права і палітычныя навукі). Яго малодшы брат {{Не перакладзена 5|Лінь Цяньмінь|Цяньмінь|zh|林天民}} таксама навучаўся ў Японіі электратэхніцы і стаў інжынерам. Старэйшы з братоў ажаніўся з Хэ Сюэюань ({{Lang-zh2|何雪媛}}, 1882—1972) — неадукаванай дачкой купца; шлюб насіў {{нп3|Шлюб па дамоўленасці|дагаворны характар|ru|Брак по договорённости}}, і адносіны паміж мужам і жонкай былі складанымі{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Дзед валодаў сямейнай сядзібай у Ханчжоу, у завулку Люгуань; менавіта ў гэтым доме 10 чэрвеня 1904 года нарадзілася старэйшая дачка, якой далі імя Хуэйінь ({{Lang-zh2|林徽音}}, адначасова азначае «Выдатная музыка», «Добрая рэпутацыя» або «Добрая вестка»). Нягледзячы на тое, што ў старым Кітаі да дачок ставіліся грэбліва, Лінь Сяасюнь напісаў верш, які адсылаў да канону «[[Шы цзін]]», у якім выказваў надзею, што ўнучка ўспадкуе выдатныя цноты{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1909 годзе сям’я пераехала ў дом у завулку Цайгуань, дзе 5-гадовая Хуэйінь жыла пад наглядам дзеда, бабкі і цёткі, паколькі яе бацька ў гэты час сканчаў курс ва [[Універсітэт Васэда|ўніверсітэце Васэда]] (ён меў і найнізкую канфуцыянскую ступень {{нп3|Кэцзюй|сюцая|ru|Кэцзюй}}). Цётка — Лінь Цзэмінь (васьмю гадамі старэйшая за Чанміня) — таксама была адукаванай жанчынай, і старанна займалася навучаннем пляменніцы. У Японіі Чанмінь блізка сышоўся з асветнікамі і канстытуцыяналістамі, асабліва {{Не перакладзена 5|Сюй Фосу||zh|徐佛蘇}} і {{Не перакладзена 5|Тан Хуалун|Тан Хуалунам||Tang Hualong}}. Пасля вяртання ў Кітай Лінь Чанмінь абгрунтаваўся ў [[Фучжоў]], дзе разам з аднакашнікам заснаваў школу палітычных навук і з часам стаў яе дырэктарам. Пасля пачатку [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]] Лінь Чанмінь актыўна ўключыўся ў барацьбу; яго бліжэйшым саюзнікам стаў [[Лян Цічаа]]. Лінь Чанмінь узначаліў Сенат [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]], яго ўдовы бацька перабраўся ў [[Шанхай]], дзе 8-гадовую Хуэйінь аддалі адразу ў другі клас школы з еўрапейскай праграмай. Лінь Сяасюй уклаў сродкі ў выдавецкую справу; для вучонага-канфуцыянца ён адрозніваўся надзвычайнай адкрытасцю да інавацый. Для Хуэйінь нанялі хатніх настаўнікаў сучаснай гісторыі і геаграфіі (іх выкладала жанчына з [[Канада|Канады]]), [[Японская мова|японскай]] і [[Англійская мова|англійскай]] моў. Ужо ў шасцігадовым узросце яна авалодала [[Кітайскае пісьмо|кітайскай граматай]] і вяла перапіску з бацькам; сярод усіх дзяцей клана Лін менавіта Хуэйінь вылучалася найлепшымі здольнасцямі і памяццю. Мяркуючы па перапісцы, Лінь Чанмінь адразу стаў успрымаць дачку як роўную сабе асобу і выяўляў поўную шчырасць{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У шлюбе ў Лінь Чанміня было трое дзяцей, у тым ліку сын, але з іх выжыла толькі Хуэйінь. У шэсць гадоў яна перахварэла [[Ветраная воспа|ветранай воспай]], што ў пэўнай ступені адбілася на яе паэтычных інтарэсах{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Яе маці траціравалі ў сям’і, паколькі яна не магла прынесці спадчынніка. У 1912 Лінь Чанмінь ўзяў сабе наложніцу па імені Чэн Гуйлінь ({{Lang-zh2|程桂林}}), ураджэнку Фуцзяні, з якой пазнаёміўся ў Шанхаі. У іх было пяцёра дзяцей, у тым ліку сын Лінь Хуан, які стаў пасля мастаком; другі сын Лінь Хэн зрабіўся ваенным лётчыкам і загінуў падчас вайны з Японіяй. [[Сюй Чжымо]], які меў зносіны з сямействам Лінь, выкарыстоўваў асабістую калізію Чанміня ў апавяданні «Неістотны ўспамін», апублікаваным у газеце «Нулі чжоўбаа» 11 лютага 1923 года; пасля ён быў перапрацаваны ў навэлу «Рана кахання» ({{Lang-zh2|春痕}}). Мяркуючы па звестках, прыводных біёграфамі, Лінь Хуэйінь наладзіла адносіны з Чэн Гуйлінь і называла абедзвюх жонак свайго бацькі «маці», што выклікала гнеў Хэ Сюэюань. Маці і дачка пасялілі ў флігелі на заднім двары, а вялікі дом быў заняты сям’ёй Лінь Чанміня і Чэн Гуйлінь. На думку пісьменніка і літаратуразнаўцы Мэн Сеяна, псіхалагічная нагрузка на Лінь Хуэйінь была непамерная яе ўзросту: для бацькі яна заставалася любімай дачкой, кінутая маці ўсяляк старалася адвадзіць яе ад новых сваякоў і пастаянна лаяла. У той жа час гэта прывучыла Хуэйінь прама выказваць свае думкі і пачуцці і выхавала ў ёй цвёрдасць характару{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Сям’я Лінь Хуэйінь"> Файл:Lin Huiyin enfancy.png|alt=|Лінь Хуэйінь у маленстве Файл:Lin Huiyin portrait.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь у дзяцінстве Файл:Lin Huiyin and Lin Changmin.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь з бацькам у 1920 годзе Файл:LinHeng ChinaAirforce.jpeg|alt=|Лінь Хэн — малодшы брат </gallery> === Школьныя гады. Еўропа (1914—1923) === ==== Заручыны ==== Пасля скону Лінь Сяасюня (у 1914 годзе) Лінь Чанмінь, заняты палітычнай дзейнасцю ў Пекіне, перавёз сям’ю ў брытанскую канцэсію ў [[Цяньцзінь]], і 12-гадовай Лінь Хуэйінь прыйшлося займацца арганізацыяй перавозкі багажу. Пасля смерці цёткі псіхалагічная абстаноўка ў сям’і стала яшчэ складаней. Малалетні брат Лінь Хэн плакаў па начах, і Хуэйінь даводзілася яго супакойваць, пра што няўхільна паведамлялася ў перапісцы з бацькам. Нарэшце, у 1916 годзе Лінь Чанминь перавёз сваё вялікае сямейства ў [[Пекін]]; Лінь Хуэйінь аддалі ў англіканскую місіянерскую школу Пэйхуа, у якую затым паступілі і чацвёра яе братоў. Настаўнікі ўсе былі замежнікамі, і ўвесь навучальны працэс ішоў на англійскай мове; строгай была і дысцыпліна. Дома яе працягвалі навучаць каліграфіі. У 1918 годзе бацька, адпраўляючыся ў Японію, хацеў узяць з сабой і дачку, але абставіны тады не дазволілі гэтага зрабіць; у лістах, адрасаваных Хуэйінь, Лінь Чанмінь, апісваючы розныя славутасці, шкадаваў, што яна не суправаджала яго. Пакуль бацька адсутнічаў, дачка склала каталог хатняй калекцыі жывапісных і каліграфічных твораў{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Пачынаючы з 1917 года бліжэйшым палітычным паплечнікам Лінь Чанміня зрабіўся [[Лян Цічаа]]. З часам палітычны саюз было вырашана дапоўніць сямейным: была арганізавана сустрэча 17-гадовага {{нп3|Лян Сычэн|Лян Сычэна|ru|Лян Сычэн}} і 14-гадовай Лінь Хуэйінь, каб яны маглі пазнаёміцца адзін з адным. Жонка амерыканскага сінолага [[Вільма Фэрбэнк]], якая мела зносіны з імі, адзначала, што «гэта было прыкметным адыходам ад традыцыйнай практыкі, калі выбраныя праз пасярэднікаў жаніх і нявеста ўпершыню бачылі адзін аднаго толькі на вяселлі». Зрэшты, Лян Цічаа відавочна даў зразумець, што хоць бацькі і дамовіліся паміж сабой, канчатковае рашэнне будуць прымаць самі маладыя людзі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Падарожжа ў Еўропу ==== На працягу 1919 года адбылося шмат падзей: Лян Цічаа прысутнічаў на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], і яго паведамленні заахвоцілі Лін Чанміня разгарнуць шырокую кампанію ў прэсе, вынікам якой стаў «{{нп3|Рух 4 мая||ru|Движение 4 мая}}». Паколькі ён не змог прасоўваць сваю пазіцыю ў дыялогу з ваеннымі ўладамі, то ў 1920 годзе адправіўся ў Еўропу, каб вывучыць яе эканамічнае і палітычнае становішча на месцы, а таксама прадстаўляць Кітай у [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]]. З сабой ён узяў дачку; марское падарожжа з Шанхая ў Францыю працягвалася каля двух месяцаў. 7 мая бацька і дачка Лінь дасягнулі [[Лондан]]а. Далей Хуэйінь аддалі ў каледж Сэнт-Мэры, у якім яна дасканала авалодала англійскай мовай і канчаткова стала двухмоўнай. Падчас летніх вакацый яна разам з бацькам пабывала ў [[Парыж]]ы, [[Жэнева|Жэневе]], [[Рым]]е, [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце]], [[Берлін]]е, [[Брусель|Бруселі]] і іншых гарадах. Пасля таго, як Лін Чанмінь надоўга пасяліўся ў Лондане, яго 16-гадовая дачка (па-англійску яе называлі «Філіс») стала гаспадыняй салона, які стаў цэнтрам прыцягнення для вялікай кітайскай калоніі і заходніх знакамітасцяў. У доме Лінь бывалі [[Герберт Уэлс]] і [[Томас Хардзі]], {{Не перакладзена 5|Чжан Сіжо|||张奚若}}, {{нп3|Цзін Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, {{Не перакладзена 5|Чжан Цзюньмай|||Carsun Chang}} і іншыя. Яна зацікавілася паэзіяй віктарыянскай эпохі (асабліва {{нп3|Альфрэд Тэнісан|Тэнісанам|ru|Теннисон, Альфред}} і {{нп3|Роберт Браўнінг|Браўнінгам|ru|Браунинг, Роберт}}), з сучасных пісьменнікаў ацаніла драматургію [[Джордж Бернард Шоу|Бернарда Шоу]]; першапачаткова чытанне разглядалася толькі як сродак навучання мове, але паступова Лінь Хуэйінь пераканалася ў неадэкватнасці кітайскіх уяўленняў аб заходняй культуры і няслушнасці перакладаў {{нп3|Лінь Шу||ru|Линь Шу}}. Пад уплывам англійскай паэзіі яна пачала пісаць уласныя вершы. Бацька дадаткова наняў для Хуэйінь настаўнікаў англійскай (нейкага Філіпа) і фартэпіяна, якія жылі ў тым жа доме 27, Альбіён-гейт, {{нп3|Уэст-Энд||ru|Вест-Энд}}{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Лінь Хуэйінь у гады навучання"> Файл:Lin Huiyin 11.jpg|Лінь Хуэйінь (справа) з кузінай і аднакласніцамі па Пэйхуа Файл:Lin huiyin.jpg|Лінь Хуэйінь у 15 гадоў Файл:Lin Huiyin 2.jpg|Фота школьных гадоў Файл:Lin Huiyin 3.jpg|Фота школьных гадоў </gallery> Канікулы 1921 года былі праведзены ў [[Брайтан]]е, сямейства Лінь спынілася ў доме доктара Берыта, у якога было пяцёра дачок-пагодкаў, двое з якіх былі аднагодкамі Хуэйінь. Па сямейным паданні, калі кітаянку навучылі будаваць {{нп3|Пясчаная скульптура|замкі з пяску|ru|Песчаная скульптура}}, яе новая сяброўка — 20-гадовая Дэйзі Бэрыт — стала распытваць Лінь аб кітайскай архітэктуры і патлумачыла, што [[архітэктура]] і [[будаўніцтва]] — не тое самае. Пазнаёмілі Хуэйінь і з жанчынай-архітэктарам, якая прыязджала ў Брайтан на эцюды{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=13—16}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=33—34}} ==== Сюй Чжымо і Лян Сычэн ==== [[Файл:Xu_Zhimo.jpg|міні|250px|Сюй Чжымо ў студэнцкія гады]] Знаёмства з 24-гадовым паэтам [[Сюй Чжымо]] адбылося 16 лістапада 1920 года, калі ён — студэнт-эканаміст — упершыню наведаў салон сям’і Лінь. Першапачаткова знаёмства падтрымлівалася з Лінь Чанмінам, які высока ацэньваў таленты Сюй Чжымо, але паступова адносіны з 16-гадовай Лінь Хуэйінь сталі самастойнай часткай іх жыцця. У Брайтане яны пачалі {{нп3|эпісталярны раман||ru|Эпистолярный роман}}, у якім Сюй Чжыма вёў перапіску ад імя замужняй жанчыны Чжун Чжаа, а Лінь Хуэйінь — жанатага мужчыны; гранічнай умовай развіцця сюжэту стала тое, што абодва несвабодныя і могуць мець зносіны толькі з дапамогай перапіскі. Сюй Чжымо быў жанаты і кінуў жонку з нованароджаным дзіцем{{Sfn|Fairbank|1994|p=12}}. Лінь Чанмінь таксама паверыў паэту свае сардэчныя перажыванні (яны бачыліся за пасляабедзенным чаем практычна кожны дзень), з-за чаго нават паўстаў скандал, калі паэт аддаў іх агалосцы ў друкаваным выглядзе{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002|p=99—106}}. Часам, калі Лінь Чанміна не было, Сюй і Хуэйінь маглі мець зносіны сам-насам; Лінь-дачка размаўляла на {{нп3|Пекінскі дыялект|пекінскім дыялекце|ru|Пекинский диалект}} з {{нп3|Паўднёваміньская мова|фуцзяньскім акцэнтам|ru|Южноминьский язык}}, па-англійску ж размаўляла з оксфардскім акцэнтам. Узніклыя пачуцці спрыялі паэтычным інтарэсам абодвух і станаўленню Сюй Чжымо і Лінь Хуэйінь як самастойных паэтаў-лірыкаў Кітая. У Брайтане для перапіскі Сюй нават паставіў ля свайго дома спецыяльную паштовую скрыню. Прызнанне ў каханні Сюй Чжымо таксама апрануў у паэтычную форму{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=39—45, 51—52, 55}}. У біяграфіі Мэн Сеяна сцвярджаецца, што ад прызнанняў Сюй Чжымо Лінь Хуэйінь разгубілася і звярнулася да бацькі па дапамогу. Улічваючы дамоўленасці з Лян Цічаа і статус самога Сюя, Лінь Чанмінь палічыў яго дзеянні недарэчнымі, што і было выказана ў лісце ў адказ. У дадатак жонка Сюй Чжымо — Чжан Юі (сястра банкіра Чжан Цзяаа, якая жыла ў Берліне), чакала другога дзіцяці. Сюй заявіў аб намерах расстацца з Чжан дзеля адносін з Лінь Хуэйінь. Мяркуючы па сведчаннях Вільмы Фэрбэнк, Лінь Хуэйінь не ўспрымала Сюя як прадмет рамантычных памкненняў, у дадатак яна лічыла, што той нашмат старэй і назвала яго ў перапісцы «дзядзечка Сюй»{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=56—58, 62}}{{Sfn|Fairbank|1994|p=12—14}}. На гэтым ён не супакоіўся, пасварыўся з уласным бацькам і ўсяляк настойваў на прыярытэце сваіх пачуццяў і жаданняў. Вільма Фэрбэнк сцвярджала, што Лінь Хуэйінь не пажадала стаць прычынай разбурэння іншай сям’і, памятаючы пра перажыванні сваёй маці{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=64—65}}{{Sfn|Fairbank|1994|p=14}}. Тым часам місія Лінь Чанміня ў Еўропе скончылася, і 14 кастрычніка 1921 года бацька і дачка пакінулі Лондан{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=68}}. Пасля вяртання Лінь Чанмінь застаўся па справах у Шанхаі, а Лінь Хуэйінь у 1922 годзе заканчвала сярэднюю адукацыю ў ранейшай школе Пэйхуа на апецы Лян Цічаа. Вытрымаўшы экзамены, яна атрымала палавінную стыпендыю для навучання за мяжой{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=384—385}}. 7 студзеня 1923 года Лян Цічаа паведаміў у лісце жонцы, што іх сын Сычэн і Хуэйінь прынялі рашэнне ўступіць у шлюб, калі скончаць адукацыю. Філосаф таксама накіраваў ліст і Сюй Чжымо, у якім умаўляў, што немагчыма пабудаваць уласнае шчасце на няшчасці навакольных. Нягледзячы на разрыў, Сюй Чжымо не змірыўся з рашэннем Лінь Хуэйінь выйсці замуж за Лян Сычэна; яго не спыняла нават тое, што і члены сямейства Лянаў і Ліняў вельмі негатыўна да яго ставіліся. Некаторы час ён пераследваў Лінь Хуэйінь, аж да таго, што яна адправіла яму пісьмовую просьбу не турбаваць яе. Шмат пазней яна паведаміла свайму сыну Лян Цунцзе, што не змагла адказаць на пачуцці Сюй Чжымо таму, што яны былі толькі праекцыяй яго паэтычнага «Я». Зрэшты, на прэзентацыі першага паэтычнага зборніка Сюя ў 1922 годзе Лінь Хуэйінь пабывала. Лінь Чанмінь настойваў на неадкладных заручынах, Аднак Лян Цічаа лічыў, што лепш не спяшацца, каб маладыя людзі набылі прафесію і вопыт, неабходныя для паспяховага сямейнага жыцця. Лян Сычэн параіў Лінь Хуэйінь паспрабаваць сябе ў літаратурнай творчасці, і яна апублікавала свой першы твор — пераклад на кітайскую мову казкі [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] «{{нп3|Шчаслівы прынц (зборнік)|Салавей і ружа|ru|Счастливый принц (сборник)}}» У сваю чаргу, Лінь Хуэйінь параіла Ляну-малодшаму вучыцца на архітэктара: у чэрвені 1923 года ён сканчаў [[Універсітэт Цынхуа]] і павінен быў па дзяржаўнай стыпендыі ехаць у [[Пенсільванскі ўніверсітэт]]. 7 мая 1923 года Лян Сычэн, які кіраваў матацыклам, быў збіты на Пекінскай вуліцы машынай дзяржаўнага чыноўніка, які «падрэзаў» яго. Ён атрымаў цяжкі пералом правага сцягна, быў пашкоджаны пазваночнік, за 8 тыдняў Сычэн перанёс тры аперацыі ў {{Не перакладзена 5|Бальніца «Сехэ»|бальніцы «Сехэ»||Peking Union Medical College Hospital}}; кульгавасць засталася на ўсё жыццё, яму таксама даводзілася насіць гарсэт. Лінь Хуэйінь пастаянна была з ім у бальніцы і затым наведвала яго штодня. Зрэшты, маці і Ляна і Лінь былі шакаваныя «вольнасцю» (Хуэйінь адважвалася сядзець на краёчку ложка) і сумняваліся, ці зможа вестэрнізаваная дзяўчына ўвайсці ў сямейства канфуцыянскага філосафа. Ад’езд у ЗША было вырашана адкласці на лета 1924 года{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. === Вышэйшая адукацыя і замужжа (1924—1928) === ==== Рабіндранат Тагор ==== [[Файл:Lin_Tagore_Xu.png|міні|250px|Лінь Хуэйінь, [[Рабіндранат Тагор]] і Сюй Чжымо ў Пекіне]] Увесну 1924 года «{{Не перакладзена 5|Таварыства паўмесяца|||Crescent Moon Society}}», якое ўзначальвалі {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}} і Сюй Чжымо, запрасіла ў Кітай [[Рабіндранат Тагор|Рабіндраната Тагора]]; падрыхтоўкай візіту актыўна займаліся Лян Цічаа і [[Цай Юаньпэй]] ад імя асветніцкага таварыства Пекіна і [[Пекінскі ўніверсітэт|ўніверсітэта]]. Суправаджаць вялікага бенгальца папрасілі Сюй Чжымо, стэнаграфію ўсклалі на паэта {{Не перакладзена 5|Ван Тунчжаа||zh|王統照}}. Тагор прыбыў у Пекін 23 красавіка 1924 года, у сустрэчы, акрамя ўсіх пералічаных, удзельнічалі {{нп3|Лян Шумін||ru|Лян Шумин}}, {{Не перакладзена 5|Гу Хунмін|||Gu Hongming}}, {{Не перакладзена 5|Сюн Сілін|||Xiong Xiling}}. Нобелеўскі лаўрэат наведаў [[Пекінскі ўніверсітэт|Пекінскі]] і {{нп3|Яньцзінскі ўніверсітэт|Яньцзінскі|ru|Яньцзинский университет}} ўніверсітэты і [[Універсітэт Цынхуа|Цынхуа]], пабываў у гасцях у экс-імператара [[Пу І]]. Лінь Хуэйінь прысутнічала на ўсіх гэтых мерапрыемствах, забяспечваючы разам з Сюем паэтычны пераклад. 8 мая ў Таварыстве паўмесяца ўрачыста адсвяткавалі 64-годдзе Тагора, прысутнічала некалькі сотняў гасцей, у тым ліку [[Лу Сінь]]. Адным з сімвалічных падарункаў (акрамя каштоўнага фарфору і тузіна карцін) стала прысваенне яму кітайскага імя, якое правёў Лян Цічаа. Яно складалася з іерогліфаў Чжу Чжэньдань ({{Lang-zh2|竺震旦}}), якія абазначаюць назвы дзвюх краін — фамільны іерогліф «Чжу» быў усячэннем «Цяньчжу» (Індыя), а «Чжэньдань» было сярэднявечнай транскрыпцыяй [[санскрыт|санскрыцкай]] назвы Кітая ''Cinasthana''. Далей была пастаўлена на кітайскай мове тагораўская п’еса «{{нп3|Чытрангада|Чытра|d|Q87545677}}» на сюжэт «[[Махабхарата|Махабхараты]]», у якой гулялі Сюй Чжымо (бог кахання), Лін (прынцэса), яе бацька Лінь Чанминь (месяцовы бог) і Чжан Сіньхай; пастаноўку ажыццявіў {{нп3|Лян Сычэн||ru|Лян Сычэн}}. Хвалебныя рэцэнзіі акцёрскаму майстэрству бацькі і дачкі Лінь тады змясцілі многія кітайскія і індыйскія газеты; асабліва адзначалі цудоўную англійскую мову Хуэйінь. Яна суправаджала індыйскага класіка да канца яго знаходжання ў Кітаі{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У гэты час Сюй Чжымо яшчэ далёка не адмовіўся ад сваіх матрыманіяльных планаў і нават прасіў Тагора пасадзейнічаць яму, але той мякка адмовіў. Нарэшце, 17 мая паміж Лінь Хуэйінь і Сюй Чжымо адбылася размова, падчас якой яна абвясціла, што з’язджае ў ЗША разам з Лян Сычэнам для атрымання вышэйшай адукацыі{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}.З’яжджаючы з Кітая 20 мая, Тагор прысвяціў Лін Хуэінь верш: {{Пачатак цытаты}}<poem>The blue of the sky fell in love with the green of the earth The breeze between them sighs «Alas!»{{sfn|Fairbank|1994|p=22}}</poem>{{Канец цытаты}} ==== Злучаныя Штаты ==== [[Файл:Lin_Huiyin_9.jpg|міні|250px|Лінь Хуэйінь — выпускніца Пенсільванскага ўніверсітэта]] У чэрвені 1924 года Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь праз Ціхі акіян адправіліся ў ЗША, дасягнуўшы Каліфорніі 7 ліпеня. У кампанію Ляна і Лінь уваходзіў таксама Чэнь Чжы — аднакашнік Сычэна па Цынхуа, з якім яны жылі ў адным пакоі інтэрната. У ЗША яны правялі чатыры гады. Мэтай быў [[Карнельскі ўніверсітэт]], дзе кітайцы павінны былі прайсці падрыхтоўчы курс, а далей перайсці ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт]] (які ўваходзіць у «[[Ліга плюшчу|Лігу плюшчу]]») для заняткаў архітэктурай. Тут узніклі цяжкасці: Лінь Хуэйінь не дапусцілі ў архітэктурную школу, паколькі заняткі па маляванні праходзілі па вечарах, што лічылася непрыстойным для дзяўчыны. Таму яна была залічана на факультэт выяўленчых мастацтваў з правам наведвання заняткаў па архітэктуры. Тут у яе была магчымасць карыстацца малявальнай студыяй у любы час сутак. Да семестра 1926 года яна ўжо паўнавартасна займалася ў архітэктурнай школе, але не вядома, якім чынам удалося абысці забароны. Адносіны з Лян Сычэнам складваліся не лепшым чынам: 3 верасня 1924 года ад раку памерла яго маці Лі Хуэйсянь, а ён не меў магчымасці вярнуцца ў Пекін; памінальную службу па будыйскаму абраду правялі прама ў кампусе. З нявестай яны таксама часта сварыліся з-за несупадзення тэмпераментаў: Хуэйінь магла папрасіць суправаджаць яе на танцы, а Сычэн у гэты час сядзеў над чарцёжнай дошкай. «Філіс» Лінь хутка стала вельмі папулярнай у амерыканскай кампаніі, дзякуючы артыстызму і выдатнаму валоданню англійскай мовай, гэта таксама было прычынай для сварак. Згодна з Вільмай Фэрбэнк, Сычэн лічыў, што яна паводзіць сябе няўяўна статусу нарачонай, занадта вольная ў адносінах, і спрабаваў яе кантраляваць. Лян Цічаа ў адным з лістоў параўноўваў іх адносіны з «будыйскім пеклам». Аднак у выніку яны навучыліся супрацоўнічаць: падчас здачы залікаў па архітэктурных праектах Лян Сычэн прыводзіў у белавы выгляд эскізы Хуэйінь, што ў далейшым стала звычайным метадам іх сумеснай працы. На экзамене па дызайне Сычэн зрабіў для Хуэйінь бронзавае люстэрка на ўзор малюнкаў [[Юньган]]а з гравіроўкай «асабіста выраблена для Хуэйінь Сычэнам, каб яна разумела, што няма крыштальнага бляску без пары» ({{Lang-zh2|徽因自鉴之用，思成自镌并铸，喻其晶莹不珏也}}). Яна заявіла, што гэты прадмет нават знаўцу будзе нялёгка адрозніць ад старажытнага арыгінала; сапраўды, прафесар спачатку не зразумеў, што прадмет сучасны{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1925 году Лінь Хуэйінь даведалася з ліста Лян Цічаа, што яе бацька загінуў у [[Шэньян]]е ад шалёнай кулі падчас бунту {{нп3|Го Сунлін|Го Сунліна|ru|Го Сунлин}}; яму было 49 гадоў. Затым дзядзька Лінь Цяньмінь даслаў вялікую падборку газет з апісаннямі і некралогамі. Хуэйінь, атрымаўшы весткі, страціла прытомнасць і некалькі дзён правяла ў прастрацыі. Родным і Лян Цічаа з вялікай цяжкасцю ўдалося ўгаварыць яе не вяртацца ў Кітай, давучыцца і прыехаць разам з Лян Сычэнам{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Важнай крыніцай для разумення яе дзеянняў і настрояў з’яўляецца інтэрв’ю, дадзенае ў студзені 1926 года для студэнцкай газеты. У прыватнасці, яна паведаміла, што маці і цётачкі не хацелі адпускаць яе ў Амерыку з асцярогі, што яна стане «{{нп3|Флэперы|флэперам|ru|Флэпперы}}». Шмат месца ў інтэрв’ю нададзена яе ўспамінам пра бацьку. На самай справе сітуацыя была больш сур’ёзная, паколькі ўтрыманне маці Хуэйінь падала на яе і Сычэна; Лян Цічаа неадкладна стаў шукаць для сына пастаяннае месца працы. У лютым 1927 года Сычэн абараніў праект на ступень бакалаўра, а ў чэрвені — магістарскую дысертацыю па архітэктуры; абодва яго праекты былі ўдастоены залатога медаля, што бывала вельмі рэдка. Лінь Хуэйінь ў лютым атрымала ступень бакалаўра выяўленчых мастацтваў з адзнакай, скончыўшы чатырохгадовы курс за тры гады. Абодва яны атрымалі пасады ў архітэктурнай фірме дэкана архітэктурнай школы — {{Не перакладзена 5|Пол Філіп Крэт|Пола Крэта||Paul Philippe Cret}}. У верасні Лін Хуэинь пераканала {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}}, які знаходзіўся тады ў ЗША, прачытаць публічную лекцыю ў Пенсільванскім універсітэце. Пасля сустрэчы ён адзначыў, што яна вельмі моцна змянілася. Паколькі будучыня Ляна і Лінь была нявызначанай, у асенне-зімовым семестры 1927 года яна паступіла ў {{нп3|Ельская школа драмы|Школу драмы|ru|Йельская школа драмы}} пры [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]], дзе на працягу шасці месяцаў вывучала рамяство тэатральнага мастака-афарміцеля ў прафесара {{Не перакладзена 5|Джордж Пірс Бейкер|Дж. П. Бейкера||George Pierce Baker}}; яна была першай кітаянкай, што атрымала гэтую спецыяльнасць. Лян Сычэн, усвядоміўшы, што нічога не ведае аб кітайскай архітэктуры, падаў заяву ў [[Гарвардскі ўніверсітэт]] на атрыманне доктарскай ступені па архітэктуры. У выніку напісаць дысертацыю яму не ўдалося, паколькі ў бібліятэках ЗША адсутнічалі неабходныя крыніцы{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Замужжа ==== [[Файл:Einstein_Tower_rear_view.jpg|міні|250px|{{нп3|Вежа Эйнштэйна||ru|Башня Эйнштейна}}. ''Фота 2008 года'']] Лян Цічаа, пасля таго як Сычэн і Хуэйінь атрымалі ступені, стаў настойваць на афіцыйных заручынах і заключэнні шлюбу па ўсіх рытуальных правілах. 18 снежня 1927 года прайшла цырымонія заручын, яе правялі завочна, у Пекіне. Замест бацькі Лінь Хуэйінь рытуал праводзіў яе дзядзька Цзюньюнь. Лян Цічаа настаяў, каб былі складзеныя {{нп3|Кітайскі гараскоп|гараскопы|ru|Китайский гороскоп}} жаніха і нявесты і трох пакаленняў іх бацькоў па мужчынскай лініі; былі замоўленыя рытуальныя ўпрыгажэнні і пячаткі з нефрыту двух колераў. Афіцыйным сватам быў сваяк нявесты Лінь Цайпін, які займаў тады высокую пасаду ў Міністэрстве юстыцыі. Другая жонка Лян Цічаа — Ван Гуйцюань — выбрала шчаслівы з пункту гледжання {{нп3|фэньшуй||ru|Фэншуй}} дзень, а сам Лян Цічаа правёў цырымонію апавяшчэння продкаў аб маючым адбыцца працягу роду ў фамільным храме. Днём быў праведзены афіцыйны банкет, ноччу — сямейная ўрачыстасць. Уласна вяселле Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь прайшло 21 сакавіка 1928 года ў [[Атава|Атаве]], у Генеральным консульстве Кітайскай Рэспублікі; консулам быў зяць Лян Цічаа, жанаты са старэйшай сястрой Сычэна — Сышунь. Дату абралі сімвалічную: у пераліку з месяцовага календара дзень 21 сакавіка згадваўся на мемарыяльнай стэле архітэктара эпохі [[Сун]] [[Лі Цзе (архітэктар)|Лі Цзе]], трактат якога «{{нп3|Інцзаа Фашы||ru|Инцзао Фаши}}» бацька даслаў сыну з Кітая. Лінь Хуэйінь не захацела выходзіць замуж у белай еўрапейскай сукенцы, і ёй давялося распрацаваць уласны ўбор у кітайскім стылі, а таксама арыгінальны галаўны ўбор. Па чутках, гэты ўбор выклікаў цікавасць у канадскіх рэпарцёраў, некаторыя фатаграфіі друкавалі на першых палосах газет. Сын і нявестка падрабязна зрабілі справаздачу Лянь Цічаа аб усіх дэталях цырымоніі{{Sfn|Fairbank|1994|p=28—30}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=131—133}}. {{нп3|Мядовы месяц|Вясельнае падарожжа|ru|Медовый месяц}} было вырашана правесці ў Еўропе — гэта была адзіная сумесная паездка Ляна і Лінь на гэты кантынент. Лян Цічаа як узорны канфуцыянскага патрыярх распрацаваў для маладых маршрут навукова-адукацыйнага падарожжа, асабліва настойваючы, каб яны не вярталіся праз Савецкую Расію — «варварскую краіну, ахопленую хаосам». Лян настойваў, каб Сычэн і Хуэіінь праехалі Еўропу з поўначы на поўдзень, пачаўшы са Скандынавіі, працягнуўшы прыроднымі і рукатворнымі прыгажосцямі даліны [[Рэйн]]а і [[Швейцарыя|Швейцарыі]], і, нарэшце, завяршыць яго ў Італіі — калыскі мастацтваў. На самай справе маладыя {{нп3|Пакетбот|пакетботам|ru|Пакетбот}} прыбылі ў [[Лондан]], агледзець [[Сабор Святога Паўла]] і [[Крыштальны палац]], апошні Хуэйінь ацаніла ў сваім дзённіку як «сімвал эпохі найвялікшых пераменаў». Падарожжа працягнулася ў [[Парыж]]ы, дзе маладыя архітэктары аглядалі [[Сабор Парыжскай Божай Маці|Нотр-Дам]] і [[Луўр]]. Дабраўшыся да [[Рым]]у, пабывалі ў [[Сіксцінская капэла|Сікстынскай капэле]]. Паколькі Сычэн глыбока прасякнуўся ідэямі «[[Баўгауз|Баўгаўза]]» ў Амерыцы, яны з жонкай паехалі ў [[Патсдам]] агледзець рэвалюцыйную па сваёй архітэктуры {{нп3|Вежа Эйнштэйна|Вежу Эйнштэйна|ru|Башня Эйнштейна}}. Далей прыйшлі весткі ад Лян Цічаа, што ён уладкаваў сына прафесарам архітэктуры {{Не перакладзена 5|Паўночна-Усходні ўніверсітэт (Шэньян)|Паўночна-Усходняга ўніверсітэта||Northeastern University (China)}} з жалаваннем 265 юаняў у месяц. Паколькі ў жніўні кафедра ўжо павінна была адкрыцца, было вырашана заканчваць падарожжа і вяртацца ў Кітай{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Паколькі заканчваліся сродкі, а сыноўнія абавязкі патрабавалі прадставіцца і ў Пекіне, і ў Фучжоу, Сычэн і Хуэйінь вырашылі вяртацца [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай дарогай]]. У [[Масква]] яны пазнаёміліся з маладой амерыканскай парай Чарльза і Фрэдэрыкі Чайлд, якія сталі іх спадарожнікамі. У мемуарах, надыктаваных для В. Фэрбэнк, Чайлды параўналі Ляна і Лінь з «матылькамі сярод кучы гною». Падарожжа скончылася ў [[Шэньян]]е, адкуль маладыя людзі праз [[Далянь]] праехалі морам у [[Цяньцзінь]], і толькі адтуль вярнуліся ў Пекін. Лінь Хуэйінь лёгка ўлілася ў даўно пакінутую ёю артыстычную супольнасць: па ўспамінах Ч. Чайлда, {{нп3|Мэй Ланьфань||ru|Мэй Ланьфан}} не адважваўся сядзець у яе прысутнасці. Лян Цічаа прыняў яе сардэчна і знайшоў, што Хуэйінь пазбаўленая як «крывадушнасці выхадцаў са старых сямействаў, так і агіднай легкадумнасці мадэрнізаваных кітайцаў»{{Sfn|Fairbank|1994|p=34—37}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=137—138}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Сям'я Лінь Хуэйінь і Лян Сычэна"> Файл:Wedding Liang Sicheng Lin Huiyin.jpg|alt=|Шлюбнае фота Файл:林徽因与梁启超在长城上.jpg|alt=|Лінь Хуэінь са [[свёкр]]ам [[Лян Цічаа]] на [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікай Кітайскай сцяне]] Файл:Liang Sucheng and Lin Huiyin.png|alt=|Лян Сычэн з жонкай і цешчай Хэ Сюэюань Файл:Lin Huiyin & Liang Congjie 3.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь з сынам Лян Цунцзе </gallery> === Бэйпін-Шэньян-Бэйпін (1928—1937) === ==== Уладкаванне. Смерць Лян Цічаа ==== [[Файл:NEU_China,_old_logo_designed_by_Lin_Hui-Yin.jpg|міні|250px|Эмблема Універсітэта Паўночнага Усходу, распрацаваная Лін Хуэіінь]] Паколькі справы патрабавалі прысутнасці Сычэна ў [[Шэньян]]е, да сваякоў у [[Фучжоў]] Хуэйінь адправілася сама, і прывезла на поўнач сваю маці. Яна таксама прачытала некалькі лекцый пра Амерыку для вучняў школы, заснаванай яе бацькам. Далей Лінь Хуэйінь вярнулася ў Шэньян, дзе стала прафесарам Паўночна-ўсходняга ўніверсітэта, яна выкладала гісторыю мастацтваў і англійскую мову, а яе муж узначальваў кафедру і чытаў архітэктурны дызайн і гісторыю архітэктуры. Лінь праводзіла заняткі на натуры: у [[Мінскія магілы|Чжааліне]] і {{нп3|Мукдэнскі палац|Мукдэнскім палацы|ru|Мукденский дворец}}, дзе магла наглядна тлумачыць эстэтычныя катэгорыі. З выпуску Лінь Хуэйінь выйшла больш за 40 вядомых архітэктараў Новага Кітая, у тым ліку Лю Хундзянь, Чжан Фу, Чжао Чжэнчжы, Чэнь Іцынь. У Шэньяне ж Лінь і Лян ўпершыню на практыцы сутыкнуліся з кітайскімі архітэктурнымі помнікамі і ўпершыню набылі навыкі палявой працы. Аднакашнік Сычэна Чэн Чжы дапамог заснаваць архітэктурную фірму, якая адразу атрымала заказ на праектаванне кампуса {{нп3|Цзіліньскі ўніверсітэт|Цзіліньскага ўніверсітэта|ru|Цзилиньский университет}}; нядрэнны даход прыносіла праектаванне асабнякоў верхаводаў {{нп3|Фэнцяньская клика|Мукдэнскай клікі|ru|Фэнтяньская клика}}. Лінь Хуэйінь ўпершыню атрымала ўзнагароду. Калі дыктатар {{нп3|Чжан Сюэлян||ru|Чжан Сюэлян}}, які займаў адначасова пасаду прэзідэнта ўніверсітэта, абвясціў конкурс на эмблему ВНУ, Лінь конкурсе атрымала першае месца (белая гара [[Пэктусан|Байшань]], акружаная на блазоне чорнымі водамі), за якое належала прэмія ў 400 юаняў. {{нп3|Чжаа Юаньжэнь||ru|Чжао Юаньжэнь}} тады выйграў конкурс на ўніверсітэцкі гімн. У снежні 1928 года прыйшлося тэрмінова з’язджаць у [[Пекін|Бэйпін]] (як пасля рэвалюцыі называўся Пекін): стан Лян Цічаа зрабілася крытычным. У канцы ўласнага жыцця Лян Сычэн распавядаў, што ў дачыненні да яго бацькі была дапушчана медычная памылка: падчас аперацыі па выдаленні ракавай пухліны была выразаная здаровая нырка. 19 студзеня 1929 года ён памёр ва ўзросце 55 гадоў{{Sfn|Fairbank|1994|p=37—38, 42—43}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=139—141}}. У гэты час Хуэйінь была цяжарная, але, нягледзячы на гэта, разам з Сычэнам удзельнічала ў распрацоўцы надмагілля для магілы свёкра. 3 жніўня 1929 года (па іншай версіі, 21 жніўня) нарадзілася іх дачка {{Не перакладзена 5|Лян Цзайбін|Цзайбін||梁再冰}}, імя якой («Другая ледзяная») адсылала да літаратурнага псеўданіма нябожчыка Лян Цычаа («Глытальнік лёду»). У 1930 Лінь Хуэйінь быў пастаўлены дыягназ «[[туберкулёз лёгкіх]]» і было вырашана, што клімат паўночнага ўсходу не падыходзіць для яе; на гэтым, галоўным чынам, настойваў [[Сюй Чжымо]], які прыехаў у Шэньян. Летам і восенню Лінь праходзіла курс лячэння, падчас якога інтэнсіўна пісала вершы. Лян Сычэн прапрацаваў ва ўніверсітэце да вясновага семестра 1931 года, а далей вярнуўся да сям’і ў Пекін. Яны пасяліліся ў доме ў [[хутун]]е Бэйцзунбу, № 3, ля ўсходняй гарадской сцяны. Побач (у доме 12) кватараваў {{нп3|Цзінь Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, які працаваў у Універсітэце Цынхуа{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Сям’я ==== [[Файл:Lin_Huiyin_&_Liang_Congjie_2.jpg|250px|міні|Лінь Хуэйінь з нованароджаным сынам Лян Цунцзе]] У паўночнай сталіцы сям’я Ляна — Лінь, разам з дзецьмі і цешчай на працягу сямі гадоў жыла ў тыповым пекінскім доме з унутраным дваром, акружаным чатырма аднапавярховымі флігелямі; вокны былі зацягнутыя белай паперай. Лян Сычэн засадзіў двор дрэвамі, а вокны цэнтральнай залы, якія выходзілі на двор, зашкліў, каб можна было любавацца відам. У зале размяшчалася і гаспадарская бібліятэка, кнігі былі па перавазе на англійскай мове, уключаючы працы па філасофіі, эстэтыцы, гарадскому планаванню, тэорыі архітэктуры; было нават выданне твораў [[Фрыдрых Энгельс|Энгельса]]. Лінь Хуэйінь не здавольвалася роляй хатняй гаспадыні, і Сычэн быў вымушаны пагадзіцца з тым, што яна мае ўласныя інтарэсы і круг зносін, у тым ліку мужчынскі ([[Сюй Чжымо]] зноў увайшоў у іх дом, пакуль не загінуў у авіякатастрофе), асабліва калі яна прафесійна занялася літаратурай. У тагачасным Пекіне Лінь Хуэйінь атрымала мянушку «першай з {{нп3|Чатыры вялікія прыгажуні Кітая|чатырох прыгажунь|ru|Четыре великие красавицы Китая}} сталіцы». Адносіны паміж мужам і жонкай не былі бясхмарнымі: Хуэйінь была эмацыйная і схільная да перападаў настрою, а таксама любіла бытавы камфорт і прыгожае адзенне. Пры гэтым у Ляна і Лінь было поўнае інтэлектуальнае супадзенне, і ў гэтых адносінах, на думку Вільмы Фэрбэнк і Мэн Сеяна, саюз іх быў гарманічны{{Sfn|Fairbank|1994|p=60—63}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=159}}. У 1932 годзе адбылася наступная неспадзяванка: калі Сычэн з’явіўся з чарговай палявой паездкі, жонка паведаміла, што адчувае пачуцці да {{нп3|Цзінь Юэлінь|Цзінь Юэліня|ru|Цзинь Юэлинь}} і запала ў дэпрэсію. Па сцвярджэнні В. Фэрбэнк, сам Цзінь, які ніколі не быў жанаты, завязваў адносіны толькі з еўрапейскімі жанчынамі. Пасля бяссоннай ночы Лян Сычэн заявіў, што не можа сілком утрымліваць яе, аднак і Цзінь Юэлінь сказаў Хуэйінь, што Сычэн шчыра любіць яе і ён не жадае іх растання. З тых часоў адносіны сталі давернымі настолькі, што да арбітражу Цзіня сталі звяртацца, калі Хуэйінь сварылася не толькі з мужам, але і з маці. 4 жніўня 1932 года нарадзіўся сын — {{Не перакладзена 5|Лян Цунцзе|||Liang Congjie}}, названы ў гонар [[Лі Цзе (архітэктар)|Лі Цзе]]. Па словах В. Фэрбэнк, нараджэнне сына святкавалася ўсімі членамі клана: хоць Лянь і Лін былі вестэрнізаваны, але нараджэнне спадчынніка ў кітайскай традыцыі гарантавала нябедную старасць яго бацькоў. У гэты перыяд Лінь Хуэйінь сышлася з сям’ёй маладых амерыканскіх кітаязнаўцаў — {{нп3|Джон Кінг Фэрбэнк|Джонам|ru|Фэрбэнк, Джон Кинг}} і Вільмай Фэрбэнк, якія абгрунтаваліся ў Пекіне для вывучэння імператарскіх архіваў. З Вільмай Хуэйінь сустракалася ці ледзь не штодня, магла размаўляць па-англійску, параўноўваць розныя вобразы жыцця і дзяліцца перажываннямі. Па суботах Лян Сычэн з жонкай прымалі наведвальнікаў, пераважна з ліку сяброў-інтэлектуалаў; уласна, гэта і быў знакаміты ў Пекіне «Салон мадам» ({{Lang-zh2|太太的客厅}}){{Sfn|Song|2014}}. В. Фэрбэнк адзначала, што «паэт у душы Хуэйінь» часта бунтаваў супраць прозы жыцця. Лінь Хуэйінь не любіла займацца хатнімі справамі, пры гэтым яна павінна была ўнікаць у дзеянні маці і слуг і даваць указанні; гэты час яна лічыла «страчаным». Па словах Вільмы, сын у літаральным сэнсе «прывязаў Хуэйінь да дома», у якім жылі 10 чалавек. Самая буйная сварка паміж мужам і жонкай адбылася ў 1936 годзе, калі Сычэн сабраў рэчы і з’ехаў у Шанхай; але потым Хуэйінь знайшла сілы з ім прымірыцца{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Пазней Лян Сычэн так апісваў іх адносіны: {{Пачатак цытаты}}Хуэінь асаблівы чалавек, яе таленты рознабаковыя, і быць яе мужам нялёгка. У прасталюдзінаў Сярэдняй дзяржавы існуе прымаўка: «Сачыніцельства дабро для сябе, жонка дабро для ўсіх». Але што тычыцца мяне, жонка дабро для мяне, складальніцтва — дабро для жонкі. Я не адмаўляю, што з Хуэінь было часам цяжка, таму што ў яе быў вельмі жывы розум, і каб жыць з ёй, трэба было адпавядаць, а то я рызыкаваў не паспець за ёю{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. {{Канец цытаты}} ==== Праца ==== [[Файл:Lin_Huiyin_8.jpg|злева|міні|250px|Лінь Хуэйінь у перыяд палявой экспедыцыі]] Пасля [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|японскай акупацыі Маньчжурыі]] Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь вымушаныя былі шукаць новае месца працы. Ім стала прыватнае «{{Не перакладзена 5|Кітайскае навуковае архітэктурнае таварыства||zh|中国营造学社}}», якое павінна было захоўваць класічную спадчыну. Яно было заснавана {{Не перакладзена 5|Чжу Ціцянь|Чжу Ціцянем|zh|朱启钤}} — буйным саноўнікам ранейшай дынастыі, які быў энтузіястам кітайскай архітэктуры і азелянення Пекіна. Лян Сычэн заняў у таварыстве пасаду начальніка даследчага аддзела. Галоўнай задачай стала распрацоўка тэорыі стадыяльнасці развіцця кітайскага дойлідства і формаў яго эвалюцыі; Лян Сычэн, у адрозненне ад супрацоўнікаў Чжу Ціцяня, атрымаў сучасную адукацыю і меў вопыт практыкуючага архітэктара. Так пачаўся новы этап прафесійнай дзейнасці Сычэна і Хуэйінь — гісторыкаў архітэктуры. У 1932 годзе, дзякуючы даследаванням сваіх японскіх калег, Лян Сычэн усвядоміў, што ў кітайскай глыбінцы павінны былі захавацца вельмі старажытныя традыцыйныя помнікі, што дазволіць стварыць, па яго ж ўласным выразе, «граматыку» кітайскага дойлідства, асновы якога — платформы з утрамбаванага грунту і драўляная стойкава-бэлечная канструкцыя, якая заставалася нязменнай не менш за 3000 гадоў. Адной з найвялікшых задач было выяўленне захаванага драўлянага збудавання часоў дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]]; нягледзячы на вельмі малую верагоднасць такога адкрыцця, менавіта Лінь Хуэйінь здолела яго здзейсніць{{Sfn|Fairbank|1994}}. [[Файл:Lin_Huiyin_6.jpg|250px|міні|Лінь Хуэйінь вывучае статую Буды]] Чжу Ціцянь не разумеў неабходнасці палявых даследаванняў, паколькі быў па адукацыі і складу розуму кітайскім кніжнікам старога тыпу, і лічыў, што працы са старажытнымі тэкстамі будзе дастаткова. Аднак нават у ваколіцах Пекіна ўдавалася зрабіць выдатныя адкрыцці. Падчас першай паездкі 1932 года Лян Сычэн выявіў храм {{нп3|Гуаньінь||ru|Гуаньинь}}, пабудаваны ў 984 годзе. Ён лічыў, што архітэктура яго вельмі нагадвае ўзоры з [[Дуньхуан]]а. У тым жа годзе Таварыства і Лян Сычэн з яго хунаньскім калегам Лю Дунчжэнам атрымалі заказ на рэстаўрацыю павільёна {{нп3|Павільён літаратурнай глыбіні|Вэньюаньгэ||Belvedere of Literary Profundity}} ў [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]], які калісьці прызначаўся для размяшчэння грандыёзнага рукапіснага збору «{{нп3|Сыку цюаньшу||ru|Сыку цюаньшу}}»{{Sfn|Fairbank|1994|p=55—60}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=389}}. Пасля 1933 года ў большасці пошукавых экспедыцый Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь працавалі разам, у тым ліку калі выявілі ў [[Хубэй|Хубэі]] храм 971 года. Асабліва цікавыя знаходкі адбыліся восенню 1933 года ў [[Датун]]е, дзе былі знойдзены будыйскія храмы дынастыі {{нп3|Ляа||ru|Ляо}}. Хуэйінь адправілася ў гэты ж час у [[Юньган]], разлічваючы сфатаграфаваць і замаляваць фрэскі і статуі. У 1934 годзе Лінь Хуэйінь апублікавала мноства вершаў і празаічных твораў, а таксама напісала прадмову да «Асноў цінскай архітэктуры» свайго мужа{{Sfn|Fairbank|1994|p=66—69}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=390}}. Усяго яны вывучылі больш за дзве тысячы {{нп3|Помнік архітэктуры|помнікаў архітэктуры|ru|Памятник архитектуры}} больш чым у 200 паветах Кітая{{Sfn|Fairbank|1994|p=71—72}}. У выніку цяжкіх экспедыцый, у 1935 годзе ў Лінь Хуэйінь адбылося абвастрэнне туберкулёзу, прычым лекары настойвалі на заключэнне яе ў гіпсавы гарсэт і на захаванне нерухомасці, па меншай меры, на працягу трох гадоў. Яна пагадзілася на шасцімесячны курс лячэння, і заставалася ў сябе дома, куды пасялілі спецыяльна навучаную сядзелку. Перыядычна яна выязджала для лячэння марскім паветрам у {{нп3|Бэйдайхэ||ru|Бэйдайхэ}}; такі лад жыцця спрыяў літаратурнай дзейнасці. Да 1937 Лінь Хуэйінь апублікавала больш за 60 вершаў, шэсць навэл, эсэ, крытычных артыкулаў і раман «Дзевяноста дзевяць градусаў». У выніку яе нават запрасілі чытаць курс англійскай літаратуры ў жаночым каледжы ў Бэйпіне і яна ўваходзіла ў рэдкалегію літаратурнага аддзела газеты «Дагунбаа»{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Лячэнне прынесла істотны вынік, аднак у сям’і выліўся новы крызіс: у дом Лянаў прыехаў малодшы брат Хуэйінь — Лінь Хэн (ад другога шлюбу яе бацькі), з намерам паступаць у Цінхуа. Супраць яго выступіла Хэ Сюэюань, якая ніколі не магла дараваць Лінь Чанміню наложніцы і нараджэння чатырох сыноў, і Лінь Хуэйінь апісвала абстаноўку ў доме як «апраметнае пекла». Збольшага з-за гэтага, а збольшага з-за збіцця паліцыяй падчас акцый 1935 года за ўсталяванне адзінага антыяпонскага фронту (Лянь Сычэн з цяжкасцю вызваліў яго), Лін Хэн паступіў у Акадэмію ваенна-паветраных сіл. Паступіўшая ў той жа дзень сястра Сычэна Лян Сюй (яе маці была Ван Гуйцюань) зрабілася актывістам Камуністычнай партыі{{Sfn|Fairbank|1994}}. Каб хоць неяк развеяцца, у лістападзе — снежні, напярэдадні непазбежнага, як тады здавалася, захопу Пекіна японцамі, Лінь Хуэйінь і В.Фэрбэнк займаліся перакладамі прац Лян Сычэна на англійскую мову, пакавалі архівы архітэктурнага таварыства і вучыліся верхавой яздзе. Тым не менш у маі 1936 года Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь паспелі здзейсніць экспедыцыю ў [[Лунмэнь]], [[Кайфэн]] і [[Лаян]], а ў пачатку 1937 года — абмяралі [[Малая пагада дзікіх гусей|Малую пагаду дзікіх гусей]] ў [[Сіянь|Сіяне]] і рыхтавалі праект яе рэстаўрацыі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. === Вайна (1937—1945) === [[Файл:Liang_Sicheng,_Lin_Huiyin,_Zhou_Peiyuan_and_others.jpg|міні|250px|Злева направа: {{нп3|Чжоу Пэйюань||ru|Чжоу Пэйюань}}, Лян Сычэн, {{нп3|Чэнь Дайсун||zh|陈岱孙}}, Лінь Хуэйінь з дачкой {{нп3|Лян Цзайбінь||zh|梁再冰}}, {{нп3|Цзінь Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, {{нп3|У Юсюнь|||Wu Youxun}}, {{нп3|Лян Цунцзе|||Liang Congjie}} — сын Сычэна і Хуэйінь. ''Фота 1940 года'']] Улетку 1937 года муж і жонка Лян — Лінь знаходзіліся ў экспедыцыі ў гарах {{нп3|Утайшань||ru|Утайшань}}, дзе Хуэйінь цалкам выпадкова выявіла надпіс, які дазволіў датаваць пабудову будыйскага храма {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}} — адзінага захаванага збудавання дынастыі Тан{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=243}}. Калі яны выбраліся да цывілізацыі 12 ліпеня, аказалася, што ўжо пяць дзён [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|ідзе вайна з Японіяй]]. Яны паспелі вярнуцца ў Пекін, але 29 ліпеня ён быў акупаваны японцамі. Фэрбэнк паведаміла, што Лян Сычэну прапанавалі застацца і ўзначаліць Таварыства япона-кітайскай дружбы, фактычна, — перайсці на бок акупантаў, мабыць, на той падставе, што ён нарадзіўся і правёў дзяцінства ў Токіа. 5 верасня сямейства Лянаў па вадзе дабралася з Цяньцзіня ў [[Яньтай]], і адтуль праз [[Цзінань]] эвакуіравалася ў [[Чанша]]; аднак у кастрычніку хунаньскую сталіцу сталі бамбіць. 24 лістапада сілы СПА прапусцілі японскую армаду, і ў выніку нават не было абвесткі; у той дзень бомба разарвалася прама каля дома, у якім сям’я здымала тры пакоі. Мяркуючы па лісце В. Фэрбэнк, у доме знаходзіліся ўсе, уключаючы Хэ Сюэюань. У іх была дамоўленасць з калегамі, што калі ўдасца вырвацца на поўдзень, яны адновяць сталічныя вышэйшыя навучальныя ўстановы. Было вырашана рухацца ў [[Юньнань]], але ў Хуэйінь адбылося сур’ёзнае абвастрэнне, аднак жанчына — знаўца кітайскай медыцыны, якая апынулася побач, здолела за два тыдні падняць яе на ногі травалячэннем{{Sfn|Fairbank|1994|p=98, 101—102}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=392}}. Толькі ў студзені 1938 года сям’я Лянаў дасягнула [[Куньмін]]а, дзе ўдалося размясціцца ў доме былога гарадскога галавы па адрасе: завулак Суйху, № 9. Паступова прыбывалі калегі, якія прынялі рашэнне ствараць аб’яднаны Паўднёва-Заходні ўніверсітэт{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. Аднак жыццё было цяжкім: мясцовае насельніцтва варожа ставілася да бежанцаў, грошы канчаліся, а з перспектывамі працы ўсё было незразумела. Лян Сычэн спрабаваў зарабляць, робячы праекты дамоў для мясцовых спекулянтаў і злачынных аўтарытэтаў (адзіным выключэннем быў студэнцкі інтэрнат), і ў выніку апынуўся захварэў на наймацнейшы {{нп3|артрыт||ru|Артрит}} — ускладненне яго ранейшых траўмаў; спазмы не адпускалі яго на працягу паўгода. Тым не менш, неўзабаве ў Куньмін прыбыла ўся група Архітэктурнага таварыства, з’явіліся грошы, і Лян з Лін здолелі нават пабудаваць уласны дом, размешчаны на ўскраіне горада{{Sfn|Fairbank|1994}}. У Цзінь Юэліня была ў гэтым доме асобная кватэра пад самым дахам. Неўзабаве таварыства ўвайшло ў склад Інстытута гісторыі і філалогіі {{Не перакладзена 5|Academia Sinica}}, і ў выніку Міністэрства адукацыі выдала загад аб яго эвакуацыі ў {{нп3|Лунцюань||ru|Лунцюань}} — горад на [[Янцзы]] ў 200 мілях ад [[Чунцын]]а. Эвакуацыя завяршылася ў лістападзе 1940 года на адкрытых грузавіках, і працягвалася два тыдні. Лінь Хуэйінь адразу злегла; яе стан пагаршаўся тым, што Лян Сычэну прыйшлося з’ехаць у Чунцын і [[Чэнду]] на заробкі, а неўзабаве прыйшлі весткі, што 14 сакавіка 1941 года яе брат Лінь Хэн загінуў у паветраным баі з японцамі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1942 годзе Дзяржкамітэт па перакладах замовіў Лян Сычэну «Агульную гісторыю архітэктуры Кітая», у працу над якой актыўна ўключылася і прыкаваная да ложка Лінь Хуэйінь. Ёй давялося перачытаць усе «{{нп3|Дынастыйныя гісторыі|Дваццаць чатыры дынастычныя гісторыі|ru|Династийные истории}}», каб атрымаць з іх звесткі аб старажытных і сярэднявечных кітайскіх пабудовах. Яе асабліва зацікавілі рэльефы эпохі Хань, пра якія яна мела некаторае ўяўленне з экспедыцый 1930-х гадоў. 4 лістапада 1942 года Лінь Хуэйінь наведалі Фэрбэнкі, якія знаходзіліся ў Кітаі ў складзе амерыканскай ваеннай місіі. У наступным, 1943 годзе, да Сычэна і Хуэйінь дабраўся {{нп3|Джозеф Нідэм||ru|Нидэм, Джозеф}}, які працаваў тады брытанскім аташэ. Праца і зносіны дазвалялі адцягнуць увагу ад цяжкага тылавога побыту і недахопу ўсяго самага неабходнага. Тым не менш, Лян Сычэн зарабляў дастаткова, каб можна было нешта адкладаць, не марнуючы ўсіх сродкаў на ежу; аднак хвароба Хуэйінь прагрэсавала — адкрылася крывахарканне{{Sfn|Fairbank|1994|p=118—119, 128}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=393}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=258}}. Псіхалагічная абстаноўка ў сям’і зноў была цяжкай: нанятая служанкай сялянка была бесталковай і псавала рэчы, а Хэ Сюэюань была неспакойная і пастаянна сварылася з Хуэйінь. У адным з лістоў Лінь паведамляла, што «шыццё разарваных пры мыцці прасцінаў, — вось што з’яўляецца сапраўдным прадпрыемствам, а не архітэктурныя распрацоўкі дынастый Сун, Ляа і Цзінь»{{Sfn|Fairbank|1994|p=130—131}}. Пасля заканчэння вайны Фэрбэнкі змаглі перавезці Лінь Хуэйінь ў Чунцын. У лістападзе 1945 года быў праведзены медычны кансіліум з удзелам {{Не перакладзена 5|Леа Элаісер|Леа Элаісера||Leo Eloesser}}, які прызнаў становішча Лінь безнадзейным. Туберкулёз перайшоў у другасную фазу і пашкодзіў ныркі; лекары прагназавалі не больш за пяць гадоў жыцця. Вяртанне яе ў Лунцюань павінна было толькі наблізіць канец, таму ў студзені 1946 года было вырашана перавезці Хуэйінь ў Куньмін паветраным шляхам, гэта было яе першае падарожжа на самалёце. Зрэшты, юньнаньскае высакагор’е таксама не было асабліва карысным для яе здароўя{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. === Апошнія гады жыцця (1947—1955) === [[Файл:Liang_Sicheng_and_Lin_Huiyin.jpg|250px|міні|Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь ў 1949 годзе]] У канцы ліпеня 1947 года ўзнікла магчымасць вярнуць выкладчыкаў Паўднёва-Заходняга ўніверсітэта ў Пекін. Лян Сычэну прапанавалі ўзначаліць кафедру архітэктуры ў Цынхуа, а на 1948 год запланавалі камандзіроўку ў ЗША для вывучэння прагрэсу ў архітэктуры за час вайны і для ўдзелу ў праектаванні [[Штаб-кватэра ААН|Будынка ААН]]. [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскі]] і [[Ельскі ўніверсітэт]] таксама запрашалі яго з курсамі лекцый. Пасля вяртання ў паўночную сталіцу Лінь Хуэйінь змясцілі ў цэнтральную бальніцу і зрабілі [[Нефрэктамія|нефрэктамію]]: меркавалася, што выдаленне аднаго ачага інфекцыі дазволіць некалькі разгрузіць арганізм; лёгкія таксама былі моцна пашкоджаны, і яна ўвесь час адчувала ўдушша. Пасля аперацыі працягваліся рэцыдывы ліхаманкі, спатрэбілася [[Гематрансфузія|пераліванне крыві]]. Добрыя вынікі дало прымяненне [[стрэптаміцын]]у, дастаўленага амерыканскімі вайскоўцамі, але аднаўленне заняло ўсю зіму 1947—1948 гадоў{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Праз [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|наступ камуністычных войскаў]] у другой палове 1948 года востра паўстала пытанне аб эвакуацыі [[гаміньдан]]аўскімі ўладамі Бэйпіна і захаванні яго культурных каштоўнасцяў. У горадзе пачаўся голад. 6 лістапада 1948 года выкладчыкі і студэнты Цынхуа абвясцілі ўсеагульны страйк, вывешваючы свае дэкларацыі і пракламацыі на так званай «сцяне дэмакратыі». Для падаўлення бунту была задзейнічана паліцыя, універсітэцкі кампус ўзялі ў аблогу. Нарэшце была абвешчана эвакуацыя. Чыноўніку, які прыйшоў да іх 24 лістапада, Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь рашуча заявілі, што застаюцца; гэта прывяло да абвінавачвання іх у «камунізме». Незадоўга да {{нп3|Пекін-Цяньцзіньская аперацыя|Пекін-Цяньцзіньскай аперацыі|ru|Пекин-Тяньцзиньская операция}} {{нп3|Цэнтральны камітэт КПК|ЦК КПК|ru|Центральный комитет КПК}} прыняў рашэнне аб мірным вызваленні Бэйпіна, захаванні яго пабудоў і культурных рэліквій. Чжан Сіжо аднойчы прывёў у дом Ляна — Лінь двух высокапастаўленых прадстаўнікоў [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] (з палітычнага ўпраўлення 13-й арміі). Яны папрасілі архітэктараў нанесці на карту мясцовасці раёны, у якіх непажадана весці бамбардзіроўкі і артылерыйскія абстрэлы, і запэўнілі Лян Сычэна, што паспрабуюць абараніць старажытныя пабудовы, наколькі гэта наогул магчыма. Пасля пераходу Пекіна пад уладу камуністаў (у студзені 1949 года) Лінь Хуэйінь, нягледзячы на варты жалю фізічны стан, стала запатрабаваным для новай улады спецыялістам. Яе адразу запрасілі заняць пасаду прафесара ў Цынхуа, дзе яна вяла курс гісторыі кітайскай архітэктуры, а для аспірантаў — «Увядзенне ў жыллёвае будаўніцтва». На працягу 1949 года яе ўвялі ў гарадскі камітэт па планаванні, разам з мужам, і амаль імгненна — у склад гарадскога камітэта {{нп3|Народны палітычны кансультатыўны савет Кітая|НПКСК|ru|Народный политический консультативный совет Китая}}. Лян і Лінь звярнуліся да архіваў Архітэктурнага таварыства і пры дапамозе калег з Цынхуа ўсяго за месяц склалі даведнік «Кароткае апісанне найважнейшых нацыянальных культурных рэліквій». Усяго ў яго было ўнесена 450 адзінак, з якіх 200 былі пазначаныя як тыя, што маюць агульнасусветнае значэнне ([[Забаронены горад]], гарадскі комплекс Пекіна, [[Дуньхуан]], [[Юньган]], [[Лунмэнь]], {{нп3|Храм Канфуцыя (Цюйфу)|Храм Канфуцыя ў Цюйфу|ru|Храм Конфуция (Цюйфу)}} і інш.). Кожны запіс быў дапоўнены падрабязнымі геаграфічнымі каардынатамі, даведкай аб характары помніка, указаннем на даты пабудовы, перабудовы і рэстаўрацыі. Лінь Хуэйінь была галоўным карэктарам гэтага выдання. У чэрвені 1949 года гэтая кніга была выпушчана Камітэтам вышэйшай адукацыі Паўночнага Кітая і распаўсюджвалася па вайсковых частках і партыйных камітэтах па меры прасоўвання войскаў на поўдзень{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. [[Файл:中華人民共和國國徽.svg|250px|злева|міні|[[Герб Кітая|Герб Кітайскай Народнай Рэспублікі]]]] 15 жніўня 1950 года было апошнім тэрмінам падачы заявак на ўсекітайскім конкурсе на выгляд [[Герб Кітая|герба]] і [[Сцяг Кітая|сцяга КНР]], а таксама [[Гімн Кітая|нацыянальнага гімна]]. На конкурс герба было пададзена больш за 900 заявак, у тым ліку з-за мяжы, але адборачная камісія забракавала ўсё. Крыху раней, 23 чэрвеня, у [[Чжуннаньхай|Чжуннаньхаі]] была сабрана спецыяльная сесія НПКСК, прысвечаная прыняццю нацыянальнага герба, старшынёй яе быў [[Маа Цзэдун]], у лік дэлегатаў уключылі і Лінь Хуэйінь. Па звестках, прыведзеных Мэн Сеянам, яна адразу адпрэчыла ўсе варыянты, якія імітавалі [[герб]]ы іншых краін, а таксама [[Таварны знак|гандлёвыя маркі]], і патлумачыла, што герб павінен адлюстроўваць гісторыю дзяржавы, волю народа і палітычнай улады. Яна патлумачыла прысутным сэнс гербаў [[Герб Шатландыі|Шатландыі]] і [[Герб Ірландыі|Ірландыі]], а таксама [[Герб Бельгіі|Бельгіі]]. Група па распрацоўцы герба прапанавала выкарыстоўваць сімвал [[Плошча Цяньаньмэнь|плошчы Цяньаньмэнь]], які і быў прыняты. Так Лінь Хуэйінь апынулася аўтарам новага герба Кітая. Яна даведалася пра гэта постфактум, бо ў дзень прыняцця канчатковага рашэння занадта дрэнна сябе адчувала{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=353—357}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=267}}. Стан здароўя Лінь Хуэйінь заставаўся стабільна цяжкім: выходзіла з дому толькі ў выключных выпадках; амаль не магла есці, спала 4-5 гадзін у суткі і толькі прымаючы [[Снатворныя сродкі|снатворнае]]. Аднак ёй давялося ўзяцца за выратаванне традыцыйнага рамяства {{нп3|Клуазанэ|перагародкавых эмаляў|ru|Клуазонне}} да візіту культурных дзеячаў СССР і дэлегатаў вялікай {{Не перакладзена 5|Азіяцка-Ціхаакіянская мірная канферэнцыя (1952)|канферэнцыі краін Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна|zh|亚洲太平洋地区和平会议}}. У Пекінскім раёне Лаацянь удалося знайсці двух вопытных рамеснікаў, а ў Цынхуа была створана праектная група; Лінь Хуэйінь разнастаіла выгляд вырабаў і арнаментаў, запазычваючы іх з твораў мастацтва розных перыядаў гісторыі Кітая. Асаблівую групу вырабаў склалі выкананыя ў так званым «[[дуньхуан]]скім стылі», якія выклікалі захапленне [[Галіна Сяргееўна Уланава|Галіны Уланавай]]{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=355, 366—367}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=267—268}}. У 1951 Лінь Хуэйінь прыцягнулі да распрацоўкі выгляду {{нп3|Помнік народным героям|Помніка народным героям|ru|Памятник народным героям}}, ёй даручылі распрацаваць дызайн рэльефаў стэлы, гірлянд і вянкоў. Яна ўжо не магла ўставаць з ложка, таму чарцёжную дошку паставілі прама ў спальні; да яе таксама прыставілі выпускніка архітэктурнага факультэта Цынхуа для дапамогі. Лінь настойвала на выкарыстанні матываў эпохі Тан, стыль якой адначасова з’яўляецца манументальным, простым і вытанчаным. Гэтая праца заняла каля двух месяцаў; у гірляндах было вырашана выкарыстоўваць матывы трох нацыянальных кветак Кітая — [[Півоня|півоні]], [[лотас]]а і [[Хрызантэма|хрызантэмы]], якія сімвалізуюць высакароднасць, чысціню і цвёрдасць{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=369—371}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=270—271}}. [[Файл:建筑师林徽因墓_二墓区_东南近.jpg|міні|250px|Надмагілле Лінь Хуэйінь на {{нп3|Рэвалюцыйныя могілкі Бабаашань|рэвалюцыйных могілках Бабаашань||Babaoshan Revolutionary Cemetery}}]] Намаганні, выдаткаваныя на аднаўленне рамяства эмаляў і праектаванне помніка народным героям, канчаткова падарвалі сілы Лінь Хуэйінь. Яна з цяжкасцю перажыла халодную зіму 1953 года — любая прастуда магла апынуцца фатальнай. Яна выстаяла і гэтым разам: у чэрвені 1954 года яе абралі ў Пекінскі гарадскі [[Усекітайскі Сход Народных Прадстаўнікоў|сход народных прадстаўнікоў]], сесія якога адкрылася 10 жніўня; у кастрычніку таго ж года ўвайшла ў склад адроджанага архітэктурнага таварыства — у якасці ганаровага дырэктара. Да канца года яе стан стаў настолькі цяжкім, што Лінь Хуэйінь перавезлі ў {{Не перакладзена 5|Бальніца Тунжэнь|бальніцу Тунжэнь||Beijing Tongren Hospital}}. Разам з ёй апынуўся і Лян Сычэн, які падвяргаўся ў гэты перыяд жорсткай крытыцы як «рэакцыянер», акрамя таго, ён таксама заразіўся туберкулёзам. Пра гэта Лінь Хуэйінь не паведамлялі. Да канца сакавіка тэмпература ўжо не спадала, хворая знаходзілася ў паўзабыцці. 31 сакавіка яна папрасіла паклікаць Лян Сычэна, але медыкі не дазволілі ёй гэтага. У 6:20 раніцы 1 красавіка 1955 года Лінь Хуэйінь памерла на 51-м годзе жыцця. Некралог быў апублікаваны на наступны дзень у газеце «{{нп3|Бэйцзін жыбаа|||Beijing Daily}}», ён быў падпісаны {{нп3|Чжоу Пэйюань|Чжоу Пэйюанем|ru|Чжоу Пэйюань}}, {{нп3|Цзінь Юэлінь|Цзінь Юэлінем|ru|Цзинь Юэлинь}} і іншымі. Гэтыя ж асобы ўвайшлі ў склад Камітэта па пахаванні. У радавым храме сямейства Лянаў была праведзена памінальная служба, а цела пахавалі ў зямлі на {{Не перакладзена 5|Рэвалюцыйныя могілкі Бабаашань|Рэвалюцыйных могілках Бабаашань||Babaoshan Revolutionary Cemetery}}, у паўночна-заходняй яго частцы. Простае надмагілле, створанае Лян Сычэнам, імітуе малюнак рэльефаў з помніка народным героям, надпіс абвяшчае «Магіла архітэктара Лінь Хуэйінь» ({{Lang-zh|建筑师林徽因之墓}}). Пасля скону ў 1972 годзе Лян Сычэн быў крэміраваны, а урна з яго прахам была супакоена побач з пахаваннем яго жонкі{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Маці Лінь Хуэйінь перажыла нават свайго зяця Лян Сычэна, застаўшыся на апецы яго ўдавы Лінь Чжу{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}. == Лінь Хуэйінь — літаратар == === Культурны фон === [[Файл:Lin_Huiyin.png|міні|250px|Лінь Хуэйінь]] Тайваньская і амерыканская даследчыца {{Не перакладзена 5|Шы Шумэй||zh|史書美}} разглядала літаратурную спадчыну Лінь Хуэйінь у кантэксце ўсёй літаратурнай рэвалюцыі, распачатай «{{нп3|Рух 4 мая|4 мая|ru|Движение 4 мая}}». З пункту гледжання прасоўвання {{нп3|Гендарныя даследванні|гендарнымі даследчыкамі|ru|Гендерные исследования}}, {{нп3|Рух за новую культуру||ru|Движение за новую культуру}} не ставіў праблему вызвалення жанчын, што ілюструецца пазіцыяй [[Лу Сінь|Лу Сіня]], які разглядаў традыцыйную культуру як увасабленне жаночага пачатку, а сучасную заходнюю — мужчынскага. Такім чынам, мадэрнізацыя разглядалася як «культурнае амаладжэнне», падчас якога жанчыны будуць далучаныя да перадавой заходняй культуры. Іншымі словамі, праблема прыгнёту жанчын разглядалася як частка агульнай праблемы нацыянальнага прыгнёту, якая павінна была аўтаматычна знікнуць пасля стварэння новага Кітая. Палітычныя і эстэтычныя дыскусіі прадстаўнікоў «{{Не перакладзена 5|Цзінпай|сталічнага стылю|zh|京派}}» з «{{Не перакладзена 5|Хайпай|шанхайскімі мадэрністамі||Haipai}}» гэтага перыяду часцяком аперавалі [[Даасізм|даоскай]] тэрміналогіяй, паколькі гэта вучэнне трактавала чалавечы ідэал як {{нп3|Андрагінія|андрагінны|ru|Андрогиния}}, і працэс мадэрнізацыі часцяком разглядаўся як прышчэпка кітайскай «[[Жаноцкасць|жаноцкасці]]» да «ваяўнічай [[Маскуліннасць|мужнасцю]]» Захаду. У палітычным вымярэнні «рух 4 мая» раскалоў кітайскае грамадства па лініі «універсалізм-лакальнасць», гэта значыць прадстаўнікі «сталічнага» лагера адстойвалі каштоўнасці кітайскай нацыянальнай культуры перад агульнасусветным глабалізмам. Лінь Хуэйінь лічылася прадстаўніцай сталічнай школы, якая адстойвала традыцыйныя каштоўнасці як складовую частку сучаснасці{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Творчасць Лінь Хуэйінь разглядаецца звычайна ў кантэксце дзейнасці «{{Не перакладзена 5|Таварыства паўмесяца|||Crescent Moon Society}}», найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі [[Сюй Чжымо]] і [[Вэнь Ідо]]. Для яе станаўлення як самастойнай паэтэсы і пісьменніцы, што валодае тонкім эстэтычным пачуццём, велізарную ролю адыграла шматгадовае знаходжанне ў Англіі і ЗША, якое дакладна пазначыла межы «кітайскага» ў яе свядомасці{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. У біяграфіі Лінь Шань асабліва адзначана, што пра мінулае сваёй краіны Лінь Хуэйінь пачала задумвацца, калі ў калекцыі ўніверсітэцкага музея ў Філадэльфіі ўбачыла двух паліваных керамічных коней з грабніцы эпохі Тан, і ўпершыню адкрыла для сябе «Кітай, які мы страцілі»{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. Падобны вопыт перажылі амаль усе яе калегі па руху ''цзінпай'', у тым ліку Лян Сычэн. Шы Шумэй называла гэта «абуджэннем уласнага „Я“ ва ўмовах падвойнага адчужэння», а Вільма Фэрбэнк параўноўвала сужэнцаў Ляна і Лін — «з парай {{нп3|Рып ван Вінкль|Рып ван Вінклей|ru|Рип ван Винкль}}», маючы на ўвазе тое, што кітайская і амерыканская культура не былі для іх ні той, што сама сабою разумеецца, ні безумоўна прыманай{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. === Проза === [[Спіс крылатых лацінскіх выразаў|Magnum opus]] Лінь Хуэйінь звычайна лічыцца яе раман «Дзевяноста дзевяць градусаў» ({{Lang-zh2|《九十九度中》}}), апублікаваны ў першым нумары часопіса «Сюэвэнь» за 1934 год, для якога яна намалявала ілюстрацыю на вокладцы. {{Не перакладзена 5|Ван Цзэнці|||Wang Zengqi}} лічыў гэты тэкст першым прадстаўніком кітайскага «жаночага» {{нп3|Мадэрнізм у літаратуры|мадэрнісцкага пісьма|ru|Модернизм в литературе}}, як у [[Вірджынія Вульф|Вірджыніі Вульф]], маючы на ўвазе і дзвюхмоўнасць аўтара. Раман падзелены на 9 раздзелаў, у якія змешчаны 14 эпізодаў, што здаюцца не звязанымі адзін з адным; сюжэт нелінейны. Апавядальніку вядомыя ўсе сюжэтныя вузлы, але чытачу набор сцэн здаецца абраным наўздагад. Дзеянне ахоплівае адзін гарачы дзень у Пекіне, главы пазначаныя [[Градус Фарэнгейта|градусамі Фарэнгейта]] і {{нп3|Міліметр ртутнага слупа|міліметрамі ртутнага слупа|ru|Миллиметр ртутного столба}} — паказаннямі [[барометр]]а. Персанажы не знаёмыя адзін з адным і не перасякаюцца па ходзе дзеяння рамана; адзіны злучальны іх матыў — спякота і смага. Шы Шумэй лічыла, што Лінь у пэўным сэнсе выкарыстоўвала мову [[Нямое кіно|нямога кінематографа]], але без закадравага каментара або тлумачальных тытраў. Апісанне рухаў жанчыны, якая едзе на ровары, нагадвае {{нп3|Раскадроўка|раскадроўку|ru|Раскадровка}}. Не звязаны з папярэднім і наступным эпізод, у якім пара ў кафэ есць [[марозіва]], «працуе як кінакамера, што дазваляе стварыць жаданую атмасферу і фон дзеяння». У трэцяй главе адбываецца бойка паміж двума персанажамі (Ван Канам і Ян Санам), у пятай чале адна з гераінь мімаходам бачыць, як паліцыянты вядуць ва ўчастак двух дужых хлопцаў; у восьмай главе аб гэтай бойцы паведамляецца ў раздзеле навін мясцовай газеты. Гэты прыём — спадарожнай, мімалётнай згадкі — выкарыстоўваецца не аднойчы. Некаторыя крытыкі лічылі, што гэта ўсяго толькі стыль традыцыйнага кітайскага апавядання, дзе падзеі не ўвязаныя ў загадзя прадуманы сюжэт, утвараючы сеткавыя перапляценні ў сілу збегу абставінаў, а не прычыннасці. Такая пабудова была тыпова для [[Імперыя Цын|цынскіх]] раманаў; сапраўды гэтак жа вядучымі дзеючымі асобамі ў Лінь Хуэйінь з’яўляюцца навукоўцы. Зрэшты, ужо вядучы літаратурны крытык {{Не перакладзена 5|Лі Цзяньу|||Li Jianwu}} у 1935 годзе заявіў, што раман «праўдзіва сучасны» не толькі па структуры і тэхніцы пісьма, але і па глыбокай укаранёнасці ў кітайскай традыцыі{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Модны ў Кітаі таго часу вульгарны сацыялагічны падыход, збольшага, адбіўся на рамане Лінь Хуэйінь. Ва ўсіх эпізодах відавочна супрацьпастаўляюцца бяздзейнасць забяспечаных класаў і працавітасць прыгнечаных ніжэйшых саслоўяў. Напрыклад, адным з лейтматываў з’яўляецца апісанне потных разносчыкаў ў брудным абутку, або рыкшаў і насільшчыкаў з каромысламі. Спадар, які сядзіць у крэсле рыкшы, пры гэтым заклапочаны тым, што яму замовіць на абед. У адрозненне ад традыцыйных раманаў, аўтар не дае дыдактычнага каментара, але апісанні самадастатковыя. Такіх проціпастаўленняў досыць шмат: багатая сям’я рыхтуецца да дня нараджэння свайго матрыярха, у той час як бедны рыкша садзіцца ў турму. Насільшчык памірае ад халеры, ігнаруемы лекарамі, а Ван Кан і Ян Сан б’юцца прама на вуліцы, але на гэта не звяртае ўвагі нявеста А Шу ў традыцыйным чырвоным убранні. Яе сілком выдаюць замуж і яна ўпершыню ўбачыць свайго будучага мужа толькі на вяселлі. Пры гэтым сама яна — прыхільніца ідэй {{нп3|Вольнае каханне|вольнага кахання|ru|Свободная любовь}}, пра якую даведалася з кніг і часопісаў. Збольшага, гэтыя сцэны служаць і для дэманстрацыі бясплоднасці [[ідэалізм]]у на фоне традыцыйнага грамадства; ідэалы — усяго толькі пустыя лозунгі. Гэтая тэма была развіта ў некаторых іншых навэлах Лінь Хуэйінь, асабліва «Вэньчжэнь»(1936), і п’есах, прысвечаных рабскаму становішчу жанчын-служанак, якіх рэвалюцыя вызваліла толькі на паперы{{Sfn|Shih Shu-mei|2001|p=212—215}}. === Паэзія ===   На думку кітайскага даследчыка Сун Вэйцзе, для паэтычнага самавыяўлення Лінь Хуэйінь выключную важнасць складалі вобразы Пекіна як «жывога» горада, «суцэльнага» музея пад адкрытым небам. Дэманстрацыя яе сталасці як паэта супала са знаходжаннем у 1931 годзе ў санаторыі Шуанцын ў заходнім прыгарадзе паўночнай сталіцы; менавіта да гэтага перыяду ставяцца яе тэксты з характэрнымі меладычнымі і рытмічнымі асаблівасцямі, якія адсылаюць да «архітэктурных», прасторава шматмерных вобразаў. Такія яе вершы «Хто любіць неспакой пераменаў?», «Хваляванне», "Квіценне персіка"і «Ліхтар і лотас». У «Хваляванні» лірычны герой (у кітайскай мове няма граматычнага роду) схіляе калені перад чыстым спакоем прыроды; у «Ліхтары і лотасе» сэрца і розум паэта абяртаюцца ў лотас, асветлены ліхтарыкам, пушчаным па рацэ, спасцігаючы рок і прыгажосць жыцця і смерці. Верш 1935 года «Надбрамная вежа» прадстаўляе восеньскую пастараль, убачаную з вышыні гарадской сцяны, і перадае эстэтычнае задавальненне «на адлегласці». Падобна сваім таварышам па «Таварыству паўмесяца», Лінь Хуэйінь адпрэчыла калянасць формы класічнай кітайскай паэзіі. У "Надбрамнай вежы " свабодны памер дазваляе чляніць тэкст на фрагменты, якія прадстаўляюць моманты ўспрымання і ствараюць «візуальны эфект» апісання лесу з ірдзяным лісцем і яго адлюстраваннем у ясны восеньскі дзень. Збольшага, гэтыя вобразы адсылаюць да канцэпту «архітэктурнага водару», развітага ў артыкуле Ляна і Лінь «Аб прыгарадных пабудовах Бэйпіна». У 1937 годзе яна апяла Пекін у «Вясновай сцэне», што адлюстроўвае яе непрыманне мадэрнізацыі старажытнага горада, сімвалам якой з’яўляюцца дымлівыя фабрычныя трубы. Аўтары «Кембрыджскай гісторыі кітайскай літаратуры» таксама прыводзілі «Вясновую сцэну» як тыповую для паэтыкі Лінь Хуэйінь, што {{нп3|Рэпрэзентацыя|рэпрэзентуе|ru|Репрезентация}} ўсю школу ''цзінпай''. У першую чаргу, гэта чуласць да англа-амерыканскай версіі гуманізму, эстэтычнай вытанчанасці старой кітайскай культуры і напружаная ўвага да ўсіх праяў гарадскога жыцця, ад духоўнасці да пачуццёвых уражанняў. Сун Вэйцзе звярнуў увагу, што праўдзівы дух Пекіна ў «Надбрамнай вежы» перадае вобраз грашовых прысмакаў, што прадаюцца з латка каля гарадскіх варот{{Sfn|Song|2014|p=65—69}}<ref>{{кніга|загаловак=The Cambridge History of Chinese Literature|спасылка=https://books.google.ru/books?id=1jGz0qXPgM0C&pg=PA527&lpg=PA527&dq=lin+huiyin+cambridge+history+of+chinese+literature&source=bl&ots=Qq6TQntfbB&sig=ACfU3U2VSe4ehlQqPdHyklT-bdT42VBUIg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrue7Y5K7pAhVJ06YKHSYmABUQ6AEwAXoECAgQAQ#v=snippet&q=lin%20huiyin&f=false|адказны=Ed. by Kang-i Sun Chang, Stephen Owen|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2010|isbn=978-0-521-85559-4|pages=527—528|allpages=793|volume=II: From 1375}}</ref>. == Лінь Хуэйінь — архітэктар і гісторык архітэктуры == === Самастойныя праекты === [[Файл:Geology_Building,_Peking_University.gif|міні|250px|Будынак геалагічнага факультэта Пекінскага ўніверсітэта, узведзены па праекце Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь. ''Фота 1935 года'']] На думку {{Не перакладзена 5|Шы Шумэй||zh|史書美}}, уплыў Лінь Хуэйінь на архітэктурную творчасць яе мужа сістэматычна ігнаруецца даследчыкамі. Яе сын Лян Цунцзе катэгарычна сцвярджаў, што пераважная большасць праектаў, якія прыпісваюцца Лян Сычэну, на самай справе былі створаны Хуэйінь. Агульным месцам у гістарыяграфіі стала прадстаўленне тандэму «Лян-Лінь» як адзінага архітэктара, дзейнасць якога прывяла да «пераадкрыцця» будаўнічай спадчыны Кітая і сур’ёзнага прагрэсу ў архітэктурным дызайне ў гэтай краіне{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}{{Sfn|Kalman|2018}}. Праграма навучання, якую Лян і Лінь прайшлі ў Пенсільванскім універсітэце, была заснавана на курсе парыжскай {{нп3|Школа вытанчаных мастацтваў (Парыж)|Школы вытанчаных мастацтваў|ru|Школа изящных искусств (Париж)}}, і назаўжды сфармавала іх эстэтычнае крэда: «Вывучаць усе стылі, каб выкарыстоўваць іх для нацыянальных патрэб»{{Sfn|Kalman|2018}}. Першай самастойнай замовай маладых архітэктараў быў праект кампуса {{Не перакладзена 5|Паўночна-Усходні ўніверсітэт (Шэньян)|Паўночна-Усходняга ўніверсітэта||Northeastern University (China)}} ў [[Шэньян]]е, да распрацоўкі якога яны прыцягнулі сваіх калег, што таксама атрымалі адукацыю ў ЗША. Заснаваная імі фірма «Liang, Chen, Tong and Cai Partnership Co.» (імя Лінь Хуэйінь не згадвалася) атрымала таксама падрад на распрацоўку чарцяжоў універсітэцкіх гарадкоў у {{нп3|Цзіньчжоу||ru|Цзиньчжоу}} і {{нп3|Гірын (горад)|Цзілінь|ru|Гирин (город)}}. Універсітэцкі корпус знішчаны ў выніку японскіх бамбардзіровак у верасні-кастрычніку 1932 года. Мяркуючы па захаваных дакументах і фатаграфіях (у тым ліку аэрафотаздымцы), універсітэцкі гарадок быў пабудаваны як традыцыйны кітайскі горад-крэпасць прамавугольнай формы, арыентаваны па восі поўнач — поўдзень. Уваходныя вароты былі аформлены на ўзор рымскіх трыўмфальных арак, і вялі да двухпавярховага цэнтральнага корпуса. Яшчэ ў перыяд працы ў Шэньяне, Лінь Хуэйінь і Лян Сычэн выпрацавалі ўласнае стаўленне да кітайскага дойлідства: базавыя для яго стоечна-бэлечныя канструкцыі гістарычна з’яўляліся драўлянымі, але, падобна антычнай архітэктуры, яны дапускаюць пераход да каменнага і жалезабетоннага будаўніцтва. Эталонам канструктыўнай мэтазгоднасці і эстэтыкі з’яўляюцца помнікі [[Імперыя Тан|эпохі Тан]]{{Sfn|Kalman|2018}}. [[Файл:Xuanwu,_Nanjing,_Jiangsu,_China_-_panoramio_(25).jpg|250px|злева|міні|Галоўны будынак Нанкінскага музея]] У Пекіне ў 1932 годзе Лян і Лінь правялі рэканструкцыю будынка шаўкаторгавай фірмы «Жэньлі», спраектаваўшы для яго трохпавярховы фасад і зноўку аформілі гандлёвыя залы. Упершыню ў Пекінскай архітэктуры яны ўжылі панарамныя вокны з ліставым шкленнем, аднак захаваўшы звыклыя элементы кітайскага ордара з васьмікутнымі калонамі, фрызам і галовамі драконаў, якія спалучаюцца са стылем [[ар-дэко]]. У гандлёвых залах былі захаваны драўляныя калоны, якімі замаскіравалі жалезабетонныя апорныя бэлькі; пры гэтым інтэр’ер мог мяняцца з перастаноўкай шырмаў, што было адкрытым рухам традыцыі. Дзвярныя праёмы былі забяспечаныя традыцыйнымі размаляванымі перамычкамі; усе дэталі архітэктурных упрыгажэнняў былі ярка размаляваныя ў стылі [[Сун|дынастыі Сун]]. Вядома, што аздабленнем інтэр’ераў кіравала менавіта Лінь Хуэйінь{{Sfn|Kalman|2018}}. Канадскі спецыяліст па гісторыі архітэктуры Гаральд Кальман сцвярджаў, што важнай ідэалагемай дзейнасці Ляна і Лінь было захаванне формулы, прапанаванай яшчэ ў XIX стагоддзі: {{Кітайская|体用|体用|tǐyòng|тиюн}} — баланс паміж кітайскай «асновай» і заходнім «прыкладным дзеяннем»{{Sfn|Kalman|2018}}. Ужо ў 1934 годзе, праектуючы будынак геалагічнага факультэта і жаночага інтэрната Пекінскага ўніверсітэта, Лян і Лін рашуча адмовіліся ад традыцыі на карысць мадэрнізму, відавочна улічваючы напрацоўкі [[Ле Карбюзье]] і [[Вальтэр Гропіус|Гропіуса]]. Тут відавочна выявіліся ўсе характэрныя рысы інтэрнацыянальнай мадэрнісцкай архітэктуры, блізкай «Баўгаўзу»: ўспрыманне будынка як суцэльнага аб’ёму, адсутнасць сіметрыі і мінімалісцкае мастацкае афармленне. Пазней і Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь лічылі, што гэты стыль павінен быць перароблены пад патрэбы кітайцаў{{Sfn|Kalman|2018}}. У выніку, калі Лян Сычэну прапанавалі пабудаваць новы будынак {{Не перакладзена 5|Нанкінскі музей|Нацыянальнага музея ў Нанкіне||Nanjing Museum}}, ён выканаў яго ў сунска-цзіньскім стылі, злучыўшы формы традыцыйнай кітайскай архітэктуры з сучаснымі жалезабетоннымі канструкцыямі. Лінь Хуэйінь лічыла яго не менш сучасным, чым карпусы Пекінскага ўніверсітэта, бо яно ўвасабляла кітайскі дух, арэчаўлённы пры дапамозе заходніх інавацый. У адным са сваіх артыкулаў яна пісала, што выкарыстанне сучасных матэрыялаў не павінна змяніць глыбінных асноў кітайскага дойлідства. У сілу гістарычных прычын, будынак Нанкінскага музея аказаўся апошнім будынкам, пабудаваным па ўласным праекце пары Ляна і Лінь{{Sfn|Kalman|2018}}. === Гісторыя архітэктуры === ==== Традыцыя і мадэрн ==== [[Файл:Wutai_Foguang_Si_2013.08.28_10-55-56.jpg|міні|250px|Канструкцыі даху павільёна Дундадзянь храма {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}}, збудаваныя ў 857 годзе. ''Датаваныя Лінь Хуэйінь ў 1937 годзе, фота 2013 года'']] У дысертацыі Ван Міньіна не праводзіцца адрозненняў паміж укладам Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь пры стварэнні з гісторыі кітайскай архітэктуры сур’ёзнай навуковай дысцыпліны. Пры гэтым паказваецца, што многія артыкулы, якія выйшлі за подпісам Сычэна «неслі сляды натхнення Лінь» і атрыбутаваць індывідуальныя ідэі не заўсёды ўяўляецца магчымым{{Sfn|Wang|2010}}. Згодна з Ван Міньінам, метад даследавання Ляна-Лінь уключаў тры асноўныя кампаненты: прыняцце заходняга акадэмічнага пісьма, распрацоўка стадыйнай перыядызацыі на ўзор еўрапейскай, выкарыстанне марфалагічнага метаду стылявой датыроўкі. Перыядызацыю і падставы для марфалагічнага параўнальнага метаду трэба было распрацаваць у ходзе палявых даследаванняў на першасных крыніцах, то ёсць сапраўдных пабудовах з іх канструктыўнымі і мастацкімі асаблівасцямі. Яны былі атрыманы ў ходзе 22 экспедыцый на тэрыторыі правінцый [[Хэбэй]], [[Шаньсі]], [[Чжэцзян]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Цзянсу]], [[Шэньсі]], [[Хунань]], [[Ляанін]], [[Юньнань]] і [[Сычуань]]. Само па сабе прымяненне эмпірычнага метаду не было рэвалюцыйным для Кітая: яго ўжо з поспехам выкарыстаў японскі архітэктар і гісторык {{Не перакладзена 5|Іта Цюта|||Itō Chūta}} у «Гісторыі кітайскай архітэктуры» ({{Lang-ja|支那建築史}}) 1925 года, напісанай на аснове сучаснага навуковага метаду{{Sfn|Wang|2010}}. Артыкулы і манаграфіі Ляна і Лінь рэзка адрозніваліся па стылі ад работ іх сучаснікаў: выклад быў пабудаваны па прынцыпе прадметнай прычыннасці, выкарыстоўваючы стандартную структуру «Уводзіны — бягучы стан пытання — гісторыя — апісанне пабудовы (планіроўка, канструкцыі, афармленне) — ілюстраваныя дапаўненні». Першае апісанне дадзеных, атрыманых «у полі», выйшла ў 1932 годзе: гэта быў артыкул «Пагада Гуаньінь ў Цзісяне». Разыходжанне паміж Сычэнам і Хуэйінь заключалася ў тым, што Лян імкнуўся апісваць пабудову ў комплексе, і, не адмаўляючыся ад важнасці упрыгажэнняў і арнаментаў, лічыў іх другараднымі для датыроўкі і характарыстыкі аб’екта. Выкарыстоўваючы граматычныя інтэнцыі, Лян Сычэн называў канструкцыю будынка «граматыкай», а арнаменты і ўпрыгажэнні — «лексікай» (сфармулявана гэта было ў 1945 годзе). Як вывучэнне граматыкі з’яўляецца абавязковай умовай асваення мовы, так і вызначэнне будаўнічых метадаў і архітэктурных структур з’яўляецца першым крокам да пазнання і вызначэнню архітэктурнага стылю. Дзякуючы сувязям пары Ляна-Лінь у ЗША і выданням іх работ па-англійску, з 1950-х гадоў структурны метад вывучэння гісторыі кітайскай архітэктуры шырока распаўсюдзіўся ў свеце. З іншага боку, і Лян Сычэн, і Лінь Хуэйінь лічылі, што кітайская архітэктура ў аснове сваёй драўляная, і мала звярталі ўвагі на каменнае, цаглянае і глінабітнае дойлідства, якое стала вывучацца пазней{{Sfn|Wang|2010}}. Асноўныя намаганні Ляна і Лінь былі накіраваны на вывучэнне палацава-храмавага дойлідства, формы і канструкцыі якога, як вынікала з палявых даследаванняў і пісьмовых крыніц, бесперапынна эвалюцыянавалі, па меншай меры, з эпохі {{нп3|Перыяд Вёснаў і Восеняў|Вёснаў і Восеняў|ru|Период Вёсен и Осеней}} (VIII—V стагоддзі да н.э.). Прынамсі, на працягу 1000 апошніх гадоў, кожная імператарская дынастыя выпускала афіцыйныя прадпісанні па будаўніцтве, якім найбольш дакладна вынікалі на поўначы краіны, блізу Цэнтра палітычнай улады{{Sfn|Wang|2010|p=188—189}}. У заяўцы на паступленне ў аспірантуру Гарвардскага ўніверсітэта (тэмай была абраная эвалюцыя кітайскага палацавага дойлідства) Лян Сычэн яшчэ ў 1927 годзе сфармуляваў сваё крэда, якога паслядоўна прытрымліваўся ўсё жыццё: калі для заходняй архітэктуры характэрная глыбокая рэвалюцыйная змена стыляў (антычны, раманскі, [[Готыка|гатычны]], і т. д.), то кітайская традыцыя эвалюцыянавала, не перарываючыся. Напісаць дысертацыю так і не ўдалося з-за адсутнасці ў ЗША неабходных крыніц. У артыкуле 1934 года найважнейшай марфалагічнай прыкметай былі пазначаныя разнавіднасці [[доу-гун]]аў — злучальных элементаў даху і апорных слупоў{{Sfn|Wang|2010|p=193—194}}. Лян Сычэн праводзіў паралелі паміж традыцыйнай стоечно-бэлечнай модульнай сістэмай кітайскага дойлідства і жалезабетоннымі канструкцыямі сучаснага мадэрнізму, падкрэсліваючы першапачатковую прагрэсіўнасць кітайскага стылю, які дазваляе свабоднае абыходжанне з ўнутранымі прасторамі, не абмежаванымі апорнымі сценамі{{Sfn|Wang|2010|p=197—198}}. ==== Праблема перыядызацыі ==== [[Файл:华林寺大殿丁字栱、月梁及驼峰.JPG|злева|міні|250px|[[Доу-гун]]ы, слупы і канструкцыі даху {{Не перакладзена 5|Хуалінь (храм)|храма Хуалінь||Hualin Temple (Fuzhou)}} ў [[Фучжоў|Фучжоу]]. ''[[Сун|Эпоха Сун]], фота 2015 года'']] Палявыя даследаванні, якія праводзіліся Лянам і Лінь, пераканалі іх у яшчэ адной тэорыі, заснаванай на традыцыйных кітайскіх поглядах. Гаворка ішла аб цыклічным успрыманні гістарычнага развіцця кітайскай архітэктуры; гэта значыць пры плаўнай эвалюцыі канструктыўных элементаў, стылявыя асаблівасці былі схільныя да ўздымаў і падзенняў. У артыкуле Лінь Хуэйінь «Аб асноўных характарыстыках кітайскай архітэктуры» (1932 год) была апісана адпаведнасць архітэктурных стыляў змене кітайскіх дынастый, заснаваная на найважнейшай марфалагічнай прыкмеце — сістэме доу-гунаў. Пасля дынастый [[Сун]] і [[Юань (імперыя)|Юань]] гэтая канструкцыя стала празмерна пераўскладненай, без практычнай неабходнасці. Апагей стылявой сталасці, мэтазгоднасці формаў, і адпаведнасці канструктыўнай ўстойлівасці і ўпрыгажэнняў быў дасягнута ў [[Імперыя Тан|эпоху Тан]]. Лінь Хуэйінь апісвала танскую архітэктуру ў тэрміналогіі велічы і «мужнасці». Дынастыя Сун, якая прыйшла ёй на змену дэманстравала камернасць і «жаноцкасць», што было прыкметай палітычнага заняпаду і прыгнёту іншаземцамі. Празмерна вычварны [[Імперыя Мін|мінскі]] і [[Імперыя Цын|цынскі]] стыль называўся «дэкадэнцкі». Палявыя экспедыцыі былі закліканы падвесці пад гэтую тэорыю эмпірычную базу, што і прывяло да адкрыцця храма [[Фогуан]] у павеце {{нп3|Утай (Сіньчжоў)|Утай|ru|Утай (Синьчжоу)}}, на адной з бэлек якога Лінь Хуэйінь выявіла дату, адпаведную 857 году, гэта значыць храм быў на 157 старэйшы за вядомае раней найстаражытнае драўлянае збудаванне ў Кітаі. Аб іпабудовах, якія існавалі раней, можна было судзіць як з літаратурных першакрыніц, так і з захаваных твораў жывапісу і невялікіх гліняных мадэляў пабудоў, якія знаходзіліся ў грабніцах шляхты эпох [[Імперыя Хань|Хань]] і Тан{{Sfn|Wang|2010}}. У «Ілюстраванай гісторыі кітайскай архітэктуры», як мінімум адна глава ў якой была цалкам напісана Лінь Хуэйінь, была прапанавана траістая перыядызацыя кітайскай драўлянай архітэктуры ад Тан да Цын: # «Энергічны перыяд» (850—1050 гады); # "Элегантны перыяд (1000—1400 гады); # «Грубы перыяд» (1400—1900 гады). Гэты падзел цалкам адпавядаў перыядызацыі, прапанаванай у артыкулах Ляна і Лінь у 1930-я гады. У вялікай гісторыі кітайскага дойлідства архітэктурных перыядаў было выдзелена 7 і яны суадносіліся з дынастыямі кітайскай палітычнай гісторыі{{Sfn|Wang|2010|p=200—201}}. == Памяць == [[Файл:Lin_Huiyin_4.jpg|міні|250px|Лінь Хуэйінь ў школьныя гады]] Лінь Хуэйінь засталася ў культурнай памяці перш за ўсё як сімвал жанчыны Новага Кітая. У розных рэйтынгах розных выданняў пры жыцці і ў XXI стагоддзі яе нязменна ўключаюць у лік «{{нп3|Чатыры вялікія прыгажуні Кітая|чатырох прыгажунь|ru|Четыре великие красавицы Китая}}» сучаснага Кітая або перыяду Рэспублікі<ref>{{Cite web|title=民国四大美女最真实图片，林徽因是最漂亮的|url=https://www.sohu.com/a/253296135_100099898|publisher=Sohu.com|date=2019-09-11|access-date=2020-05-12|lang=zh}}</ref>. Брыжыт Дзюзан адзначыла, што ў дачыненні да Лінь Хуэйінь звычайным стала выкарыстанне спалучэння {{Кітайская|一代才女|一代才女|yīdài cáinǚ|идай цайнюй}} — «таленавітая дзяўчына свайго пакалення» (аўтарам яго быў {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}}), у якім відавочна ўтрымліваецца адсылка да пісьменных жанчын ранейшых дынастый, якія пісалі ў затворы жаночых пакояў, пераважна пра няшчаснае каханне. У плане прафесійнай дзейнасці яна звычайна разглядаецца як памочніца свайго мужа Лян Сычэна, што таксама адпавядае кітайскай традыцыі{{Sfn|Brigitte Duzan}}<ref>{{Cite web|title=民國四大美女林徽因、陸小曼、周璇、阮玲玉，為何沒第一美人胡蝶 原文網|url=https://kknews.cc/history/z24xlyq.html|publisher=DMCA|date=2017-25-20|access-date=2020-05-12|lang=zh}}</ref>. Зборы паэтычных і навуковых твораў Лінь Хуэйінь пабачылі свет у 2000-я гады. «Ілюстраваная гісторыя кітайскай архітэктуры» Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь упершыню была апублікавана ў 1953 годзе; у перакладзе Вільмы Фэрбэнк выйшла ў 1984 годзе ў англійскім варыянце, а новае кітайскае выданне рушыла ўслед ў 1988 годзе{{Sfn|Brigitte Duzan}}{{Sfn|Wang|2010}}. У 2014 годзе пад рэдакцыяй Лян Цунцзе — сына Лінь Хуэйінь — выйшаў яе збор твораў, які ўключаў усю спадчыну, у тым ліку тую, якая раней не выдавалася. Акрамя паэтычных твораў былі ўключаныя ўзоры аўтарскага почырку і некалькі сотняў фатаграфій<ref>{{Cite web|title=林徽因集：诗歌 散文|url=http://www.wsgph.com/bookshow.asp?id=730750|publisher=wsgph.com|access-date=2020-06-03}}</ref>. Першую падвойную біяграфію Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь апублікавала ў 1982 годзе Вільма Фэрбэнк (перагледжанае выданне было ў 1994 годзе). Аб’ёмную біяграфію, напісаную ў лірычным ключы, апублікавала на Тайвані ў 1993 годзе Лінь Шань, яна некалькі разоў перавыдавалася. Затым рушылі ўслед і іншыя біяграфіі, выдадзеныя ў мацерыковым Кітаі і на Тайвані, у якіх, як правіла, падкрэслівалася роля Лінь Хуэйінь — прыгажуні і аб’екта натхнення вялікіх людзей, яе атачалі{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Папулярызацыі асобы Лінь Хуэйінь спрыяў тэлесерыял 2000 года «{{Не перакладзена 5|Красавіцкая рапсодыя (тэлесерыял)|Красавіцкая рапсодыя||April Rhapsody}}», прысвечаны, пераважна, [[Сюй Чжымо]]. Назва адсылала да аднаго з лірычных вершаў Лінь Хуэйінь, адрасатам якога з’яўляўся Сюй. Ролю Хуэйінь выканала {{нп3|Чжоу Сюнь||ru|Чжоу Сюнь}}. Дакладнасць адлюстраваных падзей і характараў падвяргалася крытыцы з боку сына Лінь Хуэйінь. 11 мая 2017 года ў Пекіне адбылася прэм’ера оперы «Лінь Хуэйінь», замоўленай кітайскім нацыянальным оперным тэатрам кампазітару {{Не перакладзена 5|Цзінь Пэйда|||Peter Kam}}. У вялікіх партыях — [[сапрана]] Чэнь Сяадо (Лінь) і [[барытон]] Гаа Пэн (Лян Сычэн). Лібрэтысты імкнуліся паказаць гістарычную рэальнасць, наколькі гэта магчыма ў оперным спектаклі. Вялікім поспехам карыстаецца камерная опера «Развітанне з Кембрыджам», выбудаваная ў рэчышчы сучасных плыняў у кітайскай музыцы і драматургіі. Лібрэта яе (аўтар — рэжысёр і драматург Чэнь Юй) пабудавана ад асобы Цзінь Юэліня, які прыйшоў на магілу Лінь Хуэйинь, і уваскрашае ў памяці яе жыццё. Арыі напісаны на вядомыя вершы самой Лінь Хуэйінь і Сюй Чжымо<ref>{{артыкул|аўтар=Чжу Линьцзи|загаловак=Черты постмодернизма в либретто китайской камерной оперы «Прощание с Кембриджем»|выданне=Вестник Кемеровского государственного университета культуры и искусств|год=2019|нумар=48|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/cherty-postmodernizma-v-libretto-kitayskoy-kamernoy-opery-proschanie-s-kembridzhem|старонкі=157—164|doi=10.31773/2078-1768-2019-48-157-164|архіў дата=2021-01-26|архіў=https://web.archive.org/web/20210126064906/https://cyberleninka.ru/article/n/cherty-postmodernizma-v-libretto-kitayskoy-kamernoy-opery-proschanie-s-kembridzhem}}</ref>. Дом у Пекінскім [[хутун]]е, у якім у 1931—1937 гадах жылі Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь, пачынаючы з 2002 года апынуўся пад пагрозай зносу — на яго месцы планавалася ўзвядзенне гандлёвага цэнтра. У 2010 годзе было абвешчана, што дом унесены ў спіс ахоўных аб’ектаў культурнай спадчыны і ў ім будзе ўладкаваны музей. У 2011 годзе будынак быў незаконна знесены, нягледзячы на свой статус. Абвешчаная рэканструкцыя да 2020 года так і не была даведзена да канца і працягваюцца разбіральніцтвы<ref>{{Cite web|title=Снесен дом Лян Сычэна и Линь Хуэйинь|url=http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|publisher=[[Жэньмінь жыбаа]]|date=2012-01-29|access-date=2020-05-11|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103202/http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Brigitte Duzan}}{{Sfn|Kalman|2018}}<ref>{{Cite web|title=梁思成、林徽因故居被拆除|url=http://news.cntv.cn/special/gujubeichai/shouye/index.shtml|publisher=CCTV|date=2020-01-26|access-date=2020-05-12|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123122527/http://news.cntv.cn/special/gujubeichai/shouye/index.shtml|url-status=live}}</ref>. == Выданні твораў == * Jiǔshíjiǔ dù zhòng: Lín Huīyīn xiǎoshuō : «Дзевяноста дзевяць градусаў»: раман Лінь Хуэйінь; Рэд. Чэнь Сюэюн / Biānxuǎn Chén Xuéyǒng. — Shànghǎi : Shànghǎi gǔjí chūbǎnshè: Fāxíng xīnhuá shūdiàn shànghǎi fāxíng suǒ, 1999. — 183 p. — Арыг.: 《九十九度中》 : 林徽因小说. 编选陈学勇. 上海古籍出版社 : 发行新华书店上海发行所, 1999. 183 页. — ISBN 7532526410. * Lín Huīyīn jiànzhú wénjí : Збор сачыненняў Лінь Хуэйінь па архітэктуры; Пад рэд. Лян Цунчэна / Liáng Cóngchéng biān. — Táiběi : Yìshùjiā, 2000. — 335 p. — Арыг.:《林徽音建築文集》梁從誠編. 臺北市：藝術家, 2000 (民89). 335 页. — ISBN 957-8273-63-0. * Lín Huīyīn shī wénjí : Збор паэтычных твораў Лінь Хуэйінь. — Shànghǎi : Shànghǎi lánlián shūdiàn, 2006. — 233 p. — Арыг.:《林徽因诗文集》上海：上海兰联书店，2006. 233 页. — ISBN 7-5426-2339-7. * Lín Huīyīn jí Liáng Cóngjiè biān : Збор сачыненняў Лінь Хуэйінь, складзены Лян Цунцзе. — Běijīng shì : Rénmín wénxué chūbǎnshè, 2014. — Т. 1—3. — Арыг.: 林徽因集, 梁从诫编. 北京市: 人民文学出版社, 2014. — ISBN 9787020104833. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{кніга|аўтар=Chén Xīnhuá|загаловак=Bǎinián jiāzú: Lín Chǎngmín, Lín Huīyīn|інфа=[Сям'я стагоддзя: Лінь Чанмінь, Лінь Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Чэнь Сіньхуа]|месца=Xīndiàn|выдавецтва=Lìxù wénhuà shìyè yǒuxiàn gōngsī|год=2002|isbn=957-0411-59-7|ref=Чэнь Сіньхуа|мова=zh|allpages=381|каментарый=陳新華著 《百年家族：林長民‧林徽因》新店市: 立緒文化事業有限公司, 2002 (民91). 381 页}} * {{кніга|аўтар=Lín Shān|загаловак=Yīdài cáinǚ Lín Huīyīn|месца=[[Пекін|Běijīng]]|выдавецтва=Zuòjiā chūbǎnshè|год=2005|isbn=7-5063-3343-0|ref=Лінь Шань|мова=zh|серыя=Jīngzhì nǚrén|інфа=[Таленавітая жанчына эпохі: Лін Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Лінь Шань]|allpages=399|каментарый=林杉著 《一代才女林徽因》北京：作家出版社，2005. 399 页 (精致女人)}} * {{кніга|аўтар=Mèng Xiéyáng|загаловак=Yīshēng shèng fàng rú liánhuā|інфа=[Жыццё як кветка лотаса: Біяграфія Лінь Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Мэн Сеян]|месца=[[Шанхай|Shànghǎi]]|выдавецтва=Wénhuì chūbǎnshè|год=2013|isbn=978-7-5496-0867-6|ref=Мэн Сеян|падзагаловак=Lín Huīyīn chuán|мова=zh|allpages=303|каментарый=孟斜阳著 《一生盛放如莲花林徽因传 》上海：文汇出版社，2013. 303 页}} * {{кніга|аўтар=Fairbank W.|загаловак=Liang and Lin: partners in exploring China's architectural past|адказны=foreword by {{iw|Jonathan Spence}}|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|год=1994|isbn=978-0-8122-2040-7|ref=Fairbank|allpages=xvii, 207}} * {{артыкул|аўтар=Kalman H.|загаловак=‘Chinese Spirit in Modern Strength’: Liang Sicheng, Lin Huiyin, and Early Modernist Architecture in China|выданне=Journal of the Royal Asiatic Society Hong Kong Branch|год=2018|ref=Kalman|спасылка=https://www.jstor.org/stable/10.2307/26531708|volume=58|pages=154—188}} * {{кніга|аўтар=Shih Shu-mei|загаловак=The lure of the modern : writing modernism in semicolonial China, 1917—1937|месца=Berkeley and Los Angeles|выдавецтва=University of California Press|год=2001|isbn=0-520-22063-3|ref=Shih Shu-mei|allpages=xiii, 427}} * {{артыкул|аўтар=Song Weijie|загаловак=The Aesthetic versus the Political: Lin Huiyin and Modern Beijing|выданне=Chinese Literature: essays, articles, reviews (CLEAR)|год=2014|ref=Song|спасылка=https://www.jstor.org/stable/43490200|volume=36|pages=61—94}} * {{кніга|аўтар=Wang Min-Ying|загаловак=The Historicization of Chinese Architecture: The Making of Architectural Historiography in China, from the Late Nineteenth Century to 1953|выдавецтва=Columbia University|год=2010|ref=Wang|падзагаловак=Dissertation: for the degree of Doctor of Philosophy|allpages=xix, 429}} * {{артыкул|аўтар=Савинова Т. Б., Данчинова С. К.|загаловак=Традиционные и авторские символы в поэзии Линь Хуэйинь|спасылка=https://www.gramota.net/articles/issn_1997-2911_2020_8_16.pdf|выданне=Филологические науки. Вопросы теории и практики|год=2020|нумар=8|ref=Савинова, Данчинова|старонкі=76—80|doi=10.30853/filnauki.2020.8.16}} {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{cite web|title=林徽因的母亲太长寿，女儿女婿都病逝，她由女婿后妻照顾|url=https://www.sohu.com/a/351727347_100295163|publisher=搜狐|date=2019-06-11|access-date=2020-05-09|ref=林徽因}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|author=Brigitte Duzan|title=Lin Huiyin 林徽因|url=http://www.chinese-shortstories.com/Auteurs_de_a_z_LinHuiyin.htm|publisher=Chinese-shortstories.com|date=2010-10-18|access-date=2020-05-10|lang=fr|ref=Brigitte Duzan|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410181605/http://chinese-shortstories.com/Auteurs_de_a_z_LinHuiyin.htm|url-status=live}} * {{cite web|title=New opera turns spotlight on legendary Lin Huiyin|url=https://www.chinadaily.com.cn/culture/2017-05/16/content_29367787_2.htm|publisher=China Daily Information Co (CDIC)|date=2017-05-16|access-date=2020-05-10|archive-date=2020-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416113032/https://www.chinadaily.com.cn/culture/2017-05/16/content_29367787_2.htm|url-status=live}} * {{cite web|title=Документальные фильмы: Лян Сычэн и Линь Хуэйинь|url=http://cctv.cntv.cn/lm/documentary_russian/linhuiyin/index.shtml|publisher=[[Цэнтральнае тэлебачанне Кітая]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311161036/http://cctv.cntv.cn/lm/documentary_russian/linhuiyin/index.shtml|url-status=live}} * {{cite web|title=Снесён дом Лян Сычэна и Линь Хуэйинь|url=http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|publisher=[[Жэньмінь жыбаа]]|date=2012-01-29|access-date=2020-05-11|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103202/http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|url-status=live}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Кітая]] [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктары Кітая]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Жанчыны Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктары Пекіна]] 8exxr721zgthc4gzxbqohqa0g3ydgdg 0 741791 5160089 4520992 2026-07-02T00:51:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160089 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 }} '''«Кубаначка Краснадар»''' — былы [[Расія|расійскі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Краснадар]], заснаваны ў [[2007]] годзе. Выступае ў [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|жаночай лізе чэмпіянату Расіі]]. == Дасягненні == === [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|Чэмпіянат Расіі]] === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр: [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2019|2019]] === [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын|Кубак Расіі]] === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Фіналіст (3): [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2014|2014]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2015|2015]] , [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2016|2016]] == Легіянеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Святлана Васільеўна Новікава|Святлана Новікава]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анастасія Леанідаўна Хаванская|Анастасія Хаванская]] (2011—2012, 2013) * {{Сцяг|Казахстан}} [[Марыя Васілеўна Ялова|Марыя Ялова]] (2015) == Галоўныя трэнеры == * Таццяна Зайцава (2008—2020) == Спасылкі == * [https://wfl.rfs.ru/team/1045437 «КУБАНОЧКА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230621184644/https://wfl.rfs.ru/team/1045437 |date=21 чэрвеня 2023 }} {{ref-ru}} {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Кубаначка Краснадар| ]] h11d178ncpl0kew0worgw63imsth1z1 0 742556 5160087 4822488 2026-07-02T00:49:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160087 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Енісей Краснаярск | leftarm1 = 483D8B | body1 = 483D8B | rightarm1 = 483D8B | shorts1 = 483D8B | socks1 = FF69B4 | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = 000000 | socks3 = FF0000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = }} '''«Енісей»''' — [[Расія|расійскі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Краснаярск]], заснаваны ў [[1989]] годзе. Выступае ў [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|чэмпіянаце Расіі сярод жанчын]]. == Дасягненні == === [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|Чэмпіянат Расіі]] === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр: [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 1995|1995]] == Легіянеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Кацярына Міхайлаўна Аўхімовіч|Кацярына Аўхімовіч]] (2017) * {{Сцяг|Украіна}} [[Анастасія Мікалаеўна Клімава|Анастасія Клімава]] (2020—2021) == Галоўныя трэнеры == * {{Сцяг|Расія}} [[Яўген Канстанцінавіч Партноў|Яўген Партноў]] (з 2022) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://xn----jtbalgbx7av.xn--p1ai/womensteam Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230630155520/https://xn----jtbalgbx7av.xn--p1ai/womensteam |date=30 чэрвеня 2023 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Енісей Краснаярск| ]] o9r1vubmtg5766ycvx3canhgeh44a61 0 742792 5160091 4530510 2026-07-02T00:55:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160091 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Надзея Нагінск | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = fff600 | body1 = fff600 | rightarm1 = fff600 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = c13030 | body2 = c13030 | rightarm2 = c13030 | shorts2 = c13030 | socks2 = c13030 }} '''«Надзея»''' — былы [[Расія|расійскі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Нагінск]], заснаваны ў [[2001]] годзе. Выступае ў [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|жаночай лізе чэмпіянату Расіі]]. == Дасягненні == === [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|Чэмпіянат Расіі]] === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр (3): [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2005|2005]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2006|2006]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2007|2007]]. == Легіянеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг|Беларусь}} [[Алеся Сцяпанаўна Баранава|Алеся Баранава]] (2002-2003) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Алена Дзмітрыеўна Казлова|Алена Казлова]] (2002-2003, 2005) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ірына Уладзіміраўна Казеева|Ірына Казеева]] (2005) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Алена Мікалаеўна Шаўцова|Алена Шаўцова]] (2006) * {{Сцяг|Украіна}} [[Святлана Валянцінаўна Фрышко|Святлана Фрышко]] (2007) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вольга Яўгенаўна Новікава|Вольга Новікава]] (2007-2008) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Святлана Сяргееўна Асташова|Святлана Асташова]] (2008) {{Div col end}} == Галоўныя трэнеры == * {{Сцяг|Расія}} [[Яўген Аляксандравіч Нікалаеў|Яўген Нікалаеў]] (2008) == Спасылкі == * [http://nadezhda-nogin.ucoz.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120425060634/http://nadezhda-nogin.ucoz.ru/ |date=25 красавіка 2012 }} {{ref-ru}} {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Надзея Нагінск| ]] 0e7g0oc1gtyczis5u31buiolbkqxc9q 14 743700 5160002 4538007 2026-07-01T12:48:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5160002 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ|Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] 2k437835sj9eb3wod2qjbad1uuaw746 5160004 5160002 2026-07-01T12:48:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Адкат праўкі [[Special:Diff/5160002|5160002]] аўтарства [[Special:Contributions/Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[User talk:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 5160004 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ|Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] pbtrf1tk483r2wbdxop30w2ogxq5v8m 10 749800 5160130 4855524 2026-07-02T04:36:41Z JerzyKundrat 174 5160130 wikitext text/x-wiki [[Файл:Systemshock2box.jpg|right|120px|вокладка гульні System Shock 2]] '''[[System Shock 2]]''' — відэагульня ў жанры [[шутар ад першай асобы]] для [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X|Apple OS X]] і [[Linux]]. Яна была распрацаваная {{нп3|Кен Левін|Кенам Левінам|en|Ken Levine (game developer)}}, «''[[Irrational Games]]''» і «''[[Looking Glass Studios]]''». Сюжэт быў зменены ў працэсе вытворчасці ў параўнанні з гульнёй «''[[System Shock]]''» [[1994]] года; былі зробленыя змены, калі «''[[Electronic Arts]]''», якія набылі правы на франшызу «''System Shock''», меркавалі стаць выдаўцамі. «''System Shock 2''» была выпушчана [[11 жніўня]] [[1999]] года ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Падзеі гульні праходзяць на борце {{нп3|зоркалёт|зоркалёта|en|Starship}} ў [[кіберпанк]]авым сусвеце ў 2114 годзе. Гулец бярэ на сябе ролю самотнага салдата, які спрабуе спыніць успышку генетычнай інфекцыі, якая спустошыла карабель. Як і ў «''[[System Shock]]''», [[геймплэй]] заключаецца ў [[Шутар ад першай асобы|стральбе ад першай асобы]] і даследаваннях навакольнага асяроддзя. Ён таксама ўключае ў сябе элементы ролевай гульні, у якіх гулец можа развіваць унікальныя навыкі і рысы, такія як {{нп3|Хакер|узлом|en|Hacker (computer security)}} і {{нп3|Псіоніка|псі|pl|Psionika}}-здольнасці ''([[System Shock 2|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|System Shock 2]] </noinclude> gb6b4utlwnzn2ndr4ou1qhs26gmrqf7 0 752215 5160045 5116392 2026-07-01T18:14:03Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5160045 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} «'''Навабра́нец'''» ({{Lang-en|The Rookie}}) — амерыканскі дэтэктыўны тэлесерыял, створаны Алексі Хоўлі для тэлеканала [[ABC (тэлеканал)|ABC]]. Заснаваны на рэальных падзеях. Першапачаткова планавалася 13 серый, але ў пачатку лістапада 2018 года [[ABC (тэлеканал)|ABC]] замовіў сем дадатковых эпізодаў<ref>{{Cite news|title='The Rookie' Cops Full Season Order at ABC|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/rookie-cops-full-season-order-at-abc-1158132|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2018-11-06|language=en|archivedate=2020-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031034808/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/rookie-cops-full-season-order-at-abc-1158132}}</ref>. У маі 2019 года серыял быў прадоўжаны на другі сезон<ref>{{Cite web|url=https://www.bleedingcool.com/2019/05/10/the-rookie-abc-promotes-nathan-fillion-police-drama-to-season-2/|title='The Rookie': ABC Promotes Nathan Fillion Police Drama to Season 2|publisher=www.bleedingcool.com|accessdate=2019-06-01|archivedate=2019-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190601184610/https://www.bleedingcool.com/2019/05/10/the-rookie-abc-promotes-nathan-fillion-police-drama-to-season-2/|url-status=live}}</ref>, які стартаваў 29 верасня і таксама складаўся з 20 серый<ref name="Season2Episodes">{{Cite web|url=https://tvline.com/2019/10/28/stumptown-full-season-1-order-renewal-episodes-abc/|title=''Stumptown'', ''The Rookie'', ''Mixed-ish'' Snag Full-Season Pickups at ABC|work=TVLine|first=Michael|last=Ausiello|date=2019-10-28|accessdate=2019-10-28|archivedate=2019-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191028194650/https://tvline.com/2019/10/28/stumptown-full-season-1-order-renewal-episodes-abc/|url-status=live}}</ref>. 21 мая 2020 года тэлеканал [[ABC (тэлеканал)|ABC]] падоўжыў тэлесерыял на трэці сезон<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2020/05/abc-renewals-stumptown-mixed-ish-2020-21-season-a-million-little-things-the-conners-the-goldbergs-the-rookie-the-bachelor-dancing-with-the-stars-renewed-1202940807/|title=ABC Renews 13 Series, Including Freshmen ‘Stumptown’ & ‘Mixed-ish’, For 2020-21 Season|author=Peter White, Peter White|date=2020-05-21|publisher=Deadline|accessdate=2020-05-22|archivedate=2020-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200521211124/https://deadline.com/2020/05/abc-renewals-stumptown-mixed-ish-2020-21-season-a-million-little-things-the-conners-the-goldbergs-the-rookie-the-bachelor-dancing-with-the-stars-renewed-1202940807/|url-status=live}}</ref>, яго прэм’ера адбылася 3 студзеня 2021 года. 14 мая 2021 года стала вядома аб падаўжэнні серыяла на чацвёрты сезон.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2021/05/the-rookie-renewed-season-4-abc-nathan-fillion-1234754207/|title=‘The Rookie’ Renewed For Season 4 By ABC|author=Denise Petski, Denise Petski|website=Deadline|date=2021-05-14|accessdate=2021-05-15|archivedate=2021-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514230646/https://deadline.com/2021/05/the-rookie-renewed-season-4-abc-nathan-fillion-1234754207/|url-status=live}}</ref> Прэм’ера чацвёртага сезона адбылася 26 верасня 2021 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tvline.com/2021/07/15/abc-premiere-dates-fall-2021-list-greys-anatomy-season-18/|title=ABC Announces Fall Premiere Dates: Grey's, Big Sky, The Rookie and More|author=Michael Ausiello, Michael Ausiello|website=TVLine|date=2021-07-15|accessdate=2021-07-15|archivedate=2021-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210715160151/https://tvline.com/2021/07/15/abc-premiere-dates-fall-2021-list-greys-anatomy-season-18/|url-status=live}}</ref>. 30 сакавіка 2022 года тэлесерыял быў працягнуты на пяты сезон<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2022/03/the-rookie-renewed-season-5-abc-1234989560/|title='The Rookie' Renewed For Season 5 By ABC|work=Deadline Hollywood|first=Alexandra|last=Del Rosario|date=2022-03-30|accessdate=2022-03-30|archivedate=2022-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220330191946/https://deadline.com/2022/03/the-rookie-renewed-season-5-abc-1234989560/|url-status=live}}</ref>. Яго прэм’ера адбылася 25 верасня 2022 года.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2022/06/abc-fall-premiere-dates-2022-2023-season-1235046857/|title=ABC Sets Fall Premiere Dates; Tom McCarthy’s New Drama ‘Alaska Daily’ To Follow ‘Grey’s Anatomy’|author=Lynette Rice, Lynette Rice|website=Deadline|date=2022-06-16|accessdate=2022-07-18|archivedate=2022-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220620123901/https://deadline.com/2022/06/abc-fall-premiere-dates-2022-2023-season-1235046857/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2023 года серыял быў працягнуты на шосты сезон<ref>{{Cite web |url=https://deadline.com/2023/04/the-rookie-renewed-season-6-abc-1235328747/ |title=‘The Rookie’ Renewed For Season 6 By ABC – Deadline |accessdate=2023-04-29 |archivedate=2023-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230417210144/https://deadline.com/2023/04/the-rookie-renewed-season-6-abc-1235328747/ |url-status=live }}</ref>. == Сюжэт == Серыял расказвае пра 45-гадовага Джона Нолана, разведзенага мужчыну з [[Пенсільванія|Пенсільваніі]], які праз дзевяць месяцаў пасля таго, як дапамог паліцыянтам падчас рабавання банка ў сваім родным горадзе [[Фоксбург]], пераязджае ў [[Лос-Анджэлес]], каб працягнуць новую кар’еру паліцэйскага ў [[Дэпартамент паліцыі Лос-Анджэлеса|дэпартаменце паліцыі Лос-Анджэлеса]]. Пасля заканчэння Паліцэйскай акадэміі як старэйшы навабранец у паліцыі, Нолан павінен справіцца з небяспечным, непрадказальным характарам сваёй працы. І ён поўны рашучасці зрабіць гэта ў сваёй новай кар’еры, нягледзячы на ​​​​цяжкасці. Натан Філіён, выканаўца галоўнай ролі, заявіў падчас інтэрв’ю, што драма была натхнёная рэальнай гісторыяй, паколькі паліцыя Лос-Анджэлеса — адно з двух агенцтваў, якія прымаюць новых афіцэраў ва ўзросце старэйшым за 37 гадоў. Пазней высветлілася, што чалавекам, чыя гісторыя натхніла на стварэнне серыяла, быў Вільям Наркрас, сябар выканаўчага прадзюсара Джона Стэйнберга па каледжу, які заснаваў шоў на аснове яго гісторыі. Наркрас працягвае служыць у паліцыі Лос-Анджэлеса, а таксама ў якасці выканаўчага прадзюсара серыяла «Навабранец». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} *{{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-11-08}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра паліцэйскіх]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2018 года]] 916gjq77w9ugxhoog6uzpbyfv5t9dge 100 753022 5160031 5159528 2026-07-01T15:51:33Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5160031 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэ-Ален Сахель|2026-07-01T08:45:17Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Уінфрэд Леман|2026-06-30T19:54:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Віктаравіч Уйба|2026-06-30T09:28:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Барысавіч Страхаў|2026-06-29T18:54:47Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Львовіч Нікалаеў|2026-06-29T13:24:45Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Аляксандр Віктаравіч Гусеў|2026-06-29T12:08:39Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Таццяна Аляксееўна Агапкіна|2026-06-28T16:38:57Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Арон Барысавіч Даўгапольскі|2026-06-26T13:58:13Z|~2026-36760-65}} {{Новы артыкул|Жазэф Бертран|2026-06-26T07:31:39Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Ранка Матасавіч|2026-06-26T07:08:30Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Жазэф Дэнікер|2026-06-25T09:03:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вячаслаў Васілевіч Жыбуль|2026-06-24T19:27:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> msdafdsfzozgh23efwmokryb9y6cd9c 100 753287 5160028 5159523 2026-07-01T15:50:46Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5160028 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Логвінаў|2026-07-01T08:03:01Z|null}} {{Новы артыкул|Прэмія імя Міхала Анемпадыстава|2026-06-29T11:15:57Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Барыс Іванавіч Пятніцкі|2026-06-28T19:20:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Магілёўская губернская турма|2026-06-28T18:56:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Магілёўскі губернскі камітэт грамадскай бяспекі|2026-06-28T18:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Кармілкін|2026-06-28T15:38:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Беларускі суднабудаўнічы трэст|2026-06-28T12:15:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Бабіч|2026-06-28T10:34:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Новая Аколіца|2026-06-28T10:11:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мікалай Іванавіч Яшын|2026-06-28T08:56:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Віккру|2026-06-28T08:10:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ян Генрык Валадковіч|2026-06-26T14:25:18Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Аляксандр Фёдаравіч Рашчупкін|2026-06-26T12:38:11Z|Culamar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6hbn3eoahuey4g5wo1i5o08cwq0zmby 0 756410 5160113 4821762 2026-07-02T02:45:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160113 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Жан-П’ер Бемба Гомба''' ({{Lang-fr|Jean-Pierre Bemba Gombo}}; нар. {{Датанараджэння|4|11|1962}}) — кангалезскі бізнесмен, палітычны і дзяржаўны дзеяч. Віцэ-прэзідэнт [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ў 2003—2006 гадах. [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] быў прызнаны вінаватым у [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынствах]] і [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствах супраць чалавецтва]] падчас [[Першая грамадзянская вайна ў Цэнтральнаафрыканскай Рэспубліцы|першай грамадзянская вайны ў ЦАР]], але па апеляцыі прысуд адменены. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і буйнога бізнесмена, блізкага да [[Мабуту Сесе Секо]]. Сястра Жан-П’ера ажанілася з адным з сыноў дыктатара<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6085536.stm|title=Profile: Jean-Pierre Bemba|publisher=[[BBC]]|date=2010-04-26|accessdate=2011-05-12|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629160710/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6085536.stm}}</ref>. Атрымаў адукацыю ў галіне кіравання бізнесам у [[Брусель|Бруселі]], працягнуўшы справу бацькі. У пачатку 1990-х гадоў быў асабістым памочнікам Сесе Секо. У час [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] Бемба сфармаваў групоўку «[[Вызваленчы рух Конга]]» (ВРК). Фракцыя падтрымлівалася [[Уганда]]й і ваявала супраць урада [[Ларан Кабіла|Ларана Кабіла]]. У 2002 годзе яна дапамагала падаўляць паўстанне ў [[ЦАР]]. У 2003 годзе, у рамках прымярэння кангалезскай апазіцыі і ўладаў, Бемба стаў адным з чатырох віцэ-прэзідэнтаў краіны. У 2006 годзе палітык выставіў сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах, але саступіў [[Жазеф Кабіла|Жазефу Кабілу]], атрымаўшы 3 392 592 (20,03 %) галасоў у першым туры і 6 819 822 (41,95 %) — у другім. У 2008 годзе Бемба быў арыштаваны ў Бруселі па ордэры [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. Супраць яго былі вылучаныя абвінавачванні па двух эпізодах [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынстваў супраць чалавечнасці]] (забойствы і згвалтаванні) і трох эпізодах [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] (забойствы, згвалтаванні, марадзёрства)<ref>{{Cite web |url=http://www.icc-cpi.int/Menus/ICC/Situations+and+Cases/Situations/Situation+ICC+0105/Related+Cases/ICC+0105+0108/Case+The+Prosecutor+v+Jean-Pierre+Bemba+Gombo.htm |title=Профиль обвиняемого на сайте Международного уголовного суда |access-date=26 мая 2012 |archive-date=2 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602122615/http://icc-cpi.int/Menus/ICC/Situations%20and%20Cases/Situations/Situation%20ICC%200105/Related%20Cases/ICC%200105%200108/Case%20The%20Prosecutor%20v%20Jean-Pierre%20Bemba%20Gombo.htm |url-status=dead }}</ref>. Бемба абвінавачваўся ў патуранні бяздзейнасцю, калі «''на працягу пяці месяцаў сваёй прысутнасці на тэрыторыі Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі члены ўзброенага руху [ВРК] гвалтавалі жанчын, мужчын, дзяцей і старых, рабавалі і забівалі ўсіх, хто аказваў ім найменшы супраціў''»<ref>{{cite news|url=http://www.russian.rfi.fr/v-mire/20101122-zhan-bemba-predstal-pered-sudom-v-gaage|title=Жан-Пьер Бемба предстал перед судом в Гааге|date=2010-11-22|publisher=[[Міжнароднае французскае радыё|RFI]]|accessdate=2011-05-12|archivedate=2013-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004222709/http://www.russian.rfi.fr/v-mire/20101122-zhan-bemba-predstal-pered-sudom-v-gaage}}</ref>. 21 чэрвеня 2016 года суд прысудзіў Бембу да 18 гадоў турмы. 9 чэрвеня 2018 года першы прысуд за ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці быў адменены апеляцыйнай палатай Міжнароднага крымінальнага суда. Было адзначыла, што Бемба «''не можа быць прыцягнуты да адказнасці за злачынствы, учыненыя байцамі, якія знаходзіліся пад яго кантролем''», а пры вынясенні прысуду не былі ўлічаны намаганні, прынятыя экс-баевіком для таго, каб спыніць злачынствы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/jun/08/former-congo-leader-jean-pierre-bemba-wins-war-crimes-appeal-international-criminal-court|title=Jean-Pierre Bemba's war crimes conviction overturned|date=2018-06-09|publisher=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180608223214/https://www.theguardian.com/global-development/2018/jun/08/former-congo-leader-jean-pierre-bemba-wins-war-crimes-appeal-international-criminal-court|archive-date=2018-06-08|access-date=2018-06-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ru.euronews.com/2018/06/09/icc-verdict-for-bemba-overturned|title=Жан-Пьер Бемба: отмена приговора МУС|website=[[Euronews]]|date=2018-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612065622/http://ru.euronews.com/2018/06/09/icc-verdict-for-bemba-overturned|archive-date=2018-06-12|access-date=2018-06-09|url-status=live}}</ref>. 1 жніўня 2018 года пасля 11 гадоў зняволення Бемба вярнуўся на радзіму для ўдзелу ў прэзідэнцкіх выбарах<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/01/former-dr-congo-rebel-presidential-bid-jean-pierre-bemba|title=Former warlord returns to DR Congo from prison to run for president|first=Jason|last=Burke|website=the Guardian|date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801113736/https://www.theguardian.com/world/2018/aug/01/former-dr-congo-rebel-presidential-bid-jean-pierre-bemba|archive-date=2018-08-01|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref> і разглядаўся як найбольш моцны кандыдат ад апазіцыі<ref name="2018 election economist">{{Cite news|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/08/08/joseph-kabila-says-he-will-not-run-again-in-congo|title=Joseph Kabila says he will not run again in Congo|work=The Economist|access-date=2018-08-08|accessdate=2020-01-03|archivedate=2018-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809090728/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/08/08/joseph-kabila-says-he-will-not-run-again-in-congo}}</ref>. Аднак яму было адмоўлена ў вылучэнні<ref>{{Cite web|url=http://www.africanews.com/2019/03/01/will-tshisekedi-s-govt-allow-katumbi-to-return-to-drc/|title=Will Tshisekedi's govt allow Katumbi to return to DRC?|last=AfricaNews|website=Africanews|date=2019-03-01|access-date=2019-03-02|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302023830/http://www.africanews.com/2019/03/01/will-tshisekedi-s-govt-allow-katumbi-to-return-to-drc//|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-election-idUSKCN1P30RO|title=Congo opposition leader Tshisekedi clinches surprise win in...|date=2019-01-10|work=Reuters|access-date=2019-06-27|language=en|accessdate=2020-01-03|archivedate=2019-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190910145719/https://www.reuters.com/article/us-congo-election-idUSKCN1P30RO}}</ref>. 8 сакавіка 2019 года палітык запатрабаваў кампенсацыі ў Міжнароднага крымінальнага суда ў 68,8 млн еўраў: 12 млн за незаконнае турэмнае зняволенне, 10 млн за прычыненыя страты, 4,2 млн на пакрыццё судовых выдаткаў і 42,4 млн за страту маёмасці<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.jurist.org/commentary/2019/06/david-crane-jean-pierre-bembas/|title=Jean-Pierre Bemba’s Request for Compensation for Damages from the International Criminal Court|author=David M. Crane|publisher=www.jurist.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103182530/https://www.jurist.org/commentary/2019/06/david-crane-jean-pierre-bembas/|archive-date=2020-01-03|access-date=2020-01-03|url-status=live}}</ref>. 23 сакавіка 2023 года прызначаны першым намеснікам прэм’ер-міністра ДР Конга<ref>[https://www.mediacongo.net/article-actualite-119485_remaniement_jean_pierre_bemba_et_vitale_kamerhe_font_leur_entree_dans_le_gouvernement_sama_lukonde_2_liste_complete.html Remaniement: Jean-Pierre Bemba et Vital Kamerhe font leur entrée dans le gouvernement Sama Lukonde 2 (Liste complète) !]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі паводле алфавіта]] b2mero5i55tq7p93hsmkslx9vhe3vwt 0 759745 5160213 4739779 2026-07-02T10:32:51Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра зомбі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160213 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял |выява = The Last of Us TV logo.svg |спіс_серый = #Эпізоды }} '''«Апошнія з нас»''' ({{lang-en|The Last of Us}}) — амерыканскі постапакаліптычны [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драматычны]] тэлесерыял канала [[HBO]]. Заснаваны на камп’ютарнай гульні 2013 года ''The Last of Us'', распрацаванай кампаніяй ''Naughty Dog''. Прэм’ера тэлесерыяла адбылася 15 студзеня [[2023]] года. Ён атрымаў прызнанне з боку крытыкаў, якія высока ацанілі выкананне, сцэнарый, пастаноўку і музыку, некаторыя назвалі яго найлепшай тэлевізійнай адаптацыяй відэагульні. Серыял атрымаў некалькі ўзнагарод, у тым ліку восем прэмій «[[Эмі]]» з 24 намінацый ў 2023 годзе. 27 студзеня 2023 года, менш чым праз два тыдні пасля прэм’еры, HBO працягнуў серыял на другі сезон<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2023/01/the-last-of-us-renewed-season-2-hbo-1235242464/ |title='The Last of Us' Renewed For Season 2 At HBO |last=Petski |first=Denise |work=Deadline Hollywood |publisher=Penske Media Corporation |date=January 27, 2023 |access-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127171416/https://deadline.com/2023/01/the-last-of-us-renewed-season-2-hbo-1235242464/ |archive-date=January 27, 2023 |url-status=live }}</ref>. == Акцёрскі склад == === Галоўныя ролі === [[Педра Паскаль]] — '''Джоэл''', загартаваны ацалелы, якога мучыць успамін аб гібелі яго роднай дачкі. Яму даручана вывезці 14-гадовую дзяўчыну Элі з каранціннай зоны<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2021/02/pedro-pascal-star-joel-the-last-of-us-hbo-series-video-game-playstation-1234691935/ |title=Pedro Pascal To Star As Joel In 'The Last of Us' HBO Series Based On Video Game |last=Andreeva |first=Nellie |work=Deadline Hollywood |publisher=Penske Media Corporation |date=2021-02-10 |access-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211034813/https://deadline.com/2021/02/pedro-pascal-star-joel-the-last-of-us-hbo-series-video-game-playstation-1234691935/ |archive-date=2021-02-11 |url-status=live |lang=en}}</ref>. [[Бэла Рэмзі]] — '''Элі''', 14-гадовая дзяўчынка, сірата. Яна неўспрымальная да грыбка [[Cordyceps]] і можа стаць ключом да стварэння вакцыны<ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/last-of-us-game-of-thrones-breakout-bella-ramsey-to-star-as-ellie |title='Last of Us': 'Game of Thrones' Breakout Bella Ramsey to Star as Ellie (Exclusive) |last1=Kit |first1=Borys |last2=Goldberg |first2=Lesley |work=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=MRC |date=2021-02-10 |access-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211004556/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/last-of-us-game-of-thrones-breakout-bella-ramsey-to-star-as-ellie |archive-date=2021-02-11 |url-status=live |lang=en}}</ref>. Гэтак жа, як і ў гульнях, у тэлесерыяле Элі з’яўляецца [[Лесбіянства|лесбіянкай]]<ref>{{cite web |url=https://www.gamespot.com/articles/last-of-us-tv-show-writer-confirms-he-wont-change-/1100-6474477/ |title=Last Of Us TV Show Writer Confirms He Won't Change Ellie's Sexuality |last=Harris |first=Olivia |work=GameSpot |publisher=CBS Interactive |date=2020-03-10 |access-date=2021-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402120640/https://www.gamespot.com/articles/last-of-us-tv-show-writer-confirms-he-wont-change-/1100-6474477/ |archive-date=2020-04-02 |url-status=live |lang=en}}</ref>. == Сюжэт == У канцы верасня 2003 года на ўсёй планеце адбылося масавае заражэнне людзей кардыцэпсам. Раней грыб паразітаваў толькі на насякомых, але зараз ён прыстасаваўся выжываць у чалавечым целе, цалкам падпарадкоўваючы сабе волю носьбіта і змяняючы яго аблічча. У першы ж дзень пандэміі гіне дачка Джоэла. Праз 20 гадоў Джоэл жыве ў Бостанскай каранціннай зоне, якая знаходзіцца пад жорсткім кантролем Федэральнага агенцтва па ўрэгуляванні стыхійных бедстваў, і разам са сваёй дзяўчынай Тэс спрабуе дастаць аўтамабільны акумулятар, каб адправіцца на пошукі брата ў іншы штат. Лёс зводзіць яго з параненай лідэркай паўстанцаў, якая абяцае аўтамабіль і акумулятар, калі Джоэл і Тэс даставяць наравістую 14-гадовую сірату Элі да атрада баявых таварышаў, які чакае яе за межамі каранціннай зоны. == Эпізоды == === Сезон 1 (2023) === {{Табліца эпізодаў |background = #545454 |overall= |title= |titleR=<ref name="Futon Critic">{{cite web |url=http://www.thefutoncritic.com/showatch/last-of-us/listings/ |title=last of us, the on hbo |work=The Futon Critic |accessdate=2023-01-10 }}</ref> |director= |writer= |airdate= |airdateR=<ref name="Futon Critic"/> |country=U.S.|episodes= {{Эпізод |НумарЭпізода = 1 |Загаловак = Калі ты згубіўся ў цемры |АльтЗагаловак = When You're Lost in the Darkness |Рэжысёр = Крэйг Мэйзін |Сцэнар = Крэйг Мэйзін і Ніл Дракман |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|01|15}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 2 |Загаловак = інфіцыравана |АльтЗагаловак = Infected |Рэжысёр = Ніл Дракман |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|01|22}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 3 |Загаловак = Багато-багато часу |АльтЗагаловак = Доўгі, доўгі час |Рэжысёр = Пітэр Хоар |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|01|29}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 4 |Загаловак = Калі ласка, трымай мяне за руку |АльтЗагаловак = Please Hold to My Hand |Рэжысёр = Джэрэмі Уэб |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|05}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 5 |Загаловак = Цярпець і выжыць |АльтЗагаловак = Endure and Survive |Рэжысёр = Джэрэмі Уэб |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|12}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 6 |Загаловак = Радня |АльтЗагаловак = Kin |Рэжысёр = [[Ясміла Жбаніч]] |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|19}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 7 |Загаловак = Пакінутыя ззаду |АльтЗагаловак = Left Behind |Рэжысёр = Ліза Джонсан |Сцэнар = Ніл Дракман |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|26}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 8 |Загаловак = Калі мы ў патрэбе |АльтЗагаловак = When We Are in Need |Рэжысёр = [[Алі Абасі]]<ref name="Carlsen">{{cite web |url=https://www.echoartists.com/nadim-carlsen-cv |title=Nadim Carlsen CV |last=Carlsen |first=Nadim |publisher=Echo Artists |accessdate=15 березня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305202830/https://www.echoartists.com/nadim-carlsen-cv |archivedate=March 5, 2022 |url-status=live }}</ref> |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|03|05}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 9 |Загаловак = Шукай святло |АльтЗагаловак= Look for the Light |Рэжысёр = Алі Абасі<ref name="Carlsen"/> |Сцэнар = Крэйг Мэйзін і Ніл Дракман |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|03|12}} |КароткаеАпісанне = }} }} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.hbo.com/the-last-of-us Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * {{Imdb title|3581920|The Last of Us}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Праграмы тэлеканала HBO]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Экранізацыі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2023 года]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра зомбі]] fneqigm2l8y3bmd63kzijvh4dcrhs7d 100 763680 5160032 5159529 2026-07-01T15:51:43Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5160032 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|2026-06-29T08:37:38Z|~2026-37208-86}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|2026-06-28T09:20:41Z|~2026-37290-08}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|2026-06-27T17:50:27Z|~2026-36917-71}} {{Новы артыкул|Паркур|2026-06-27T00:00:01Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bb2qky5bvbzwuwt22skrefcx88hdi29 0 765954 5160175 5072715 2026-07-02T06:44:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160175 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Жывіля (значэнні)}} {{Літаратурны твор | Назва = Жывіля | Назва-арыгінал = Żywila. Powiastka z dziejów litewskich | Выява = Zywila Cover.jpg | Памер = | Подпіс выявы = Вокладка выдання 1866 года | Жанр = проза | Аўтар = [[Адам Міцкевіч]] | Мова арыгіналу = | Напісаны = 1817—1819<ref>{{Cite web |url=http://brl.by/museum-chechot/docs/3.5.pdf |title=Паданне пра філаматаў |access-date=30 мая 2024 |archive-date=19 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419170525/http://brl.by/museum-chechot/docs/3.5.pdf |url-status=dead }}</ref> | Публікацыя = 1819 | Асобнае выданне = 1866 | Выдавецтва = Tygodnik Wileński (№ 123, 28.02.1819), Librairie du Luxembourg (1866) | Пераклад = | Электронная версія = https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mickiewicz-zywila/ | Вікікрыніцы-тэкст = :pl:s:Żywila }} '''«Жыві́ля»''' ({{lang-pl|Żywila}}) — адзін з першых твораў [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], расказ{{заўвага|Адам Міцкевіч задумваў свой твор не ў форме мастацкага апавядання, а ў форме старадаўняга казання, гэты твор рыхтаваўся, каб агучыць яго як народнае паданне, а не надрукаваць у зборніку як мастацкі твор.}} у стылі [[класіцызм]]у, напісаны ў 1818 годзе{{заўвага|Змест расказу быў натхнёны цікаўнасцю Адама Міцкевіча ў гэты час да літоўскай гісторыі і міфалогіі, а таксама асабістай трагедыяй, звязанай з няшчасным каханнем яго і [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] з прычыны яго беднасці, што стала правобразам няшчаснага кахання Жывілі і Порая ў творы.}} і ўпершыню быў агучаны на пасяджэнні [[таварыства філаматаў|філаматаў]] 1 студзеня 1819 года<ref>''Швед В.'' [https://elib.grsu.by/katalog/45273pdf.pdf?d=true Падзеі і постаці гродзенскай даўніны] — Гродна, 1995.</ref>. Упершыню апублікаваны ананімна ў нумары «[[Tygodnik Wileński|Tygodnika Wileńskiego]]» (Віленскага штотыднёвіка) за 28 лютага 1819 года ў [[Вільня|Вільні]]. Пасля расцярушвання філаматаў па свеце доўгі час заставаўся напаўзабытым, а аўтарства Міцкевіча невядомым, пакуль не быў перавыдадзены ў [[Парыж]]ы ў 1866 годзе сынам Адама Міцкевіча [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіславам]], які напісаў да апавядання прадмову, дзе апісаў працэс яго стварэння. ''Жывіля'' была напісаная ў форме падання з характэрнай «старапольскай» мовай. ''Жывіля'' пазней натхніла Міцкевіча да напісання [[Гражына (паэма)|Гражыны]] і [[Конрад Валенрод (паэма)|Конрада Валенрода]]. Ужо ў 1822 годзе апавяданне ''Жывіля'' пераклаў на [[літоўская мова|літоўскую мову]] [[Сіманас Даўкантас]]. Даўкантас прыняў апавяданне за пераказ аўтэнтычнага літоўскага падання, не ведаючы аўтарства Міцкевіча, а ў сваёй працы Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių («Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)», 1845) пераказаў як гістарычныя падзеі<ref>Litwinowicz-Droździel, Małgorzata. O starożytnościach litewskich. UNIVERSITAS, 2008. S. 127.</ref>. Апавяданне ''Жывіля'' — гэта характэрная для [[класіцызм]]у{{заўвага|Дакладней — для [[неакласіцызм]]у.}} ў літаратуры і мастацтве адсылка да жанчыны-гераіні, найбольш яскрава ўвасобленай у антычнай традыцыі [[Плутарх]]ам{{заўвага|Напрыклад у творы «Пра жаночую мужнасць».}}. Падобны сюжэт быў папулярны і ў мастацтве, як, напрыклад, у карціне [[Жак-Луі Давід|Жака-Луі Давіда]] {{нп3|Сабінянкі||fr|Les Sabines}} 1799 года. Іншыя творы неакласічнага мастацтва, як, напрыклад, адна з папярэдніх карцін [[Жак-Луі Давід|Жака-Луі Давіда]] {{нп3|Клятва Гарацыяў||fr|Le Serment des Horaces}} 1784 года ўвасаблялі ідэю патрыятызму і адданасці Радзіме. У стварэнні вобраза Жывілі Міцкевіч выкарыстаў [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытна-грэцкі міф]] пра [[Даная|Данаю]], якую бацька таксама пагражае забіць, калі яна не назаве імя свайго каханка (аналогія з Данаяй праведзеная самім аўтарам на пачатку апавядання). == Змест == Жывіля{{заўвага|Адам Міцкевіч пазначае — ''гэта значыць Дыяна''.}} — дачка князя Карыята, які нібыта каля 1400 годзе валодаў [[Навагрудак|Навагрудкам]], [[Слонім]]ам і [[Ліда]]й. Для свайго героя Міцкевіч, імаверна, узяў імя і некаторыя фармальныя прыкметы гістарычнага навагрудскага князя [[Карыят|Карыята Гедымінавіча]]. Жывіля — выключна прыгожая і прывабная дзяўчына, якая, да агульнага здзіўлення, унікае мужчын і, як падаецца, не мае намеру з кімсьці пашлюбіцца. Бацька бязмежна любіць дачку; шануе Жывілю «як маці лю́бую» і народ. Жывіля адмаўляе ўсім сватам і не хоча пашлюбіцца з высакародным мужам. Карыят ненадоўга пакідае свае ўладанні, пакінуўшы замест сябе рыцара Порая, якога вельмі цаніў за ваярскія здольнасці. Порай — найлепшы ваяр Карыята, [[ліцвіны|ліцвінскі]] «муж з рыцарскім сэрцам». (Імя перагукаецца з сямейным гербам Міцкевічаў [[Порай (герб)|Порай]]). Менавіта ваяр Порай з’яўляецца прычынай, з якой княгіня Жывіля адмаўляе высокародным кавалерам. Княжна ўжо даўно бязмежна закаханая ў Порая і таемна з ім сустракаецца. У час ад’езду Карыята Пораю і Жывілі прасцей сустракацца, яны мілуюцца і суцяшаюць адзін аднаго ў сваім няшчасным каханні. Карыят вяртаецца і бачыць, што Жывіля перамянілася: яна бледная і доўга лье слёзы. Карыят заўважае трымценне Жывілі перад бацькам, страхі юнай княжны і здагадваецца аб таемным каханні дачкі. Узрушаны князь кажа Жывілі, што памілуе яе, калі яна назаве імя свайго каханка, але Жывіля не сказала ані слова — толькі плакала (адсылка да міфа пра Данаю, хаця пра цяжарнасць Жывілі не гаворыцца наўпрост). Тады раззлаваны князь аб’яўляе ва ўсім месце ўзнагароду таму, хто данясе, кім ёсць каханак Жывілі. Але ў народзе Жывілю любілі, і ніхто не ведаў пра таемнае каханне Порая і Жывілі, таму ніхто не адгукнуўся на абвестку князя. Засмучаны Карыят кідае Жывілю ў вязніцу, дзе неўзабаве яе пакараюць смерцю за распусту і бязбожнасць. Набліжаецца свята [[Пярун]]а, на наступны дзень па якім Жывілю пакараюць смерцю. А тым часам да ўладанняў Карыята падыходзіць магутнае [[Русіны (гістарычны этнонім)|рускае]] войска князя Івана, якое агнём і мячом знішчае землі княства Карыята. Порай разам з жменькай пераапранутых ваяроў выпраўляецца, каб патрапіць у лагер ворага і шкоду ўчыніць. Але аточаны ворагамі Порай быў вымушаны біцца і ў бітве праяўляе нечалавечую мужнасць і амаль разбівае рускае войска. Па бітве ён вяртаецца ў Наваградак, як герой. Яго сустракае Карыят і называе сваім абаронцам. Неймаверную пашану атрымлівае Порай, але просіць у Карыята толькі адну рэч. Порай кажа, што, калі Багі дазволілі яму атрымаць такую вялікую перамогу, то ён папросіць за гэта шчодрую ўзнагароду. Порай просіць у Карыята не караць смерцю Жывілю і аддаць яе замуж за Порая. Здзіўлены Карыят не разумее і перапытвае Порая, навошта яму тая распусніца, якая страціла сваю цнатлівасць і гонар. Карыят кажа, што ніколі літоўскія князі не выдавалі сваіх дачок за падданых і, што кепска тым, хто грэбуе крывёй. Карыят дадае, што не хоча верыць, што менавіта Порай давядзе яе да такой ганьбы. Але падсумоўвае, што падумае, што можна зрабіць. Карыят і Порай разыходзяцца нібы мірна, але кожны з злобай у душы. Раз’юшаны Порай незадаволены няўдзячнасцю гаспадара і задумвае помсту. А Карыят у сваю чаргу думае, што нізкародны Порай хоча, дзякуючы падтрымцы народа і шлюбу з дачкой князя, авалодаць яго княствам. Але пакараць смерцю Порая ён не можа, бо не ўсе рускія войскі разбіты, а над яго княствам вісіць пагроза. Порай разумее, што блізіцца час пакарання Жывілі і выпраўляецца ў шлях. У лагер рускага князя Івана ўваходзіць ваяр у чорнай зброі. Гэтым ваяром апынуўся Порай. Порай прапаноўвае Івану аддаць Наваградак яму ў рукі, а ўзамен бярэ з Івана вялікую клятву, што той не будзе чапаць жыхароў і аддасць князёўну ў жонкі Пораю. Іван пагаджаецца. У Навагрудку{{заўвага|У тэксце горада дзеянняў не называецца проста — Наваградак, але з кантэксту вынікае, што размова менавіта пра Наваградак.}} адбываецца свята Пяруна, але ў горада ўрываюцца русінскія ваяры. Порай урываецца ў вязніцу і выцягвае адтуль на святло ледзь жывую Жывілю. Жывіля абуджаецца і бачыць каханага, які ёй тлумачыць, што ёй няма ўжо чаго баяцца, бо гэта рускія ваяры прайшлі помсціць за іх (Порая і Жывілі) крыўды. Пачуўшы гэта, Жывіля выхоплівае з боку Порая меч і з крыкам: ''«Здрайца — Няўжо для цябе радзіма была такой маленькай, што ты яе прадаў за трохі задавальнення? О, чалавек без гонару, вось як ты адплаціў за маё ўстойлівае каханне!»'' — пранізвае свайго каханага. Яна ўстае і падымае жыхароў Навагрудка на змаганне. Рускія ваяры пераможаныя і Жывіля па перамозе з крыкам ''«Ойча мой!»'' бяжыць да Карыята і падае ніцма перад ім, паміраючы. Удзячныя жыхары пахавалі яе пад [[Гара Міндоўга|Міндоўгавай гарой]], насыпалі ў яе гонар [[курган|капец]] і пасадзілі дрэвы. Імя ''Жывіля'' — магчыма, пераробка імя ''Зыля'' (гераіня юнацкай балады Міцкевіча «[[Мешка, князь Навагрудка (балада)|Мешка, князь Навагрудка]]»), у якой фігуруе і рыцар Порай. Дзякуючы перакладам Міцкевіча на літоўскую мову і працам Даўкантаса, імя {{Не перакладзена 5|Жывіле|3=lt|4=Živilė}} (''Živilė'') стала ўспрымацца як старажытнае літоўскае і зрабілася вельмі папулярным у Літве (асабліва з 1970-х гадоў). == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/%C5%BBywila|title=Żywila - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2025-12-20}} * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67213/edition/74013?language=pl Żywila : powiastka z dziejów litewskich ; Zywila : légende lithuanienne] * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/73146/edition/65703/content Zywila : légende lithuanienne]{{Недаступная спасылка}} * [https://culture.pl/pl/dzielo/adam-mickiewicz-grazyna Aleksandra Bogucka, Adam Mickiewicz. Grażyna] {{Адам Міцкевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:Творы 1819 года]] [[Катэгорыя:Творы на польскай мове]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы пра Сярэднявечча]] lx5mv5tr0xpxbcjte0eakqn2omfy5rt 0 772236 5160101 5083952 2026-07-02T02:16:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160101 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом | Назва = Жалуды | Тып = Музычная складанка | Выдадзены = 2013 | Стыль = [[рэп]] | Працягласць = | Мова = [[Беларуская мова|Беларуская]] | Лэйбл = [[MZ production]]<ref>[https://nashaniva.com/106837 З гэтых «Жалудоў» вырастуць дрэвы! — Наша Ніва]</ref> | Прадзюсар = [[Мікалай Заяц]]<ref>[https://old.tuzinfm.by/albums/182/zhaludy.html Нашто Зайцу Жалуды — Тузін Гітоў]</ref> | Храналогія = | Рэцэнзіі = }} «'''Жалуды'''» — складанка беларускамоўнай рэп-музыкі, выдадзеная ў [[2013]] годзе на лэйблах [[«MZ production»]] і [[«Вігма»]]. == Пра альбом == Прэзентацыя дыска адбылася 26 лютага 2013 года<ref>[https://budzma.org/news/art-syadziba-prytulila-belaruskamounyx-reperau.html «Арт-сядзіба» прытуліла беларускамоўных рэпераў — Будзьма]</ref>. На CD сабраныя песні больш дзесятка рэпераў, сярод якіх [[Vinsent]], [[Вожык (рэпер)|Вожык]], [[IQ48]], [[Zeman]] ([[Чырвоным па Белым]]), [[SP Kava]] ([[PANaNieba]]), [[Міхась Дуброўка]], [[Патрон]], [[MikZa]], [[Meehanik]] і інш.<ref>[https://nashaniva.com/106837 З гэтых «Жалудоў» вырастуць дрэвы! — Наша Ніва]</ref> 23 кастрычніка 2013 года быў прадстаўлены інтэрнэт-дадатак да складанкі<ref>[https://old.tuzinfm.by/zhamerun/154/skladanka-nepadcenzurnaga-belaruskaga-repu.html Складанка непадцэнзурнага беларускага рэпу — Тузін Гітоў]{{Недаступная спасылка}}</ref>, у якім прынялі ўдзел беларускія рэперы [[Макс Корж]] і група [[ЛСП]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/25176396.html 22 беларускамоўныя музычныя рэлізы гэтай восені — Радыё Свабода]</ref> з беларускамоўнымі рэп-кампазіцыямі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Альбомы 2013 года]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-альбомы Беларусі]] 5xx8pp7r1jk7htnom45qrrsc5w47lpi 0 774702 5160059 4854323 2026-07-01T19:33:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160059 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Дэміс Хасабіс''' ({{Lang-en|Demis Hassabis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] даследчык [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], нейрабіёлаг, распрацоўшчык камп’ютарных гульняў. Член [[Каралеўская інжынерная акадэмія навук Вялікабрытаніі|Каралеўскай інжынернай акадэміі Вялікабрытаніі]] (2017), [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (2018). Лаўрэат [[Прэмія Дэна Дэвіда|прэміі Дэна Дэвіда]] (2020) і [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (2024), якая была прысуджана яму за прадказанне фолдзінга бялкоў з дапамогай распрацаванай яго кампаніяй DeepMind праграма AlphaFold<ref name="NobelPrize_2024_Summary">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2024/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2024|publisher=Nobel Media AB|access-date=9 October 2024}}</ref><ref name="NobelPrize_2024_Press_release">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2024/press-release/|title=Press release: The Nobel Prize in Chemistry 2024|website=NobelPrize.org|access-date=October 9, 2024}}</ref>. == Раннія гады == Дэміс нарадзіўся і вырас у Паўночным Лондане, у сям’і грэка-кіпрыёта і кітаянкі з [[Сінгапур]]а. Гуляючы ў дзяцінстве ў шахматы, Хасабіс быў шахматным [[вундэркінд]]ам, ва ўзросце 13 гадоў меў [[рэйтынг Эла]] ў 2300 пунктаў, займаючы пятае месца ў свеце сярод юнакоў да 14 гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199001e.html|title=FIDE Rating List January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104045634/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199001e.html|archive-date=2017-01-04|access-date=2017-12-12|url-status=live}}</ref>, узначальваў шматлікія англійскія юнацкія шахматныя каманды. Хасабіс вывучаў [[Інфарматыка|інфарматыку]] ў [[Квінс-каледж]]ы [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]] з 1994 года і скончыў яго з падвойнай адзнакай у 1997 годзе. == Кар’ера == === Lionhead === Пасля заканчэння Кембрыджа Дэміс некаторы час працаваў у студыі [[Lionhead Studios|Lionhead]]. У прыватнасці быў вядучым праграмістам па стварэнні гульнявога штучнага інтэлекту для гульні [[Black & White]]. === Elixir Studios === У 1998 годзе Хасабіс пакінуў Lionhead і заснаваў кампанію Elixir Studios, незалежны Лонданскі распрацоўшчык камп’ютарных гульняў. Дэміс быў выканаўчым дызайнерам такіх гульняў як [[Republic: The Revolution]] і [[Evil Genius]]. === Кагнітыўная нейрабіялогія === Ён атрымаў доктарскую ступень у галіне кагнітыўнай нейрабіялогіі ва Універсітэцкім каледжы Лондана у 2009 годзе. У сваёй працы ён для новых алгарытмаў штучнага інтэлекту чэрпаў натхненне ў чалавечым мозгу. Працуючы ў галіне даследавання механізмаў працы памяці і амнезіі, быў суаўтарам некалькіх важных навуковых артыкулаў, апублікаваных у такіх аўтарытэтных навуковых часопісах як Nature, Science, Neuron і PNAS. === DeepMind === У 2010 годзе Хасабіс стаў адным з заснавальнікаў кампаніі па даследаванні штучнага інтэлекту DeepMind. У 2014 годзе [[Google]] купіў DeepMind за 400 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў, хоць кампанія застаецца незалежнай юрыдычнай асобай з офісам у Лондане. Кампанія DeepMind, з моманту набыцця яе Google, пад кіраўніцтвам Хасабіса дабілася шэрагу значных дасягненняў у галіне стварэння [[Машыннае навучанне|саманавучальных]] нейронавых сетак, самымі вядомымі з якіх з’яўляюцца [[AlphaGo]], [[AlphaZero]] і [[AlphaStar]]. Адзначаны {{Не перакладзена|Mullard Award}} Лонданскага каралеўскага таварыства (2014). * Прэмія Уайлі (2022)<ref>{{Cite web|url=https://newsroom.wiley.com/press-releases/press-release-details/2022/The-20th-Annual-Wiley-Prize-in-Biomedical-Sciences-Awarded-for-Protein-Structure-Predictions/|title=The 20th Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded for Protein Structure Predictions {{!}} John Wiley & Sons, Inc|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009143201/https://newsroom.wiley.com/press-releases/press-release-details/2022/The-20th-Annual-Wiley-Prize-in-Biomedical-Sciences-Awarded-for-Protein-Structure-Predictions/|archive-date=2022-10-09|access-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2022) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.standard.co.uk/lifestyle/london-life/exclusive-interview-meet-demis-hassabis-londons-megamind-who-just-sold-his-company-to-google-for-9098707.html Exclusive interview: meet Demis Hassabis, London’s megamind who just sold his company to Google for £400m] * [http://time.com/collection/2017-time-100/4742686/demis-hassabis/ Demis Hassabis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170420210421/http://time.com/collection/2017-time-100/4742686/demis-hassabis/ |date=20 красавіка 2017 }} {{Нобелеўская прэмія па хіміі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хасабіс Дэміс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры]] 8pn3162pn4uq95plm83ks2e06rbo359 0 774913 5160234 5150755 2026-07-02T11:05:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160234 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Зады}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Зады |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Гарэлецкі }} '''Зады́''' ({{lang-be-trans|Zady}}) — былая [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Вёска Зады ўваходзіла склад [[Гарэлецкі сельсавет|Гарэлецкага сельсавета]]. == Назва == Назва-арыенцір, звычайна задняя і далёкая частка палёў{{sfn|Яшкін І. Я.|1971}}<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/jurcanka-sucasnaje-narodnaje-slova-1988-r/125?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D1%8B|title=Ст. 125 — Сучаснае народнае слова (1988). Г. Ф. Юрчанка — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2024-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/mova-siennienscyny-tom-1-2015-r/210?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D1%8B|title=Ст. 210 — Мова Сенненшчыны: дыялектны слоўнік (2015). Том 1 — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2024-10-14}}</ref>, часам лесу<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/ivanova-mikrotoponimija-mozyrskogo-polesja-2007-r/77?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D1%8B|title=Ст. 77 — Микротопонимия Мозырского Полесья (2007). Г. А. Іванова — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2024-10-14}}</ref>. == Гісторыя == У XIX стагоддзі [[фальварак]] Зады ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць [[Янішэўскія|Янішэўскіх]], належаў да [[Маёнтак|маёнтка]] [[Цітва]]. Пасля 1861 года ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] Ігуменскага павета. Па смерці Людвіга Ануфрыевіча Янішэўскага і падзелу яго ўласнасці паміж чатырма сынамі, Зады дасталіся наймалодшаму Людвіку разам з маёнткам [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|Варонічы]]{{Sfn|SgKP|1895|s=254}}. У 1889 годзе Задамі валодаў [[Дваранства|дваранін]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Людвіг Людвігавіч Янішэўскі, было 614 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}. Паводле перапісу 1908 года [[засценак]]{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=68}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Фальварак быў [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]], атрымаў статус [[Пасёлак|пасёлка]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У траўні—чэрвені 1942 года вёска была спалена нямецкімі войскамі<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8804|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-10-13|archive-date=5 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241105124255/http://db.narb.by/search/8804|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны адноўлена<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8804|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-10-13|url-status=dead|archive-date=5 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241105124255/http://db.narb.by/search/8804}}</ref>. У наш час не існуе. == Насельніцтва == * 1908 год — 6 двароў, 38 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=68}} * 1917 год — 7 двароў, 47 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=123}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|254|Zady|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Беларускія геаграфічныя назвы|Зады|70}} [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] t10izjoko4o27www8u6c1wbg2plaf3y 0 775321 5160076 4873928 2026-07-01T21:13:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160076 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ежы Ярослаў Смоліч''' ([[2 лютага]] [[1935]], [[Варшава]] — [[3 лістапада]] [[2006]], [[Адэлаіда]]) − [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[Сацыялогія|сацыёлаг]] польскага паходжання, дырэктар Цэнтра міжкультурных даследаванняў і мультыкультурнай адукацыі [[Адэлаідскі ўніверсітэт|Універсітэт Адэлаіды]], адзін са стваральнікаў аўстралійскай [[Шматкультурнасць|палітыкі мультыкультуралізму]]. == Біяграфія == Пляменнік [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]]. Да верасня 1939 года сям’я Смолічаў жыла ў [[Нясвіж]], дзе іх заспеў [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|польскі паход Чырвонай Арміі]]. Бацька аказаўся ў [[ГУЛАГ|лагеры]], а маці з сынам у высылцы ў [[Казахстан]]е. Пасля [[Пагадненне Сікорскага — Майскага|пагаднення Сікорскага — Майскага]] Смолічы праз [[Іран]] трапілі ў [[Ліван]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сям’я пасялілася ў [[Шатландыя]]. Ежы Смоліч скончыў курс хіміі ў [[Эдынбургскі ўніверсітэт|Эдынбургскім універсітэце]]. Затым навучаўся на курсе сацыялогіі ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]]. У 1965 годзе прыняў прапанову працы ў Універсітэце Адэлаіды ў Аўстраліі. У асноўным займаўся культурным плюралізмам у шматэтнічных грамадствах. Супрацоўнічаў з урадам [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]] ў сферы мультыкультуралізму і шматмоўя ў сістэме адукацыі. Як сацыёлаг цікавіўся і сучасным станам [[Беларуская мова|беларускай мовы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0738059303000725|аўтар=Jerzy J. Smolicz, Ryszard Radzik|загаловак=Belarusian as an endangered language: can the mother tongue of an independent state be made to die?|год=2004-09-01|выданне=International Journal of Educational Development|том=24|выпуск=5|старонкі=511–528|issn=0738-0593|doi=10.1016/S0738-0593(03)00072-5}}</ref><ref>''Jerzy J. Smolicz'', ''Margaret J. Secombe''. Sociology as a science of culture: linguistic pluralism in Australia and Belarus // Comparative sociology 2003, 2, p. 475-500</ref>. Акрамя Аўстраліі, выкладаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Канада|Канадзе]], [[Германія|Германіі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Індыя|Індыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Быў замежным членам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. Узнагароджаны, сярод іншага, аўстралійскім [[Ордэн Аўстраліі|Ордэнам Аўстраліі]] і польскім [[Ордэн Заслуг перад Рэспублікай Польшча|Камандорскім крыжам Ордэна Заслугі перад Польшчай]]. У 2002 годзе ўзнагароджаны [[ЮНЕСКА]] прэміяй Linguapax Prize. == Выбраныя публікацыі == * (суаўтар: Roger McL. Harris) ''Australijczycy polskiego pochodzenia. Studium adaptacji i asymilacji młodego pokolenia'', przeł. Grzegorz Babiński, [[Уроцлаў|Wrocław]]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1984. * (суаўтар: Margaret J. Secombe) ''Zostać Australijczykiem?: polski dom, australijska szkoła'', przeł. Mirosław Boruta, Warszawa: «Polonia» 1990. * ''Kultura i nauczanie w społeczeństwie wieloetnicznym'', przeł. Elżbieta Grabczak-Ryszka, Warszawa: [[PWN|Państwowe Wydawnictwo Naukowe]] 1990. * ''Osobowościowe systemy kulturowe w społeczeństwie pluralistycznym'' // ''O język i kulturę polską w środowiskach polonijnych: materiały z II konferencji okrągłego stołu, Łańcut, 26-28 lipca 1986 r.'', Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1990, s. 13-31. * ''Współkultury Australii'', Warszawa: Oficyna Naukowa 1999. == Бібліяграфія == * Lidia Mikołajewska, [http://przeglad.australink.pl/artykuly/smolicz.php Pożegnanie wybitnego Polaka] [online], Przegląd Australijski [dostęp 2010-11-09] ([https://web.archive.org/web/20101205025620/http://przeglad.australink.pl/artykuly/smolicz.php архівавана] 2010-12-05) . * Krystyna Misiak, [http://www.zrobtosam.com/PulsPol/Puls3/index.php?sekcja=1&arty_id=3102 Pożegnaliśmy Profesora Jerzego Smolicza][online], Puls Polonii ( {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125031712/https://www.zrobtosam.com/PulsPol/Puls3/index.php?sekcja=1&arty_id=3102 |date=25 студзеня 2025 }} 2020-06-28). * {{Cite web|url=http://www.multicultural.sa.gov.au/documents/MulticulturalLifeDecember2006.pdf|title=''Vale Professor Jerzy "George" Smolicz'' // „Multicultural Life” nr 12/2006|website=multicultural.sa.gov.au|access-date=19 кастрычніка 2024|archive-date=19 кастрычніка 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071019093737/http://www.multicultural.sa.gov.au/documents/MulticulturalLifeDecember2006.pdf|url-status=bot: unknown}}{{ISSN|1035-1426}} ( 2007-10-19) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-20}} {{DEFAULTSORT:Смоліч Ежы Ярослаў}} [[Катэгорыя:Камандоры ордэна Заслуг перад Рэспублікай Польшча]] d84s5j27e9mn2l27c6cpytvu9drul88 0 782597 5160212 4935752 2026-07-02T10:30:40Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра зомбі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160212 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Хадзячыя мерцвякі}} {{Тэлесерыял |выява = The Walking Dead (Fernsehserie) logo.svg }} '''«Хадзячыя мерцвякі»''' ({{lang-en|The Walking Dead}}) — [[ЗША|амерыканскі]] постапакаліптычны тэлесерыял, распрацаваны [[Фрэнк Дарабонт|Фрэнкам Дарабонтам]] і заснаваны на аднайменнай серыі коміксаў. Прэм’ера адбылася 31 кастрычніка [[2010 год у гісторыі тэлебачання|2010]] года на кабельным тэлевізійным канале [[AMC (тэлеканал)|AMC]]. ''«Хадзячыя мерцвякі»'' сталі вядомыя як флагманскі серыял AMC<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/walking-dead-shows-spinoffs-upcoming-release-dates/|title=All 4 Upcoming Walking Dead Shows Explained|first=Craig|last=Elvy|date=2021-07-21|website=Screen Rant|access-date=2023-12-05|archive-date=2023-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230920101155/https://screenrant.com/walking-dead-shows-spinoffs-upcoming-release-dates/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/walking-dead-spinoffs-guide/|title='The Walking Dead' Spinoffs Explained: Everything to Know About the Current Zombie Shows|first=Josh|last=Wigler|date=2023-10-22|website=The Hollywood Reporter|access-date=2023-12-05|archive-date=2023-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205232622/https://www.hollywoodreporter.com/lists/walking-dead-spinoffs-guide/|url-status=live}}</ref>. Пачынаючы з трэцяга сезона, серыял прыцягнуў найбольшую колькасць гледачоў ва ўзросце ад 18 да 49 гадоў сярод усіх кабельных або эфірных тэлесерыялаў. Серыял быў станоўча прыняты крытыкамі<ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web |url=https://rottentomatoes.com/tv/the-walking-dead |title=The Walking Dead |publisher=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2015-08-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822014503/http://www.rottentomatoes.com/tv/the-walking-dead/ |archive-date=2015-08-22}}</ref>. Ён быў намінаваны на некалькі ўзнагарод, у тым ліку прэмію «[[Залаты глобус]]» за найлепшы тэлесерыял — драма і прэмію Гільдыі сцэнарыстаў Амерыкі за новы серыял<ref name="FutonCritic2">{{cite press release |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2010/12/08/amc-garners-six-wga-award-nominations-for-acclaimed-original-dramas-mad-men-breaking-bad-and-the-walking-dead-712414/20101208amc01/ |title=AMC Garners Six WGA Award Nominations for Acclaimed Original Dramas "Mad Men," "Breaking Bad" and "The Walking Dead" |publisher=AMC |date=2010-12-08 |access-date=2010-12-09 |archive-url=https://archive.today/20120918130053/http://www.thefutoncritic.com/news/2010/12/08/amc-garners-six-wga-award-nominations-for-acclaimed-original-dramas-mad-men-breaking-bad-and-the-walking-dead-712414/20101208amc01/ |archive-date=2012-09-18 |url-status=live}}</ref><ref name="68goldenglobes">{{cite web |url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/12/2011-golden-globes-nominations-glee-30-rock-lead-tv-nominations.html |title=2011 Golden Globes nominations: 'Glee,' '30 Rock' lead TV nominations |first=Andrea |last=Reiher |work=Zap2it |date=2010-12-14 |access-date=2010-12-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217070222/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2010/12/2011-golden-globes-nominations-glee-30-rock-lead-tv-nominations.html |archive-date=2010-12-17}}</ref>. Аўдыторыя шоу знізілася на працягу наступных сезонаў. == Сюжэт == Памочнік шэрыфа Рык Граймс атрымоўвае цяжкае кулявое раненне ў перастрэлцы з бандытамі. Апрытомнеўшы ў шпіталі, ён заўважае, што ўвесь медычны персанал адсутнічае, а ў самім будынку поўная разруха. Паступова ён усведамляе, што адбылася трагедыя, якая звязана з жывымі мерцвякамі. Ён спрабуе адшукаць сваю жонку й сына, якія, відаць, здолелі выратавацца. На працягу серыяла ён сустракаецца з іншымі людзьмі й, дзякуючы сваім лідарскім здольнасцям, узначальвае групоўку людзей. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} * {{Imdb title|1520211|Хадзячыя мерцвякі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2010 года]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра зомбі]] qbjqho5rp9vqsov7fb2fc8tp87me6xz 0 786229 5160148 5020557 2026-07-02T05:03:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160148 wikitext text/x-wiki {{Аўтобусная сістэма|назва=Жлобінскі аўтобус|выява=|шырыня=|краіна={{BLR}}|горад=[[Жлобін]]|дата адкрыцця=|дата зачынення=дзейная|кол-ць маршрутаў=|даўжыня маршрутаў=|кол-ць аўт. паркаў=1|кол-ць аўтобусаў=|тыпы=МАЗ-105, МАЗ-152, МАЗ-206, МАЗ-256 і інш.|кошт праезду=|эксплуатант=РУП "Жлобінаўтатранс"|сайт=|Катэгорыя на Вікісховішчы=}}'''Жлобінскі аўтобус''' — адзіны від грамадскага транспарту ў [[Жлобін|Жлобіне]] ([[Гомельская вобласць]] [[Беларусь|Беларусі]]). Перавозкі ажыцяўляе УП «Жлобінаўтатранс».<ref>{{Cite web|url=https://beltransport.by/gom/zhlobin.html|title=Транспорт Беларуси - Жлобин|website=beltransport.by|access-date=2025-04-10|archive-date=14 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250514213122/https://beltransport.by/gom/zhlobin.html|url-status=dead}}</ref> == Маршруты == {| class="wikitable sortable" width="75%" style="text-align:center;" !Маршрут !Пачатковы пункт !Канчатковы пункт !Заўвага |- |'''1''' |Дэпо |Малыя Рогі | |- |'''1а''' |Дэпо |Падольск | |- |'''2''' |Горбальніца |Лебядзёўка | |- |'''3''' |Горгаз |Лебядзёўка | |- |'''4''' |АЗС |Лебядзёўка | |- |'''5''' |Кальцавая |Дэпо | |- |'''6''' |Лебядзёўка-поўдзень |СтДЦ-3 | |- |'''7''' |Лебядзёўка-поўдзень |БМЗ | |- |'''8''' |Дэпо |Салонае | |- |'''9''' |Горбальніца |Жлобін-Заходні | |- |'''10''' |Кальцавая |Лебядзёўка-поўдзень | |- |'''11''' |Кальцавая |Горбальніца | |- |'''12''' |Кальцавая |СтДЦ-3 | |- |'''13''' |Лебядзёўка-поўдзень |Салонае | |- |'''13а''' |Лебядзёўка-поўдзень |Нівы | |- |'''14''' |Лебядзёўка-поўдзень |СтДЦ-3 | |- |'''15''' |Лебядзёўка-поўдзень |Жлобін-Заходні | |- |'''16''' |Лебядзёўка-поўдзень |Унікам | |- |'''17''' |Кальцавая |Малевічы | |- |'''18''' |Горбальніца |Падольск | |- |'''19''' |Горбальніца |Салонская школа | |- |'''20''' |Кальцавая |БМЗ | |- |'''21''' |Кальцавая |Рубеж | |- |'''22''' |Кальцавая |Горгаз | |- |'''23''' |Лебядзёўка-поўдзень |БМЗ | |- |'''24''' |Лебядзёўка-поўдзень |Жлобін-Заходні | |- |'''25''' |Будаўнікоў |СтДЦ-3 | |- |'''26''' |АЗС |БМЗ | |- |'''27''' |Заходні |Лебядзёўка-поўдзень | |} == Спасылкі == * [https://zhlobinautotrans.by/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D1%81-27-11-2022%D0%B3/ Маршруты гарадскога грамадскага транспарту. Жлобін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240518093941/http://zhlobinautotrans.by/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D1%81-27-11-2022%D0%B3/ |date=18 мая 2024 }} == Крыніцы == <references /> {{Грамадскі транспарт Беларусі}} [[Катэгорыя:Аўтобусныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Жлобін]] r25j11o9kkxfnc5qbe1uunyri7ivqmj 0 788988 5160085 5150441 2026-07-01T23:01:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160085 wikitext text/x-wiki {{Coord|48|44|11|N|9|4|52|E|display=title}} {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Еўрапейскае камандаванне ЗША |арыгінальная назва = {{lang-en|United States European Command}} |выява = [[Файл:USEUCOM.svg|200px]] |подпіс выявы = Эмблема |гады = ад {{Дата|1|8|1952|1}} |краіна = ЗША |падпарадкаванне = [[Міністэрства абароны ЗША]] |у складзе = [[Узброеныя сілы ЗША]] |тып = [[камандаванне]] |уключае ў сябе = [[5-ы армейскі корпус ЗША|5-ы армейскі корпус]] ([[Познань]]), [[6-ы флот ЗША|6-ы флот]] ([[Неапаль]]), [[3-я паветраная армія ЗША|3-я паветраная армія]] ([[Рамштайн]]), [[10-я група сіл спецпрызначэння]] (штат [[Каларада]]) |роля = дапамога саюзнікам па [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]] |памер = 74 000 (2018 год) |камандная структура = |размяшчэнне = [[Штутгарт]] (Германія) |мянушка = Еўракам |заступнік = |дэвіз = Мацней разам |колеры = |марш = |талісман = |узбраенне = [[артылерыя]] і [[танк]]і, [[Балістычная ракета|балістычныя]] і крылатыя ракеты, знішчальнікі [[Ф-15]] і [[Ф-16]], [[беспілотнік]]і [[МКю-9]], [[ракетны эсмінец|ракетныя эсмінцы]] |войны = [[Баснійская вайна|Баснійская]], [[Косаўская вайна|Косаўская]], [[Афганская вайна|Афганская]] і [[Іракская вайна|Іракская]] |бітвы = [[Ліванскі крызіс 1958 года]], «[[Ядлоўцавы шчыт|Няскораная свабода Транссахары]]» |знакі ўзнагароды = |дзейны камандзір = [[Крыстафер Каволі]] |вядомыя камандзіры = [[Алексус Грынкевіч]] }} '''Еўрапейскае камандаванне ЗША''' — аб’яднанае баявое камандаванне [[Узброеныя сілы ЗША|Узброенымі сіламі ЗША]] ў Еўропе, заснаванае ў жніўні 1952 года ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] (Германія). На 2025 год адказвала за ваенную дапамогу саюзнікам па [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]] (Бельгія) і сумесныя вучэнні з імі<ref>{{cite web|author=|title=Пра камандаванне|url=https://www.eucom.mil/about-the-command|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. Цывільны штаб размяшчаўся ў нямецкім [[Штутгарт|Штутгарце]] (зямля Бадэн-Вюртэмберг) па вуліцы Курмахера, дом 2304. Ваенны штаб знаходзіўся ў [[Казармы Патча|казармах Патча]] на захадзе Штутгарту<ref>{{cite web|author=|title=Звяжыцеся з намі|url=https://www.eucom.mil/contact-us|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. Кіраўніцтва Еўракаму ўтваралі: камандзір і яго намеснік, начальнік [[штаб]]у, старэйшы закліканы правадыр і дарадца ў [[Замежная палітыка|замежнай палітыцы]]<ref>{{cite web|author=|title=Старэйшае правадырства|url=https://www.eucom.mil/about-the-command/senior-leadership|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. == Войскі == На 2025 год у склад Еўрапейскага камандавання ЗША ўваходзілі: * [[Армія ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Вісбадэн]], зямля Гесэн, Германія) — ** [[5-ы армейскі корпус ЗША|5-ы армейскі корпус]] ([[Форт Нокс]], штат [[Кентукі]] і [[Познань]] у Польшчы); ** [[56-е артылерыйскае камандаванне]] (Вісбадэн); ** [[7-е армейскае навучальнае камандаванне]] ([[Графенвёр]], зямля [[Баварыя]]); ** [[10-я армейскае камандаванне паветрана-ракетнай абаронай]] ([[Зембах]], зямля [[Рэйнланд-Пфальц]]); ** [[21-е камандаванне падтрымкай фронту]] ([[Кайзерслаўтэрн]], зямля Рэйнланд-Пфальц); ** Штабны [[батальён]] (Вісбадэн); ** [[Аркестр]] і [[хор]] (Зембах); ** [[Брыгада АПАД]] (Зембах); ** [[68-е медыцынскае камандаванне фронтам]] (Зембах)<ref>{{cite web|author=|title=Падраздзяленні|url=https://www.europeafrica.army.mil/Units/|publisher=[[Армія ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025|archive-date=2 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230502144954/https://www.europeafrica.army.mil/Units/|url-status=dead}}</ref>; [[Файл:USS Paul Ignatius departs Rostock at BALTOS 2025.JPG|thumb|280px|Ракетны эсмінец «[[Пол Ігнацый (эсмінец)|Пол Ігнацый]]» выплывае з нямецкага порта [[Ростак]]а на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] (2025 год)]] * [[Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Неапаль]], край Кампанія, Італія) як [[6-ы флот ЗША]] з 6 аперацыйных груп — ** 63-я аперацыйная група (Неапаль) для дастаўкі, якая ўключала карабель камандавання «[[Гара Уітні (карабель)|Гара Уітні]]» ([[Гаэта]], край [[Лацыа]])<ref>{{cite web|author=|title=Карабель «Гара Уітні»|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-63/USS-Mount-Whitney-LCC-20/|publisher=Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[64-я аперацыйная група]] (Неапаль) для ракетных удараў «[[Тамагаўк (ракета)|Тамагаўкам]]»; ** [[65-я аперацыйная група]] ([[Рота (Іспанія)|Рота]], аўт.суп. [[Андалусія]], Іспанія) як [[60-я эскадра мінаносцаў|60-я]] [[эскадра]] [[Эскадраны мінаносец|мінаносцаў]], якая ўключала 3 [[Ракетны эсмінец|ракетныя эсмінцы]] «[[Арлі Бёрк (эсмінец)|Арлі Бёрк]]», «[[Пол Ігнацый (эсмінец)|Пол Ігнацый]]» і «[[Рузвельт (эсмінец)|Рузвельт]]»<ref>{{cite web|author=|title=65-я аперацыйная група|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-65/|publisher=Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[67-я аперацыйная група]] ([[Сіганела]], востраў [[Сіцылія]], Італія) з 6 [[эскадрылля]]мі самалётаў, [[верталёт]]аў і [[беспілотнік]]аў дазору і [[Радыёэлектронная барацьба|радыёэлектроннай барацьбы]] ў Грэцыі ([[Суда (Грэцыя)]], востраў [[Крыт]]), Германіі ([[Шпангдалем]], зямля Рэйнланд-Пфальц), Іспаніі (Рота) і Ісландыі ([[Кеблавік]])<ref>{{cite web|author=|title=67-я аперацыйная група|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-67/|publisher=Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** 68-я аперацыйная група, якая ўключала прыбярэжныя эскадры і падраздзяленне знішчэння выбуховых [[боепрыпас]]аў, будаўнічыя сілы і [[вадалаз]]ныя караблі, дружыну тапаграфіі і дружыны разведкі; ** 69-я аперацыйная група, якая ўключала ўдарныя і ракетныя [[Падлодка|падлодкі]]<ref>{{cite web|author=|title=69-я аперацыйная група|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-69/|publisher=[[Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; [[Файл:Europe District supported, managed construction projects around U.S. air base (3985995069).jpg|thumb|290px|Авіябаза [[Рамштайн (авіябаза)|Рамштайн]], дзе размяшчалася [[3-я паветраная армія ЗША|3-я паветраная армія]] (2009 год)]] * [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Рамштайн]], зямля [[Рэйнланд-Пфальц]], Германія) як [[3-я паветраная армія ЗША|3-я паветраная армія]], што налічвала 9 [[Крыло (войска)|крылаў]] з больш як 32 000 ваенных<ref>{{cite web|author=|title=3-я паветраная армія|url=https://www.usafe.af.mil/About-Us/3rd-Air-Force/|publisher=[[Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025|archive-date=31 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831173747/https://www.usafe.af.mil/About-Us/3rd-Air-Force/|url-status=dead}}</ref> — ** [[31-е знішчальнае крыло]] ([[Авіяна]], край [[Фрыулі-Венецыя-Джулія]], Італія) з 2-х эскадрылляў [[Ф-16]]; ** [[406-е паветрана-экспедыцыйнае крыло]] (Рамштайн) з 2-х груп і 10 эскадрылляў на 4-х лётнішчах, у тым ліку ў Італіі (Сіганела), [[Джыбуці]] ([[Шабелі]]) і [[Кенія|Кеніі]] ([[Манда]])<ref>{{cite web|author=|title=406-е паветрана-экспедыцыйнае крыло|url=https://www.usafe.af.mil/406thAEW/|publisher=[[Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025|archive-date=9 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250609093613/https://www.usafe.af.mil/406thAEW/|url-status=dead}}</ref>; ** [[48-е знішчальнае крыло]] ([[Лэйкенхіт]], графства [[Сафалк]], Англія) на 7000 ваенных у складзе 4-х эскадрылляў [[Ф-15]]<ref>{{cite web|author=|title=Падраздзяленні|url=https://www.lakenheath.af.mil/About-Us/Units/|publisher=Каралеўская авіябаза [[Лэйкенхіт (авіябаза)|Лэйкенхіт]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025|archive-date=9 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250609093612/https://www.lakenheath.af.mil/About-Us/Units/|url-status=dead}}</ref>; ** [[86-е крыло паветранага транспарту]] (Рамштайн) на 9000 персаналу ў 7 групах, якія ўключалі 29 эскадрылляў, у тым ліку ў [[Бельгія|Бельгіі]] ([[Ш’еўр]], край [[Валонія]]), Іспаніі ([[Марон-дэ-ла-Франтэра]], суп. Андалусія) і Партугаліі ([[Лажыш]], [[Азорскія астравы]])<ref>{{cite web|author=|title=86-е крыло паветранага транспарту|url=https://www.ramstein.af.mil/About/Fact-Sheets/Display/Article/303604/86th-airlift-wing/|publisher=Авіябаза [[Рашмтайн (авіябаза)|Рамштайн]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025|archive-date=9 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250609093613/https://www.ramstein.af.mil/About/Fact-Sheets/Display/Article/303604/86th-airlift-wing/|url-status=dead}}</ref>; ** [[39-е крыло авіябазы]] ([[Інджырлік]], вобласць [[Адана (правінцыя)|Адана]], Турцыя) налічвала 3 групы, якія ўключалі 12 эскадрылляў<ref>{{cite web|author=|title=39-е крыло авіябазы|url=https://www.incirlik.af.mil/Units/39th-Air-Base-Wing/|publisher=Авіябаза [[Інджырлік (авіябаза)|Інджырлік]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[100-я крыло дазапраўкі ў паветры]] ([[Мілдэнхол]], графства Сафалк) з 3 груп, якія налічвалі 10 эскадрылляў, што выкарыстоўвала для запраўкі [[КЦ-135]] «Стрататанкеры»<ref>{{cite web|author=|title=100-я крыло дазапраўкі ў паветры|url=https://www.mildenhall.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/270378/100th-air-refueling-wing/|publisher=Каралеўская авіябаза [[Мілдэнхол (авіябаза)|Мілдэнхол]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[52-е знішчальнае крыло]] ([[Шпангдалем]], Германія) з 5000 супрацоўнікаў і 9 падраздзяленняў у 5 краінах — Польшчы ([[Ласк]] у [[Лодзінскае ваяводства|Лодзінскім ваяводстве]] і [[Міраславец]] у [[Заходнепаморскае ваяводства|Заходнепаморскім ваяводстве]]), Германіі ([[Бюхель]] у зямлі Рэйнланд-Пфальц і [[Гайленкірхен]] у зямлі [[Паўночны Рэйн — Вестфалія]]), Бельгіі (Кляйн Брогель у [[Фландрыя|Фландрыі]]), Нідэрландах ([[Волькель]] у [[Паўночны Брабант|Паўночным Брабанце]]) і Італіі ([[Гедзі]] ў [[Ламбардыя|Ламбардыі]]) ды мела на ўзбраенні ў Польшчы знішчальнікі Ф-16 і беспілотнікі [[МКю-9]]<ref>{{cite web|author=|title=52-е знішчальнае крыло|url=https://www.spangdahlem.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Article/293554/52nd-fighter-wing/|publisher=Авіябаза [[Шпангдалем (авіябаза)|Шпангдалем]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[501-е крыло баявой падтрымкі]] ([[Алканберы]], графства [[Кембрыджшыр]], Англія) з 2000 ваенных у 2 групах і 14 эскадрыллях у Англіі ([[Кроўтан]] у [[Нортгемптаншыр]]ы, [[Ферфорд]] у [[Глостэршыр]]ы, [[Уэлфорд (Бёркшыр)|Уэлфорд]] у [[Бекршыр]]ы, [[Менвіт Хіл]] у [[Паўночны Ёркшыр|Паўночным Ёркшыры]] і [[Молсўорт]] у Кембрыджшыры), [[Нарвегія|Нарвегіі]] ([[Сула (Нарвегія)|Сула]] ў вобласці [[Ругалян]]) і на [[Кіпр]]ы<ref>{{cite web|author=|title=Пра нас|url=https://www.501csw.usafe.af.mil/About-Us/About-Us/|publisher=[[501-е крыло баявой падтрымкі]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025|archive-date=9 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250609093613/https://www.501csw.usafe.af.mil/About-Us/About-Us/|url-status=dead}}</ref>; ** [[Крыло цяжкага паветранага транспарту]] ([[Папа (горад)|Папа]], [[Венгрыя]]) з трыма транспартнымі самалётамі [[Ц-17]] «Глобмастэр 3» і 150 ваеннымі ад 12 дзяржаў-удзельніцаў [[АПАД]]<ref>{{cite web|author=|title=Крыло цяжкага паветранага транспарту|url=https://www.sacprogram.org/about-us/heavy-airlift-wing|publisher=Праграма «Стратэгічная паветрана-транспартная здатнасць»|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; * [[Сілы марской пяхоты ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Бёблінген]], зямля [[Бадэн-Вюртэмберг]], Германія) з 1500 пехацінцаў, з якіх 300 былі пры штабе<ref>{{cite web|author=|title=Гісторыя|url=https://www.marforeur.marines.mil/About/History/|publisher=[[Сілы марской пяхоты ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; [[Файл:150123-A-RU412-011 (16209106508).jpg|thumb|280px|Салдаты 1-га батальёна [[10-я група сіл спецпрызначэння|10-й групы ССП]] на стрэльбах у [[Бёблінгін]]е (2015 год)]] * [[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША ў Еўропе]] (Штутгарт, Германія) — ** [[10-я група сіл спецпрызначэння]] ([[Форт Карсан]], штат [[Каларада]]) з 1-м з 4-х [[батальён]]аў у Бёблінгіне (Германія); ** [[352-е крыло спецыяльных аперацый]] ([[Мілдэнхол]], графства [[Сафалк]], Англія); ** Ваенна-марское аперацыйнае [[падраздзяленне]] спецпрызначэння ў Еўропе; ** [[112-ы батальён сувязі]] ([[Форт Брэг]], штат [[Паўночная Караліна]])<ref>{{cite web|author=|title=Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША ў Еўропе|url=https://www.socom.mil/soceur/|publisher=[[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; * [[Касмічныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] (Рамштайн, Германія) — 30 чалавек<ref>{{cite web|author=|title=Нашыя сілы|url=https://www.eucom.mil/about-the-command/our-forces|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:GEN Matthew Ridgway, Supreme Allied Commander Europe (cropped).jpg|thumb|270px|[[Мэцью Рыджуэй]] — першы галоўны камандзір Еўрапейскага камандавання ЗША (1952 год)]] 19 мая 1952 года [[вярхоўны саюзны камандзір у Еўропе]] (ВСКЭ) [[Дуайт Дэвід Эйзенхаўэр|Дуайт Эйзенхаўэр]] паведаміў [[Камітэт начальнікаў штабоў ЗША|Камітэту начальнікаў штабоў ЗША]] (КНШ) пра намер стварыць асобны штаб для сумесных ваенных спраў ЗША ў Еўропе. 23 мая КНШ ЗША ўхваліў прапанову Эйзенхаўэра, які даручыў свайму намесніку [[Томас Хэндзі|Томасу Хэндзі]] стварыць аб’яднанае камандаванне. 30 мая 1952 года ВСКЭ стаў [[Мэцью Рыджуэй]]. 1 жніўня 1952 года Рыджуэй падпісаў Загад № 1, якім заснаваў Еўрапейскае камандаванне ЗША (Еўракам ЗША). Загадам № 2 у той самы дзень ён аб’яднаў пад кіраўніцтвам Еўракаму 3 еўрапейскія камандаванні — Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе, Еўрапейскае камандаванне [[Армія ЗША|Арміі ЗША]], якое перайменавалі ў Армію ЗША ў Еўропе, і Ваенна-марскія сілы ЗША ва Усходняй Атлантыцы і [[Міжземнае мора|Міжземнамор’і]]. У 1952 годзе Рыджуэй зрабіў свайго намесніка Хэндзі кіраўніком штабу Еўракаму, які першыя 2 гады размяшчаўся ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ([[Заходняя Германія]]). У 1954 годзе штаб перамясцілі ў [[Сен-Жэрмен-ан-Ле]] (дэпартамент [[Івелін]], Францыя) на захад ад Парыжу, дзе знаходзіўся [[Вярхоўны штаб саюзных дзяржаў у Еўропе]]<ref name="а">{{cite web|author=|title=Гісторыя Еўракаму ЗША|url=https://www.eucom.mil/about-the-command/history-of-useucom|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. У 1958 годзе войскі Еўракаму прыцягвалі для вырашэння [[Ліванскі крызіс 1958 года|Ліванскага крызіса]]. У 1966 годзе французскі прэзідэнт [[Шарль дэ Голь]] запатрабаваў вываду войскаў ЗША з Францыі разам са штаб-кватэрай [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]]. Таму 15 сакавіку 1967 года Еўрапейскае камандаванне ЗША размясцілі ў нямецкім [[Штутгарт|Штутгарце]], дзе раней знаходзіўся штаб [[7-я армія ЗША|7-й арміі ЗША]]. У 1967 годзе пачалі шэраг штогадовых вучэнняў «[[Вяртанне сіл у Германію]]». У 1976 годзе [[Савецкі Саюз]] разгарнуў у дзяржавах-удзельніцах [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|Арганізацыі Варшаўскага дагавора]] (Польшча) балістычныя ракеты сярэдняй далёкасці [[РСД-10]] «Піянер». У адказ у 1983 годзе Еўрапейскае камандаванне ЗША разгарнула [[Балістычная ракета|балістычныя ракеты]] сярэдняй далёкасці «[[Першынг 2]]» і [[Крылатая ракета|крылатыя ракеты]] наземнага размяшчэння. Колькасць войскаў Еўракаму павялічылі да больш як 350 000 чалавек<ref name="а"/>. [[Файл:Cold War units in West Germany.png|thumb|280px|Карта падраздзяленняў Еўракаму ў [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] (1987 год)]] Згодна з законам Голдўотэра-Нікалса 1986 года «[[Закон ЗША аб рэарганізацыі Міністэрства абароны|Аб рэарганізацыі Міністэрства абароны]]» старшыня Камітэта начальнікаў штабоў [[Колін Паўэл]] увёў кіраванне баявымі камандзірамі без узгаднення з начальнікамі відаў войскаў. Таксама паводле гэтага закону, стварылі [[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША]] (штат Фларыда), якое ўключыла адпаведнае [[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ў Еўропе|камандаванне ў Еўропе]] (Штутгарт). У 1987 годзе заключылі амерыкана-савецкую [[Дамова аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці|Дамову аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці]]. У выніку спынілі разгортванне балістычных ракетаў РСД-10 і «Першынг 2», а таксама крылатыя ракеты наземнага размяшчэння. У 1989 годзе адбылося падзенне [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяну]], што абазначыла канец [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]. У 1991 годзе распаліся [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора]] і Савецкі Саюз. Таму ў 1991 годзе Еўракам зняў свой паветрана-дэсантны камандны пункт з баявой гатоўнасці і перадаў частку сіл [[Цэнтральнае камандаванне ЗША|Цэнтральнаму камандаванню ЗША]] для аперацыі «[[Бура ў пустыні]]» па-за Еўропай<ref name="а"/>. У 1990-я гады Еўракам супрацоўнічаў з [[Развіццёвыя краіны|развіццёвымі краінамі]] праз такія праграмы, як Праграма сумесных кантрактных дружынаў, праграма АПАД «[[Партнёрства дзеля міру]]» і Праграма дзяржаўнага супольніцтва [[Бюро Нацыянальнай гвардыі ЗША]]. Праводзілі міратворчыя дзеянні ў на Балканах, у тым ліку ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]], [[Паўночная Македонія|Македоніі]] і сербскім краі [[Косава і Мятохія]]. Тым часам, колькасць войскаў Еўракаму скарацілі да менш як 120 000 чалавек. Пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных актаў 11 верасня 2001 года]] Еўрапейскае камандаванне ЗША вылучыла асноўныя сілы для [[Афганская вайна|Афганскай]] і [[Іракская вайна|Іракскай]] войнаў, у тым ліку для ратацыі. [[Падрывы цягнікоў у Мадрыдзе]] 2004 года і [[падрывы ў Лондане 2005 года]] запатрабавалі адказу ў Афрыцы. У 2007 годзе Еўракам пачаў аперацыю «[[Ядлоўцавы шчыт|Няскораная свабода Транссахары]]» ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. 1 кастрычніка 2008 года са складу Еўракаму вылучылі [[Афрыканскае камандаванне ЗША]] са штабам таксама ў Штутгарце, якому перадалі мерапрыемствы ў Афрыцы. Гэта дазволіла Еўракаму засяродзіць намаганні на [[Каўказ]]е<ref name="а"/>. У 2018 годзе Еўрапейскае камандаванне ЗША налічвала 74 000 ваенных, з іх 34 000 прыпадала на Армію, 27 000 на Ваенна-паветраныя сілы, 10 000 на Ваенна-марскі флот і 3000 на марскіх пехацінцаў. Яшчэ 20 000 грамадзянскіх супрацоўнікаў абслугоўвалі патрэбы Еўракаму. За 2015—2019 гады забеспячэнне Еўракаму праз Еўрапейскае пачынанне стрымлівання пачылічылі 6-кратна да 6,5 млрд долараў<ref>{{cite web|author=|title=Еўрапейскае камандаванне ЗША: агляд і ключавыя пытанні|url=https://www.congress.gov/crs_external_products/IF/PDF/IF11130/IF11130.1.pdf|publisher=[[Кангрэс ЗША]]|language=en|date=12 сакавіка 2019|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. === Камандзіры === [[Файл:Lt Gen Alexus G. Grynkewich (4).jpg|thumb|270px|[[Алексус Грынкевіч]] — першы [[беларус]], прызначаны загадваць Еўрапейскім камандаваннем ЗША]] # [[Мэцью Рыджуэй]] (30 мая 1952 — 11 ліпеня 1953; [[Армія ЗША]]) # [[Альфрэд Грунтэр]] (11 ліпеня 1953 — 20 лістапада 1956; Армія ЗША) # [[Лорыс Норстад]] (20 лістапада 1956 — 1 лістапада 1962; [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША]]) # [[Ліман Лемніцэр]] (1 лістапада 1962 — 1 ліпеня 1969; Армія ЗША) # [[Эндру Гудпастэр]] (1 ліпеня 1969 — 15 снежня 1974; Армія ЗША) # [[Аляксандр Хейг]] (15 снежня 1974 — 1 ліпеня 1979; Армія ЗША) # [[Бернард Роджэрс]] (1 ліпеня 1979 — 26 чэрвеня 1987; Армія ЗША) # [[Джон Гэлвін]] (26 чэрвеня 1987 — 23 чэрвеня 1992; Армія ЗША) # [[Джон Шалікашвілі]] (23 чэрвеня 1992 — 22 кастрычніка 1993; Армія ЗША) # [[Джордж Жульуан]] (22 кастрычніка 1993 — 11 ліпеня 1997; Армія ЗША) # [[Уэслі Кларк]] (11 ліпеня 1997 — 3 мая 2000; Армія ЗША) # [[Джозеф Ральстан]] (3 мая 2000 — 17 студзеня 2003; Ваенна-паветраныя сілы ЗША) # [[Джэймс Джонс]] (17 студзеня 2003 — 7 снежня 2006; [[Корпус марской пяхоты ЗША]]) # [[Банц Крэдак]] (7 снежня 2006 — 2 ліпеня 2009; Армія ЗША) # [[Джэймс Стаўрыдзіс]] (2 ліпеня 2009 — 13 мая 2013; [[Ваенна-марскі флот ЗША]]) # [[Філіп Брыдлоў]] (13 мая 2013 — 4 мая 2016; Ваенна-паветраныя сілы ЗША) # [[Кёрціс Скапароці]] (4 мая 2016 — 3 мая 2019; Армія ЗША) # [[Тод Уолтэрс]] (3 мая 2019 — 1 ліпеня 2022; Ваенна-паветраныя сілы ЗША) # [[Крыстафер Каволі]] (1 ліпеня 2022—2025; Армія ЗША) # [[Алексус Грынкевіч]] (ад 2025 года; Ваенна-паветраныя сілы ЗША)<ref>{{cite web|author=|title=ЗША прызначылі галоўнакамандуючым сіламі АПАД у Еўропе нашчадка беларускіх імігрантаў|url=https://www.svaboda.org/a/33435192.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=5 чэрвеня 2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|author=|title=Зваротная сувязь|url=https://www.eucom.mil/command-feedback|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}} ** [https://www.eucom.mil/media-room Медыяпакой]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрства абароны ЗША]] [[Катэгорыя:Штутгарт]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:ФРГ]] [[Катэгорыя:Адносіны ЗША і Еўропы]] bk7hhg5nmf4hljatovpp1myneva2ksl 0 789783 5160143 5012043 2026-07-02T04:55:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160143 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Жданы}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Жданы |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = }} '''Жданы''' — былая вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Гісторыя == У другой палове XVIII стагоддзя Жданы належалі да маёнтка [[Лявонцавічы]], шляхецкая ўласнасць, уваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 224.</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе вёска, уласнасць земскага суддзі [[Іосіф Немаршанскі|Іосіфа Немаршанскага]], адносілася да маёнтка [[Лошыца Немаршанскага|Лошыца]]. Пасля 1861 года ў [[Сеніцкая воласць|Сеніцкай воласці]] Мінскага павета. У другой палове XIX стагоддзя былі вёска і [[засценак]] Жданы, на 1860 год было 4 двары, праваслаўны прыход [[Сеніца]], каталіцкая парафія Мінск. У засценку здаўна жылі [[Шляхта|шляхецкія]] радзіны: [[Глінскія]], [[Русецкія]], [[Матусевічы]], [[Майсеевічы]]{{Sfn|SgKP|1895|s=749}}. Паводле перапісу 1897 года [[Урочышча|ўрочышча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе было 12 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.753844,27.497234|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - вуліца Рачная 84-98, Слабада, Мінскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-06-30}}</ref>. У 1930-х гадах былі рэпрэсаваны прынамсі адзін жыхар і адзін ураджэнец Жданоў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826943|title=Списки жертв — Мойсеевич Адольф Валерианович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2839375|title=Списки жертв — Русецкий Карл Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-29|archive-date=1 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201210139/https://base.memo.ru/person/show/2839375|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У пасляваенны час злілася з вёскай [[Слабада (Самахвалавіцкі сельсавет)|Слабада]] [[Самахвалавіцкі сельсавет|Самахвалавіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1800 год — 13 двароў, 57 жыхароў * 1897 год — 4 двары, 44 жыхары * 1908 год — 1 двор, 49 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=61}} * 1917 год — 9 двароў, 43 жыхары, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=156}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|749|Żdany|}} * {{кніга|аўтар = |частка = Жданы|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = 579|старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-30}} kxvy5g5vadk1s2ixojf7xkys80eibuv 0 791545 5160146 5029224 2026-07-02T05:03:20Z StarDeg 16311 5160146 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Віктар Антонавіч Садоўнічы''' (нар. [[3 красавіка]] [[1939]], сяло Краснапаўлаўка, [[Харкаўская вобласць]], Украінская ССР, СССР) — савецкі і расійскі матэматык, дзеяч расійскай вышэйшай адукацыі. Рэктар [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]] з 23 сакавіка 1992 года. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэктары і дырэктары Маскоўскага ўніверсітэта]] {{DEFAULTSORT:Садоўнічы Віктар Антонавіч}} bdr4th638b638qxen029ozihqm0o9nt 0 792301 5160237 5159285 2026-07-02T11:06:17Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160237 wikitext text/x-wiki {{Знакамітая жывёла |Пол=[[самец]] }}'''Цімафей''' (нар. [[11 чэрвеня]] [[2020]], [[Новасібірск]], [[Расія]]) — [[манул]] і жывы сімвал [[Маскоўскі заапарк|Маскоўскага заапарка]]<ref name="манулизация">{{Cite web|lang=|url=https://manulization.ru/manuls/timofey.html|title=Манул Тимофей|author=|website=manulization.ru|date=|publisher=Манулизация|access-date=2025-08-26}}</ref><ref name="манул зоопарк">{{Cite web|lang=|url=https://zoo.mos.ru/manul/|title=Манул|author=|website=zoo.mos.ru|date=|publisher=Портал мэра и правительства Москвы|access-date=2025-08-26}}</ref>. Цімафей нарадзіўся ў [[Новасібірскі заапарк|Новасібірскім заапарку]] адначасова яшчэ з сямю кацянятамі, яго бацькі — самец [[Зеленагорск (манул)|Зеленагорск]] і самка Ластаўка<ref name="манулизация">{{Cite web|lang=|url=https://manulization.ru/manuls/timofey.html|title=Манул Тимофей|author=|website=manulization.ru|date=|publisher=Манулизация|access-date=2025-08-26}}</ref>. У сакавіку 2021 года ён пераехаў у Маскоўскі заапарк, дзе і атрымаў сваё імя<ref name="манулизация" />. Раней у заапарку таксама жыў манул Цімафей, ён нарадзіўся ў 2013 годзе і ў 2020 пераехаў у вальер, але памёр у тым жа годзе <ref name="манулизация 2">{{Cite web|lang=|url=https://manulization.ru/manuls/timofey-1.html|title=Манул Тимофей|author=|website=manulization.ru|date=|publisher=Манулизация|access-date=2025-08-26}}</ref> . Вальер Цімафея размяшчаецца на старой тэрыторыі заапарка па суседстве з [[Вялікая панда|пандамі]] і [[Беркут|беркутамі]], у яго цэнтры размяшчаецца невялікая паляна з пянькамі і бярвеннямі, непадалёк — гульнявы комплекс<ref name="несравнимая харизма">{{Cite web|lang=|url=https://www.mos.ru/news/item/152985073/|title=Несравнимая харизма: как живет в Московском зоопарке манул Тимофей|author=|website=[[mos.ru]]|date=2025-04-23|publisher=Портал мэра и правительства Москвы|access-date=2025-08-26}}</ref>. На далёкай сцяне вальера размешчаны драўляныя выступы, палічкі і лесвічкі, па якіх манул можа бегаць, скакаць і караскацца<ref name="несравнимая харизма" />. Пад лесвічкамі ў сцяну ўмуравана труба, якая імітуе пячору<ref name="несравнимая харизма" />. Паводле статыстычных звестак расійскай платформы «[[Дзэн (сістэма рэкамендацый)|Дзэн]]», апублікаваных у жніўні 2025 года, Цімафей стаў [[Каціныя|каціным]] з самай вялікай колькасцю абмеркаванняў у расійскіх сродках масавай інфармацыі. Ён перавысіў паказчыкі другога месца (коткі Шупетт мадэльера [[Карл Лагерфельд|Карла Лагерфельда]]) у 1,5 разоў<ref name="лента ру">{{Cite web|lang=|url=https://lenta.ru/news/2025/08/08/manul-timofey-iz-moskovskogo-zooparka-stal-samym-obsuzhdaemym-kotom-v-smi/|title=Манул Тимофей стал главным котом страны|author=Кошечкина В.|website=|date=2025-08-08|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2025-08-26}}</ref><ref name="газета ру">{{Cite web|lang=|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2025/08/08/26452346.shtml|title=Манул Тимофей стал самым обсуждаемым котом в СМИ|author=Одинцов Е.|website=|date=2025-08-08|publisher=[[Газета.ru]]|access-date=2025-08-26}}</ref>. Найбольш часта ў СМІ абмяркоўваліся факты з біяграфіі Цімафея і яго фатаграфіі, якія актыўна публікаваў Маскоўскі заапарк<ref name="газета ру" /><ref name="лента ру" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя]] 7mfpaoquucluhgr2znyd7zwyq4luv2w 0 794711 5160044 5070963 2026-07-01T18:12:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160044 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | прэміі = {{ubl | [[Betty Trask Award]] | [[Geoffrey Faber Memorial Prize]] | [[Gordon Burn Prize]] | [[Booker Prize]] }} }} '''Дэвід Салай''' ({{ВД-Прэамбула}}) — канадскі пісьменнік венгерска-брытанскага паходжання. Яго шосты раман «''Плоць''» ({{Lang-en|Flesh}}) атрымаў [[Букераўская прэмія|Букераўскую прэмію]] 2025 года. == Жыццё == Салай нарадзіўся ў Манрэалі ў 1974 годзе ў [[Яўрэі|яўрэйскай]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishnews.co.uk/jewish-authors-selected-for-man-booker-longlist/|title=Jewish authors selected for Man Booker longlist|last=Wolfisz|first=Francine|website=Jewish News|access-date=13 November 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thejc.com/news/deborah-levy-and-david-szalay-on-man-booker-shortlist-v664lxe5|title=Deborah Levy and David Szalay on Man Booker shortlist|last=Weinstein|first=Jessica|website=The Jewish Chronicle|access-date=13 November 2025}}</ref> сям’і канадскай маці і бацькі-венгра. Затым яго сям’я пераехала ў [[Бейрут]]. Яны былі вымушаныя пакінуць Ліван пасля пачатку грамадзянскай вайны. Затым яны пераехалі ў Лондан, дзе ён вучыўся ў школе Sussex House.<ref>{{Cite web|url=https://www.sussexhouseschool.co.uk/about-sussex-house/|title=About the School|website=Sussex House|access-date=3 September 2022}}</ref><ref name="Clark-20182">{{cite news|last1=Clark|first1=Alex|date=8 December 2018|title=David Szalay: 'I'm laughing at myself when I write about vanity and self‑absorption'|url=https://www.theguardian.com/books/2018/dec/08/david-szalay-interview-turbulence|access-date=3 March 2019|newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> Салай вучыўся ў каледжы Brasenose пры [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]].<ref name="Unitedagents">{{Cite web|url=http://unitedagents.co.uk/david-szalay|title=David Szalay|publisher=Unitedagents.co.uk|access-date=2016-10-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/news/2962-2025-11-11-david-szalay-wins-the-booker-prize-2025|title=Brasenose alumnus David Szalay wins the Booker Prize 2025|website=Brasenose College|access-date=13 November 2025}}</ref> Пасля заканчэння вучобы ён працаваў на розных пасадах у сферы продажаў у Лондане. Ён пераехаў у [[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусель]], а затым у [[Печ (Венгрыя)|Печ]] у Венгрыі, каб рэалізаваць сваю мару стаць пісьменнікам.<ref name="Clark-20182" /> == Кар’ера == Салай напісаў шэраг радыёдрам для [[BBC]].<ref name="Unitedagents"/> Яго зборнік апавяданняў «''Турбулентнасць''» ({{lang-en|Turbulence}}) 2018 года быў створаны на аснове серыі 15-хвілінных праграм для BBC Radio 4. 12 апавяданняў, уключаных у «''Турбулентнасць''», распавядаюць пра розных людзей, якія падарожнічаюць па свеце, даследуючы [[Глабалізацыя|глабалізацыю]] сям’і і сяброўства ў XXI стагоддзі.<ref name="Cummins-20252">{{cite news|last1=Cummins|first1=Anthony|date=22 February 2025|title=Writer David Szalay: 'We live in an era of short attention spans – we have to work with it the best we can'|url=https://www.theguardian.com/books/2025/feb/22/david-szalay-all-that-man-is-flesh-turbulence-booker|access-date=1 November 2025|newspaper=The Guardian}}</ref> За свой першы раман «''Лондан і Паўднёвы Усход''» ({{lang-en|London and the South-East}}) ён атрымаў прэмію Бэці Траск, а таксама мемарыяльную прэмію Джэфры Фабера. З таго часу ён напісаў яшчэ тры раманы: ''Innocent'' (2009), ''Spring'' (2011) і ''Flesh'' (2025). Зборнік звязаных паміж сабой апавяданняў ''All That Man Is'' быў уключаны ў шорт-ліст [[Букераўская прэмія|Букераўскай прэміі]] і атрымаў прэмію Гордана Бёрна ў 2016 годзе.<ref>{{cite news|last=Flood|first=Alison|author2=Mark Brown|date=13 September 2016|title=Man Booker shortlist 2016: tiny Scottish imprint sees off publishing giants &#124; Books|url=https://www.theguardian.com/books/2016/sep/13/man-booker-shortlist-2016-announced-graeme-macrae-burnet-deborah-levy|access-date=2016-10-29|newspaper=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2016/oct/07/david-szalays-unsparing-all-that-man-is-wins-gordon-burn-prize|title=David Szalay's 'unsparing' ''All That Man Is'' wins Gordon Burn prize|last=Flood|first=Alison|website=[[The Guardian]]|date=7 October 2016|access-date=8 November 2016}}</ref> Часопіс ''The Spectator'' напісаў, што «ніхто не перадае звышсуму сучаснай Еўропы так добра, як Салай».<ref>{{cite news|last1=Cook|first1=Jude|date=16 April 2016|title=''All That Man Is'': a novel view of masculinity|url=http://www.spectator.co.uk/2016/04/all-that-man-is-a-novel-view-of-masculinity/|access-date=11 August 2016|publisher=Spectator}}</ref> Газета ''The Observer'' паставіла пад сумнеў яго структуру і тое, ці можна яго кваліфікаваць як [[раман]] у традыцыйным сэнсе: «Ці з’яўляецца ён у нейкім сэнсе раманам, як хоча нас пераканаць Jonathan Cape (выдавецтва)? Так, ёсць тэматычная паслядоўнасць, якая робіць гэта больш, чым проста зборнікам, і Салай нават дадае рэдкую апавядальную сувязь (высвятляецца, што 73-гадовы аўтар — дзед 17-гадовага аўтара). Але ўсё ж такі, раман? Я так не думаю».<ref name="Skidelsky-20162">{{cite news|last1=Skidelsky|first1=William|date=3 April 2016|title=''All That Man Is'' by David Szalay review – tales of love and money|url=https://www.theguardian.com/books/2016/apr/03/all-that-man-is-review-david-szalay-short-story-collection|access-date=11 August 2016|newspaper=The Observer}}</ref> Салай быў уключаны ў спіс 20 найлепшых брытанскіх пісьменнікаў ва ўзросце да 40 гадоў па версіі газеты ''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'' за 2010 год<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/7835258/Are-these-Britains-best-20-novelists-under-40.html|title=Are these Britain's best 20 novelists under 40?|last=Bradbury|first=Lorna|date=18 June 2010|publisher=Telegraph.co.uk|access-date=2016-10-29}}</ref>, а таксама ў спіс «Найлепшыя маладыя брытанскія раманісты» часопіса «Granta» за 2013 год<ref>{{Cite web|url=https://granta.com/contributor/david-szalay/|title=''Granta'' writers » David Szalay|website=granta.com|access-date=18 February 2024}}</ref>. У 2025 годзе раман Салая ''Flesh'' атрымаў Букераўскую прэмію;<ref>{{Cite news|date=2025-11-11|title=Szalay wins Booker Prize for tortured tale of masculinity|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251111-szalay-wins-booker-prize-for-tortured-tale-of-masculinity|work=France24}}</ref> першы венгерска-брытанскі аўтар, які атрымаў гэтую ўзнагароду,<ref name="Muvija-2025">{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2025/11/10/booker-prize-award-2025-david-szalay-flesh/87204787007/|title='Flesh' author David Szalay makes history with 2025 Booker Prize win|last=M|first=Muvija|website=USA TODAY|date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Stein |first1=Lorin |date=Summer 2016 |title=Writing ''All That Man Is'': An Exchange |url=https://www.theparisreview.org/miscellaneous/6478/writing-iall-that-man-is-i-an-exchange-david-szalay |journal=The Paris Review |access-date=7 February 2017}}</ref> Салай сказаў, што «хацеў напісаць кнігу, якая б ахоплівала межы Венгрыі і Лондана, і ў якой персанаж не адчуваў сябе як дома ні ў адным з гэтых месцаў».<ref name="Muvija-2025" /> == Асабістае жыццё == Салай жыве ў [[Вена|Вене]], Аўстрыя, са сваёй жонкай.<ref name="Cummins-20252" /> == Бібліяграфія == Класіфікацыя яго кніг як раманаў выклікала некаторыя спрэчкі, асабліва ў выпадку з кнігамі ''All That Man Is''<ref name="Skidelsky-20162" /> і ''Turbulence''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://booktowne.com/book/9781982122737|title=Turbulence: A Novel {{!}} BookTowne|website=booktowne.com|date=2019-07-16|access-date=2025-05-03|url-status=dead}}</ref>. ''All That Man Is'' складаецца з дзевяці асобных гісторый, якія сплятаюць больш шырокую тэматычную карціну. ''Turbulence'' — гэта зборнік з дванаццаці свабодна звязаных гісторый пра розных людзей. ''Flesh'', хоць і эпізадычны, больш нагадвае звычайны раман, сканцэнтраваны на адным галоўным героі. === Кнігі === * ''London and the South-East'' (2009) * ''The Innocent'' (2010) * ''Spring'' (2012) * ''All That Man Is'' (2016) * ''Turbulence'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2018/dec/03/turbulence-david-szalay-review|title=Turbulence by David Szalay review – effortless prose|last=Preston|first=Alex|website=The Guardian|date=December 3, 2018|access-date=May 28, 2024}}</ref> * ''Flesh'' (2025) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Букераўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі XXI стагоддзя]] 8iimh0nxcnwjvxhae881vsuc2j2s1ud 0 795089 5160171 5125093 2026-07-02T06:37:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160171 wikitext text/x-wiki {{Іншае значэнне|Святы Крыж (значэнні)}} : ''Гэта артыкул пра хрысціянскую рэліквію. Пра крыж як сімвал гл. [[Укрыжаванне (мастацтва)|Укрыжаванне]]. Пра горад, які раней называўся «Святы Крыж», гл. [[Будзёнаўск]].'' [[Файл:Cristo crucificado.jpg|thumb|230px|<center>«Укрыжаваны Хрыстос».</center>[[Дыега Веласкес|Д. Веласкес]], каля 1632, палатно, алей, [[Музей Прада|Прада]], Мадрыд. <br /> Над галавой Ісуса размешчана таблічка з надпісамі на трох мовах (яўрэйскай, грэчаскай, лацінскай): «Ісус Назарэй, Цар Іўдзейскі». ({{Біблія|Ян|19:19|—20}})]] '''Жыватво́рны Крыж''' ({{lang-el|ὁ ζῳοποιὸς σταυρός}}), таксама '''Сапраўдны Крыж''', або '''Крыж Гаспо́дні''', і '''Жыватво́рнае Дрэ́ва'''<ref>У хрысціянскай традыцыі прымяненне да Крыжа эпітэта ''Жыватворны'' звязваецца са збавіцельнай сілай крыжовай смерці Ісуса Хрыста, якая дае вечнае жыццё, а таксама з цудам, які адбыўся, паводле падання, пры здабыцці Крыжа — гл. раздзел ''[[#Вызначэнне сапраўднасці крыжа|Вызначэнне сапраўднасці крыжа]]''.</ref> — крыж, на якім, згодна з [[Хрысціянства|хрысціянскім веравучэннем]], быў [[Укрыжаванне Ісуса Хрыста|укрыжаваны Ісус Хрыстос]]. З’яўляецца адной з прылад [[Пакуты Хрыстовы|Пакут Хрыстовых]] і адносіцца да галоўных хрысціянскіх [[Рэліквія|рэліквій]]. == Апакрыфічныя паданні пра Крыж == [[Файл:Piero della Francesca 035.jpg|міні|350пкс|<center>«Смерць Адама»</center> (на дальнім плане Сіф атрымлівае ад анёла райскую галінку).<br />[[П’ера дэла Франчэска]]. 1452—1465. Дэталь фрэскі [[Базіліка Сан-Франчэска ў Арэцца|царквы Сан-Франчэска]] ў [[Арэцца]]]] [[Евангелле|Евангеллі]] не паведамляюць якіх-небудзь падрабязнасцей пра крыж, на якім Хрыстос быў [[Укрыжаванне|пакараны смерцю праз укрыжаванне]]. Ён згадваецца як ужо гатовы прадмет пры апісанні яго нясення Хрыстом на [[Галгофа|Галгофу]] (напрыклад, аповед пра [[крыжовы шлях]] у [[Евангеліст Лука|евангеліста Лукі]] ў {{Біблія|Лк|23:26|—31}}). [[Апокрыф|Апакрыфічная]] ж літаратура, у адрозненне ад кананічных тэкстаў, змяшчае мноства дэталяў легендарнай гісторыі Жыватворнага Крыжа. Аднак гісторыя крыжа ў якасці значнай для хрысціянскага свету рэліквіі, падмацаваная дакладнымі сведчаннямі, пачынаецца толькі з раскопак, праведзеных [[Роўнаапостальны|роўнаапостальнай]] імператрыцай [[Алена Роўнаапостальная|Аленай]] і апісаных многімі раннехрысціянскімі гісторыкамі. Цыкл легенд пра Жыватворны Крыж узнік пераважна ў [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] і мае старажытнае паходжанне. Асноўны акцэнт у апакрыфічных паданнях зроблены на сувязі прылады крыжовай смерці Хрыста з адным з райскіх дрэў або з іншымі, якія згадваюцца ў [[Стары Запавет|Старым Запавеце]]<ref name="brokgayz">''Крест Христа'' // Новый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, Том 23. — С. 230—231. {{ref-ru}}</ref>. Таксама апокрыфы апавядаюць і пра акалічнасці здабыцця Крыжа. Апакрыфічная гісторыя Жыватворнага Крыжа знайшла сваё адлюстраванне ў шматлікіх выявах. Найбольш поўны цыкл выяў гэтай гісторыі выкананы ў 1452—1466 гадах [[П’ера дэла Франчэска]] на фрэсках у галоўнай капэле {{нп3|Базіліка Сан-Франчэска ў Арэцца|базілікі Сан-Франчэска|en|Basilica of San Francesco, Arezzo}} ў [[Арэцца]]. === Паданне пра трохсастаўны васьміканцовы Крыж === [[Файл:Спас Нерукотворный, деталь- оборот (Прославление креста.) - Google Art Project.jpg|міні|злева|<center>Васьміканцовы крыж на іконе «Услаўленне крыжа». Адваротны бок іконы [[Спас Нерукатворны (ноўгарадскі абраз XII стагоддзя)|Спас Нерукатворны]]. XII стагоддзе)</center>]] На думку расійскага багаслова {{нп3|Мікалай Іванавіч Барсаў|М. І. Барсава|ru|Барсов, Николай Иванович}}, з даўніх часоў існуе меркаванне, што Крыж Ісуса Хрыста быў складзены з розных відаў дрэва: падоўжны брус — з [[кіпарыс]]у, папярочны — з [[Фінікавая пальма|фінікавага дрэва]], падножжа — з [[кедр]]у, дошчачка з надпісам — з [[Масліна|маслінавага дрэва]]. Відазмяненнем гэтага меркавання з’яўляецца перакананне рускіх [[Стараабрадніцтва|стараабрадцаў]], што Крыж Хрыста быў складзены з [[Пеўг|пеўгу]] (хвоі), кіпарысу і кедру. Такое меркаванне, выказанае ў розных апакрыфічных паданнях і ў творах рускай вуснай народнай славеснасці, не мае падстаў у старажытных пісьмовых сведчаннях і ў рэчавых помніках даўніны, але збольшага апраўдваецца існуючым у Іерусаліме паданнем<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Крест Иисуса Христа и его изображения}}</ref>. У якасці пацвярджэння свайго меркавання стараабрадцы прыводзілі словы з [[Кніга прарока Ісаі|Кнігі прарока Ісаі]]<ref name="Никифор">[https://azbyka.ru/otechnik/Nikifor_Feotokis/otvety-na-voprosy-staroobrjadtsev/#source Архиепископ Никифор (Феотокис). Ответы на вопросы старообрядцев. Глава 8. И самый истинный и животворящий Крест Христов, от трёх древ, от певга и кедра, и кипариса сотворённый, отставили, и возненавидели его, и непотребна сотворили, и возлюбили крыж Латинский, и во всём почитают его паче истинного и Божественного Креста Христова, от трёх Древ сотворённого.] {{ref-ru}}</ref> (У [[Пераклад Сёмухі|перакладзе Сёмухі]] слова «пеўг» перакладзена як «[[ядловец]]»): {{Цытата з Бібліі 2|Слава Лівана прыйдзе да цябе, кіпарыс, ядловец і кедр злучацца, каб упрыгожыць месца сьвяцілішча Майго, — і Я праслаўлю падножжа ног Маіх|Іс|60:13|пераклад=Васіля Сёмухі}}. . Аднак блажэнны [[Феадарыт Кірскі]] адносіў гэты верш да Іерусалімскага храма. Блажэнны [[Еранім Стрыдонскі]] ў тлумачэнні гэтага верша лічыў, што «елка, кіпарыс, хвоя і кедр, якія былі калісьці высокімі дрэвамі на Ліване, праславяць храм Божы і месца ног Яго і зробяць слаўным», разумеючы пад дрэвамі [[Кіпрыян Карфагенскі|мучаніка Кіпрыяна]] і [[Іларый Піктавійскі|вызнаўцу Іларыя]]<ref>Блажэнны Еранім Стрыдонскі. Тлумачэнне на кнігу прарока Ісаі. Кніга сямнаццатая.</ref>. Свяціцель [[Кірыл Александрыйскі]] таксама лічыў, што гэтыя ліванскія дрэвы маюць іншасказальны сэнс: імі называюцца святыя, якімі Царква, як Ліван квітнее і славіцца. Архіепіскап {{нп3|Нікіфар Феатокі|Нікіфар Феатокі|ru|Никифор (Феотоки)}} (1731—1800) пісаў, што ні ў згаданых старажытных святых айцоў, ні ў найстаражытнейшых царкоўных гісторыкаў нічога падобнага датычна Крыжа няма<ref name="Никифор"/>. З ім былі згодныя праведны [[Іаан Кранштадскі]]<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Ioann_Kronshtadtskij/o-kreste-khristovom Праведный Иоанн Кронштадтский (Сергиев). О Кресте Христовом. Ж. О крестном знамении как постоянном памятнике истинной формы Святого Креста.] {{ref-ru}}</ref> і архімандрыт [[Міхаіл (Казлоў)]], які пісаў, што «многія з настаўнікаў царкоўных сведчаць, што крыж, як прылада для пакарання злачынцаў, быў з аднаго дрэва зроблены і для Збавіцеля; але з якога менавіта дрэва, ніхто з евангелістаў пра гэта не гаворыць, роўна ніхто з іншых Апосталаў Хрыстовых і са святых айцоў царквы не сцвярджае»<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/sekty/besedy-so-staroobrjadtsami-nachalnika-zabajkalskoj-protivoraskolnicheskoj-missii/6 Архимандрит Михаил (Козлов). Беседы со старообрядцами начальника Забайкальской противораскольнической миссии. VI. Беседа с забайкальскими старообрядцами о кресте, на котором был распят Иисус Христос] {{ref-ru}}</ref>. Паданне пра трохсастаўны крыж выкладзена ў змешчаным у [[Вялікія Чэцці-Мінеі|Вялікіх Чэцці Мінеях]] жыціі свяціцеля {{нп3|Грыгорый Амірыцкі|Грыгорыя Амірыцкага|ru|Григорий Омиритский}}, епіскапа Негранскага (памяць 19 снежня), спрэчцы Грыгорыя з равінам Ерванам<ref>[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3AВЕЛИКИЕ_МИНЕИ_ЧЕТЬИ%2C_собранные_всероссийским_митрополитом_Макарием._Декабрь%2C_дни_18-23._Москва%2C_1907.djvu&page=86 Великие Минеи Четьи, собранные всероссийским митрополитом Макарием. Декабрь, дни 18—23. Москва, 1907.] {{ref-ru}}</ref>. Аповед пра трохсастаўны Крыж знайшоў адлюстраванне ў богаслужэбных тэкстах Праваслаўнай царквы, у [[Актоіх]]у<ref> Тон 2, Нядзеля Раніцай, Канон уваскросны, Песьня 5, першы трапар; <br /> Тон 2, Серада Раніцай, Канон, Песня 9; <br /> Тон 3, Серада Раніцай, Сядальная песня; <br /> Тон 3, Пятніца Раніцай, Сядальная песня; <br /> Тон 3, Пятніца Раніцай, Канон, Песня 7; <br /> Тон 7, Серада Раніцай, Сядальная песня; <br /> Тон 7, Пятніца Раніцай, Сядальная песня.</ref>, у [[Мінея]]х<ref>Мінея, 21 траўня, Святых роўнаапостальных Канстанціна і Алены, Песня 6, Ікас; <br /> Мінея, 14 верасня, Узвіжанне Пачэснага і Жыццядайнага Крыжа, На вялікай вячэрні, На ліціі: сціхіры самагалосныя, Тон 2.</ref>, у [[Посная трыёдзь|Поснай Трыёдзі]]<ref>Посная Трыёдзь, служба чацвёртай сядміцы Вялікага посту, пятніца, на ранішняй, канон, песня 5, трыпеснец, апошні трапар.</ref>. Згадка пра трохсастаўны Крыж у Актоіху адносіцца да IX стагоддзя. Архіепіскап Нікіфар Феатокі лічыў гэты дадатак выдумкай<ref name="Никифор"/>. === Багамільская легенда === [[Багамільства|Багамілам]] ([[Поп Багаміл|папу Багамілу]]) прыпісваецца адна з [[Дуалізм (рэлігія)|дуалістычных]] легенд пра Жыватворны Крыж, якая распавядае пра [[стварэнне свету]] і насаджэнне [[Рай|рая]] адначасова [[Бог]]ам і [[Сатана]]ілам<ref name="krilov">Крылов Н. История Креста, на котором был распят Христос. — М., 1855. {{ref-ru}}</ref>. Паводле гэтай легенды, Бог пры насаджэнні дрэва пасярод рая кажа Сатанаілу: «Тут будзе цела маё, і дрэва паслужыць для твайго выгнання». Калі ж Сатанаіл адрынуў Бога, ён прыйшоў паглядзець на гэта дрэва, але яно выгнала яго сваёй таямнічай сілай з рая, і [[д’ябал]] упершыню стаў чорным. Дрэва ж разраслося на тры ствалы, якія называюцца ствалы [[Адам]]а, [[Ева|Евы]] і Госпада (у цэнтры). Пасля [[Грэхападзенне|выгнання першых людзей з рая]] дрэва распалася. Частка Адама ўпала ў раку [[Тыгр]] і была прынесена вадой у {{нп3|Мідзіян|зямлю Мадыямскую|en|Midian}}, а частка Евы падчас [[Сусветны патоп|сусветнага патопу]] трапіла ў {{нп3|Мара (Біблія)|Меру|en|Marah (Bible)|Меру}}, і толькі частка Госпада засталася на месцы. Гэта легенда асуджалася рускімі [[Спіс ілжывых кніг|індэксамі ілжывых кніг]]<ref name="brokgayz" />. === «Залатая легенда» === [[Файл:Piero della Francesca 011.jpg|міні|200пкс|злева|<center>«Царыца Саўская ўкленчаная перад Жыватворным Дрэвам». <br /> [[П’ера дэла Франчэска]]. Дэталь фрэскі царквы Сан-Франчэска ў Арэцца. 1452—1466</center>]] [[Файл:Piero della Francesca 016.jpg|міні|180пкс|<center>«Слугі Саламона закопваюць Жыватворнае Дрэва». <br /> [[П’ера дэла Франчэска]]</center>]] У [[Залатая легенда|Залатой легендзе]] {{нп3|Якаў Варагінскі|Якава Варагінскага|ru|Иаков Ворагинский}} (XIII стагоддзе) ў апавяданні «Аб Здабыцці Святога Крыжа» паведамляецца, што ў адным грэчаскім апокрыфе гаворыцца, што анёл перадаў [[Сіф (Біблія)|Сіфу]] галінку ад [[дрэва пазнання дабра і зла]] і сказаў, што яго бацька вылечыцца пасля таго, як галінка прынясе плады. Вярнуўшыся, Сіф знайшоў Адама ўжо памерлым і пасадзіў гэтую галінку на яго магіле. Галінка разраслася і ператварылася ў вялікае дрэва, якое працягвала стаяць і ў часы цара [[Саламон]]а<ref name="Golden Legenda">[https://predanie.ru/iakov-voraginskiy/zolotaya-legenda/chitat Иаков Ворагинский. Золотая легенда. Том I, 2017. — C. 395—396.] {{ref-ru}}</ref>. Цар Саламон, убачыўшы такое цудоўнае дрэва, загадаў яго ссячы і выкарыстаць пры будаўніцтве свайго дома з ліванскага кедру каля [[Іерусалімскі храм|Храма ў Іерусаліме]]. Аднак гэта дрэва не маглі нікуды прыладзіць і адшукаць яму належнае месца, бо яно было альбо занадта кароткім, альбо занадта доўгім. Таму разгневаныя майстры адрынулі гэта дрэва і выкарысталі пры будаўніцтве моста. Калі [[царыца Саўская]] нанесла візіт Саламону, яна схіліла перад дрэвам калені. Пакланіўшыся, яна прадраклу, што Збавіцель свету будзе павешаны на гэтым дрэве, і ад таго царству іўдзеяў прыйдзе разарэнне і канец. Тады Саламон забраў гэта дрэва і загадаў схаваць яго ў глыбіні зямлі<ref name="Golden Legenda"/>. Шмат пазней на месцы пахавання гэтага дрэва была ўзведзена [[Віфезда|Авечая купель]], дзе [[нефінеі]] абмывалі ахвярных жывёл. Распавядаюць, што рухі вод і вылячэнні расслабленых адбываліся не толькі таму, што ў купель сыходзіў анёл, але дзякуючы сіле самога дрэва. Калі наблізіўся час Пакут Хрыстовых, дрэва ўсплыло на паверхню вады. Убачыўшы гэта, іўдзеі дасталі яго і падрыхтавалі Крыж для Ісуса Хрыста<ref name="Golden Legenda"/>. Затым у Залатой легендзе паведамляецца, што Крыж Хрыстовы, як сцвярджаюць, быў зроблены з чатырох відаў дрэва: [[Пальмавыя|пальмы]], [[кіпарыс|кіпарысу]], [[Аліва еўрапейская|масліны]] і [[кедр|кедру]]. Крыж быў сабраны з чатырох частак, а менавіта: прамая бэлька, папярочная бэлька, прыбітая таблічка і аснова, на якой быў замацаваны Крыж, або папярочная дошка, якая знаходзілася пад нагамі Хрыста. Такім чынам, кожная з частак Крыжа магла быць зроблена з любой драўніны згаданых відаў<ref name="Golden Legenda"/>. === «Слова пра Крыжовае дрэва» === [[Файл:Paris psaulter gr139 fol422v.jpg|міні|<center>«Гісторыя Майсея». <br /> Мініяцюра з [[Парыжскі псалтыр|Парыжскага псалтыра]], [[Візантыя]], X стагоддзе</center>]] [[Файл:MinzarHamatzleva ST 04.jpg|міні|Манастыр Святога Крыжа ў Іерусаліме на месцы, дзе, паводле падання, расло дрэва Крыжа]] Згодна з рускім апокрыфам «{{нп3|Слова пра Крыжовае дрэва|Слова пра Крыжовае дрэва|ru|Апокрифы о Крестном древе}}» (прыблізна XII стагоддзе), [[дрэва пазнання дабра і зла]] вырасла ў тры ствалы: «адзін ствол — Адам, 2-гі ствол — Ева, 3-ці ствол, сярэдні, — сам Гасподзь». Калі Адам паміраў, архангел адламаў галіны ад Гасподняй часткі дрэва пазнання дабра і зла і даў іх сыну [[Сіф|Сіфу]]. Адам зрабіў з іх вянок, у якім яго пахавалі. На тым месцы з гэтага вянка вырасла дрэва. Пасля на гэтым дрэве ўкрыжавалі Ісуса Хрыста<ref name="lib.pushkinskijdom.ru">{{Cite web |url=http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 |title=Слово о Крестном Древе |access-date=2008-03-30 |archive-date=2008-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206001621/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 |url-status=live }}</ref>. Таксама апокрыф паведамляе пра дрэвы, на якіх былі ўкрыжаваны разбойнік верны і разбойнік няверны. Частку дрэва, на якім быў укрыжаваны верны разбойнік, вынесла рака [[Тыгр]] з рая. Калі Сіф захацеў памянуць свайго бацьку Адама, анёл паказаў яму гэта дрэва, Сіф запаліў агонь на рацэ [[Ніл]] і так стварыў памяць свайму бацьку. Гэты агонь сцераглі лютыя звяры. Калі саграшыў [[Лот]] і прыйшоў да [[Аўраам]]а на пакаянне, Аўраам так жахнуўся, што паслаў Лота на пагібель і сказаў яму: «Пайдзі і прынясі агню, што гарыць на рацэ Ніл». Лот пайшоў і ўбачыў, што ўсе звяры спяць, узяў тры галавешкі і прынёс Аўрааму. Аўраам загадаў яму пасадзіць іх на высокім месцы, паліваць вадою і сказаў: «Калі дадуць парасткі галавешкі, тады даруецца табе грэх той». Лот паліваў галавешкі, і яны прараслі. Пасля гэтага вырасла цудоўнае дрэва<ref name="lib.pushkinskijdom.ru"/>. Археолаг {{нп3|Васіліяс Цаферыс|Васіліяс Цаферыс|en|Vassilios Tzaferis}} прыводзіў аповед, што Лот паліваў тры кіі анёлаў, якія з’явіліся Аўрааму. Лот пасадзіў кіі ў даліне, дзе сёння знаходзіцца [[Манастыр Святога Крыжа (Іерусалім)|манастыр Святога Крыжа]] ў Іерусаліме. Кіі пусцілі парасткі і выраслі ў трыадзінае дрэва — пінію-кіпарыс-кедр. Гэта незвычайнае дрэва для будаўніцтва Іерусалімскага храма не спатрэбілася. Бэлькі, зробленыя з яго, не падыходзілі па памеры і былі выкінутыя як праклятыя і бескарысныя. Пазней з гэтых бэлек быў збудаваны Крыж Хрыстовы<ref>[http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=344&did=2013 Монастырь Святого Креста в Иерусалиме]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070822024959/http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=344&did=2013 |date=22 жніўня 2007 }} {{ref-ru}}</ref>. Апокрыф пра Крыжовае дрэва паведамляе, што частку ад таго дрэва, на якім быў укрыжаваны няверны разбойнік, прынесла вада падчас патопу. Калі вада спала, дрэва засталося пры рацэ Меры. Калі [[Майсей]] вывеў ізраільцянаў, не было ў іх што піць, паколькі была вада горкая. Тады ён узнёс малітву Богу, і паказаў яму анёл дрэва, і тое дрэва ляжала каля ракі і цвіло. Майсей узяў галіны ад дрэва і крыжападобна пасадзіў іх у рацэ, і стала вада прэснай. Тады вырасла дрэва вельмі вялікае, дзіўнае і цудоўнае. Калі цар Саламон будаваў Іерусалімскі храм, ён шукаў дрэва, каб накрыць яго. Яму паказалі на дрэва, што пасадзіў Майсей у Меры. Ён ссек гэта дрэва, але падчас буры яно патанула ў рацэ [[Іардан (рака)|Іардан]] і яго не знайшлі<ref name="lib.pushkinskijdom.ru"/>. Тады Саламону паказалі іншае дрэва, якое вырасла з галавешак, і Саламон пайшоў да яго. Гэта дрэва стварыла вялікія цуды і ўсе думалі, што на тым дрэве будзе ўкрыжаваны Ісус Хрыстос. Калі Саламон хацеў ссекчы гэта дрэва, людзі не давалі яму і казалі яму: «О Саламон, не дазволім табе дрэва ссекчы жыватворнае». Саламон жа многіх забіў, ссек дрэва і прынёс яго ў Храм, але яно не падышло туды, куды хацелі яго паставіць. Тады пачула [[Сівілы|сівіла]] пра дрэва, і прыйшла паглядзець на яго, і села на дрэва, і апаліў яе агонь. Тады сівіла прамовіла: «О тройчы праклятае дрэва!» Аднак усё ж людзі ўсклікнулі ў адзін голас: «О тройчы блажэннае дрэва, на якім будзе ўкрыжаваны Гасподзь». Тады Саламон падняў дрэва і прыставіў яго ў храме<ref name="lib.pushkinskijdom.ru"/>. Затым дрэва, на якім, згодна з апокрыфам, быў пасля ўкрыжаваны разбойнік няверны, было знойдзена цесляром Елісеем і перададзена Саламону. Тады Саламон пажадаў знайсці трэцяе дрэва, ён звярнуўся да дэманаў. Яны ж сказалі: «Бачылі дрэва далёка, у Эдэме, высокае і дзіўнае, і цудоўнае». Тады дэманы па просьбе Саламона прынеслі яму гэта дрэва. Дэманы вырвалі дрэва з коранем, і захапілі галаву Адама ў каранях, і прынеслі ў Іерусалім, і адсеклі дрэва ад каранёў. Саламон прыставіў тры дрэвы ў храме, і паставіў вартаўнікоў, каб ахоўвалі дрэвы<ref name="lib.pushkinskijdom.ru"/>. Калі прывялі да [[Понцій Пілат|Пілата]] Ісуса Хрыста і двух разбойнікаў, ён загадаў, каб зрабілі з тых дрэў 3 крыжы. Хрыста ўкрыжавалі на дрэве, што вырасла з вянка на галаве Адама, а разбойніка вернага ўкрыжавалі па правую руку Хрыста на дрэве, якое вырасла з галавешак, а разбойніка нявернага ўкрыжавалі па левую руку Хрыста на дрэве, якое вырасла ў рацэ Меры, пасаджанае Майсеем<ref name="lib.pushkinskijdom.ru"/>. == Здабыццё крыжа == [[Файл:Passion icon03 (rublevs museum).jpg|міні|<center>«Узвіжанне Крыжа»</center><br />(перад Укрыжаваннем Хрыстовым). Каля 1497 года (?), растоўская школа (?), Успенскі сабор Кірыла-Белазерскага манастыра]] ==== Дата здабыцця Крыжа ==== Дакладная дата здабыцця Крыжа невядомая. Відаць, яно мела месца ў 325 ці ў 326 годзе, як пра гэта паведамляў прападобны [[Феафан Вызнаўца]] (IX стагоддзе)<ref name="Прав. энц.">{{Праваслаўная энцыклапедыя|155081|Воздвижение Честного и Животворящего Креста Господня|9|160-171|Диакон [[Міхаіл Сяргеевіч Жалтоў|Желтов М. С.]], Лукашевич А. А., [[Ніна Валер'еўна Квлівідзэ|Квливидзе Н. В.]]}}</ref>: {{quotation|…боскі Канстанцін адправіў са скарбамі блажэнную Алену для адшукання жыватворнага крыжа Гасподняга. Іерусалімскі патрыярх, [[Макарый I Іерусалімскі|Макарый]], сустрэў царыцу з належнаю пашанай і разам з ёю шукаў жаданае жыватворнае дрэва, знаходзячыся ў цішыні і руплівых малітвах і пашчэннях<ref name="Феофан">[https://azbyka.ru/otechnik/Feofan_Ispovednik/hronografija/ «Хранаграфія» Феафана], л. м. 5817, Р. Х. 317. Феафан у сваёй «Хроніцы» выкарыстоўвае александрыйскую эру ад стварэння свету, па якой лічылася, што Раство Хрыстова адбылося ў 5501 г., а не ў 5508 г., як гэта прынята па візантыйскай эры, распаўсюджанай у Візантыі ў больш познія стагоддзі. У перакладзе В. І. Абаленскага і Ф. А. Цярноўскага даты ад Р. Х. пералічаны зыходзячы менавіта з ліку 5501. Як пішуць у літаратуры, фактычна неабходна аднімаць 5492 (ці 5493, бо год у Візантыі пачынаўся 1 верасня). {{ref-ru}}</ref>.|«Хранаграфія» [[Феафан Вызнаўца|Феафана]], год 5817 (325/326)}} Усходазнавец {{нп3|Іосіф Асемані|Іосіф Асемані|ru|Ассемани, Иосиф Симон}} (захавальнік Ватыканскай бібліятэкі) у XVIII стагоддзі меркаваў, што Крыж быў знойдзены [[Алена Роўнаапостальная|святой Аленай]] 3 мая 326 года (паводле [[Юліянскі каляндар|юліянскага календара]])<ref name="GMP">[http://vozdvizhenie.paskha.ru/istoria/taina/ ''Тайна Креста'' // Журнал Московской патриархии, 1958 год, № 9]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090710233634/http://vozdvizhenie.paskha.ru/istoria/taina/ |date=10 ліпеня 2009 }} {{ref-ru}}</ref>. Беларуска-рускі багаслоў, прафесар [[Міхаіл Мікалаевіч Скабалановіч|Міхаіл Скабалановіч]], грунтуючыся на александрыйскай хроніцы VI стагоддзя, адносіў здабыццё Крыжа да 320 года<ref>{{Cite web |url=http://www.sedmitza.ru/index.html?did=17436 |title=Скабалланович М. Н. Крестовоздвижение. История праздника Крестовоздвижения |access-date=2008-01-22 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307072012/http://www.sedmitza.ru/index.html?did=17436 |url-status=live }}</ref>. Пры гэтым ён не быў згодны з датаваннем гэтай падзеі 326 годам, бо, на яго думку, святая Алена, якая, паводле падання, знайшла Крыж, памерла ў год правядзення [[Першы Нікейскі сабор|Першага Нікейскага сабору]], гэта значыць у 325 годзе<ref name="GMP" />. === Сведчанні царкоўных гісторыкаў === ==== Параўнанне апавяданняў гісторыкаў IV—V стагоддзяў ==== Першапачаткова [[Алена Роўнаапостальная|царыцу Алену]], маці імператара Канстанціна, не звязвалі са здабыццём Крыжа Гасподняга{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=81}}. Пра наяўнасць у хрысціян Крыжа паведамляў у канцы 340-х гадоў свяціцель [[Кірыл Іерусалімскі]] ў сваіх «Аглашальных павучаннях»{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=82}}<ref name="Кирилл Иерусалимский_1">[http://palomnic.org/history/ort/sv_ot/ki/ Святой Кирилл Иерусалимский. Огласительные поучения, 4:10, 10:19, 13:4.] {{ref-ru}}</ref>. Таксама ў 351 годзе ў лісце да [[Канстанцый II|Канстанцыя]] (кіраваў 337—361), сына Канстанціна Вялікага, з нагоды з'яўляення знака крыжа на небе, якое адбылося 7 мая таго года, ён пісаў пра здабыццё Крыжа ў Іерусаліме ў часы цара Канстанціна без згадкі пра царыцу Алену: «Бо пры Богаласкавым, і блажэннай памяці Канстанціне Бацьку Тваім, здабыта ў Іерусаліме Збавіцельнае дрэва Крыжа: калі ён маючы найвялікшую руплівасць да пабожнасці, праз садзейнічанне Боскай ласкі знайшоў запаветныя Святыя месцы»<ref name="Кирилл Иерусалимский_2">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Kirill_Ierusalimskij/poslanie_konstan/ |title=Кирилл Иерусалимский. Послание к Константию, благочестивейшему царю, о явившемся на небе светозарном знамении Креста |access-date=2017-03-24 |archive-date=2017-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325201814/https://azbyka.ru/otechnik/Kirill_Ierusalimskij/poslanie_konstan/ |url-status=live }}</ref>. Аповеды пра здабыццё Крыжа царыцай Аленай засведчаны толькі з канца IV стагоддзя. Менавіта з гэтага часу яна пачынае набываць вядомасць як адкрывальніца Крыжа падчас яе падарожжа ў [[Іерусалім]], здзейсненага з мэтай паломніцтва і пошуку хрысціянскіх рэліквій{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=93}}. Першай крыніцай, якая дае поўнае апісанне знаходкі Крыжа Аленай, з’яўляецца «Слова на смерць Феадосія Вялікага», напісанае свяціцелем [[Амвросій Медыяланскі|Амвросіем Медыяланскім]] у 395 годзе{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=95}}. Ён распавядаў пра тое, як блажэнная Алена загадала капаць на Галгофе і знайшла там 3 крыжы. Па надпісе «Ісус Назарэй, Цар Іўдзейскі» яна знайшла сапраўдны Крыж і пакланілася яму. Таксама яна знайшла цвікі, якімі быў укрыжаваны Гасподзь, і адзін з іх уставіла ў аброць, а іншы ў дыядэму<ref>{{Cite web |url=http://antology.rchgi.spb.ru/Ambrosius/Pheodos.htm |title=Амвросий Медиоланский. «Слово на кончину Феодосия» |access-date=2008-10-24 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511032939/http://antology.rchgi.spb.ru/Ambrosius/Pheodos.htm |url-status=live }}</ref>. Прыкладна ў той жа час падобны аповед прывёў [[Іаан Златавуст]] у сваёй 85-й гутарцы на Евангелле ад Іаана, аднак ён не згадваў, што Крыж быў знойдзены Аленай{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=95}}. Такім чынам, свяціцель Амвросій паведамляў, што разам з Крыжам Гасподнім Аленай былі здабытыя [[INRI|цітла INRI]] і [[Цвікі Святога Крыжа|цвікі]]<ref name="Прав. энц."/>. Пры гэтым галоўнай падзеяй у Амвросія з’яўляецца не выяўленне і апазнанне Крыжа, а знаходжанне цвікоў. Паколькі царыца Алена загадала зрабіць аброць з аднаго цвіка, то выяўленне цвікоў Амвросій лічыў фактам першараднай важнасці, паколькі яно выконвала прароцтва [[Захарыя (прарок)|Захарыі]]: "У той дзень будзе на бомах конскіх [напісана]: “Святое для ГОСПАДА”» ({{Біблія|Зах|14:20|пераклад=Васіля Сёмухі}}) і тым самым зацвярджала хрысціянскае кіраванне{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=111—112}}. Пра здабыццё Крыжа таксама паведамляла «Царкоўная гісторыя» епіскапа {{нп3|Геласій Кесарыйскі|Геласія Кесарыйскага|ru|Геласий Кесарийский}}, напісаная ім у 390—395 гадах па даручэнні свайго дзядзькі Кірыла Іерусалімскага. Доўгі час яна лічылася страчанай. Аднак у XX стагоддзі нямецкімі навукоўцамі было выяўлена, што X і XI кнігі «Царкоўнай гісторыі» [[Руфін Аквілейскі|Руфіна Аквілейскага]] (345—410) былі лацінскім перакладам «Царкоўнай гісторыі» Геласія{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=96}}. Такім чынам, Геласій быў першым, хто запісаў апавяданне пра здабыццё Аленай свяшчэннага дрэва<ref>Barbara Baert. [https://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&dq=true-cross+stauros&hl=ru A Heritage Of Holy Wood: The Legend of the True Cross in Text and Image], Brill, 2004. — pp. 30—32. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331144607/https://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&dq=true-cross+stauros&hl=ru |date=31 сакавіка 2015 }}. Арыгінальны тэкст Геласія, вызвалены ад уставак і змяненняў, унесеных Руфінам, рэканструяваны ў кнізе Stephan Borgehammar. How the Holy Cross was Found: From Event to Medieval Legend. — Stockholm: Almquist & Wiksell International, 1992. — pp. 11—14, 31—55</ref>. Гісторыя пра здабыццё Крыжа ў Геласія хутчэй за ўсё ўзыходзіць да вусных крыніц{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=98}}. [[Файл:Jan van Eyck 094.jpg|міні|злева|<center>«Імператрыца Алена назірае за раскопкамі». <br /> [[Ян ван Эйк]]. Мініяцюра з «Цудоўнага Часаслова Нотр-Дам»</center>]] Геласій Кесарыйскі быў крыніцай для ўсіх аўтараў V стагоддзя, якія ўключалі гісторыю здабыцця Крыжа ў свае «Царкоўныя гісторыі». Прама ці ўскосна, Руфін Аквілейскі, [[Сакрат Схаластык]] (каля 380—440), [[Сазамен]] (каля 400—450), [[Феадарыт Кірскі]] (386—458) і {{нп3|Геласій Кізіцкі|Геласій Кізіцкі|ru|Геласий Кизический}} (другая палова V стагоддзя) запазычылі свае апавяданні пра гэтую падзею ў Геласія Кесарыйскага. Аповеды свяціцеля Амвросія, епіскапа [[Паўлін Наланскі|Паўліна Наланскага]] (353—431) і [[Сульпіцый Север|Сульпіцыя Севера]] (каля 363—410) не ўзыходзяць напрамую да Геласія{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=99}}. Гісторыя, выкладзеная Руфінам, якая фактычна з’яўляецца перакладам «Царкоўнай гісторыі» Геласія, паведамляе, што Крыж быў знойдзены цудоўным чынам на месцы пакарання смерцю Хрыста, замаскіраваным статуяй [[Венера (багіня)|Венеры]]. Таксама ён апавядае пра цудоўнае вылячэнне паміраючай жанчыны епіскапам Макарыем пасля яе дакранання да аднаго з трох крыжоў, якое стала «боскім сведчаннем», які пацвердзіў надпіс на крыжы Ісуса Хрыста. Алена пабудавала храм на гэтым месцы, а знойдзеныя цвікі даслала сыну{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=101}}<ref name="Руфин">[https://azbyka.ru/otechnik/Rufin_Akvilejskij/tserkovnaja-istorija/1_8#0_8 Руфин, пресвитер Аквилейский. Церковная история, X (I), 7—8. О Елене, матери Константина. О Кресте Спасителя, найденном в Иерусалиме Еленой.] {{ref-ru}}</ref><ref name="eklessia">[http://www.ecclesia.relig-museum.ru/derew/Golgotha/golgotha1.htm#5 Деревенский Б. Г. О местоположении Голгофы и гробницы Христа. Глава 2. Церковное открытие Голгофы и Гроба Господня]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080306160544/http://www.ecclesia.relig-museum.ru/derew/Golgotha/golgotha1.htm#5 |date=6 сакавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. «Царкоўная гісторыя» Сакрата Схаластыка (каля 439 года) з’яўляецца першым паведамленнем, які дайшоў да нашага часу на грэчаскай мове, і якое апавядае пра знаходжанне Крыжа царыцай Аленай{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=102}}. Сакрат так паведамляў пра крыніцу гэтай знаходкі: «Гэта напісаў я хоць і па чутках, аднак пра сапраўднасць гэтай падзеі гавораць амаль усе жыхары Канстанцінопаля»<ref name="Сократ">{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Sokrat_Sholastik/tserkovnaja-istorija-socrata/1_17 |title=Сакрат Схаластык. Царкоўная гісторыя, 1:17 |access-date=2007-10-19|url-status=live }} {{ref-ru}}</ref>. Самая доўгая грэчаская версія гісторыі пра здабыццё Крыжа змешчана ў «Царкоўнай гісторыі» Сазамена, напісанай у 440 годзе{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=104}}<ref name="Созомен">[https://azbyka.ru/otechnik/Ermij_Sozomen/tserkovnaja-istorija/2_1 Ермій Сазамен. Царкоўная гісторыя, II, 1.] {{ref-ru}}</ref>. Феадарыт Кірскі быў трэцім грэчаскім аўтарам, які ўключыў паданне пра здабыццё Крыжа Аленай у сваю «Царкоўную гісторыю», напісаную ў 440-х гадах. У той час як іншыя царкоўныя гісторыкі тлумачылі паездку Алены ў Іерусалім яе імкненнем шукаць Крыж, Феадарыт сцвярджаў, што яна адправілася ў Іерусалім, каб перадаць ліст Канстанціна епіскапу Макарыю{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=107}}<ref name="Феодорит">Феадарыт Кірскі. Царкоўная гісторыя, I, 18.</ref>. ==== Месца раскопак ==== [[Файл:Finding of the cross.jpg|міні|320пкс|<center>Здабыццё Крыжа святой Аленай, {{s|1516—1533 гады}}</center>]] Усе ўказанні гісторыкаў, найбліжэйшых па часе да пошукаў, зводзяцца да таго, што крыжы былі знойдзены недалёка ад [[Магіла Гасподняя|Магілы Гасподняй]], аднак не ў самой Магіле. І хоць існавала іўдзейскае абрадавае прадпісанне, якое патрабавала, каб дрэва, на якім хто-небудзь быў укрыжаваны, было пахавана разам з пакараным смерцю, яно не магло было быць выканана пабожнымі вучнямі Хрыста<ref>«Калі, паводле рабінскага прадпісання, „камень, якім хто-небудзь быў забіты, дрэва, на якім хто-небудзь быў павешаны, меч, якім хто-небудзь быў абезгалоўлены, і вяроўка, якой хто-небудзь быў задушаны, павінны быць пахаваныя разам з пакараным смерцю“ (Sanhedr. fol. 45, 2), то такое прадпісанне не магло быць выканана тут. Пахаванне прачыстага цела Госпада Ісуса Хрыста здзяйснялася пабожнымі рукамі Яго вучняў-сяброў, а целы двух разбойнікаў, можа быць, зусім не мелі яўрэйскага пахавання: рымскія салдаты, якія вартавалі каля іх крыжоў, маглі кінуць іх потым у найбліжэйшую пячору» ({{кніга|аўтар = Маккавейский Н. К.|загаловак = Археология истории страданий Господа Иисуса Христа|месца = Киев|выдавецтва = Пролог|год = 2006|старонкі = 263|isbn = 966-8538-00-5}})</ref>. Існавала верагоднасць, што ўсе тры крыжы, выкарыстаныя пры пакаранні смерцю ў той дзень, маглі быць закапаныя паблізу ад месца ўкрыжавання<ref name="skaballanovich">{{Cite web |url=http://www.sedmitza.ru/index.html?did=17433 |title=Скабалланович М. Н. Крестовоздвижение. Судьба Креста Христова, его обретение и воздвижение |access-date=2007-12-04 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307072008/http://www.sedmitza.ru/index.html?did=17433 |url-status=live }}</ref>. Сазамен у сваёй працы выказвае наступнае меркаванне пра магчымы лёс Крыжа пасля зняцця з яго цела Ісуса: «Воіны, як апавядае гісторыя, спачатку знайшлі мёртвым на крыжы Ісуса Хрыста і, зняўшы Яго, аддалі для пахавання; потым, маючы намер паскорыць смерць укрыжаваных па абодва яго бакі разбойнікаў, перабілі ім галёнкі, а самі крыжы кідалі адзін за адным, як папала»<ref name="Созомен"/>. Як паведамляў царкоўны пісьменнік [[Руфін Аквілейскі|Руфін]] у сваёй «Царкоўнай гісторыі», X і XI кнігі якой з’яўляюцца лацінскім перакладам «Царкоўнай гісторыі» [[Геласій Кесарыйскі|Геласія Кесарыйскага]], Крыж быў знойдзены цудоўным чынам на месцы пакарання смерцю Ісуса Хрыста, дзе ў той час была ўстаноўлена статуя Венеры{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=101}}. [[Файл:Place where Cross was found.jpg|міні|180пкс|Мармуровая пліта, якая адзначае месца здабыцця Крыжа]] На месцы грабніцы Ісуса Хрыста, Галгофы і месца здабыцця Крыжа быў збудаваны [[Храм Магілы Гасподняй]]. Месца здабыцця Крыжа знаходзіцца ў прыдзеле Здабыцця Крыжа ў былой каменяломні. Яно адзначана ўмураванай у падлогу плітой з чырвонага мармуру з выявай праваслаўнага крыжа. Пліта з трох бакоў абнесена металічнай агароджай, тут жа першы час захоўваўся Крыж. У прыдзел Здабыцця Крыжа з падземнай [[Армянская апостальская царква|армянскай]] царквы Святой Алены ўніз вядуць 23 прыступкі, гэта самая нізкая і самая ўсходняя кропка Храма Магілы Гасподняй, два паверхі ўніз ад асноўнага ўзроўню<ref>Святая Земля: Исторический путеводитель по памятным местам Израиля, Египта, Иордании и Ливана / Ред. М. В. Бибиков. М., 2000. — С. 51. {{ref-ru}}</ref>. У прыдзеле Здабыцця Крыжа пад столлю каля спуску ёсць акно, якое адзначае месца, з якога Алена назірала за ходам раскопак і кідала для заахвочвання працаўнікоў грошы<ref>[https://azbyka.ru/palomnik/blogs/sputnik-palomnika-po-svjatym-mestam-v-predelah-iordanii/#ch_0_3 Спутник паломника по Святым местам. Иерусалим. Место обретения Креста Господня]. {{ref-ru}}</ref>. Гэта месца належыць [[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімскай праваслаўнай царкве]]<ref>[http://ru.jerusalem-patriarchate.info/пресвятой-гроб-господень-и-храм-воскр/приделы Пресвятой Гроб Господень и Храм Воскресения. Приделы]. Сайт Иерусалимской православной церкви. {{ref-ru}}</ref>. ==== Вызначэнне сапраўднасці крыжа ==== [[Файл:Chiesa di San Polo (Venice) - Oratorio del Crocifisso - Saints Helena and Macarius by Giandomenico Tiepolo.jpg|міні|200пкс|злева|<center>Вызначэнне сапраўднасці крыжа, [[Джавані Батыста Т’епола|Джавані Т’епола]], {{s|1740-я гады}}</center>]] Згодна з найбольш старажытнай версіяй, якая прыводзіцца ў царкоўных гісторыкаў V стагоддзя [[Руфін Аквілейскі|Руфіна Аквілейскага]]<ref name="Руфин"/>, [[Сакрат Схаластык|Сакрата Схаластыка]]<ref name="Сократ"/>, [[Сазамен]]а<ref name="Созомен"/>, [[Феадарыт Кірскі|Феадарыта Кірскага]]<ref name="Феодорит"/> і якая, верагодна, узыходзіць да страчанай «Царкоўнай гісторыі» [[Геласій Кесарыйскі|Геласія Кесарыйскага]] (IV стагоддзе), для таго каб даведацца, які з трох крыжоў з’яўляецца Крыжам Ісуса Хрыста, іерусалімскі епіскап [[Макарый I Іерусалімскі|Макарый]] прапанаваў прыкласці па чарзе кожны з крыжоў да цяжкахворай жанчыны. Пасля таго, як яна вылечылася пасля дакранання да аднаго з крыжоў, быў вызначаны Крыж Хрыстоў<ref name="Прав. энц."/>. Сакрат Схаластык пісаў: {{Пачатак цытаты}}Іерусалімскі епіскап, па імі Макарый вырашыў неразуменне вераю, гэта значыць прасіў у Бога знака і атрымаў яго. Гэты знак заключаўся ў наступным: у той краіне адна жанчына апантаная была доўгачасовай хваробай, і нарэшце, знаходзілася ўжо пры смерці. Епіскап намерыўся паднесці да паміраючай кожны з тых крыжоў, веруючы, што, дакрануўшыся да каштоўнага крыжа, яна паправіцца. Надзея не падманула яго. Калі падносілі да жанчыны два крыжы не Гасподнія, паміраючай ніколькі не было лепш, а як хутка паднесены быў трэці, сапраўдны — паміраючая адразу ўмацавалася і вярнулася да поўнага здароўя<ref name="Сократ"/>. {{Канец цытаты}} Таксама гэтую версію прыводзіць візантыйскі храніст [[Феафан Вызнаўца|Феафан]] (760—818): «Да адной жанчыны знатнага роду, адчайна хворай і напаўмёртвай, Макарый падносіў усе крыжы, і пазнаў крыж Гасподні. Ледзь цень яго крануўся хворай, як нежывая і нерухомая боскаю сілаю адразу ўстала і гучным голасам уславіла Бога»<ref name="Феофан" />. Згодна з другой версіяй, якая ўзнікла ў канцы IV — пачатку V стагоддзя, адшукаць Крыж Хрыстовы дапамог цуд — уваскрашэнне праз дакрананне да сапраўднага дрэва мерцвяка. Пра гэтую версію паведамляў [[Паўлін Наланскі]] ў лісце да [[Сульпіцый Север|Сульпіцыя Севера]], напісаным ім у 403 годзе<ref name="Paulinus">[https://archive.org/details/20200507-letters-of-st.-paulinus-of-nola/page/131/mode/2up Paulinus of Nola. Epistle 31, 6.]</ref><ref>[https://archive.org/details/20200507-letters-of-st.-paulinus-of-nola/page/327/mode/2up Letters of St. Paulinus of Nola, 1967. — P. 327.]</ref>. Нягледзячы на старажытнасць першай версіі падання пра здабыццё Крыжа і на тое, што менавіта першай версіі прытрымліваліся найбольш аўтарытэтныя візантыйскія гісторыкі, у позневізантыйскую эпоху больш распаўсюджанай стала другая версія<ref name="Прав. энц."/>. Гэта версія змешчана ў гісторыі, у якой апісваецца дапамога яўрэя {{нп3|Іуда Кірыяк|Іуды Кірыяка|ru|Иуда Кириак}} у пошуку Крыжа Гасподняга{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=165}}. Таксама гэтая версія прыведзена ў «[[Залатая легенда|Залатой легендзе]]» Якава Варагінскага (XIII стагоддзе)<ref name="eklessia"/>. Свяціцель [[Дзімітрый Растоўскі]] ў Жыціях святых у заўвазе заканчвае сваё апавяданне пра Узвіжанне Крыжа Гасподняга паведамленнем пра тое, што [[Нікіфар Каліст Ксанфопул|Нікіфар Каліст]] (1256—1317) казаў, «што абодва цуды былі здзейсненыя тады Крыжам Гасподнім: і ўдава, якая ляжала дома хвораю і ўжо памірала, ад брамы смяротнай была вернутая да жыцця і здароўя, і мярцвяк, якога неслі для пахавання, быў уваскрошаны»<ref>{{Кніга:Жыціі святых Дзімітрыя Растоўскага|Паданне пра ўзвіжанне пачэснага і Жыватворнага Крыжа Гасподняга|Верасень|14|}}</ref>. === Дапамога Іуды Кірыяка === [[Файл:Piero della Francesca 018.jpg|міні|200пкс|<center>«{{нп3|Іуда Кірыяк|Іуду Кірыяка|ru|Иуда Кириак}} апускаюць у калодзеж». <br /> [[П’ера дэла Франчэска]], 1452—1465 гады, {{нп3|Базіліка Сан-Франчэска ў Арэцца|царква Сан-Франчэска ў Арэцца|en|Basilica of San Francesco, Arezzo}}</center>]] У першай палове V стагоддзя з’явілася гісторыя пра ўдзел яўрэя {{нп3|Іуда Кірыяк|Іуды Кірыяка|ru|Иуда Кириак}} ў пошуку Крыжа Гасподняга{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=175}}. У Сярэднія вякі яна была вельмі ўпадабаная па ўсёй Еўропе і была перакладзена на многія мовы. Самыя раннія версіі гэтай гісторыі існуюць на сірыйскай, грэчаскай і лацінскай мовах{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=165}}. Ленінградскі рукапіс N.S. 4, датаваны прыкладна 500 годам н. э., змяшчае найстаражытнейшы з захаваных сірыйскіх тэкстаў гэтай гісторыі<ref>Han J.W. Drijvers, J.W. Drijvers. The Finding of the True Cross. The Judas Kyriakos Legend in Syriac. Introduction, Text and Translation, 1997.</ref>. Аднак найбольш дакладны з наяўных тэкстаў змяшчаецца ў сірыйскім рукапісе «BL Add. 14644», які датуецца V ці VI стагоддзем{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=165}}. Згодна з гэтай гісторыяй, царыца Алена прыбыла ў Іерусалім, каб знайсці Крыж Гасподні. Для гэтага яна загадала сабраць жыхароў горада і яго ваколіц. У Іерусаліме тады знайшлося каля 3000 іўдзеяў. Адзін з іх, па імені Іуда, продкам якога з’яўляўся першамучанік [[Стэфан Першамучанік|Стэфан]], сказаў ім: {{Пачатак цытаты}} Я ведаю і думаю, што яна выкарыстае нас, каб дапытаць пра дрэва, на якім нашы продкі ўкрыжавалі Ісуса. Але паклапаціцеся пра тое, каб, калі хто-небудзь з нас даведаецца пра гэта, ён не прызнаўся. І калі хто-небудзь гэта зробіць, усе святы нашых продкаў спыняцца, і закон таксама будзе скасаваны. {{Канец цытаты}} Іуда сказаў, што яго бацька наказаў яму, што калі будуць шукаць Крыж, ён паказаў яго, а калі не, то даў указанне яго сынам. Аднак іўдзеі не пагадзіліся, каб Іуда паказаў месцазнаходжанне Крыжа. Тады Алена загадала аддаць іх агню. Спалохаўшыся, яны перадалі ёй Іуду, сказаўшы, што ён больш за ўсіх дасведчаны ў законе. Аднак на просьбу Алены паказаць месцазнаходжанне Крыжа Іуда адказаў, што не ведае пра яго. Тады Алена загадала кінуць Іуду ў сухі калодзеж на сем дзён і пакінуць там без ежы, пакуль ён не скажа праўду. Калі прайшло сем дзён, Іуда закрычаў з калодзежа і сказаў, што згодны паказаць месца, дзе схаваны Крыж Хрыстовы. Выйшаўшы з калодзежа, ён пайшоў да таго месца і маліўся, каб яму было паслана знаменне. Пасля гэтага пачуўся гучны голас і з’явіўся моцны пах цудоўнага фіміяму, так што Іуда прасвятлеў, і сказаў: «Сапраўды, Ты — Хрыстос, Збавіцель Сусвету». Затым ён, выкапаўшы каля дваццаці локцяў, знайшоў тры схаваныя крыжы і прынёс іх у горад да царыцы. Крыж Гасподні быў пазнаны па тым, што калі міма праносілі мярцвяка на насілках, Іуда ўсклаў на яго па чарзе тры крыжы, і мярцвяк устаў, калі быў пастаўлены крыж, на якім быў укрыжаваны Ісус Хрыстос. Побач знаходзіўся апантаны чалавек, але бес выйшаў з яго па загадзе Іуды. Пасля гэтага Іуда прыняў хрышчэнне ад мясцовага епіскапа. Калі епіскап памёр, царыца Алена звярнулася да Еўсевія, епіскапа Рыма, які быў з ёй, і ён усклаў рукі на Іуду і паставіў яго епіскапам у Іерусаліме. Яна таксама змяніла яго імя і назвала яго Кірыякам. Затым царыца паклапацілася пра пошук цвікоў ад Крыжа. Яна паклікала Кірыяка, просячы яго паказаць месцазнаходжанне цвікоў. Кірыяк разам са шматлікімі братамі і вернікамі адправіўся да таго месца, дзе быў знойдзены Крыж. Прыйшоўшы туды, ён стаў чытаць малітву і калі скончыў яе, з’явілася знаменне ў выглядзе ўспышкі маланкі, «і гэтыя цвікі, з’явіліся з зямлі, як зіхатлівае чыстае золата, так што ўсе, хто бачыў гэта, уверавалі» і казалі, што ўкрыжаваны Ісус ёсць Бог. Кірыяк прынёс цвікі Алене. Яна загадала зрабіць з іх аброці для каня цара Канстанціна, каб ён быў непераможным супраць усіх яго ворагаў. Пасля гэтага яна ўзвяла вялікае ганенне на іўдзейскі народ і загадала выгнаць іх з Іўдзеі{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=165—171}}. Гэта гісторыя атрымала прызнанне не адразу. У [[Liber Pontificalis]] згадваецца, што Іуда Кірыяк быў ахрышчаны ў той жа дзень, калі быў знойдзены Крыж. Царкоўны гісторык [[Сазамен]] (440 год) відавочна згадваў гэтую гісторыю ў сваім апавяданні пра выяўленне Крыжа Аленай<ref name="Созомен"/>. Таксама [[Грыгорый Турскі]] (573—591 гады) сцвярджаў, што Алена знайшла Крыж з дапамогай Іуды<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Grigorij_Turskij/istorija-frankov/1 Григорий Турский. История франков, 1:36.] {{ref-ru}}</ref>. З тых часоў гэтая гісторыя стала найбольш упадабанай сярэднявечнымі хрысціянамі на Захадзе{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=174—175}}. Аповед пра дапамогу Іуды Кірыяка ў пошуку Крыжа таксама прыведзены «[[Залатая легенда|Залатой легендзе]]» Якава Варагінскага (XIII стагоддзе)<ref name="eklessia"/>. Пра прыцягненне мясцовых жыхароў да пошукаў Крыжа пісалі таксама [[Руфін Аквілейскі|Руфін]], [[Паўлін Наланскі]]<ref>Паўлін Ноланскі. Лісты, 31, 4—5.</ref> і [[Сульпіцый Север|Сульпіцый Север]]<ref>Сульпіцый Север. Хроніка, II, 33—34.</ref>. Аднак пазней у [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]] [[Іаан Нікійскі]] паведамляў, што чалавекам, які знайшоў для Алены Крыж быў некі Аблавіус, «шчыры хрысціянін, адзін з самых знакамітых людзей [імперыі]»<ref name="eklessia"/><ref>Іаан Нікійскі. Хроніка, 76, 71.</ref>. === Апакрыфічная гісторыя пра першае здабыццё Крыжа === У пачатку V стагоддзя з’явілася апакрыфічная гісторыя пра першае здабыццё Крыжа Гасподняга ў I стагоддзі царыцай Пратонікай, якая, як меркавалася, была жонкай імператара [[Клаўдзій|Клаўдзія]]. Найбольш дакладная з вядомых версій захавалася ў сірыйскім тэксце «[[Вучэнне Адая|Вучэнне Адая апостала]]», датаваным канцом IV — пачаткам V стагоддзя{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=147}}<ref>{{ПЭ|63494|Аддай|11|296|А. В. Пастэрнак}}</ref>. З пяці апублікаваных рукапісаў гэтай гісторыі, Ленінградскі рукапіс N.S. 4, датаваны прыкладна 500 годам н.э., змяшчае найбольш дакладную версію{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=147}}. У «Вучэнні Адая» гісторыя пра здабыццё Крыжа Пратонікай выкладаецца ад імя апостала Адая (гісторык Яўсевій Кесарыйскі ідэнтыфікаваў яго як [[Фадзей (апостал ад 70)|Фадзея]], апостала ад сямідзесяці{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=151}}), які вылечыў [[Абгар V Укама|Аўгара]], цара Эдэсы, і падчас свайго знаходжання пры двары цара распавёў яму, ягонай сям’і і прыдворнай свіце гэтую гісторыю. У той час як гісторыя, якая адводзіць галоўную ролю царыцы Алене, заснавана на гістарычных сведчаннях і на гістарычных акалічнасцях свайго часу, гісторыя пра Пратоніку — гэта апавяданне, якое не мае пацверджання ў гістарычных падзеях. Яна вядомая толькі ў сірыйскай, а пазней і ў армянскай мовах{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=147}}. На думку гісторыка {{нп3|Ян Вілем Дрэйверс|Яна Вілема Дрэйверса|en|Jan Willem Drijvers}}, «Вучэнне Адая» з’яўляецца гістарычнай выдумкай{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=151}}. Матыў дадання легенды ў «Вучэнне Адая» заключаецца ў антыяўрэйскім характары легенды{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=161}}. Гэты апокрыф адносіць здабыццё Крыжа да кіравання імператара [[Тыберый|Тыберыя]], які, як паведамляе апокрыф, будучага імператара Клаўдзія «зрабіў другой асобай у дзяржаве»<ref>Клаўдзій ніколі не прыцягваўся на дзяржаўную службу пры імператарах [[Актавіян Аўгуст|Актавіяне Аўгусце]] і Тыберыі, толькі ў [[37]] годзе [[Калігула]] прызначыў яго [[Консул (Старажытны Рым)|консулам]]</ref>. Жонка Клаўдзія, названая ў апокрыфе Пратонікай (верагодна, імя звязана з грэчаскім выразам «першая перамога» ({{lang-grc|ἡ πρώτη νίκη}}), якое па задуме аўтара апокрыфа павінна было падкрэсліць першаснасць гэтай легенды адносна гісторыі здабыцця Крыжа імператрыцай Аленай), якая была павернутая ў [[Рым]]е ў хрысціянства пропаведдзю [[Апостал Пётр|апостала Пятра]], захацела «ўбачыць Іерусалім і тыя месцы, дзе Гасподзь наш здзейсніў подзвігі Свае»<ref name="Addai">{{Cite web |url=http://khazarzar.skeptik.net/books/mesher01.htm#g02 |title=''Вучэнне Адая апостала'' // Мещерская Е. Н. Апокрифические деяния апостолов Новозаветные апокрифы в сирийской литературе |access-date=2008-01-20 |archive-date=2008-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113100942/http://khazarzar.skeptik.net/books/mesher01.htm#g02 |url-status=live }}</ref>. Пратоніка ўзяла ў падарожжа двух сваіх сыноў і адзіную дачку. Па прыездзе ў Іерусалім яна была сустрэтая з імператарскімі ўшанаваннямі, але на яе просьбу паказаць ёй Галгофу і Магілу Гасподнюю [[Якаў (апостал ад 70)|апостал Якаў]], першы епіскап Іерусаліма, паведаміў ёй, што яны пад наглядам іўдзеяў, якія «не дазваляюць нам хадзіць туды і маліцца перад Галгофай і грабніцай». Даведаўшыся пра гэта, Пратоніка сустрэлася з іўдзейскімі старэйшынамі і загадала ім перадаць Галгофу і Магілу Гасподнюю хрысціянам, а пасля пайшла туды і знайшла ў грабніцы тры крыжы. Калі яна ўваходзіла ў грабніцу разам з дзецьмі, то «яе юная дачка ўпала і памерла без болю, без пакуты, без якой бы то ні было прычыны для смерці». Тады Пратоніка стала маліцца Богу і казаць, што людзі сталі насміхацца з яе і казаць, што «ўсё гэта здарылася з ёй таму, што яна адрынула багоў, якім пакланялася, і ўверавала ў Хрыста, якога не ведала, і пайшла, каб ушанаваць месца грабніцы Яго і ўкрыжавання Яго». Яна прасіла Бога дараваць ёй за тое, што раней пакланялася ідалам. Аднак яе старэйшы сын сказаў ёй, што раптоўная смерць яго сястры неспраста, гэтая падзея — цуд, за які будуць усхваляць Бога, а не ганіць Яго імя, бо дзякуючы смерці яго сястры яны змогуць убачыць і даведацца, які крыж — Хрыста. Пасля гэтага Пратоніка з малітвай ускладала па чарзе крыжы на сваю дачку і пасля ўскладання Сапраўднага Крыжа яе дачка ажыла і «ўславіла Бога, які вярнуў ёй жыццё пры дапамозе крыжа Свайго»<ref name="Addai"/>. Пасля гэтага Пратоніка перадала Жыватворны Крыж апосталу Якаву і загадала, каб вялікі і прыгожы будынак быў пабудаваны на месцы здабыцця Крыжа. Калі яна вярнулася ў Рым, то расказала пра ўсё Клаўдзію, які, калі пачуў пра гэта, загадаў усім іўдзеям пакінуць Італію<ref name="Addai"/>. Паколькі ў сірыйцаў існавалі дзве легенды пра «Здабыццё крыжа» (царыцай Аленай пры дапамозе Іуды Кірыяка ў IV стагоддзі і Пратонікай у I стагоддзі), то ўзнікла супярэчнасць, з якой мэтай царыцы Алене зноў давялося шукаць Крыж, які быў перададзены Пратонікай Якаву, першаму епіскапу Іерусаліма. Таму з’явілася неабходнасць развіць апавяданне далей, крыж аказваецца пахаваным у часы імператара [[Траян]]а (кіраваў 98—117), пры [[Сімяон (апостал ад 70)|Сымоне]], другім епіскапе Іерусаліма<ref name="Пигулевская">{{Cite web |url=http://www.krotov.info/libr_min/p/pigulevs/pigulev11.html |title=Пигулевская Н. В., Мартирий Кириака Иерусалимского |access-date=2008-01-24 |archive-date=2008-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080121010654/http://www.krotov.info/libr_min/p/pigulevs/pigulev11.html |url-status=live }}</ref>. Прынята лічыць, што пасля складання першай версіі тэксту «Вучэння Адая» на сірыйскай мове ў канцы III стагоддзя, ён дапаўняўся, пакуль не дасягнуў свайго канчатковага выгляду каля 400 года, прычым адным з галоўных дапаўненняў быў аповед пра выяўленне Крыжа Пратонікай{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=152—153}}. На думку гісторыка Яна Вілема Дрэйверса, легенда пра Пратоніку з’явілася раней гісторыі пра Алену і Іуду Кірыяка{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=175}}. Аднак раней расійскі гісторык [[Ніна Віктараўна Пігулеўская|Н. В. Пігулеўская]] прыйшла да высновы, што легенда пра першае здабыццё Крыжа Пратонікай з’яўляецца больш позняй версіяй, якая з’явілася ў візантыйскай Сірыі пад уплывам грэчаскай легенды пра Алену і Кірыяка<ref name="Пигулевская"/>. Існуе таксама [[Эфіопія|эфіопская]] версія дадзенай легенды, якая прыпісвае здабыццё Крыжа Гасподняга Феадосіі, якая ў легендзе названая сястрой імператара Канстанціна і дачкой царыцы Алены. Гэтая версія заснавана на [[Копты|копцкай]] версіі легенды, якая прыпісвае выяўленне грабніцы Ісуса Хрыста, [[INRI|цітла INRI]] і целаў разбойнікаў Еўдакіі, якую ў копцкай легендзе называюць сястрой імператара Канстанціна. Гісторыя Еўдакіі напісана ў сярэдзіне VII стагоддзя, а працэс трансфармацыі «Падання пра здабыццё Грабніцы Еўдакіяй» у «Паданне пра здабыццё Крыжа Феадосіяй» павінен быў адбывацца паміж пачаткам XV стагоддзя і сярэдзінай XVI стагоддзя, якім датуецца найстаражытнейшы з вядомых рукапісаў, які змяшчае эфіопскі тэкст<ref>[https://www.academia.edu/81886389/Theodoxia_and_her_finding_of_the_Holy_Cross_an_Ethiopic_version_of_the_Legend_of_the_Finding_of_the_Holy_Cross_in_the_Miracles_of_Mary Witold Witakowski. Theodoxia and her finding of the Holy Cross: an Ethiopic version of the Legend of the Finding of the Holy Cross in the Miracles of Mary, 1999. — P. 263—268.]</ref>. === Гістарычнасць традыцыйнай версіі здабыцця Крыжа === Царкоўны гісторык [[Яўсевій Кесарыйскі]] (каля 263—340) у сваёй працы «Жыццё Канстанціна», апісваючы будаўніцтва [[Храм Магілы Гасподняй|Храма Магілы Гасподняй]] па загадзе імператара Канстанціна, не згадвае пра Крыж і пра ўдзел у будаўніцтве базілікі царыцы Алены. Па яго апавяданні, пячору, дзе быў пахаваны Хрыстос, знайшлі падчас раскопак язычніцкага капішча. Калі па загадзе Канстанціна зрывалі насып храма «юрліваму дэману кахання»<ref>{{Cite web |url=https://www.sedmitza.ru/lib/text/432958/ |title=Евсевий Памфил (Кесарийский), «Жизнь Константина», книга 3, глава 26|access-date=2008-01-23}}</ref> (гэта значыць багіні [[Венера (міфалогія)|Венеры]]), то «раптам у глыбіні зямлі, звыш усякага спадзявання, паказалася пустая прастора, а потым Пачэсны і Усесвяты Знак збавіцельнага Уваскрэсення. Тады найсвятая пячора стала для нас вобразам Збавіцеля, які вярнуўся да жыцця»<ref>{{Cite web |url=https://www.sedmitza.ru/lib/text/432958/ |title=Евсевий Памфил (Кесарийский), «Жизнь Константина», книга 3, глава 28|access-date=2008-01-23 }}</ref>. Гісторык Ян Вілем Дрэйверс мяркуе, што «Пачэсны і Усесвяты Знак збавіцельнага Уваскрэсення» не можа адносіцца ні да чаго, акрамя грабніцы Хрыста{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=85}}. Аднак Яўсевій Кесарыйскі ўставіў у сваё сачыненне «Жыццё Канстанціна» паміж апісаннямі раскопак і завершанай Канстанцінавай базілікі ліст Канстанціна да [[Макарый I Іерусалімскі|Макарыя Іерусалімскага]]. У гэтым лісце Канстанцін пісаў<ref>{{Cite web |url=https://www.sedmitza.ru/lib/text/432958/ |title=Евсевий Памфил (Кесарийский), «Жизнь Константина», книга 3, глава 30|access-date=2008-01-23}}</ref>: {{Пачатак цытаты}} Ласка Збавіцеля Нашага такая вялікая, што, здаецца, ніякае слова недастатковае для годнага апісання сапраўднага цуду. Знак найсвяцейшых пакут, які хаваўся так доўга пад зямлёй і заставаўся ў невядомасці на працягу цэлых стагоддзяў, нарэшце, праз звяржэнне агульнага ворага, заззяў для рабоў божых, якія вызваліліся ад яго. {{Канец цытаты}} Згодна з гісторыкамі Гаральдам А. Дрэйкам і Зеевам Рубінам, гэтым «знакам найсвяцейшых пакут» не можа быць нічога, акрамя Крыжа{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=85}}. На думку Дрэйка, Яўсевій, за выключэннем ліста Канстанціна, не згадвае Крыж проста таму, што для яго Крыж меў толькі сімвалічнае значэнне, хоць ён ведаў, што знаходжанне Крыжа было непасрэднай прычынай для будаўніцтва базілікі Канстанціна ў Іерусаліме{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=86}}. Рубін лічыў, што Яўсевій не згадаў пра выяўленне Крыжа з-за асаблівага статусу, які пры гэтым атрымаў Іерусалім і яго епіскап. Епіскап Іерусаліма імкнуўся да панавання ў Палесціне, у той час як епіскап Кесарыі спрабаваў любой цаной паменшыць яго ўплыў. Таму Яўсевій, будучы мітрапалітам Кесарыі, хацеў адцягнуць увагу ад Крыжа да менш важнай грабніцы{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=87}}. Гісторык П. У. Л. Уокер лічыў, што галоўным у адсутнасці згадкі Яўсевіем Крыжа было тое, што ён хацеў падкрэсліць Уваскрэсенне больш, чым смерць Хрыста, і таму яго больш цікавіла Грабніца, чым Галгофа і Крыж{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=88}}. Таму гісторык Ян Вілем Дрэйверс меркаваў, што хоць Яўсевій замоўчваў пра Крыж, ён сапраўды быў здабыты ў часы кіравання Канстанціна ў 320-х гадах, як сцвярджаў свяціцель Кірыл у сваім лісце да Канстанцыя, у памяць пра гэтую падзею Канстанцін загадаў пабудаваць пышную царкву на месцы здабыцця Крыжа і прылеглым месцы пахавання Хрыста{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=89}}. [[Бардоскі ітынерарый|Паломнік з Бардо]], які наведаў Іерусалім у 333 годзе, прама згадваў Галгофу як месца, дзе Канстанцін пабудаваў базіліку, аднак ён не паведамляў пра Крыж<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/IV/320-340/Bordosskij_putnik/frametext.htm |title=Бордосский Путник |access-date=2008-01-24 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307055030/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/IV/320-340/Bordosskij_putnik/frametext.htm |url-status=live }}</ref>. На думку Яна Вілема Дрэйверса, гэта нядзіўна, улічваючы, што паломнік з Бардо амаль не цікавіўся рэліквіямі і цудамі{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=84}}. Да сярэдзіны IV стагоддзя ў Іерусаліме і ў іншых частках Рымскай імперыі развілося моцнае шанаванне Крыжа{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=82}}. Лічыцца, што культ Жыватворнага Крыжа ўзнік у прамежак часу паміж 333 годам і сярэдзінай IV стагоддзя, калі ў «Агалашальных павучаннях» Кірыла Іерусалімскага з’яўляюцца сведчанні пра гэты культ, а крыху пазней у яго ж лісце да імператара Канстанцыя сустракаецца і згадка пра здабыццё Крыжа ў часы цара Канстанціна без згадкі царыцы Алены<ref name="Кирилл Иерусалимский_1"/><ref name="Кирилл Иерусалимский_2"/><ref name="eklessia" />. Што тычыцца гісторыі пра знаходжанне Крыжа Аленай, доўгі час лічылася, што яна ўзнікла на захадзе, але даследаванні апошняга часу паказалі, што яе вытокі хутчэй варта шукаць у Іерусаліме ў сярэдзіне ці другой палове IV стагоддзя{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=99}}{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=139}}<ref>S. Heid. Der Ursprung der Helenalegende im Pilgerbetrieb Jerusalems. — JbAC, 32, 1989. — Pp. 41—71.</ref>. Раннія версіі гэтай гісторыі, верагодна, існавалі спачатку толькі ў вуснай форме{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=139}}. На думку Яна Вілема Дрэйверса, гісторыя здабыцця Крыжа Аленай з’яўляецца легендарнай, але да канца IV стагоддзя яна была прынята як гістарычны і дакладны факт. На яго думку, здабыццё Крыжа сталі звязваць з царыцай Аленай, таму што яна была выбітным членам дынастыі Канстанціна, але галоўным чынам таму што яна, як было вядома, наведвала святыя месцы ў Палесціне{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=140, 142}}. == Святкаванні == [[Файл:Feast of the Cross.jpg|міні|200пкс|<center>«Узвіжанне Крыжа Гасподняга». <br /> [[Ікона]] работы Гурыя Нікіціна. 1680</center>]] === Узвіжанне Крыжа Гасподняга === {{Асноўны артыкул|Узвіжанне Крыжа Гасподняга}} У гонар здабыцця Крыжа было ўсталявана свята [[Узвіжанне Крыжа Гасподняга]], якое атрымала сваю назву праз тое, што епіскап [[Макарый I Іерусалімскі|Макарый I]], каб усе вернікі маглі ўбачыць Крыж, узводзіў (гэта значыць падымаў) яго. Указанне на час усталявання свята Узвіжання маецца ў [[Велікодная хроніка|Велікоднай хроніцы]], напісанай у VII стагоддзі, якая адносіць пачатак свята да 333—334 гадоў, калі, згодна з Хронікай, быў «асвечаны Храм Святога Крыжа, пабудаваны Канстанцінам пры епіскапе Макарыі»<ref name="Спасский">[https://azbyka.ru/otechnik/Sergij_Spasskij/polnyj-mesjatseslov-vostoka-tom-ii-svjatoj-vostok/3_254 Архиепископ Сергий (Спасский). Полный месяцеслов Востока. Том II. Святой Восток. Часть II. Сентябрь, 14.] {{ref-ru}}</ref><ref>[[Пятроўскі, Аляксандр Васільевіч|Пятроўскі А. В.]] [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-3/vozdvizhenie.html Воздвижение Креста Господня]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140519002055/http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-3/vozdvizhenie.html |date=19 мая 2014 }} // [[Праваслаўная багаслоўская энцыклапедыя]]. Том 3. Выданне Петраград. Дадатак да духоўнага часопіса «[[Странник (часопіс)|Странник]]» за 1902 год. {{ref-ru}}</ref><ref>[https://archive.org/details/chronicon-p/page/18/mode/2up Chronicon Paschale, 2007. — P. 19—20.]</ref>. Аднак шырокае распаўсюджанне на Усходзе свята атрымала пасля перамогі імператара [[Іраклій I (візантыйскі імператар)|Іраклія]] над персамі і ўрачыстага вяртання Крыжа ў [[Іерусалім]] пасля 17-гадовага палону ў 631 годзе<ref name="Прав. энц."/><ref name="Спасский"/>. Рымская царква прыняла свята толькі ў VII стагоддзі<ref name="Прав. энц."/>. Гэта свята ёсць у [[Сакраментарый Геласія|сакраментарыях папы Геласія]] (які прыпісваецца папу Геласію (492—496), але ўзыходзіць да VII—VIII стагоддзяў<ref>{{Праваслаўная энцыклапедыя|161960|Геласия сакраментарий|10|547-551|Ткаченко А. А.}}</ref>) і Грыгорыя (які прыпісваецца папу Грыгорыю Вялікаму (590—604), аднак многія сучасныя даследчыкі абвяргаюць такую атрыбуцыю, даказваючы, што ядро гэтага сакраментарыя магло з’явіцца толькі праз чвэрць стагоддзя пасля скону свяціцеля<ref>{{Праваслаўная энцыклапедыя|161960|Григория сакраментарий|13|97-99|Ткаченко А. А.}}</ref>)<ref name="Спасский"/>. Свята Узвіжання Пачэснага і Жыватворнага Крыжа Гасподняга адзначаецца як [[Праваслаўе|праваслаўнай]], так і [[Каталіцтва|каталіцкай]] цэрквамі 14 верасня (паводле [[Юліянскі каляндар|юліянскага календара]] ў некаторых праваслаўных цэрквах, і паводле [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага календара]] ў каталіцтве). У Праваслаўнай царкве асобна ўсталяванае святкаванне ва ўспамін здабыцця царыцай Аленай Крыжа Гасподняга і цвікоў, якое адзначаецца 6 сакавіка (паводле юліянскага календара)<ref>[https://days.pravoslavie.ru/Days/20220306.html Обретение Честного креста и гвоздей св. равноапостольной царицею Еленою во Иерусалиме (326). 6 марта. Православный церковный календарь.] {{ref-ru}}</ref>. === Вынясенне пачэсных дрэў Жыватворнага Крыжа === [[Файл:Proishozhdenie chestnih drev (1510).jpeg|міні|злева|200пкс|<center> «Вынясенне пачэсных дрэў Жыватворнага Крыжа». <br /> Ікона. 1510 </center>]] {{Асноўны артыкул|Вынясенне пачэсных дрэў Жыватворнага Крыжа}} Пачынаючы з IX стагоддзя ў Канстанцінопалі ўзнікла традыцыя «''выносіць Пачэснае Дрэва Крыжа на дарогі і вуліцы для асвячэння месцаў і дзеля адхілення хвароб''»<ref>{{Cite web |url=https://lavra.ru/news/all/prazdnovanie-proiskhozhdeniya-izneseniya-chestnykh-drev-zhivotvoryashchego-kresta-gospodnya |title=Празднование Происхождения (изнесения) Честных Древ Животворящего Креста Господня |access-date=2025-10-010}}</ref>. У сучасных царкоўных календарах свята мае назву: «Вынясенне Пачэсных Дрэў Жыватворнага Крыжа Гасподняга»<ref> {{Праваслаўная энцыклапедыя|2660930|Происхождение честных древ честного и животворящего Креста Господня|58|284—291|Крюкова А. Н., Крашенинникова Н. Н., [[Марыя Аляксандраўна Маханько|Маханько М. А.]]}}</ref>. Святкаванне здзяйсняецца ў першы дзень [[Успенскі пост|Успенскага паста]] — 1 жніўня паводле [[Юліянскі каляндар|юліянскага календара]]. Паводле [[Тыпікон|Устава]] яно адносіцца да малых свят «са славаслоўем», але мае адзін дзень перадсвята. == Месцазнаходжанне == [[Файл:Reliquary_True_Cross_c800_Byzantine.jpg|міні|246x246пкс|Рэлікварый для захоўвання часціцы Жыватворнага Крыжа (Візантыя, [[IX стагоддзе]])]] === IV стагоддзе === Як заведчыў [[Кірыл Іерусалімскі]] ў канцы 340-х гадоў у сваіх «Аглашальных павучаннях» ужо ў яго час часткі Жыватворнага Крыжа былі разнесены сярод хрысціян па ўсім свеце{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=82}}. Таксама [[Іаан Златавуст]] (IV стагоддзе) казаў, што часціцы Жыватворнага Крыжа былі ў многіх вернікаў: «Многія, як мужы, так і жонкі, атрымаўшы малую часціцу гэтага дрэва і абклаўшы яе золатам, вешаюць сабе на шыю»<ref name="skaballanovich" />. [[Паўлін Наланскі]] ў 403 годзе паслаў часціцу Святога Крыжа свайму сябру Сульпіцыю Северу, паведаміўшы ў лісце гісторыю яго здабыцця. Таксама Паўлін паведамляе, што «хоць яго штодня дзеляць, ён, здаецца, застаецца цэлым для тых, хто яго падымае, і заўсёды цэлым для тых, хто яму пакланяецца»{{sfn|Jan Willem Drijvers|1992|с=82}}. Згодна з [[Сакрат Схаластык|Сакратам Схаластыкам]] (каля 439 года), імператрыца Алена падзяліла Жыватворны Крыж на дзве часткі: адну змясціла ў сярэбраную захавальніцу і пакінула ў Іерусаліме «як помнік для наступных гісторыкаў», а другую адправіла свайму сыну [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціну]], які змясціў яе ў сваю [[Статуя|статую]], устаноўленую на калоне ў цэнтры Канстанцінавай плошчы. Звесткі пра гэта, па сцвярджэнні самога Сакрата, напісаныя ім «па чутках», аднак пра сапраўднасць гэтай падзеі гавораць амаль усе жыхары [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]]<ref name="Сократ"/>. Візантыйскі храніст [[Феафан Вызнаўца]] (IX стагоддзе) у сваёй «Хранаграфіі» так апісвае раздзяленне Крыжа: {{Пачатак цытаты}} Найласкавейшая Алена са страхам і вялікаю радасцю ўзвёўшы жыватворнае дрэва, частку яго з цвікамі павезла да сына, іншую ж, уклаўшы ў срэбны каўчэг, уручыла епіскапу Макарыю, у памяць будучым пакаленням. Тады ж загадала яна ўвесці цэрквы на Святой Магіле, лобным месцы, і ў імя сына свайго там, дзе здабыта жыватворнае дрэва; таксама ў Віфлееме і на гары Елеонскай, і потым вярнулася да найслаўнага Канстанціна. Ён сустрэў яе з вялікаю радасцю, частку жыватворнага дрэва паклаў у залаты каўчэг і аддаў на захаванне епіскапу, цвікі ж адны ўкаваў у свой шлем, а іншыя ўставіў у аброць свайго каня<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Feofan_Ispovednik/hronografija «Хранаграфія» Феафана, л. м. 5817, Р. Х. 317.] {{ref-ru}}</ref>. {{Канец цытаты|крыніца=«Хранаграфія» Феафана, год 5817 (325/326)}} Паломніца {{нп3|Эгерыя (IV стагоддзе)|Эгерыя|ru|Эгерия (IV век)}}, якая здзейсніла паломніцтва ў Палесціну ў 381—384 гадах, апавядала пра абрад пакланення дрэву Крыжа Гасподняга ў [[Вялікая пятніца|Вялікую пятніцу]], а таксама пра меры, якія прадпрымаліся супраць раскрадання часціц дрэва [[паломнік]]амі. [[Файл:0 Statue de Sainte Hélène par Andrea Bolgi - Basilique St-Pierre - Vatican.JPG|міні|180пкс|злева|Статуя святой Алены ў [[Сабор Святога Пятра|саборы Святога Пятра]]. Скульптар А. Больджы]] {{Пачатак цытаты}} Такім чынам, пасля адпусту каля Крыжа, яшчэ да ўсходу сонца, усе адразу з бадзёрасцю ідуць на Сіён памаліцца каля таго слупа, каля якога бічавалі Госпада. Вярнуўшыся адтуль, сядзяць крыху ў сябе дома і адразу ўсе бываюць гатовыя. Затым на Галгофе, за Крыжам, узводзіцца епіскапу кафедра, якая стаіць цяпер; на гэтую кафедру садзіцца епіскап; ставіцца перад ім стол, пакрыты палатном, вакол стала стаяць дыяканы, і прыносіцца сярэбраны пазалочаны каўчэг, у якім знаходзіцца Святое дрэва крыжа; адкрываецца і вымаецца; кладзецца на стол, як дрэва крыжа, так і надпіс. Такім чынам, калі гэта пакладзена на стол, епіскап, седзячы, прытрымлівае сваімі рукамі канцы Святога дрэва, а дыяканы, стоячы вакол, ахоўваюць. Яно ахоўваецца так таму, што існуе звычай, па якім увесь народ, падыходзячы па адзіночцы, як верныя, так і агалошаныя, схіляюцца перад сталом, цалуюць Святое дрэва, і затым праходзяць. І паколькі, распавядаюць, не ведаю калі, нехта адгрыз і скраў часціцу Святога дрэва, таму цяпер дыяканы, якія стаяць вакол, ахоўваюць, каб ніхто з тых, хто падыходзіць, не адважыўся зрабіць таго ж. І так праходзіць увесь народ, па адзіночцы, усе схіляючыся і дакранаючыся крыжам і надпісам спярша чала, а потым вачэй; затым, пацалаваўшы крыж, праходзяць; руку ж ніхто не працягвае для дотыку<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Istorija_Tserkvi/palomnichestvo-po-svjatym-mestam-kontsa-4-veka/ Этерия (Сильвия Аквитанка). Паломничество по святым местам конца IV века. Православный палестинский сборник. Выпуск 20. Санкт-Петербург, 1889.] {{ref-ru}}</ref>. {{Канец цытаты}} === 614—1204 гады === У 614 годзе персідскі цар [[Хасроў II Парвіз|Хасроў II]] разрабаваў Іерусалім і павёз іерусалімскую частку Крыжа ў Вавілон. Манах {{нп3|Антыёх Стратыг|Антыёх Стратыг|ru|Антиох Стратиг}}, таксама ўведзены ў палон, паведамляў, што гэтая частка Крыжа знаходзілася ў персідскім палоне да 631 года («да лета сямнаццатага пасля паланення Іерусаліма»). Таксама ён пісаў, што персідскі военачальнік {{нп3|Фарухан Шахрвараз|Раcмі-Азан|ru|Фаррухан Шахрвараз}} забіў персідскага цара {{нп3|Арташыр III|Ардасіра|ru|Арташир III}}, унука Хасрова, і завалодаў царствам. У той час цар [[Іраклій I|Іраклій]] са сваім войскам ужо дасягнуў Персіі, завалодаў многімі яе гарадамі і вынішчыў тысячы салдат персідскага войска. Тады Расмі-Азан пасябраваў з грэкамі і падарыў цару Іраклію ў падзяку Жыватворны Крыж Хрыста. Антыёх паведамляў, што 21 сакавіка (631 года) Іраклій узняў у Іерусаліме на былым месцы дрэва Крыжа, «запячатанае па-ранейшаму ў скрыні, як ён і быў узяты»<ref>[http://vostlit.narod.ru/Texts/rus8/Stratig/text.htm Антыёх Стратыг. Паланенне Іерусаліма]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071127153823/http://vostlit.narod.ru/Texts/rus8/Stratig/text.htm |date=27 лістапада 2007 }}. {{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.tertullian.org/fathers/antiochus_strategos_capture.htm Antiochus Strategos. The Capture of Jerusalem by the Persians in 614 AD]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181012042416/http://www.tertullian.org/fathers/antiochus_strategos_capture.htm |date=12 кастрычніка 2018 }}.</ref>. У 638 годзе пасля [[Аблога Іерусаліма (637)|захопу Іерусаліма]] арабамі, іерусалімскую частку Крыжа падзялілі на часткі і вывезлі ў [[Канстанцінопаль]] і іншыя месцы. Гэта прывяло да шырокага распаўсюджвання на Усходзе свята Узвіжання Крыжа Гасподняга, а таксама ўстанаўлення свята Здабыцця Крыжа і цвікоў святой царыцай Аленай у Іерусаліме {{СС|19|сакавіка||6}} і [[Крыжапаклонная нядзеля|Крыжапаклоннай нядзелі]] (3-я нядзеля Вялікага посту). Адну з частак праз некаторы час вярнулі назад у Іерусалім, дзе яна знаходзілася да эпохі [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]]<ref>{{БРЭ|артыкул=Крест Господень|аўтар=Лукашевич А. А.|том=15|спасылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/2109703}}</ref>. Пра раздзяленне іерусалімскай часткі Крыжа паведамляў Ансел, кантар Магілы Гасподняй, у лісце да епіскапа парыжан Галона ад 1108 ці 1109 года пад назвай «Пра часціцу Крыжа Гасподняга, якая трапіла са скарбніцы цара Давіда Будаўніка ў сабор Парыжскай Божай Маці»: {{Пачатак цытаты}} Аднак па смерці Эраклія [візантыйскі імператар [[Іраклій I (візантыйскі імператар)|Іраклій]]] (641 год) народ няверных настолькі прыгнёў хрысціян, што імя Хрыстова намерваліся выкараніць і памяць пра Крыж і Магілу знішчыць. Так, усклаўшы кучу бярвення, спалілі частку Магілы, і падобным чынам хацелі спаліць і Крыж, але хрысціяне схавалі яго, з-за чаго многія з іх былі забітыя. Нарэшце, хрысціяне, параіўшыся, разрэзаўшы, падзялілі на шмат частак і па цэрквах верных размеркавалі… Так, у Канстанцінопалі, акрамя імператарскага крыжа, ёсць адсюль тры крыжы, на Кіпры — два, на Крыце — адзін, у Антыяхіі — тры, у Эдэсе адзін, у Александрыі адзін, у Аскалоне адзін, у Дамаску адзін, у Іерусаліме — чатыры; сірыйцы маюць адзін, грэкі са Святога Савы — адзін, манахі з даліны Іасафат — адзін; мы, лаціняне, пры Святой Магіле маем адзін, які мае паўтары пядзі даўжыні і адзін палец шырыні і таўшчыні столькі ж. Таксама патрыярх Геаргіянаў мае адзін; цар яшчэ Геаргіянаў меў адзін, які цяпер па ласцы Божай маеце вы<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XI/1080-1100/David/text4.phtml |title=Письмо Анселла, кантора Гроба Господня, из Иерусалима |access-date=2008-02-04 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307055037/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XI/1080-1100/David/text4.phtml |url-status=live }} {{ref-ru}}</ref>. {{Канец цытаты}} Прынамсі, у пачатку IX стагоддзя ў ліку кліра храма Уваскрэсення былі два прэсвітары вартавыя, у абавязку якіх было ахоўваць святы Крыж і сударый<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Mihail_Skaballanovich/vozdvizhenie-chestnogo-i-zhivotvorjashego-kresta-gospodnja/1 Скабалланович М. Н. Воздвижение Честного и Животворящего Креста Господня. Судьба Креста Христова, его обретение и воздвижение.] {{ref-ru}}</ref>. У X стагоддзі ў часы кіравання [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна Багранароднага]] была створана адмысловая стаўратэка (вядомая пад назвай Лімургскай), змешчаная ў імператарскую скарбніцу, дзе захоўвалася шмат часціц Жыватворнага Крыжа Хрыстовага, якія браліся для таго, каб змясціць іх у [[Хрызма|Крыж Канстанціна]]<ref>[http://vedomosti.meparh.ru/2004_6_8/16.htm Николай Погребняк, протоиерей ''Первый Спас'' // Московские епархиальные ведомости, 2004 год, № 6—8]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080306141709/http://vedomosti.meparh.ru/2004_6_8/16.htm |date=6 сакавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. Частка Крыжа, якая знаходзілася ў Іерусаліме, была страчана ў 1187 годзе ў [[Бітва пры Хатыне|бітве пры Хатыне]], калі пасля разгрому рыцарскага войска святыню мабыць захапілі мусульмане, як пра гэта паведамляў франк Ернул, удзельнік той бітвы. Ён таксама распавядаў гісторыю пра нейкага [[Тампліеры|тампліера]], які пазней паведаміў [[Генрых II (граф Шампані)|графу Генры]], кіраўніку Іерусалімскага каралеўства з 1192 па 1197 год, пра тое, што ён закапаў Крыж і можа паказаць тое месца. Граф Генры даў яму свой дазвол і эскорт. Яны адправіліся ў тайне і капалі тры ночы, але не змаглі нічога знайсці<ref>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Ernoul/text.phtml |title=Ернул. Хаттинская битва, 1187 |access-date=2008-02-04 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307055052/http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Ernoul/text.phtml |url-status=live }} {{ref-ru}}</ref>. У [[Кёльнская каралеўская хроніка|Кёльнскай каралеўскай хроніцы]] (XII—XIII стагоддзі) паведамляецца, што Канстанцінопальская частка Крыжа была вывезена з Канстанцінопаля крыжакамі ў 1204 годзе: «калі горад быў узяты, былі знойдзены незлічоныя багацці, каштоўнейшыя і непараўнальныя камяні, а таксама частка дрэва Гасподняга, прывезенага Аленай з Іерусаліма, упрыгожанага золатам і каштоўнымі камянямі, і якое карысталася там найвялікшым шанаваннем. Яе разрэзалі прысутныя епіскапы, а астатнія каштоўнейшыя рэчы былі падзелены паміж знатнымі людзьмі, а затым, па вяртанні іх на радзіму, размеркаваны па цэрквах і манастырах»<ref>[https://www.dmgh.de/mgh_ss_rer_germ_18/index.htm#page/202/mode/2up Chronica Regia Coloniensis. — P. 203.]</ref>. === Часціцы Крыжа ў цяперашні час === За сваю гісторыю дрэва Жыватворнага Крыжа было падзелена на часціцы рознага памеру, якія цяпер можна сустрэць у многіх храмах і манастырах свету. Магчыма, што сярод іх існуюць падробкі, але іх колькасць вызначыць цяжка. Царкоўны рэфарматар [[Жан Кальвін]] палемічна заяўляў у XVI стагоддзі ў сачыненні «[[Трактат пра рэліквіі]]», што шматлікія часткі Крыжа склалі б груз цэлага карабля<ref>M. Iehan Calvin. [https://archive.org/details/traitdesreliqu00calvuoft/page/112/mode/2up?ref=ol Traité des reliques, 1543. Éditions Bossard, Paris, 1921. — P. 113.]</ref><ref>[http://religion.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000000/st026.shtml Христианский культ: Культ реликвий]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071211145225/http://religion.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000000/st026.shtml |date=11 снежня 2007 }} // Настольная книга атеиста / С. Ф. Анисимов, Н. А. Аширов, М. С. Беленький и др.; Под общ. ред. С. Д. Сказкина. — 9-е изд., испр. и доп. — М.. Политиздат, 1987. {{ref-ru}}</ref>. Аднак даследчык канца XIX стагоддзя {{нп3|Шарль Рао дэ Флеры|Шарль Рао дэ Флеры|fr|Charles Rohault de Fleury}} у сачыненні «Памяць пра прылады пакут Хрыстовых» ({{lang-fr|«Mémoire sur les instruments de la passion de la N.-S. J.-C.»}})<ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?id=O3FTAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Les+instruments+de+la+passion&hl=ru&sa=X&ei=P1RXVeaMCILCywPlmICIBw&ved=0CCQQ6AEwAQ#v=onepage&q=Les%20instruments%20de%20la%20passion&f=false |title=Charles Rohault de Fleury «Mémoire sur les instruments de la passion de la N.-S. J.-C.» 1870 |access-date=2015-05-16 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518093341/https://books.google.ru/books?id=O3FTAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Les+instruments+de+la+passion&hl=ru&sa=X&ei=P1RXVeaMCILCywPlmICIBw&ved=0CCQQ6AEwAQ#v=onepage&q=Les%20instruments%20de%20la%20passion&f=false |url-status=live }}</ref> паведамляе, што сумарная вага ўсіх дакументальна зафіксаваных фрагментаў Крыжа складае ўсяго каля траціны аб’ёму ад Крыжа<ref>{{Cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/04529a.htm |title=The True Cross. Catholic Encyclopedia |access-date=2008-01-21 |archive-date=2004-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040603030333/http://www.newadvent.org/cathen/04529a.htm |url-status=live }}</ref><ref>Перну Р. Крестоносцы. Дух завоевания. II. Коронация императора. {{ref-ru}}</ref>. ==== У Праваслаўнай царкве ==== [[Файл:5281-20080123-jerusalem-holy-sepulchre-treasure.jpg|міні|250пкс|Часціца Жыватворнага Крыжа. Праваслаўная скарбніца побач з [[Галгофа]]й, [[Храм Магілы Гасподняй]]]] У адным з самых ранніх помнікаў (1-я палова XI стагоддзя) старажытнарускай славеснасці, «[[Слова пра закон і благадаць|Слове пра Закон і Благадаць]]» [[мітрапаліт]]а [[Іларыён Кіеўскі|Іларыёна Кіеўскага]], ёсць згадка Жыватворнага Крыжа: «Ён [імператар Канстанцін] з маці сваёй Аленай Крыж ад Іерусаліма прынёс [і], па ўсім свеце сваім разаслаўшы, веру зацвердзіў»<ref>[https://philologos.narod.ru/sophia/slovoz.htm Иларион, митрополит Киевский. Слово о законе и благодати.] {{ref-ru}}</ref>. У праваслаўі лічыцца, што найбуйнейшы ў свеце фрагмент Жыватворнага Крыжа памерам 31 x 16 x 2,5 см знаходзіцца ў манастыры [[Ксірапатам]] на гары Афон. Паводле адной версіі гэтая рэліквія была падораная імператарам [[Раман I Лакапін|Раманам I Лакапінам]] у X стагоддзі. Паводле іншай версіі яна была падораная Ксірапатамскаму манастыру імператарам [[Раман III Аргір|Раманам III Аргірам]], пра што сведчыць яго грамата ад лютага 1034 года<ref>[https://rus-istoria.ru/library/item/911-lyubimets-imperatorov Любимец императоров.] {{ref-ru}}</ref>. Часціца Крыжа Гасподняга захоўваецца ў багата ўпрыгожаным рэлікварыі<ref>[https://orthochristian.com/82465.html The Largest Piece of the True Cross Of Christ—Holy Monastery of Xeropotamou, Mount Athos, 27.09.2015.]</ref>. У XII стагоддзі ў [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], выкананы па заказе прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]], была ўстаўлена часціца Крыжа Гасподняга, прывезеная ў XII стагоддзі з Канстанцінопаля ў ліку іншых рэліквій. Выкананы ў форме шасціканцовага крыжа вышынёй 51 сантыметр. У наш час месцазнаходжанне гэтага крыжа невядомае<ref>{{Праваслаўная энцыклапедыя|187870|Евфросинии Полоцкой, преподобной, крест|17|502-504|Э. В. Ш.}}</ref><ref>[https://omsk-eparhiya.ru/orthodoxbasics/Vladika/Books/Slovo1/26Evfros.htm Митрополит Владимир (Иким). Книга I. Слово в день памяти преподобной княжны Евфросинии, игумении Полоцкой.] {{ref-ru}}</ref>. Часціца дрэва Крыжа, прывезеная на Русь з Канстанцінопаля ў 1383 годзе, была змешчана ў «[[Каўчэг Дыянісія]]», які ў [[Завяшчанне|завяшчаннях]] [[Спіс кіраўнікоў Маскоўскага княства|маскоўскіх вялікіх князёў]] XV стагоддзя ўзначальваў пералік святынь, якія перадаваліся па спадчыне. У XV—XVII стагоддзях каўчэг знаходзіўся ў вялікакняжацкай казне або непасрэдна ў Крыжовым (або маленным) пакоі, у XVII — пачатку XX стагоддзяў — у [[Дабравешчанскі сабор (Маскоўскі Крэмль)|Дабравешчанскім саборы Маскоўскага Крамля]], з’яўляючыся адной з найгалоўных яго святынь<ref>{{Праваслаўная энцыклапедыя|1841626|Ковчег архиепископа Дионисия Суздальского|36|182-184|[[Марыя Аляксандраўна Маханько|Маханько М. А.]]}}</ref><ref name="sedmiza">{{Cite web |url=http://www.sedmitza.ru/index.html?sid=291&did=6193&p_comment=complex |title=Выставка «Царский храм. Святыни Благовещенского собора в Кремле» |access-date=2007-12-05 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307072019/http://www.sedmitza.ru/index.html?sid=291&did=6193&p_comment=complex |url-status=live }}</ref>. У наш час знаходзіцца ў музеях Маскоўскага Крамля<ref>[https://collectiononline.kreml.ru/entity/OBJECT/41950?query=Ковчег%20Дионисия Ковчег-мощевик. 1383. Музеи Московского Кремля.] {{ref-ru}}</ref>. У перыяд патрыярства [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|Нікана]] ў Расіі сталі вырабляць крыжы-машчавікі «мераю і падабенствам Крыжа Хрыстовага»<ref>[https://pravoslavie.ru/348.html Василий Омелин. Крест — хранитель всея вселенныя. Православие.ru, 18.08.2005.] {{ref-ru}}</ref>. Адным з іх стаў «[[Кійскі крыж]]», створаны 1656 годзе, у які акрамя часціцы Жыватворнага Крыжа, было змешчана каля 300 святынь. У цяперашні час часціца Крыжа не захавалася<ref>{{Праваслаўная энцыклапедыя|1684596|Кийский крест|33|424-428}}</ref>. Рускія паломнікі ў Святую зямлю з першай паловы XIX стагоддзя, з ліку асабліва знакамітых асоб, атрымлівалі ад [[Іерусалімскі патрыярх|Іерусалімскага патрыярха]] крыжы з часціцай Дрэва Крыжа Гасподняга ў якасці благаслаўлення, а пазней і ўзнагароды<ref>{{Cite web |url=http://palomnic.org/journal/6/8/1/ |title=Гнутова С. В. Иерусалимский Крест с частицей Животворящего Древа |access-date=2007-12-05 |archive-date=2008-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307040731/http://palomnic.org/journal/6/8/1/ |url-status=live }}</ref>. З 1800 года [[Найсвяцейшы ўрадавы сінод|Свяцейшы ўрадавы сінод]] устанавіў на {{ЮК|12 кастрычніка}} свята ў гонар «{{нп3|Перанясенне ў Гатчыну часткі Крыжа Гасподняга|Перанясення з Мальты ў Гатчыну часткі дрэва Жыватворнага Крыжа Гасподняга, Філермскай іконы Божай Маці і правіцы святога Іаана Хрысціцеля|ru|Перенесение в Гатчину части Креста Господня}}». Рэліквіі былі паднесены {{ЮК|12 кастрычніка}} 1799 года імператару [[Павел I|Паўлу I]] рыцарамі [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскага ордэна]], якія прыбылі ў [[Гатчына|Гатчыну]] (45 км на поўдзень ад цэнтра [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]]). З пабудаванага для ордэна [[Прыярацкі палац|Прыярацкага палаца]] восенню таго ж года святыні перавезлі ў Пецярбург, дзе іх змясцілі ў {{нп3|Вялікая царква Зімовага палаца|Вялікай царкве Зімовага палаца|ru|Большая церковь Зимнего дворца}}<ref name="Days1722">{{Cite web |url=http://days.pravoslavie.ru/Life/life1722.htm |title=Перенесение из Мальты в Гатчину части древа Животворящего Креста Господня, Филермской иконы Божией Матери и десной руки святого Иоанна Крестителя |access-date=2010-08-04 |archive-date=2010-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100904075103/http://days.pravoslavie.ru/Life/life1722.htm |url-status=live }}</ref>. У цяперашні час часціца Крыжа Гасподняга знаходзіцца ў [[Цэтынскі манастыр|Цэтынскім манастыры]] ў Чарнагорыі<ref>[https://www.njegos.org/orthodoxy/moncet.htm The Monastery of Cetinje.]</ref>. ==== У Каталіцкай царкве ==== [[Файл:Lignum-crucis.jpg|міні|200пкс|злева|Магчыма, самая вялікая частка Крыжа, якая захоўваецца ў манастыры Санта Торыбіа дэ Льебана, Кантабрыя, Іспанія]] [[Файл:493px-ReliquaryoftheTrueCross.jpg|міні|200пкс|Рэлікварый з часткай Жыватворнага Крыжа. [[Сабор Парыжскай Божай Маці]]]] У каталіцтве лічыцца, што самая вялікая частка Крыжа знаходзіцца ў іспанскім [[Францысканцы|францысканскім]] манастыры Санта Тарыбіа дэ Льебана ў [[Кантабрыя|Кантабрыі]]. Яго памеры: вертыкальная перакладзіна — 63,5 cм, гарызантальная перакладзіна — 39,3 cм, таўшчыня — 3,8 cм. Ён прывезены ў манастыр у VIII стагоддзі і знаходзіцца ў пазалочаным сярэбраным рэлікварыі з пялёсткамі на канцах у гатычным стылі, вырабленым у 1679 годзе<ref>[https://cantabriaspain.co.uk/cantabria/liebana-lignum-crucis/ Liébana «Lignum crucis».]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.santotoribiodeliebana.es/lignumcrucis/ |title=Lignum crucis (Leño de la Cruz). |access-date=22 лістапада 2025 |archive-date=5 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251105131339/https://www.santotoribiodeliebana.es/lignumcrucis/ |url-status=dead }}</ref>. Таксама часціцы Крыжа захоўваюцца рэлікварыях у базіліцы [[Санта-Крочэ-ін-Джэрусалемэ]] ў Рыме<ref>[https://www.santacroceroma.it/en/features-3/reliquie.html Relics. The Basilica of The Holy Cross in Jerusalem.]</ref>, [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]<ref>[https://www.notredamedeparis.fr/en/pray/services-masses/veneration-crown-thorns Veneration of the Holy Crown of Thorns. Notre Dan de Paris.]</ref>, музеі [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ|кафедральнага сабора Фларэнцыі]]<ref>[https://duomo.firenze.it/en/opera-magazine/post/5259/the-diamond-the-cross-and-the-medici-grand-duchess The Diamond, the Cross and the Medici Grand Duchess. Opera di Santa Maria del Fiore.]</ref>. Пры даследаванні гэтых рэліквій пацверджана, што ўсе часціцы Жыватворнага Крыжа складаюцца з драўніны алівы<ref>William Ziehr. Das Kreuz. Stuttgart 1997. — P. 67.</ref>. У 1188 годзе герцаг Аўстрыі [[Леапольд V (герцаг Аўстрыі)|Леапольд V]] падарыў манастыру {{нп3|Хайлігенкройц (манастыр)|Хайлігенкройц|de|Stift Heiligenkreuz}} вялікую часціцу Крыжа, якую шануюць і дагэтуль. Гэтая часціца з’яўляецца самай вялікай часціцай Крыжа Гасподняга ў Еўропе, якая ляжыць на поўнач ад Альпаў<ref name="heiligenkreuz">{{Cite web |url=http://stift-heiligenkreuz.org/ |title=Афіцыйны сайт манастыра Хайлігенкройц |access-date=2022-04-01 |archive-date=2010-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819060342/http://stift-heiligenkreuz.org/1056-1091-1089-1089-1082-1080-1081.174.0.html |url-status=live }}</ref>. == У жывапісе == Каля 1380 года [[Аньёла Гадзі]] распісаў галоўную капэлу царквы [[Санта-Крочэ (Фларэнцыя)|Санта Крочэ]] ў Фларэнцыі сюжэтамі гісторыі Крыжа Гасподняга. Сцэны фрэсак паўтаралі тэкст [[Залатая легенда|Залатой легенды]] Якава Варагінскага. Фрэскі Аньёла Гадзі сталі эталонам для роспісаў францысканскіх цэркваў. На іх аснове ў 1410 года {{нп3|Чэні дзі Франчэска|Чэні дзі Франчэска|en|Cenni di Francesco}} распісаў галоўную капэлу царквы Святога Францыска ў [[Вальтэра|Вальтэры]]<ref name="cyberleninka">[https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-svyatogo-kresta-freski-piero-della-francheska-v-tserkvi-cvyatogo-frantsiska-v-aretstso Кувшинская И. В. История Святого креста: фрески Пьеро делла Франческа в церкви Cвятого Франциска в Ареццо. — Искусствознание. 2014, 1—2. — С. 345—369.] {{ref-ru}}</ref>. У 1424 годзе [[Мазаліна да Панікале]] ў царкве Санта-Стэфана-дэльі-Агасцініяні ў горадзе [[Эмпалі]] стварыў фрэскі з «Гісторыямі Сапраўднага Крыжа», якія захоўваюцца ў Манастырскім музеі<ref>[https://www.sedmitza.ru/text/10328974.html Фрески Мазолино да Паникале выставлены в тосканском Эмполи, 17.11.2023.] {{ref-ru}}</ref>. У 1452—1466 гадах [[П’ера дэла Франчэска]] ў базіліцы {{нп3|Базіліка Сан-Франчэска ў Арэцца|Сан-Франчэска ў Арэцца|en|Basilica of San Francesco, Arezzo}} стварыў цыкл фрэсак [[Гісторыя Жыватворнага Крыжа]]<ref name="cyberleninka"/>. Разуменне тэксту «Залатой легенды» ў П’ера дэла Франчэска глыбока адрознае ад прачытання яго майстрам з Санта-Крочэ. У адрозненне ад Аньёла Гадзі, які паслядоўна выкладае гісторыю Крыжа Гасподняга, ён выкарыстоўвае іншы спосаб пабудовы фрэскавага цыкла, заснаваны на алегарычным тлумачэнні яе сюжэтаў<ref name="cyberleninka"/>. == Іншыя звесткі == * У 2006 годзе часціца Жыватворнага Крыжа была дастаўлена на [[Нізкая калязямная арбіта|калязямную арбіту]]<ref>[http://www.federalspace.ru/NewsDoSele.asp?NEWSID=2762 Святейший Патриарх Алексий II встретился с Руководителем Роскосмоса А. Н. Перминовым]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080306140843/http://www.federalspace.ru/NewsDoSele.asp?NEWSID=2762 |date=6 сакавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == {{commonscat-inline|Holy Cross}} * [[Укрыжаванне (дэкаратыўна-прыкладное мастацтва)]] * {{нп3|Форма крыжа Ісуса Хрыста|Форма крыжа Ісуса Хрыста|ru|Форма креста Иисуса Христа}} * {{нп3|Хрысціянскія рэліквіі|Хрысціянскія рэліквіі|ru|Христианские реликвии}} == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга| аўтар = {{нп3|Ян Вілем Дрэйверс|Jan Willem Drijvers|en|Jan Willem Drijvers}}| загаловак = Helena Augusta. The Mother of Constantine the Great and the Legend of Her Finding of the True Cross| выдавец = E. J. BRILL| год = 1992| старонак = 218 |спасылка=https://www.academia.edu/122771195/Helena_Augusta_The_Mother_of_Constantine_the_Great_and_the_Legend_of_Her_Finding_of_the_True_Cross| ref = Jan Willem Drijvers}} * Barbara Baert. [https://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&dq=true-cross+stauros&hl=ru A Heritage Of Holy Wood: The Legend of the True Cross in Text and Image].{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331144607/https://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&dq=true-cross+stauros&hl=ru |date=31 сакавіка 2015 }}, Leiden: Brill, 2004, ISBN 90-04-12469-1 * [[Фернан Каброль|Cabrol F.]] [https://www.newadvent.org/cathen/04529a.htm The True Cross].{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201015040735/https://www.newadvent.org/cathen/04529a.htm |date=15 кастрычніка 2020 }} // [[The Catholic Encyclopedia]]. Vol. 4. New York: {{нп3|Robert Appleton Company|Robert Appleton Company|en|Robert Appleton Company}}, 1908. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.krotov.info/acts/04/socrat/socr01.html Сократ Схоластик об обретении креста Еленой].{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929123515/http://www.krotov.info/acts/04/socrat/socr01.html |date=29 верасня 2007 }} {{ref-ru}} * [http://vozdvizhenie.paskha.ru/Bogosluzhenie/Akafist/ Акафист Честному и Животворящему Кресту Господню].{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081201025955/http://vozdvizhenie.paskha.ru/Bogosluzhenie/Akafist/ |date=1 снежня 2008 }} {{ref-ru}} * [[Барыс Георгіевіч Дзеравенскі|Дзеравенскі Б. Г.]] [http://www.krotov.info/libr_min/05_d/der/evensky_06.htm О местонахождении Голгофы и гробницы Христа"]: подборка свидетельств по истории обретения Креста.{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080306100432/http://www.krotov.info/libr_min/05_d/der/evensky_06.htm |date=6 сакавіка 2008 }}. {{ref-ru}} {{ВС}} {{Пакаранне смерцю Хрыста}} [[Катэгорыя:Прылады Пакут]] [[Катэгорыя:Крыж у хрысціянстве]] cwp4xybeiodbogbr5553mjpgfumoyk8 0 797104 5160160 5159354 2026-07-02T05:28:35Z JerzyKundrat 174 /* Май */ 5160160 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, Першы намеснік Старшыні Урада Расіі (2007—2008). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] nc85skkl4b539gzgz1o8i05lhzdvpjg 0 798703 5160158 5082086 2026-07-02T05:27:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160158 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Жодзінскі гарадскі выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 222160, [[Мінская вобласць]], г. [[Жодзіна]], [[Вуліца 40 год Кастрычніка (Жодзіна)|вул. 40 год Кастрычніка]], 7<ref name="structure">{{cite web|url=https://zhodino.gov.by/gorispolkom/|title=Горисполком|publisher=Жодинский городской исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=7 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207084707/https://zhodino.gov.by/gorispolkom/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Аляксандр Мікалаевіч Цывака]] |пасада главы1 = [[Старшыня Жодзінскага гарадскога выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://zhodino.gov.by/ zhodino.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Жодзінскі гарадскі выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі горада [[Жодзіна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Жодзінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Жодзінскаму гарадскому Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю гарвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак гарвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Жодзіна]], на [[Вуліца 40 год Кастрычніка (Жодзіна)|вуліцы 40 год Кастрычніка]], 7<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Жодзінскага гарадскога выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Упраўленне па архітэктуры, будаўніцтве і жыллёва-камунальнай гаспадарцы (уключае сектара архітэктуры і будаўніцтва, а таксама жыллёва-камунальнай гаспадаркі); * Упраўленне эканомікі; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Упраўленне справамі (уключае групу бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці); * Аддзел па адукацыі і спорце (размяшчаецца па [[Маладзёжны завулак (Жодзіна)|завулку Маладзёжным]], 3); * Фінансавы аддзел; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС) (размяшчаецца па [[Вуліца Дзеравянкі (Жодзіна)|вуліцы Дзеравянкі]], 6); * Сектар землеўпарадкавання; * Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Юрыдычны сектар; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * з 2 снежня 2024 — [[Аляксандр Мікалаевіч Цывака]]<ref name="pres2024">{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/prinatie-kadrovyh-resenij-1733129562|title=Рассмотрение кадровых вопросов|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2024-12-02|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://zhodino.gov.by|Жодзінскага гарадскога выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Жодзіна]] [[Катэгорыя:Мясцовыя выканаўчыя камітэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Жодзінскі гарадскі выканаўчы камітэт| ]] 3hn2e6mzojz24o5ac0rf2kf8ysxqsmv 0 798736 5160177 5082467 2026-07-02T07:24:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160177 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Жыткавіцкі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 247960, [[Гомельская вобласць]], г. [[Жыткавічы]], [[Вуліца Энгельса (Жыткавічы)|вул. Энгельса]], 3<ref name="structure">{{cite web|url=https://www.zhitkovichi.gov.by/ru/struktura-ru/|title=Структура|publisher=Житковичский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-16|lang=ru|archive-date=25 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250225080222/https://www.zhitkovichi.gov.by/ru/struktura-ru/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]] |пасада главы1 = [[Старшыня Жыткавіцкага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://www.zhitkovichi.gov.by/ zhitkovichi.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Жыткавіцкі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Жыткавіцкі раённы Савет дэпутатаў|Жыткавіцкаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Жыткавічы|Жыткавічаў]], на [[Вуліца Энгельса (Жыткавічы)|вуліцы Энгельса]], 3<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Жыткавіцкага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Упраўленне сельскай гаспадаркі і харчавання; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Фінансавы аддзел; * Аддзел эканомікі; * Аддзел адукацыі; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі, архітэктуры і будаўніцтва; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Сектар культуры; * Сектар спорту і турызму; * Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * Служба «адно акно»; * Дзяржаўная ўстанова «Жыткавіцкі раённы архіў». == Старшыні == * з 13 кастрычніка 2025 — [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]]<ref name="pres2025">{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1760346139|title=Рассмотрение кадровых вопросов|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2025-10-13|accessdate=2026-01-16|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.zhitkovichi.gov.by/|Жыткавіцкага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Жыткавічаў]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Жыткавіцкі раён]] h6b9uzb3oo1hisopcniluc7wkl5qtww 0 799356 5160200 5085635 2026-07-02T10:10:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160200 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|статус=Вёска|беларуская назва=Завярхлессе|вобласць=Гомельская|ранейшыя назвы=Мачулы|раён=Акцябрскі|сельсавет2=Ляскавіцкі}} '''Завярхле́ссе'''<ref name=":0">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с. (ст. 68, 110).</ref> ({{Lang-ru|Заверхле́сье}}; да 29 лістапада 1962 — ''Мачу́лы''<ref name=":0" />) — былая [[вёска]] ў [[Акцябрскі раён|Акцябрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Ляскавіцкі сельсавет (Акцябрскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Побач размяшчаліся населеныя пункты [[Забалацце (Акцябрскі раён)|Забалацце]], [[Ляскавічы (Акцябрскі раён)|Ляскавічы]], [[Малкава]], [[Слаўкавічы]], [[Харомцы]], [[Чапаева (Глускі раён)|Чапаева]] і інш. == Этымалогія == Да 29 лістапада 1962 года вёска называлася Мачулы<ref name=":0" />. == Гісторыя == У 1908 годзе ''маёнтак'' ''Завярхлессе'' ў складзе Ляскавіцкай воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://familio.org/settlements/f74b3696-280c-4293-9104-00b55e44e22f|title=Справочник. Заверхлесье}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://familio.org/api/v1/images/catalogs/minsk1909/065.jpg|title=Заверхлесье}}</ref>, 79 жыхароў, 1 двор. Вёска Заверхлессе была разбурана ў перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], пацярпелі жыхары вёскі<ref>{{Cite web|url=https://db.narb.by/village/zaverhlese/|title=Заверхлесье|url-status=dead}}</ref>. Вёска ў складзе [[Слаўкавіцкі сельсавет|Слаўкавіцкага сельсавета]] [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14194029_52.677422,28.539733|title=Заверхлесье на карте}}</ref>, пасля да 1998 года ў складзе [[Ляскавіцкі сельсавет (Акцябрскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]] [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] (пасля [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name=":0" />. Уваходзіла ў склад саўгаса «Арэса»<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1908 год — 79 жыхароў, 1 двор<ref name=":1" />. * 1940 год — 61 жыхар, 16 дамоў. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://retromap.ru/14194051_52.677422,28.539733 Заверхлесье на Старой карте]. * [https://familio.org/settlements/f74b3696-280c-4293-9104-00b55e44e22f Справочник. Заверхлесье]. [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Акцябрскага раёна]] aklphcj3kt7lj50rcn3lhj02nysxujg 0 799525 5160100 5132231 2026-07-02T02:14:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160100 wikitext text/x-wiki [[Файл:Жалудок._Селішча_(05).jpg|thumb|Жалудок. Селішча.]] '''Селішча''' — рэшткі старажытнага пасялення, помнік археалогіі ў г.п. [[Жалудок]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], на правым беразе р. [[Жалудзянка]]. Плошча каля 1 га. Культурны пласт 0,1 м. Раскопкі не праводзіліся. Абследавалі ў 1964 г. [[Л. Д. Побаль]], у 1975 г. [[М. А. Ткачоў]]. Знойдзена ганчарная кераміка. == Спасылкі == {{ГККРБ|413В000629}} * [https://heritage.gov.by/catalog/selishcha-629 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251107095935/https://heritage.gov.by/catalog/selishcha-629 |date=7 лістапада 2025 }} [[Катэгорыя:Жалудок]] [[Катэгорыя:Селішчы Шчучынскага раёна]] f0jwa2q2tkmoohbn239s2lcx6lfvg6t 0 803887 5160034 5146849 2026-07-01T16:36:19Z ~2026-37713-26 170556 + Нанга Парбат 5160034 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. === Канчэнджанга === 23 траўня 2026 а 4:10 Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй вышынёй гары свету пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз нястачу замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. Нанга-Парбат 1 ліпеня 2026 года Лілія Яноўская дасягнула вяршыні свайго чарговага 8-тысячніка, Нанга-Парбат (8126 м). Гэта ёй удалося зрабіць у складзе міжнароднай экспедыцыі 8K Expeditions, паводле паведамлення якой, яна дасягнула вяршыні ў 6:50 паводле мясцовага часу. У тым жа паведамленні адзначалася, што ва ўзросце 66 гадоў яна стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на гэтую вяршыню<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-nanga-parbat-8126m/|title=Liliya Ianovskaia Summits Nanga Parbat (8,126 m) — Oldest Woman|first=Liliya|last=Ianovskaia|website=Liliya Ianovskaia|date=2026-07-01|access-date=2026-07-01}}</ref> == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] l4pyievbba17j2e7wm2nkos1rroqgjv 5160035 5160034 2026-07-01T16:37:58Z ~2026-37713-26 170556 Нанга-Парбат 5160035 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. == Канчэнджанга == 23 траўня 2026 а 4:10 Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй вышынёй гары свету пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз нястачу замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. == Нанга-Парбат == 1 ліпеня 2026 года Лілія Яноўская дасягнула вяршыні свайго чарговага 8-тысячніка, Нанга-Парбат (8126 м). Гэта ёй удалося зрабіць у складзе міжнароднай экспедыцыі 8K Expeditions, паводле паведамлення якой, яна дасягнула вяршыні ў 6:50 паводле мясцовага часу. У тым жа паведамленні адзначалася, што ва ўзросце 66 гадоў яна стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на гэтую вяршыню<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-nanga-parbat-8126m/|title=Liliya Ianovskaia Summits Nanga Parbat (8,126 m) — Oldest Woman|first=Liliya|last=Ianovskaia|website=Liliya Ianovskaia|date=2026-07-01|access-date=2026-07-01}}</ref> == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] k5yptboyu5dkjpvg6pqyuxhlkeziogd 5160121 5160035 2026-07-02T04:13:26Z M.L.Bot 261 ачалавечванне стылю 5160121 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. === Канчэнджанга === 23 траўня 2026 а 4:10 Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй вышынёй гары свету пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз нястачу замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. === Нанга-Парбат === 1 ліпеня 2026 года Лілія Яноўская паднялася на вяршыню 8-тысячніка Нанга-Парбат (8126 м) у складзе міжнароднай экспедыцыі 8K Expeditions, паводле іх паведамлення, Лілія дасягнула вяршыні а 6:50 мясцовага часу. У тым самым паведамленні адзначалася, што ва ўзросце 66 гадоў яна найстарэйшая жанчынай, якая ўзышла на гэту вяршыню.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-nanga-parbat-8126m/|title=Liliya Ianovskaia Summits Nanga Parbat (8,126 m) — Oldest Woman|first=Liliya|last=Ianovskaia|website=Liliya Ianovskaia|date=2026-07-01|access-date=2026-07-01}}</ref> == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] k67r9xln4s9ewyo85iepvcc8be8uvvr 5160122 5160121 2026-07-02T04:14:14Z M.L.Bot 261 5160122 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. === Канчэнджанга === 23 траўня 2026 а 4:10 Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй вышынёй гары свету пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз нястачу замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. === Нанга-Парбат === 1 ліпеня 2026 года Лілія Яноўская паднялася на вяршыню 8-тысячніка Нанга-Парбат (8126 м) у складзе міжнароднай экспедыцыі 8K Expeditions, паводле іх паведамлення, Лілія дасягнула вяршыні а 6:50 мясцовага часу. Таксама ў паведамленні адзначана, што ва ўзросце 66 гадоў яна найстарэйшая жанчынай, якая ўзышла на гэту вяршыню.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-nanga-parbat-8126m/|title=Liliya Ianovskaia Summits Nanga Parbat (8,126 m) — Oldest Woman|first=Liliya|last=Ianovskaia|website=Liliya Ianovskaia|date=2026-07-01|access-date=2026-07-01}}</ref> == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] ayh1x3cpjuh77ot9qq9z3t02uymfl8b 5160123 5160122 2026-07-02T04:18:32Z M.L.Bot 261 5160123 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на К2; рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання вяршыню, паводле паказчыку смяротнасці. На пачатак 2026 года яна паднялася на 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і рыхтуецца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. === Канчэнджанга === 23 траўня 2026 а 4:10 Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй вышынёй гары свету пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз нястачу замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. === Нанга-Парбат === 1 ліпеня 2026 года Лілія Яноўская паднялася на вяршыню 8-тысячніка Нанга-Парбат (8126 м) у складзе міжнароднай экспедыцыі 8K Expeditions, паводле іх паведамлення, Лілія дасягнула вяршыні а 6:50 мясцовага часу. Таксама ў паведамленні адзначана, што ва ўзросце 66 гадоў яна найстарэйшая жанчынай, якая ўзышла на гэту вяршыню.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-nanga-parbat-8126m/|title=Liliya Ianovskaia Summits Nanga Parbat (8,126 m) — Oldest Woman|first=Liliya|last=Ianovskaia|website=Liliya Ianovskaia|date=2026-07-01|access-date=2026-07-01}}</ref> == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] 5nhf07gul8pjcvgpjcm5wqmcjhce7l4 0 808525 5160207 5146636 2026-07-02T10:24:51Z DBatura 73587 /* 2025 */ 5160207 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні УСС адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня САП захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, урадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена харчаванне для 4,4 млн чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана, уключаючы [[Нубійскія горы]], і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў Нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] b304lxekaz1o2614vgv1gju8dp6vkn0 0 808741 5160011 5154261 2026-07-01T13:20:56Z DobryBrat 5701 стыль, перанесена інфармацыя з артыкула Волшебная Гора (рок-гурт), які выдаляецца паводле 5160011 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «Канстытуцыйнае права». У 2003 годзе скончыў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]]. У 1997—1999 гадах быў лідарам і выканаўцам рок-гурта «Волшебная Гора» ([[Бранск]]), у складзе якога выступаў у Расіі, Украіне, Малдове, браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. Гісторыя стварэння і дзейнасці гурта апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Р. Канaплёва «Евангелле ад экстрэміста». З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002—2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009—2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар рэгіянальнага інфармацыйнага агенцтва «[[Днестр (інфармацыйнае агентства)|Днестр]]». Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Прыднястроўе будучыні: ліберальная эканоміка, свабода і бяспека».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] «Евангелле ад экстрэміста» (2005), «Дромаманія» (2011), «Паражэнне» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канаплёў Раман Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] qbudeyl6jniqblt9shpirz6j45nz9dx 0 809004 5160185 5152098 2026-07-02T08:54:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160185 wikitext text/x-wiki [[Файл:Henry Nowak.png|міні|Новак незаўдога перад смерцю]] '''Забойства Генры Новака''' — рэзананснае забойства [[Брытанія|брытанскага]] студэнта [[Палякі|польскага]] паходжання Генры Новака, якое здзейсніў [[Сікхізм|сікх]] Вікрум Дзігва ноччу 3 снежня 2025 года ў [[Саўтгемптан]]е (Англія). == Злачынства == Генры Новаку было 18 гадоў, ён вывучаў бугалтарскую справу на першым курсе ва [[Саўтгемптанскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Саўтгемптана]]. Дзяцінства правёў у Чэфард-Хандрыдзе ([[Эсекс]]), меў двайное грамадзянства — брытанскае і польскае. Вечарам 3 снежня 2025 года Новак ішоў па вуліцы каля Белмант-Роўд у прыгарадзе Портсвуд, да гэтага быў у пабе «Hobbit». На запісе з тэлефону Новака чуваць, як ён гаворыць «Hello car», нешта напявае і зявае тады, калі Дзігва пачынае адыходзіць. Затым Новак звяртаецца да Дзігвы: …say you’re a bad man, go on. На іншым запісе Новака Дзігва пацвярджае: I am a bad man. Запіс абрываецца. Дзігва нанёс пяць удараў кінжалам Новаку, у тым ліку смяротна параніў грудную клетку, параніў ногі. Відавочцаў не было. Нехта вызваў паліцыю, пачуўшы, як Новак крычыць, што ранены нажом і памірае. Студэнт паспрабаваў уцекчы, залезці на сметнік, на плот. Дзігва пазваніў сваім бацькам, яны апярэдзілі паліцыю, мауі Дзітвы Кіран Каўр схавала кінжал, якім быў забіты Новак. Дзігва зняў відэа, як Новак спрабуе збегчы, але памірае. Калі паліцыя з Гэмпшыра прыбыла на месца здарэння і пачала гаварыць з Дзігвам, ранены Новак заставаўся на тратуары. Дзігва завявіў, што Новак праследаваў яго, пачаў біцца і лаяцца (у судзе гэта не было даказана). Паліцыя заўважыла сарваны цюрбан Дзігвы і закула Новака ў кайданкі. На запісе з нацельнай камеры чуваць, як Новак паўтарае, што яго паранілі нажом, пазней ён сказаў, што не можа дыхаць. Паліцэйскі з камерай адказаў, што гэта не так. Хуткую дапамогу выклікалі пасля таго, як Новак страціў прытомнасць. Ён памёр на месцы ў 00:37. Дзігва сустрэўся з братам, гаварыў з ім па-пенджабску і сказаў, што не зможа сцвярджаць пра сваю самаабарону, калі на вуліцы былі камеры. Размову таемна запісвалі. == Судовы працэс == {{Пачатак раздзелу}} Дзігву прызналі вінаватым у забойстве, прысуд абвясцілі 1 чэрвеня 2026 года, ён асуджаны на пажыццёвае зняволенне з магчымасцю вызвалення мінімум пасля 21 года. Яго маці прызналі вінаватай у садзейнічанні забойцу. == Спасылкі == * {{Commons|Category:Murder of Henry Nowak (2025)}} * [https://www.bbc.com/news/articles/cjepqy29jdpo Henry Nowak murder: What we know about how the events unfolded], «BBC News» * Thomas Colsy: [https://thecatholicherald.com/article/death-of-henry-nowak-raises-questions-over-police-response Death of Henry Nowak raises questions over police response]. thecatholicherald.com * Jamie Morris, Stuart Rust: [https://web.archive.org/web/20260603080717/https://www.bbc.com/news/articles/c8753lx93pzo Football match honours 18-year-old stabbing victim]. bbc.com * [https://web.archive.org/web/20251207151929/https://www.dailyecho.co.uk/news/25679023.family-pay-tribute-18-year-old-belmont-road-killing/ Family pay tribute to 'kind, intelligent, talented' teen killed in Southampton]. Daily Echo * [https://web.archive.org/web/20260106234835/https://news.sky.com/story/man-22-charged-with-murder-of-student-who-died-on-night-out-in-southampton-13480847 Man, 22, charged with murder of student who died on night out in Southampton], «Sky News» * Ross Marshall: [https://web.archive.org/web/20260603080717/https://www.dailyecho.co.uk/news/26150039.mps-demand-answers-henry-nowak-murder-verdict/ MPs demand answers after Henry Nowak murder verdict]. dailyecho.co.uk * Marcus White: [https://web.archive.org/web/20260603141611/https://www.bbc.com/news/articles/cdxp4n0wgv1o Murder accused feared Sikh blade attack, jury told]. bbc.com * Student stabbed to death with 'extremely large' knife after night out with football team in Southampton, court told. news.sky.com * [https://www.itv.com/news/meridian/2026-05-28/man-found-guilty-of-murdering-southampton-university-student Man found guilty of murdering Southampton University student]. itv.com * [https://www.itv.com/news/meridian/2026-05-20/sikh-man-tells-court-he-stabbed-student-in-self-defence-after-he-was-abused Sikh man tells court he stabbed Southampton University student in self-defence after he was ‘abused’]. itv.com * Curtis Lancaster, Nikki Mitchell: [https://web.archive.org/web/20260602054018/https://www.bbc.com/news/articles/c775y853ydxo Man guilty of murdering student with ceremonial knife]. bbc.com * Freddie Lynne: [https://www.essexlive.news/news/essex-news/mother-son-stand-trial-over-10966859.amp Mother and son stand trial over the killing of Essex student, 18.] essexlive.news * Chris Yandell: [https://web.archive.org/web/20260602071229/https://www.dailyecho.co.uk/news/26156611.judge-gives-reasons-21-year-southampton-murder-jail-term---full/ Judge gives reasons for 21-year Southampton murder jail term — in full.] dailyecho.co.uk * Will Bolton, Tom McArdle, Charles Hymas: [https://www.telegraph.co.uk/news/2026/05/28/sorry-treating-dying-stab-victim-racist-hampshire-police/ Police treated stab victim as a racist while he lay dying.] telegraph.co.uk * Will Bolton, Tom McArdle: [https://www.telegraph.co.uk/news/2026/06/01/sikh-man-who-fatally-stabbed-student-jailed-for-life/ ‘I can’t breathe’: Dying Henry Nowak pleads with police during arrest.] telegraph.co.uk * Curtis Lancaster: [https://web.archive.org/web/20260603091951/https://www.bbc.com/news/articles/c1d2w411rgro Weapons-obsessed killer jailed for student’s murder.] bbc.com {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-06}} [[Катэгорыя:2025 год у Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Расізм]] b6h7zp2xjrfv0myicefhpftli4rbkao 0 809637 5160202 5155439 2026-07-02T10:19:33Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160202 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Булгак}} {{тэатральны дзеяч}} '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля верасня 1939) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — ISBN 978-83-63877-95-8</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўвае ў сябе, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што лялечны тэатр усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года быў мастацкім кіраўніком вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] bmutg2ujw6laqmb9efwldtp8uv8nr40 5160203 5160202 2026-07-02T10:19:47Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Акцёры Польшчы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160203 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Булгак}} {{тэатральны дзеяч}} '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля верасня 1939) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — ISBN 978-83-63877-95-8</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўвае ў сябе, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што лялечны тэатр усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года быў мастацкім кіраўніком вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры Польшчы]] 3kbhpa4df3dyvyrucrvanm248cesgmh 0 809660 5160206 5159269 2026-07-02T10:23:18Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160206 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чырык}} {{Кінематаграфіст}} '''Сяргей Чырык''' ({{ВДП}}) — беларускі фатограф і відэааператар. Сябра [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюзу кінематаграфістаў]]{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1959 годзе. На пачатку 1980-х працаваў «каардынатчыкам» (токарам-расточнікам) на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] (МАЗ). Спецыялістам такога класу, якія працавалі з допускам у некалькі мікрон, тады добра плацілі — каля 420 рублёў на месяц, што ўдвая вышэй за сярэдні тагачасны заробак. Калі ў сям’і нарадзілася дачка, а праз год сын, Сяргей купіў кінакамеру, каб здымаць малых.{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}} На пачатку 1980-х пры [[ДК МАЗ]]а ўтвараўся клуб аматараў даўніны «Менск», удзельнікі распрацоўвалі маршруты па гістарычных мясцінах. Сярод сяброў былі Сяргей Вечар, Зміцер Яцкевіч, Алег Дзярновіч, а Чырык, як адзіны супрацоўнік МАЗа ў клубе, быў кіраўніком. У гэтым статусе яго запрасілі на фестываль кінааматараў, -- «''Паглядзеў, пасмяяўся, сказаў, што зраблю лепш''», — згадваў Чырык{{sfn|Карней|2019a|p=}}. Яго памкненне падтрымаў кіраўнік студыі «МАЗфільм» Аляксандр Шчарбінін{{sfn|Карней|2019a|p=}}, неўзабаве сумесны фільм Чырыка і Шчарбініна пра [[Курапаты]] — «Агмень» — заняў 2-е месца на ўсесаюзным фестывалі «Срэбная зорка», які ў Мінску ладзілі прафсаюзы, даваць 1-ю прэмію пачаткоўцу палічылі няправільным.{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}} Сябры клуба «Менск» валанцёрылі на раскопках, якімі кіраваў [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]], на Замчышчы, на месцы ратушы, у Траецкім і Ракаўскім прадмесцях{{sfn|Карней|2019a|p=}}. Побач працавалі сябры «[[Талака (таварыства)|Талакі]]»{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. Чырык фіксаваў усё на 8-міліметровую стужку{{sfn|Карней|2019a|p=}}. У снежні 1987 году ў [[Палачанка|Палачанцы]] здымаў [[I вальны сойм беларускіх суполак|1-ы Вальны сойм беларускіх суполак]], арганізаваны пры падтрымцы ЦК [[Ленінскі камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]], дзе пачалася «палітычная кар’ера» Пазняк, які ў сваім выступе патрабаваў ад чыноўнікаў вызваліць месца для моладзі{{sfn|Карней|2019a|p=}}. У кастрычніку 1988 года, калі пачаў дзейнасць Аргкамітэт [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]], Чырыку, як ужо дасведчанаму актывісту, даручылі фармаванне Рады БНФ Фрунзенскага раёна Мінска{{sfn|Карней|2019a|p=}}. З 1990 года, калі БНФ купіў прафесійную камеру, Сяргей Чырык і Кастусь Лойка сталі «аператарамі БНФ», Сяргей заставаўся «аператарам БНФ» да самага расколу арганізацыі ў канцы 1990-х гадоў{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. У жніўні 1991 года прывёў Раду БНФ Фрунзенскага раёна на плошчу перад Домам урада патрабаваць незалежнасці, таксама фіксаваў гэтыя падзеі{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. Сяргей Чырык здымаў абсалютна ўсё: ад утварэння БНФ да шэсцяў на першых Дзядях і Чарнобыльскіх шляхах{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. Фіксаваў страйкі рабочых 1991 года{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. У 1992 годзе здымаў ролікі для Акадэміі навук{{sfn|Карней|2019a|p=}}. У студзені 1994 года працаваў у групе відэасуправаджэння візіту Біла Клінтана, у тым ліку здымаў адкрыццё «лавы Клінтана» у Курапатах {{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. На фота і стужках Чырыка ўвасоблены Сяржук Вітушка, Уладзімір Ягоўдзік, Мікола Касцюкевіч, Ігар Бабкоў, Ігар Марачкін, Алесь Суша, Віталь Сямашка, Андрусь Абламейка і многія іншыя дзеячы{{sfn|Карней|2019a|p=}}. Чырык расказваў, як пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]] кіраўнік відэастудыі газеты «[[Беларуская маладзёжная (газета)|Беларуская маладзёжная]]» Алесь Дайнэка выкупіў у [[Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі|Змітра Завадскага]] кадры знішчэння 16 мая Іванам Ціцянковым дзяржаўнага [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]], гэта каштавала 600 долараў, тым часам як месячныя заробкі вымяраліся некалькімі дзясяткамі долараў. Ужо 17 мая 1995 года, каля будынка Адміністрацыі Лукашэнкі на вуліцы Карла Маркса, Сяргей Чырык з Вольгай Акуліч здымалі для «Кроку» акцыю актывістаў у адказ, калі чырвона-зялёны сцяг узнялі над грамадскай прыбіральняй у [[Цэнтральны сквер, Мінск|Цэнтральным скверы]], а потым спалілі. Журналістаў затрымалі, Сяргея адпусцілі (нават адвезлі назад), бо ён быў кандыдатам у дэпутаты гарсавета, а Вольга схавала касету і матэрыял захаваўся.{{sfn|Карней|2019b|p=}} Быў акрэдытаваны ў Вярхоўным Савеце ад газеты «Беларуская маладзёжная». Праца ў парламенце скончылася, пасля збіцця дэпутатаў і фактычна разгону Вярхоўнага Савета, Чырык разам з дэпутатамі Сяргеем Калякіным і Мечыславам Гіруцем апошнімі выйшлі з Авальнай залі і зачынілі за сабой дзверы.{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}} 8 верасня 1999 года пасля працы на акцыі «Мы разбілі маскалёў!» да ўгодкаў бітвы пад Оршай 1514 года ў [[Парк імя Янкі Купалы|парку імя Янкі Купалы]] Чырыка скруцілі тры міліцыянеры і кінулі ва УАЗік, дарогай 20 хвілін трымалі за шыю. Разам з ім затрымалі Славаміра Адамовіча і Яўгена Пятрова. Пасля праверкі дакументаў Чырыка вярнулі ў парк, але вынялі з яго камеры касету SuperVHS з кадрамі спалення расійскага сцяга, узамен паклалі звычайную VHS з фільмам Спілберга «Апошні крыжовы паход». Чырык вярнуўся да міліцыянераў і сказаў маёру, які зрабіў падмену, вочы, што ён «звычайны злодзей», той нічога не адказаў, міліцыянеры проста з’ехалі.{{sfn|Грузьдзіловіч|1999|p=}} У 2006 годзе ў межах праекту «Беларускі Гальфстрым» рэжысёр [[Сяргей Патаранскі]] і аператар Сяргей Чырык знялі фільм «У снягах драмае вясна», прысвечаны перыяду да [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]], уключаючы эмацыйныя фрагменты выступаў кандыдатаў{{sfn|Студзінская|2006|p=}}. У 2007 годзе выйшла другая частка — «У снягах драмала вясна» (107 хвілін), прысвечаная непасрэдна [[Плошча-2006|Плошчы]] і студэнтам-каліноўцам, таксама сярод герояз стужкі былі пастар Эрнст Сабіла, Уладзімір Колас, Вячаслаў Сіўчык{{sfn|Квяткоўскі|2007|p=}}. Быў аператарам-пастаноўшчыкам шэрагу дакументальных фільмаў, створаных у «Відэацэнтры». Таксама вылучаў у асобны масіў матэрыялаў кадры канца 1980-х — пачатку 1990-х пад назвай «Хроніка аднаўлення незалежнасці». Аўтар відэа ў памяць актывіста Алега Казлоўскага.{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}} Здымаў канцэрты барда [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэя Мельнікава]], з якім сябраваў 25 гадоў{{sfn|Салаўёў|2019|p=}}. Лічыў сябе наследнікам [[Уладзімір Кармілкін|Уладзіміра Кармілкіна]] і перажываў за лёс яго архіва{{sfn|Карней|2019a|p=}}. У архіве самога Чырыка былі сотні касет з «кіламетрамі нацыянальнай памяці», ён асцерагаўся вобыску і магчымай страты гэтых матэрыялаў, які называў сваім «адзіным здабыткам»{{sfn|Карней|2019a|p=}} і ў апошнія гады жыцця паступова алічбоўваў{{sfn|Карней|2019a|p=}}{{sfn|Свабода|2023|p=}}. Памёр 15 снежня 2023 года{{sfn|Свабода|2023|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * https://www.youtube.com/watch?v=kl_RrZruGHA * {{h|Карней|2019b|{{cite web|ref = Карней | url = https://www.svaboda.org/a/29939067.html |title = «Хай Пазьняк задушыцца». Як апэратар Лукашэнкі выпадкова зьняў зьнішчэньне бел-чырвона-белага сьцяга |first = Ігар |last = Карней |authorlink = |date = 14 мая 2019 |work = Радыё Свабода |publisher = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = bel |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 18 чэрвеня 2026 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Студзінская|2006|{{cite web|ref = Студзінская | url = https://www.svaboda.org/a/775296.html |title = Беларуская вясна ў фільме Сяргея Патаранскага |first = Іна |last = Студзінская |authorlink = |date = 31 кастрычніка 2006 |work = Радыё Свабода |publisher = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = bel |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 18 чэрвеня 2026 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Салаўёў|2019|{{cite web|ref = Салаўёў | url = https://novychas.online/kultura/dzen-narodzinau-razam-z-pryhilnikami |title = Дзень народзінаў разам з прыхільнікамі |first = Павел |last = Салаўёў |authorlink = |date = 25 лістапада 2019 |work = Новы Час |publisher = Прыватнае культурна-асветніцкае ўстанова «Новы час плюс» |location = Мінск |page = |language = bel |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 18 чэрвеня 2026 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Карней|2019a|{{cite web|ref = Карней | url = https://www.svaboda.org/a/siarhiej-cyryk/29790273.html |title = Зьнятае застанецца. Як заводзкі токар ствараў відэахроніку беларускай незалежнасьці. ФОТА і ВІДЭА |first = Ігар |last = Карней |authorlink = |date = 26 лютага 2019 |work = Радыё Свабода |publisher = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = bel |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 18 чэрвеня 2026 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Грузьдзіловіч|1999|{{cite web|ref = Грузьдзіловіч | url = https://www.svaboda.org/a/24830458.html |title = Навіны 08 верасьня 1999 г. |first = Алег |last = Грузьдзіловіч |authorlink = |date = 08 верасня 1999 |work = Радыё Свабода |publisher = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = bel |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 18 чэрвеня 2026 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Свабода|2023|{{cite web|ref = Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/32748869.html |title = Памёр апэратар Сяргей Чырык. Ён зьняў і адлічбаваў відэа найважнейшых грамадзка-палітычных падзеяў Беларусі 80-х і 90-х |first = |last = |authorlink = |date = 27 снежня 2023 |work = Радыё Свабода |publisher = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = bel |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 18 чэрвеня 2026 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Квяткоўскі|2007|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/760578.html |title = Створаны яшчэ адзін фільм пра падзеі вясны 2006 году ў Менску |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 03 жніўня 2007 |work = Радыё Свабода |publisher = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = bel |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 18 чэрвеня 2026 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чырык Сяргей}} [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] qag5esqj0wp47awc7jebg8cpvsg9ii5 0 809884 5160219 5157561 2026-07-02T10:49:56Z M.L.Bot 261 5160219 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лазар}} {{мастак}} '''Анатоль Лазар''', таксама вядомы як '''Вецер Механічны''' ('''Wiecier Mechaniczny''', '''WM''') ({{ВДП}}) — беларускі дызайнер, графік, рэкламіст, выдавец і культурны менеджар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1976 года ў Станькаве Дзяржынскага раёна. У сям’і была вялікая гаспадарка, конь і некалькі кароў, што вымагала ад усіх штодзённай працы. Падлеткам пачаў працаваць рабочым-стругальшчыкам на заводзе ў Дзяржынску. У 1994 годзе пераехаў у Мінск, працаваў прадаўцом газет у прыгарадных электрычках.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} Скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці фінансіст. Вучыўся ў брытанскім {{нп5|Чартарны інстытут маркетынгу|Чартарным інстытуце маркетынгу|en|The Chartered Institute of Marketing}}. Працаваў начальнікам аддзела маркетынгу ў буйной міжнароднай кампаніі, потым кіраўніком кампаніі ў Кіеве і Маскве.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} Быў партнёрам і кіраўніком мінскай студыі рэкламы і дызайну «Адліга» (adliga.com){{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Захапляецца прыродай і садоўніцтвам, стварыў уласны парк і сад, дзе вырошчваў грэцкія арэхі. Перад 2019 годам, пасля перанесенай хірургічную аперацыі з пагаршэннем стану здароўя, канчаткова пераехаў жыць на вёску.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} У студзені 2021 года затрыманы супрацоўнікамі Дэпартамента фінансавых расследаванняў (ДФР) афіцыйна для праверкі выплаты падаткаў{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. 11 верасня 2022 года, з вёскі дзе тым часам жыў, дастаўлены ў Мінскае РУУС і затрыманы, падчас ператрусу ў доме забраны камп’ютар і тэлефон{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Асуджаны па адміністрацыйнай справе за «хуліганства» (паводле афіцыйнай версіі — за хуліганскія дзеянні ў будынку РУУС){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Адбыў на [[Акрэсціна]] 15 сутак{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} і выйшаў на свабоду 26 верасня 2022 года{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. У канцы 2022 года пераехаў Польшчу. Жыве ў Варшаве, працягвае прафесійную дзейнасць, мае планы аднавіць дызайн-студыю «Адліга».{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} == Дзейнасць == У 2003 годзе быў сузаснавальнікам і потым выдаўцом музычнага інтэрнэт-партала «[[Тузін Гітоў]]» (tuzin.fm){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. Праект быў цалкам валанцёрскім, займаўся арганізацыяй канцэртаў, музычных прэмій, выпускам кампакт-дыскаў і рэалізацыяй сумесных праектаў з замежнымі выканаўцамі (у тым ліку «Воплі Відаплясава», «Здоб шы здуб», «Смысловые галлюцинации»).{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} У 2024 годзе ўдзельнічаў у журы [[Прэмія імя Міхаіла Анемпадыстава|Прэміі імя Міхаіла Анемпадыстава]] за найлепшую кніжную вокладку{{sfn|Белліт|2025|p=}}. == Творчасць == Асноўныя кірункі творчай дзейнасці: * Кніжная графіка: распрацоўка афармлення, вёрстка і дызайн вокладак. Сярод значных твораў — афармленне беларускіх выданняў кнігі «Палёт над гняздом зязюлі» [[Кен Кізі|Кена Кізі]], «Людзі на балоце» Івана Мележа, «Знак бяды» Васіля Быкава, а таксама дакументальнай кнігі «([[(Не)расстраляныя|Не)расстраляныя]]» (укладальнік [[Сяргей Будкін]]){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. * Мультымедыя: праца над відэакліпамі, у прыватнасці для гурта «Ляпіс Трубяцкі»{{sfn|Радыё Свабода|2014|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. * Графічны дызайн: стварэнне папулярнага мастацкага календара «Не маўчы па-беларуску» (аўтарка малюнкаў — [[Дар’я Мандзік]], выдавец — кампанія «Будзьма беларусамі!»)<ref>Не маўчы па-беларуску [Выяўленчы матэрыял] : Будзьма беларусамі! : каляндар на 2015 год / малюнкі Мандзік Дар’я; дызайн Лазар Анатоль . — Мінск, 2014. — 13 л., уключаючы вокладку : каляр. афсет.</ref>. Аўтар серыі сатырычных малюнкаў для футболак, у тым ліку серыі «Зомбі ў Мінску»{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. Творчая філасофія грунтуецца на прынцыпе «беларускага фільтра», дзе прадукты дызайну ствараюцца з улікам беларускай рэчаіснасці для мясцовага спажыўца{{sfn|Радыё Свабода|2014|p=}}. == Прызнанне == * [[Прэмія імя Міхаіла Анемпадыстава]] (2022) у намінацыі за найлепшую кніжную вокладку (кніга «(НЕ)расстраляныя»){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}{{sfn|Белліт|2025|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2022|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/32109260.html |title = «Мы будзем не супольнасьцю траўмаваных інвалідаў, а нармальнымі жывымі людзьмі». Размова з дызайнэрам Ветрам Мэханічным |first = |last = |authorlink = |date = 2022-10-31 |work = Радыё Свабода |publisher = svaboda.org |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2022|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/ru/299934 |title = Дизайнер Анатолий Лазарь вышел на свободу после 13 суток |first = |last = |authorlink = |date = 2022-09-26 |work = Наша Ніва |publisher = nashaniva.com |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2014|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.youtube.com/watch?v=ffUPkbYI8zA |title = Дырэктар студыі «Адліга» Анатоль Лазар: Найбольш... |first = |last = |authorlink = |date = 2014-02-15 |work = YouTube |publisher = Радыё Свабода |location = |page = |language = be |trans-title = |format = video |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Белліт|2025|{{cite web|ref = Белліт | url = https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html |title = Журы абвясціла поўны спіс Прэміі Анемпадыстава |first = |last = |authorlink = |date = 2025-09-23 |work = Белліт |publisher = bellit.info |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лазар Анатоль}} p7a9256uuwpw4tfz45qwkj0ddx6lwpo 5160220 5160219 2026-07-02T10:50:16Z M.L.Bot 261 /* Прызнанне */ 5160220 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лазар}} {{мастак}} '''Анатоль Лазар''', таксама вядомы як '''Вецер Механічны''' ('''Wiecier Mechaniczny''', '''WM''') ({{ВДП}}) — беларускі дызайнер, графік, рэкламіст, выдавец і культурны менеджар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1976 года ў Станькаве Дзяржынскага раёна. У сям’і была вялікая гаспадарка, конь і некалькі кароў, што вымагала ад усіх штодзённай працы. Падлеткам пачаў працаваць рабочым-стругальшчыкам на заводзе ў Дзяржынску. У 1994 годзе пераехаў у Мінск, працаваў прадаўцом газет у прыгарадных электрычках.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} Скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці фінансіст. Вучыўся ў брытанскім {{нп5|Чартарны інстытут маркетынгу|Чартарным інстытуце маркетынгу|en|The Chartered Institute of Marketing}}. Працаваў начальнікам аддзела маркетынгу ў буйной міжнароднай кампаніі, потым кіраўніком кампаніі ў Кіеве і Маскве.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} Быў партнёрам і кіраўніком мінскай студыі рэкламы і дызайну «Адліга» (adliga.com){{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Захапляецца прыродай і садоўніцтвам, стварыў уласны парк і сад, дзе вырошчваў грэцкія арэхі. Перад 2019 годам, пасля перанесенай хірургічную аперацыі з пагаршэннем стану здароўя, канчаткова пераехаў жыць на вёску.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} У студзені 2021 года затрыманы супрацоўнікамі Дэпартамента фінансавых расследаванняў (ДФР) афіцыйна для праверкі выплаты падаткаў{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. 11 верасня 2022 года, з вёскі дзе тым часам жыў, дастаўлены ў Мінскае РУУС і затрыманы, падчас ператрусу ў доме забраны камп’ютар і тэлефон{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Асуджаны па адміністрацыйнай справе за «хуліганства» (паводле афіцыйнай версіі — за хуліганскія дзеянні ў будынку РУУС){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Адбыў на [[Акрэсціна]] 15 сутак{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} і выйшаў на свабоду 26 верасня 2022 года{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. У канцы 2022 года пераехаў Польшчу. Жыве ў Варшаве, працягвае прафесійную дзейнасць, мае планы аднавіць дызайн-студыю «Адліга».{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} == Дзейнасць == У 2003 годзе быў сузаснавальнікам і потым выдаўцом музычнага інтэрнэт-партала «[[Тузін Гітоў]]» (tuzin.fm){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. Праект быў цалкам валанцёрскім, займаўся арганізацыяй канцэртаў, музычных прэмій, выпускам кампакт-дыскаў і рэалізацыяй сумесных праектаў з замежнымі выканаўцамі (у тым ліку «Воплі Відаплясава», «Здоб шы здуб», «Смысловые галлюцинации»).{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} У 2024 годзе ўдзельнічаў у журы [[Прэмія імя Міхаіла Анемпадыстава|Прэміі імя Міхаіла Анемпадыстава]] за найлепшую кніжную вокладку{{sfn|Белліт|2025|p=}}. == Творчасць == Асноўныя кірункі творчай дзейнасці: * Кніжная графіка: распрацоўка афармлення, вёрстка і дызайн вокладак. Сярод значных твораў — афармленне беларускіх выданняў кнігі «Палёт над гняздом зязюлі» [[Кен Кізі|Кена Кізі]], «Людзі на балоце» Івана Мележа, «Знак бяды» Васіля Быкава, а таксама дакументальнай кнігі «([[(Не)расстраляныя|Не)расстраляныя]]» (укладальнік [[Сяргей Будкін]]){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. * Мультымедыя: праца над відэакліпамі, у прыватнасці для гурта «Ляпіс Трубяцкі»{{sfn|Радыё Свабода|2014|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. * Графічны дызайн: стварэнне папулярнага мастацкага календара «Не маўчы па-беларуску» (аўтарка малюнкаў — [[Дар’я Мандзік]], выдавец — кампанія «Будзьма беларусамі!»)<ref>Не маўчы па-беларуску [Выяўленчы матэрыял] : Будзьма беларусамі! : каляндар на 2015 год / малюнкі Мандзік Дар’я; дызайн Лазар Анатоль . — Мінск, 2014. — 13 л., уключаючы вокладку : каляр. афсет.</ref>. Аўтар серыі сатырычных малюнкаў для футболак, у тым ліку серыі «Зомбі ў Мінску»{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. Творчая філасофія грунтуецца на прынцыпе «беларускага фільтра», дзе прадукты дызайну ствараюцца з улікам беларускай рэчаіснасці для мясцовага спажыўца{{sfn|Радыё Свабода|2014|p=}}. == Прызнанне == * [[Прэмія імя Міхаіла Анемпадыстава]] (2022) у намінацыі за найлепшую кніжную вокладку (кніга «(Не)расстраляныя»){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}{{sfn|Белліт|2025|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2022|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/32109260.html |title = «Мы будзем не супольнасьцю траўмаваных інвалідаў, а нармальнымі жывымі людзьмі». Размова з дызайнэрам Ветрам Мэханічным |first = |last = |authorlink = |date = 2022-10-31 |work = Радыё Свабода |publisher = svaboda.org |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2022|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/ru/299934 |title = Дизайнер Анатолий Лазарь вышел на свободу после 13 суток |first = |last = |authorlink = |date = 2022-09-26 |work = Наша Ніва |publisher = nashaniva.com |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2014|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.youtube.com/watch?v=ffUPkbYI8zA |title = Дырэктар студыі «Адліга» Анатоль Лазар: Найбольш... |first = |last = |authorlink = |date = 2014-02-15 |work = YouTube |publisher = Радыё Свабода |location = |page = |language = be |trans-title = |format = video |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Белліт|2025|{{cite web|ref = Белліт | url = https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html |title = Журы абвясціла поўны спіс Прэміі Анемпадыстава |first = |last = |authorlink = |date = 2025-09-23 |work = Белліт |publisher = bellit.info |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лазар Анатоль}} a9ap5hsjfdbtc0b5xbskw9wkg5n9rd5 5160267 5160220 2026-07-02T11:49:25Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ 5160267 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лазар}} {{мастак}} '''Анатоль Лазар''', таксама вядомы як '''Вецер Механічны''' ('''Wiecier Mechaniczny''', '''WM''') ({{ВДП}}) — беларускі дызайнер, графік, рэкламіст, выдавец і культурны менеджар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1976 года ў Станькаве Дзяржынскага раёна. У сям’і была вялікая гаспадарка, конь і некалькі кароў, што вымагала ад усіх штодзённай працы. Падлеткам пачаў працаваць рабочым-стругальшчыкам на заводзе ў Дзяржынску. У 1994 годзе пераехаў у Мінск, працаваў прадаўцом газет у прыгарадных электрычках.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} Скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці фінансіст. Вучыўся ў брытанскім {{нп5|Чартарны інстытут маркетынгу|Чартарным інстытуце маркетынгу|en|The Chartered Institute of Marketing}}. Працаваў начальнікам аддзела маркетынгу ў буйной міжнароднай кампаніі, потым кіраўніком кампаніі ў Кіеве і Маскве.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} Быў партнёрам і кіраўніком мінскай студыі рэкламы і дызайну «Адліга» (adliga.com){{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Захапляецца прыродай і садоўніцтвам, стварыў уласны парк і сад, дзе вырошчваў грэцкія арэхі. Перад 2019 годам, пасля перанесенай хірургічную аперацыі з пагаршэннем стану здароўя, канчаткова пераехаў жыць на вёску.{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} У студзені 2021 года затрыманы супрацоўнікамі Дэпартамента фінансавых расследаванняў (ДФР) афіцыйна для праверкі выплаты падаткаў{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. 11 верасня 2022 года, з вёскі дзе тым часам жыў, дастаўлены ў Мінскае РУУС і затрыманы, падчас ператрусу ў доме забраны камп’ютар і тэлефон{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Асуджаны па адміністрацыйнай справе за «хуліганства» (паводле афіцыйнай версіі — за хуліганскія дзеянні ў будынку РУУС){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. Адбыў на [[Акрэсціна]] 15 сутак{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} і выйшаў на свабоду 26 верасня 2022 года{{sfn|Наша Ніва|2022|p=}}. У канцы 2022 года пераехаў Польшчу. Жыве ў Варшаве, працягвае прафесійную дзейнасць, мае планы аднавіць дызайн-студыю «Адліга».{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} == Дзейнасць == У 2003 годзе быў сузаснавальнікам і потым выдаўцом музычнага інтэрнэт-партала «[[Тузін Гітоў]]» (tuzin.fm){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. Праект быў цалкам валанцёрскім, займаўся арганізацыяй канцэртаў, музычных прэмій, выпускам кампакт-дыскаў і рэалізацыяй сумесных праектаў з замежнымі выканаўцамі (у тым ліку «Воплі Відаплясава», «Здоб шы здуб», «Смысловые галлюцинации»).{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}} У 2024 годзе ўдзельнічаў у журы [[Прэмія імя Міхаіла Анемпадыстава|Прэміі імя Міхаіла Анемпадыстава]] за найлепшую кніжную вокладку{{sfn|Белліт|2025|p=}}. == Творчасць == Асноўныя кірункі творчай дзейнасці: * Кніжная графіка: распрацоўка афармлення, вёрстка і дызайн вокладак. Сярод значных твораў — афармленне беларускіх выданняў кнігі «Палёт над гняздом зязюлі» [[Кен Кізі|Кена Кізі]], «Людзі на балоце» Івана Мележа, «Знак бяды» Васіля Быкава, а таксама дакументальнай кнігі «[[(Не)расстраляныя]]» (укладальнік [[Сяргей Будкін]]){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. * Мультымедыя: праца над відэакліпамі, у прыватнасці для гурта «Ляпіс Трубяцкі»{{sfn|Радыё Свабода|2014|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. * Графічны дызайн: стварэнне папулярнага мастацкага календара «Не маўчы па-беларуску» (аўтарка малюнкаў — [[Дар’я Мандзік]], выдавец — кампанія «Будзьма беларусамі!»)<ref>Не маўчы па-беларуску [Выяўленчы матэрыял] : Будзьма беларусамі! : каляндар на 2015 год / малюнкі Мандзік Дар’я; дызайн Лазар Анатоль . — Мінск, 2014. — 13 л., уключаючы вокладку : каляр. афсет.</ref>. Аўтар серыі сатырычных малюнкаў для футболак, у тым ліку серыі «Зомбі ў Мінску»{{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}. Творчая філасофія грунтуецца на прынцыпе «беларускага фільтра», дзе прадукты дызайну ствараюцца з улікам беларускай рэчаіснасці для мясцовага спажыўца{{sfn|Радыё Свабода|2014|p=}}. == Прызнанне == * [[Прэмія імя Міхаіла Анемпадыстава]] (2022) у намінацыі за найлепшую кніжную вокладку (кніга «(Не)расстраляныя»){{sfn|Радыё Свабода|2022|p=}}{{sfn|Белліт|2025|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2022|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/32109260.html |title = «Мы будзем не супольнасьцю траўмаваных інвалідаў, а нармальнымі жывымі людзьмі». Размова з дызайнэрам Ветрам Мэханічным |first = |last = |authorlink = |date = 2022-10-31 |work = Радыё Свабода |publisher = svaboda.org |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2022|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/ru/299934 |title = Дизайнер Анатолий Лазарь вышел на свободу после 13 суток |first = |last = |authorlink = |date = 2022-09-26 |work = Наша Ніва |publisher = nashaniva.com |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2014|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.youtube.com/watch?v=ffUPkbYI8zA |title = Дырэктар студыі «Адліга» Анатоль Лазар: Найбольш... |first = |last = |authorlink = |date = 2014-02-15 |work = YouTube |publisher = Радыё Свабода |location = |page = |language = be |trans-title = |format = video |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} * {{h|Белліт|2025|{{cite web|ref = Белліт | url = https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html |title = Журы абвясціла поўны спіс Прэміі Анемпадыстава |first = |last = |authorlink = |date = 2025-09-23 |work = Белліт |publisher = bellit.info |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-22 |url-status = live |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лазар Анатоль}} 193ux67oae6470wwkc391nba05t4xf6 0 810079 5160229 5159688 2026-07-02T10:58:28Z MocnyDuham 99818 афармленне 5160229 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зеленагорск}} {{Знакамітая жывёла | Імя = Зеленагорск | Арыгінал імя = {{lang-ru|Зеленогорск}} | Фота = Zelenogorsk the Pallas's Cat.jpg | Подпіс = Зеленагорск у студзені 2024 году | Іншыя імёны = Грын ({{lang-ru|Грин}}) | Від = [[манул]] | Пол = [[самец]] | Дата нараджэння = 2012 або 2013 | Дата смерці = 2025 або 2026 | Месца нараджэння = [[Тыва]], [[Расія]] | Месца смерці = [[Новасібірскі заапарк]], [[Новасібірск]], [[Расія]] | Краіна = {{сцягафікацыя|Расія}} | Гады актыўнасці = 2014—2025 }} '''Зеленагорск''' ({{lang-ru|Зеленогорск}}; {{ВД-Прэамбула}}) — манул, які ўтрымліваўся ў [[Новасібірскі заапарк|Новасібірскім заапарку]] і атрымаў шырокую вядомасць у інтэрнэце. Нарадзіўся ў 2012 ці 2013 годзе ў дзікай прыродзе на тэрыторыі [[Тува|Тувы]]<ref name="Manulization">{{Cite web|lang=ru|url=https://manulization.ru/manuls/manul-zelenogorsk.html|title=Манул Зеленогорск|author=Роман Паулов, Виктория Малышко|publisher=Манулизация|access-date=2026-06-26}}</ref>. Пэўны час знаходзіўся ў заапарку горада [[Зеленагорск (Краснаярскі край)|Зеленагорска]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]. У 2014 годзе быў пераведзены ў [[Новасібірскі заапарк]], дзе атрымаў сваю афіцыйную мянушку (таксама меў другую, менш вядомую мянушку — Грын)<ref name="Manulization" /><ref name="VokrugSveta">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vokrugsveta.ru/news/kazhdyi-byl-mnogodetnym-otcom-v-novosibirske-s-raznicei-v-12-dnei-umerli-dva-manula-dolgozhitelya-id6813852/|title=Каждый был многодетным отцом: в Новосибирске с разницей в 12 дней умерли два манула-долгожителя|author=Ирина Себелева|date=2026-02-04|publisher=Вокруг света|access-date=2026-06-26}}</ref>. Прэс-служба Новасібірскага заапарка адзначала нетыповыя для гэтага віду паводзіны жывёлы. У адрозненне ад большасці ўтойлівых манулаў, Зеленагорск часта выходзіў да людзей і дазваляў наведвальнікам назіраць за сабой. Гэта паспрыяла яго папулярнасці ў сацыяльных сетках: у інтэрнэце рэгулярна публікаваліся шматлікія фатаграфіі і відэаролікі з ім<ref name="VokrugSveta" />. Найбольшую вядомасць прынесла віруснае відэа, на якім манул грэе лапы, стоячы на ўласным хвасце<ref name="TASS">{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/26342265|title=В Новосибирском зоопарке умер известный по видеороликам манул|date=2026-02-04|publisher=ТАСС|access-date=2026-06-26}}</ref>. Зеленагорск зрабіў значны ўнёсак у захаванне свайго віду ў няволі, стаўшы бацькам некалькіх дзесяткаў кацянят. Сярод яго патомства — манул [[Цімафей (манул)|Цімафей]], які стаў папулярным сімвалам Маскоўскага заапарка<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/life/news/69832a7d9a794753cdbcbacc|title=В Новосибирском зоопарке умерли известные манулы. Что произошло|author=Василий Кузнецов|date=2026-02-04|publisher=РБК|access-date=2026-06-26}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Знакамітыя жывёлы паводле алфавіта]] g82hknxz2t9gm90jj64cttd4v6n2d52 5160233 5160229 2026-07-02T11:00:33Z MocnyDuham 99818 Упс, страціў па дарозе 5160233 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зеленагорск}} {{Знакамітая жывёла | Імя = Зеленагорск | Арыгінал імя = {{lang-ru|Зеленогорск}} | Фота = Zelenogorsk the Pallas's Cat.jpg | Подпіс = Зеленагорск у студзені 2024 году | Іншыя імёны = Грын ({{lang-ru|Грин}}) | Від = [[манул]] | Пол = [[самец]] | Дата нараджэння = 2012 або 2013 | Дата смерці = 2025 або 2026 | Месца нараджэння = [[Тыва]], [[Расія]] | Месца смерці = [[Новасібірскі заапарк]], [[Новасібірск]], [[Расія]] | Краіна = {{сцягафікацыя|Расія}} | Гады актыўнасці = 2014—2025 }} '''Зеленагорск''' ({{lang-ru|Зеленогорск}}; {{ВД-Прэамбула}}) — манул, які ўтрымліваўся ў [[Новасібірскі заапарк|Новасібірскім заапарку]] і атрымаў шырокую вядомасць у інтэрнэце. Нарадзіўся ў 2012 ці 2013 годзе ў дзікай прыродзе на тэрыторыі [[Тува|Тувы]]<ref name="Manulization">{{Cite web|lang=ru|url=https://manulization.ru/manuls/manul-zelenogorsk.html|title=Манул Зеленогорск|author=Роман Паулов, Виктория Малышко|publisher=Манулизация|access-date=2026-06-26}}</ref>. Пэўны час знаходзіўся ў заапарку горада [[Зеленагорск (Краснаярскі край)|Зеленагорска]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]. У 2014 годзе быў пераведзены ў [[Новасібірскі заапарк]], дзе атрымаў сваю афіцыйную мянушку (таксама меў другую, менш вядомую мянушку — Грын)<ref name="Manulization" /><ref name="VokrugSveta">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vokrugsveta.ru/news/kazhdyi-byl-mnogodetnym-otcom-v-novosibirske-s-raznicei-v-12-dnei-umerli-dva-manula-dolgozhitelya-id6813852/|title=Каждый был многодетным отцом: в Новосибирске с разницей в 12 дней умерли два манула-долгожителя|author=Ирина Себелева|date=2026-02-04|publisher=Вокруг света|access-date=2026-06-26}}</ref>. Прэс-служба Новасібірскага заапарка адзначала нетыповыя для гэтага віду паводзіны жывёлы. У адрозненне ад большасці ўтойлівых манулаў, Зеленагорск часта выходзіў да людзей і дазваляў наведвальнікам назіраць за сабой. Гэта паспрыяла яго папулярнасці ў сацыяльных сетках: у інтэрнэце рэгулярна публікаваліся шматлікія фатаграфіі і відэаролікі з ім<ref name="VokrugSveta" />. Найбольшую вядомасць прынесла віруснае відэа, на якім манул грэе лапы, стоячы на ўласным хвасце<ref name="TASS">{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/26342265|title=В Новосибирском зоопарке умер известный по видеороликам манул|date=2026-02-04|publisher=ТАСС|access-date=2026-06-26}}</ref>. Зеленагорск зрабіў значны ўнёсак у захаванне свайго віду ў няволі, стаўшы бацькам некалькіх дзесяткаў кацянят. Сярод яго патомства — манул [[Цімафей (манул)|Цімафей]], які стаў папулярным сімвалам Маскоўскага заапарка<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/life/news/69832a7d9a794753cdbcbacc|title=В Новосибирском зоопарке умерли известные манулы. Что произошло|author=Василий Кузнецов|date=2026-02-04|publisher=РБК|access-date=2026-06-26}}</ref>. У 2019 годзе ў выніку хваробы страціў зрок на левае вока<ref name="Manulization" /><ref name="VokrugSveta" />. У сярэдзіне чэрвеня 2025 года з-за ўзроставых змен быў пераведзены ў вальер закрытага для наведвальнікаў тыпу. Памёр узімку 2025–2026 гадоў<ref name="Manulization" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Знакамітыя жывёлы паводле алфавіта]] i2i0q6soocjbt14cq2po0qmfgd1ndas 5160238 5160233 2026-07-02T11:06:21Z MocnyDuham 99818 дададзена [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160238 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зеленагорск}} {{Знакамітая жывёла | Імя = Зеленагорск | Арыгінал імя = {{lang-ru|Зеленогорск}} | Фота = Zelenogorsk the Pallas's Cat.jpg | Подпіс = Зеленагорск у студзені 2024 году | Іншыя імёны = Грын ({{lang-ru|Грин}}) | Від = [[манул]] | Пол = [[самец]] | Дата нараджэння = 2012 або 2013 | Дата смерці = 2025 або 2026 | Месца нараджэння = [[Тыва]], [[Расія]] | Месца смерці = [[Новасібірскі заапарк]], [[Новасібірск]], [[Расія]] | Краіна = {{сцягафікацыя|Расія}} | Гады актыўнасці = 2014—2025 }} '''Зеленагорск''' ({{lang-ru|Зеленогорск}}; {{ВД-Прэамбула}}) — манул, які ўтрымліваўся ў [[Новасібірскі заапарк|Новасібірскім заапарку]] і атрымаў шырокую вядомасць у інтэрнэце. Нарадзіўся ў 2012 ці 2013 годзе ў дзікай прыродзе на тэрыторыі [[Тува|Тувы]]<ref name="Manulization">{{Cite web|lang=ru|url=https://manulization.ru/manuls/manul-zelenogorsk.html|title=Манул Зеленогорск|author=Роман Паулов, Виктория Малышко|publisher=Манулизация|access-date=2026-06-26}}</ref>. Пэўны час знаходзіўся ў заапарку горада [[Зеленагорск (Краснаярскі край)|Зеленагорска]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]. У 2014 годзе быў пераведзены ў [[Новасібірскі заапарк]], дзе атрымаў сваю афіцыйную мянушку (таксама меў другую, менш вядомую мянушку — Грын)<ref name="Manulization" /><ref name="VokrugSveta">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vokrugsveta.ru/news/kazhdyi-byl-mnogodetnym-otcom-v-novosibirske-s-raznicei-v-12-dnei-umerli-dva-manula-dolgozhitelya-id6813852/|title=Каждый был многодетным отцом: в Новосибирске с разницей в 12 дней умерли два манула-долгожителя|author=Ирина Себелева|date=2026-02-04|publisher=Вокруг света|access-date=2026-06-26}}</ref>. Прэс-служба Новасібірскага заапарка адзначала нетыповыя для гэтага віду паводзіны жывёлы. У адрозненне ад большасці ўтойлівых манулаў, Зеленагорск часта выходзіў да людзей і дазваляў наведвальнікам назіраць за сабой. Гэта паспрыяла яго папулярнасці ў сацыяльных сетках: у інтэрнэце рэгулярна публікаваліся шматлікія фатаграфіі і відэаролікі з ім<ref name="VokrugSveta" />. Найбольшую вядомасць прынесла віруснае відэа, на якім манул грэе лапы, стоячы на ўласным хвасце<ref name="TASS">{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/26342265|title=В Новосибирском зоопарке умер известный по видеороликам манул|date=2026-02-04|publisher=ТАСС|access-date=2026-06-26}}</ref>. Зеленагорск зрабіў значны ўнёсак у захаванне свайго віду ў няволі, стаўшы бацькам некалькіх дзесяткаў кацянят. Сярод яго патомства — манул [[Цімафей (манул)|Цімафей]], які стаў папулярным сімвалам Маскоўскага заапарка<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/life/news/69832a7d9a794753cdbcbacc|title=В Новосибирском зоопарке умерли известные манулы. Что произошло|author=Василий Кузнецов|date=2026-02-04|publisher=РБК|access-date=2026-06-26}}</ref>. У 2019 годзе ў выніку хваробы страціў зрок на левае вока<ref name="Manulization" /><ref name="VokrugSveta" />. У сярэдзіне чэрвеня 2025 года з-за ўзроставых змен быў пераведзены ў вальер закрытага для наведвальнікаў тыпу. Памёр узімку 2025–2026 гадоў<ref name="Manulization" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Знакамітыя жывёлы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Знакамітыя каціныя]] hwaqde4cdi27mf4yj1rcpiqi6a4j138 0 810101 5160018 5159871 2026-07-01T13:52:28Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Прэміі Беларусі]]; выдалены шаблон {{Няма катэгорый}} з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160018 wikitext text/x-wiki '''Прэмія імя Міхала Анемпадыстава''' — беларуская штогадовая мастацкая прэмія. Заснавана ў 2019 годзе, названа ў памяць беларускага дызайнера, паэта, мастака і культуролага [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыства]]. Заснавальнікі — [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], [[Беларускі саюз дызайнераў]], Лятучы ўніверсітэт, ТАА «H&L» і фонд «[[Open Culture]]».<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|title=Беларускі ПЭН-цэнтр запачаткаваў прэмію імя Міхала Анемпадыстава|author=Алена Вільтоўская|first=|last=|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2019-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822082634/https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|archive-date=2019-08-22|access-date=2026-06-29}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/225318|title=Распачаўся прыём заявак на Прэмію імя Міхала Анемпадыстава|website=Наша Ніва|date=2019-02-14|access-date=2026-06-29}}</ref> Прэмія надаецца аўтару (або некалькім аўтарам) лепшай вокладкі беларускай кнігі<ref name=":0" />. Беларускай кнігай лічыцца кніга, якая адпавядае як мінімум двум з наступных крытэрыяў: выдадзена ў беларускім выдавецтве; напісана беларускім аўтарам; напісана па-беларуску або перакладзена з беларускай; яе змест звязаны з Беларуссю або яе культурай. Журы ацэньвае дызайн, паліграфічнае выкананне, а таксама адпаведнасць зместу кнігі<ref name=":0" />. == 2019 == '''Журы:''' [[Адам Глобус]], [[Вольга Уладзіміраўна Бабкова|Вольга Бабкова]], [[Уладзімір Цэслер]], [[Артур Аляксандравіч Клінаў|Артур Клінаў]], [[Антаніна Слабодчыкава]], [[Алена Дашкевіч]], [[Юрый Тарэеў]], [[Васіліса Паляніна]].<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29866348.html|title=Прэмію імя Міхала Анемпадыстава атрымаў мастак з Санкт-Пецярбургу. ФОТА|last=Вс|website=Радыё Свабода|date=2019-04-07|access-date=2026-06-29}}</ref> ; Кароткі спіс * {{Не перакладзена 5|Грыгорый Міхайлавіч Кацнэльсон|'''Грыгорый Кацнэльсон'''|ru|Кацнельсон, Григорий Михайлович}} (Рычарда Гавяліс «Віленскі покер»), * [[Анатоль Лазар]] (Чарльз Букоўскі «Чытво»), * [[Аляксандр Лучына]] (VEHA «Найлепшы бок»), * [[Арцём Масюкевіч]] (Святлана Алексіевіч «Галасы Утопіі»), * [[Агата Пойзан]] («Вясна 2017»), * [[Анастасія Стальмахова]] (Вольга Шпарага «Сообщество-после-Холокоста: на пути к обществу инклюзии»), * [[Святлана Татарнікава]] (Уладзімір Ягоўдзік, Павел Татарнікаў «Залатая шарсцінка, срэбная павуцінка: беларускія народныя казкі»), * [[Сяргей Шаматульскі]] (Павел Касцюкевіч «Бульба ў райскім садзе»), * Сяргей Шаматульскі (Вольга Такарчук «Вядзі свой плуг праз косткі мёртвых»), * [[Уладзіслава Юрчанка]] (Антон Кулон «Сіняя кніга беларускага алкаголіка ПЛЮС»).<ref name=":1" /> == 2020 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, Адам Бароўскі, Адам Глобус, Максім Жбанкоў, Артур Клінаў, Генадзь Мацур, Васіліса Паляніна, Антаніна Слабодчыкава, Юрый Тарэеў. ; Кароткі спіс * Жанна Гладко (Вольга Гапеева «Чорныя макі»), * Павел Дарохін (Крысціна Бандурына «Homo»), * Наталля Паваляева (Іда Ліндэ «Паехаць на поўнач, каб памерцi»), * Наталля Паваляева (Джэйн Остэн «Пыха і перадузятасць»), * Кацярына Пікірэня (Міхаіл Вешым «Англійскі сусед»), * '''Кацярына Пікірэня і Павел Касцюкевіч''' (Джэром Клапка Джэром «Трое ў чоўне і пёс з імі»). == 2021 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, Антаніна Слабодчыкава, Адам Бароўскі, Генадзь Мацур, Кацярына Пікарэня. ; Кароткі спіс * Кацярына Даманнікава і Андрэй Ганчарук (Алесь Плотка «Лотас на асфальце»), * Павел Дарохін (Збых Слупоўскі «Нарысы сучаснага краязнаўства»), * Павел Дарохін (Юры Іздрык «Папяросы»), * '''Алена Дашкевіч''' («Простыя словы. Міхал Анемпадыстаў»), * Анатоль Лазар (Змiцер Лукашук, Максiм Гаруноў «Беларуская нацыянальная ідэя»), * Наталля Паваляева (Юлія Цімафеева «ROT»). == 2022 == '''Журы:''' ; Кароткі спіс * Лізавета Дубінчына, Дар’я Кулікова (Дар’я Бялькевіч «Слёзы на вецер». Мінск, Янушкевіч, 2021), * Анатоль Лазар (Васіль Вітка «Плыў па мору чамадан». Мінск, Koska, 2021), * '''Анатоль Лазар''' («НЕрасстраляныя», укладанне С. Будкіна, В. Жыбуля. Мінск, Янушкевіч, 2021)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/302046|title=Прэмію Анемпадыстава прысудзілі Анатолю Лазару за вокладку кнігі «НЕрасстраляныя»|website=Наша Ніва|date=2022-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> * Анатоль Лазар, Аліса Лазар (Іван Мележ «Людзі на балоце». Мінск, Папуры, 2021), * Аляксандр Лучына («Апошні фотаздымак» (VEHA). Мінск, Галіяфы, 2021), * Маргарыта Сянькова («Эда. Песні пра багоў». Мінск, Галіяфы, 2021) * Сяргей Шабохін (Кабаясі Іса «Выбраныя хайку». Мінск, Галіяфы, 2021), * Сяргей Шаматульскі (Зміцер Крэс «Вялесава племя». Вільня, Логвінаў, 2021). == 2023 == '''Журы:''' Ганна Чыстасердава, Вольга Бубіч, Максім Тымінько, Андрэй Дурэйка, Артур Вакараў. ; Кароткі спіс * ''ананім'' (Альгерд Бахарэвіч «Вершы»), * '''Яна Галушкіна''' (VEHA «Людзі Лесу»), * Анатоль Лазар (Янка Купала «Выбранае»), * Анатоль Лазар (Васіль Быкаў «Знак Бяды»), * Юлія Лар’янава і Таня Скарынкіна (Таня Скарынкіна «YESМАМОЧКА»), * Кацярына Пікірэня (Ганна Комар «Мы вернемся»), * Кацярына Пікірэня (Вальжына Морт «Песні для мёртвых і ўваскрэслых»), * Кацярына Пікірэня (Макс Шчур «Там, дзе нас няма»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/abvjascili-pjeramozhcu-premii-anjempadystava.html|title=Абвясцілі пераможцу прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2024-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Спіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2024 == Журы: Ганна Чыстасердава, Вольга Бубіч, Максім Тымінько, Андрэй Дурэйка, Артур Вакараў. Кароткі спіс * '''Святлана Дземідовіч, Лукаш Левандоўскі''' (Наста Кудасава, Святлана Дземідовіч «Побач»), * Артур Камароўскі, Ксенія Шталенкова (Артур Камароўскі «Corpus Vile»), * Анатоль Лазар (Алесь Разанаў «З маланкаю ў сэрцы»), * Кацярына Пікірэня («Анталогія паэтак: выбранае Вальжынай Морт»), * Кацярына Пікірэня (Мэір Шалеў «За сіняй гарой»), * Адам Паўлоўскі (Андрэй Сцепанюк «Зямля над белай ракой»), * Сяргей Шабохін (Зінаіда Бандарына «Да новага заўтра»), * Сяргей Шабохін (Яўгенія Пфляўмбаўм «Сонца»), * Сяргей Шаматульскі (Сяргей Лескець «Шэпт»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/9-knih-pretenduc-na-uznaharodu-za-najljepshy-dyzajn.html|title=9 кніг прэтэндуе на ўзнагароду за найлепшы дызайн – Белліт|date=2024-10-21|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Спіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2025 == '''Журы:''' ; Кароткі спіс * Артур Вакараў (Алег Латышонак «Жаўнеры БНР»), * Анастасія Вішнякова (Наталка Кучмель «Залатое»), * Маша Мароз і Ігар Юхневіч (Маша Мароз, Валерый Мароз, Ігар Бабкоў, Ганна Карпенка «Доўгая дарога дамоў»), * Андрэй Пакроўскі і Ігар Юхневіч (Сяргей Прылуцкі «Гіброіды»), * '''Ігар Юхневіч і Маша Мароз''' ([[Голя з Ополя]] «Мое баба — діректор морга»), * Ігар Юхневіч, Аляксандр Пажытак і Верна Харт (Таццяна Заміроўская «Эвридика, проверь, выключила ли ты газ»).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3593720,%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96-%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%96-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0|title=Абвешчаны кароткі спіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/u-douhim-spisje-na-najljepshy-dyzajn-vokladki-20-naminantau.html|title=Абвесцілі доўгі спіс намінатаў на найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2025-10-08|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html|title=Журы абвясціла поўны спіс Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2025-09-23|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2026 == Збор заявак пачаўся 16 сакавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/pryjom-zajavak-na-premiju-za-najljepshy-dyzajn-knizhnaj-vokladki.html|title=Прыём заявак на прэмію за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2026-03-17|access-date=2026-06-29}}</ref> == У культуры == У 2026 годзе ў выдавецтве «Połackija Łabirynty» па слядах прэміі імя Анемпадыстава выйшла кніга «Форма прысутнасці. Дваццаць размоў пра кніжную вокладку», прысвечана візуальнай мове беларускай кнігі, яе эстэтыцы і людзям, якія яе ствараюць. У выданні — вокладкі, гісторыі, кантэксты і ўвесь працэс афармлення беларускай кнігі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/20-razmou-pra-kniznuju-vokladku.html|title=20 размоў пра кніжную вокладку – навінка па слядах Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2026-06-17|access-date=2026-06-29}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Беларускія літаратурныя прэміі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэміі Беларусі]] a1c0v4lfl7dblgt7pazi4m8etoemyxk 5160020 5160018 2026-07-01T13:53:11Z M.L.Bot 261 5160020 wikitext text/x-wiki '''Прэмія імя Міхала Анемпадыстава''' — беларуская штогадовая мастацкая прэмія. Заснавана ў 2019 годзе, названа ў памяць беларускага дызайнера, паэта, мастака і культуролага [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыства]]. Заснавальнікі — [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], [[Беларускі саюз дызайнераў]], Лятучы ўніверсітэт, ТАА «H&L» і фонд «[[Open Culture]]».<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|title=Беларускі ПЭН-цэнтр запачаткаваў прэмію імя Міхала Анемпадыстава|author=Алена Вільтоўская|first=|last=|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2019-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822082634/https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|archive-date=2019-08-22|access-date=2026-06-29}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/225318|title=Распачаўся прыём заявак на Прэмію імя Міхала Анемпадыстава|website=Наша Ніва|date=2019-02-14|access-date=2026-06-29}}</ref> Прэмія надаецца аўтару (або некалькім аўтарам) лепшай вокладкі беларускай кнігі<ref name=":0" />. Беларускай кнігай лічыцца кніга, якая адпавядае як мінімум двум з наступных крытэрыяў: выдадзена ў беларускім выдавецтве; напісана беларускім аўтарам; напісана па-беларуску або перакладзена з беларускай; яе змест звязаны з Беларуссю або яе культурай. Журы ацэньвае дызайн, паліграфічнае выкананне, а таксама адпаведнасць зместу кнігі<ref name=":0" />. == 2019 == '''Журы:''' [[Адам Глобус]], [[Вольга Уладзіміраўна Бабкова|Вольга Бабкова]], [[Уладзімір Цэслер]], [[Артур Аляксандравіч Клінаў|Артур Клінаў]], [[Антаніна Слабодчыкава]], [[Алена Дашкевіч]], [[Юрый Тарэеў]], [[Васіліса Паляніна]].<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29866348.html|title=Прэмію імя Міхала Анемпадыстава атрымаў мастак з Санкт-Пецярбургу. ФОТА|last=Вс|website=Радыё Свабода|date=2019-04-07|access-date=2026-06-29}}</ref> ; Кароткі спіс * {{Не перакладзена 5|Грыгорый Міхайлавіч Кацнэльсон|'''Грыгорый Кацнэльсон'''|ru|Кацнельсон, Григорий Михайлович}} (Рычарда Гавяліс «Віленскі покер»), * [[Анатоль Лазар]] (Чарльз Букоўскі «Чытво»), * [[Аляксандр Лучына]] (VEHA «Найлепшы бок»), * [[Арцём Масюкевіч]] (Святлана Алексіевіч «Галасы Утопіі»), * [[Агата Пойзан]] («Вясна 2017»), * [[Анастасія Стальмахова]] (Вольга Шпарага «Сообщество-после-Холокоста: на пути к обществу инклюзии»), * [[Святлана Татарнікава]] (Уладзімір Ягоўдзік, Павел Татарнікаў «Залатая шарсцінка, срэбная павуцінка: беларускія народныя казкі»), * [[Сяргей Шаматульскі]] (Павел Касцюкевіч «Бульба ў райскім садзе»), * Сяргей Шаматульскі (Вольга Такарчук «Вядзі свой плуг праз косткі мёртвых»), * [[Уладзіслава Юрчанка]] (Антон Кулон «Сіняя кніга беларускага алкаголіка ПЛЮС»).<ref name=":1" /> == 2020 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, Адам Бароўскі, Адам Глобус, Максім Жбанкоў, Артур Клінаў, Генадзь Мацур, Васіліса Паляніна, Антаніна Слабодчыкава, Юрый Тарэеў. ; Кароткі спіс * Жанна Гладко (Вольга Гапеева «Чорныя макі»), * Павел Дарохін (Крысціна Бандурына «Homo»), * Наталля Паваляева (Іда Ліндэ «Паехаць на поўнач, каб памерцi»), * Наталля Паваляева (Джэйн Остэн «Пыха і перадузятасць»), * Кацярына Пікірэня (Міхаіл Вешым «Англійскі сусед»), * '''Кацярына Пікірэня і Павел Касцюкевіч''' (Джэром Клапка Джэром «Трое ў чоўне і пёс з імі»). == 2021 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, Антаніна Слабодчыкава, Адам Бароўскі, Генадзь Мацур, Кацярына Пікарэня. ; Кароткі спіс * Кацярына Даманнікава і Андрэй Ганчарук (Алесь Плотка «Лотас на асфальце»), * Павел Дарохін (Збых Слупоўскі «Нарысы сучаснага краязнаўства»), * Павел Дарохін (Юры Іздрык «Папяросы»), * '''Алена Дашкевіч''' («Простыя словы. Міхал Анемпадыстаў»), * Анатоль Лазар (Змiцер Лукашук, Максiм Гаруноў «Беларуская нацыянальная ідэя»), * Наталля Паваляева (Юлія Цімафеева «ROT»). == 2022 == '''Журы:''' ; Кароткі спіс * Лізавета Дубінчына, Дар’я Кулікова (Дар’я Бялькевіч «Слёзы на вецер». Мінск, Янушкевіч, 2021), * Анатоль Лазар (Васіль Вітка «Плыў па мору чамадан». Мінск, Koska, 2021), * '''Анатоль Лазар''' («НЕрасстраляныя», укладанне С. Будкіна, В. Жыбуля. Мінск, Янушкевіч, 2021)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/302046|title=Прэмію Анемпадыстава прысудзілі Анатолю Лазару за вокладку кнігі «НЕрасстраляныя»|website=Наша Ніва|date=2022-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> * Анатоль Лазар, Аліса Лазар (Іван Мележ «Людзі на балоце». Мінск, Папуры, 2021), * Аляксандр Лучына («Апошні фотаздымак» (VEHA). Мінск, Галіяфы, 2021), * Маргарыта Сянькова («Эда. Песні пра багоў». Мінск, Галіяфы, 2021) * Сяргей Шабохін (Кабаясі Іса «Выбраныя хайку». Мінск, Галіяфы, 2021), * Сяргей Шаматульскі (Зміцер Крэс «Вялесава племя». Вільня, Логвінаў, 2021). == 2023 == '''Журы:''' Ганна Чыстасердава, Вольга Бубіч, Максім Тымінько, Андрэй Дурэйка, Артур Вакараў. ; Кароткі спіс * ''ананім'' (Альгерд Бахарэвіч «Вершы»), * '''Яна Галушкіна''' (VEHA «Людзі Лесу»), * Анатоль Лазар (Янка Купала «Выбранае»), * Анатоль Лазар (Васіль Быкаў «Знак Бяды»), * Юлія Лар’янава і Таня Скарынкіна (Таня Скарынкіна «YESМАМОЧКА»), * Кацярына Пікірэня (Ганна Комар «Мы вернемся»), * Кацярына Пікірэня (Вальжына Морт «Песні для мёртвых і ўваскрэслых»), * Кацярына Пікірэня (Макс Шчур «Там, дзе нас няма»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/abvjascili-pjeramozhcu-premii-anjempadystava.html|title=Абвясцілі пераможцу прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2024-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Спіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2024 == Журы: Ганна Чыстасердава, Вольга Бубіч, Максім Тымінько, Андрэй Дурэйка, Артур Вакараў. Кароткі спіс * '''Святлана Дземідовіч, Лукаш Левандоўскі''' (Наста Кудасава, Святлана Дземідовіч «Побач»), * Артур Камароўскі, Ксенія Шталенкова (Артур Камароўскі «Corpus Vile»), * Анатоль Лазар (Алесь Разанаў «З маланкаю ў сэрцы»), * Кацярына Пікірэня («Анталогія паэтак: выбранае Вальжынай Морт»), * Кацярына Пікірэня (Мэір Шалеў «За сіняй гарой»), * Адам Паўлоўскі (Андрэй Сцепанюк «Зямля над белай ракой»), * Сяргей Шабохін (Зінаіда Бандарына «Да новага заўтра»), * Сяргей Шабохін (Яўгенія Пфляўмбаўм «Сонца»), * Сяргей Шаматульскі (Сяргей Лескець «Шэпт»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/9-knih-pretenduc-na-uznaharodu-za-najljepshy-dyzajn.html|title=9 кніг прэтэндуе на ўзнагароду за найлепшы дызайн – Белліт|date=2024-10-21|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Спіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2025 == '''Журы:''' ; Кароткі спіс * Артур Вакараў (Алег Латышонак «Жаўнеры БНР»), * Анастасія Вішнякова (Наталка Кучмель «Залатое»), * Маша Мароз і Ігар Юхневіч (Маша Мароз, Валерый Мароз, Ігар Бабкоў, Ганна Карпенка «Доўгая дарога дамоў»), * Андрэй Пакроўскі і Ігар Юхневіч (Сяргей Прылуцкі «Гіброіды»), * '''Ігар Юхневіч і Маша Мароз''' ([[Голя з Ополя]] «Мое баба — діректор морга»), * Ігар Юхневіч, Аляксандр Пажытак і Верна Харт (Таццяна Заміроўская «Эвридика, проверь, выключила ли ты газ»).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3593720,%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96-%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%96-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0|title=Абвешчаны кароткі спіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/u-douhim-spisje-na-najljepshy-dyzajn-vokladki-20-naminantau.html|title=Абвесцілі доўгі спіс намінатаў на найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2025-10-08|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html|title=Журы абвясціла поўны спіс Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2025-09-23|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2026 == Збор заявак пачаўся 16 сакавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/pryjom-zajavak-na-premiju-za-najljepshy-dyzajn-knizhnaj-vokladki.html|title=Прыём заявак на прэмію за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2026-03-17|access-date=2026-06-29}}</ref> == У культуры == У 2026 годзе ў выдавецтве «Połackija Łabirynty» па слядах прэміі імя Анемпадыстава выйшла кніга «Форма прысутнасці. Дваццаць размоў пра кніжную вокладку», прысвечана візуальнай мове беларускай кнігі, яе эстэтыцы і людзям, якія яе ствараюць. У выданні — вокладкі, гісторыі, кантэксты і ўвесь працэс афармлення беларускай кнігі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/20-razmou-pra-kniznuju-vokladku.html|title=20 размоў пра кніжную вокладку – навінка па слядах Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2026-06-17|access-date=2026-06-29}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Беларускія літаратурныя прэміі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэміі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр]] hc40ki57hfi5udm9pdglksphn6nskbo 0 810178 5160037 5159759 2026-07-01T17:41:50Z Emilia Noah 155537 /* */ 5160037 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''«Виртуальные радости»''' — [[Беларусь|беларуская]] [[газета]] пра [[Камп’ютарная гульня|відэагульні]], якая створана [[мінск]]ім выдавецтвам «Нестор» у 2000 годзе. Тыраж газеты складаў 15—20 тысяч асобнікаў. Прыпыніла друкавацца ў фармаце газеты ў 2017 годзе, ператварыўшыся ў часопіс.<ref name=„stop”>{{Cite web|url = https://stopgame.ru/blogs/topic/104484/istoriya_uspeha_gazety_virtualnye_radosti |title = ИСТОРИЯ УСПЕХА… ГАЗЕТЫ «ВИРТУАЛЬНЫЕ РАДОСТИ» |first = radiatorfreeze |last = |authorlink = |date = 2020-08-22 |work = |publisher = {{Не перакладзена 5|StopGame.ru|StopGame.ru|ru|StopGame.ru}}|location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20251111021828/https://stopgame.ru/blogs/topic/104484/istoriya_uspeha_gazety_virtualnye_radosti |archive-date = 2025-11-11 |access-date = 2026-06-30 |url-status = live |quote = |ref = stop}}</ref><ref name=„dtf”>{{Cite web|url = https://dtf.ru/retro/3210524-bratya-belorusy-a-vy-eshe-pomnite |title = Братья-белорусы, а вы ещё помните? |first = Виталий |last = Аксёнов |authorlink = |date = 2022-11-24 |work = |publisher = {{Не перакладзена 5|DTF|DTF|ru|DTF}}|location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-30 |url-status = live |quote = |ref = dtf}}</ref> ==Гл. таксама== *[[Компьютерная газета]] ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== ==Спасылкі== {{Навігацыя}} *{{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} syx9zblnuag4czq4mr2mqn0ndc9ofan 0 810190 5160151 5159921 2026-07-02T05:12:55Z 5160151 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Логвінаў|Ігар}} {{асоба}} '''Ігар Пятровіч Логвінаў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[выдавец]] і культурны дзеяч. Заснавальнік прыватнага выдавецтва «[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]» з аднайменнай кнігарні. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1967 годзе ў [[Гродна|Гродне]]. У 1992 годзе скончыў філасофскі факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Прафесійную дзейнасць пачаў у выдавецтве «Пропилеи» Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэту, таксама працаваў у выдавецтве «Менск»{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} З 2000 года ўладальнік і дырэктар прыватнага выдавецтва «Логвінаў» у Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. З 2008 або 2010 года пры выдавецтве таксама была кнігарня{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, яна месцілася разам з «[[Галерэя Ў|Галерэяй Ў]]» у дварах каля плошчы Перамогі (праспект Незалежнасці, 37а) у будынку былога пункта прыёму шклатары{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}.{{sfn|Пілецкі|2015|p=}} У 2013 годзе Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь анулявала выдавецкую ліцэнзію Логвінава (рашэнне прынята ў верасні або кастрычніку 2013 года){{sfn|Flood|2015|p=}}. Падставай стала выданне фотаальбома «Прэс-фота Беларусі 2011», які ў красавіку 2013 года судом Ашмянскага раёна прызнаны «экстрэмісцкім матэрыялам».{{sfn|Index on Censorship|2013|p=}}{{sfn|БАЖ|2014|p=}} У студзені 2015 года Эканамічны суд горада Мінска аштрафаваў Логвінава на 961&nbsp;703&nbsp;000 беларускіх рублёў за «незаконную прадпрымальніцкую дзейнасць»{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Сума штрафу адпавядала агульнаму абароту кнігарні за перыяд з 7 студзеня да 2 снежня 2014 года{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Прэтэнзіі палягалі ў гандлі кнігамі без дзяржаўнай рэгістрацыі як распаўсюдніка, пры гэтым Міністэрства інфармацыі 8 разоў адмаўляла кнігарні ў рэгістрацыі па фармальных прычынах (няправільны паштовы індэкс або адрас){{sfn|Flood|2015|p=}}.{{sfn|Пілецкі|2015|p=}} Дырэктар {{Не перакладзена 5|Міжнародная асацыяцыя выдаўцоў|Міжнароднай асацыяцыі выдаўцоў|en|International Publishers Association}} (IPA) па палітыцы Хасэ Баргіна (José Borghino) заклікаў міжнародную супольнасць падтрымаць Логвінава падчас суда{{sfn|Flood|2015|p=}}. У маі 2014 года Логвінаў зарэгістраваў у Вільні (Літва) прадпрыемства «Літаратурны дом „Логвінаў“» (Lohvinau Publishing House) для працягу выдавецкай дзейнасці{{sfn|Наша Ніва|2014|p=}}{{sfn|БАЖ|2014|p=}}. Першай кнігай выдавецтва ў Вільні была «Беларуская глыбіня» Паўла Севярынца.{{sfn|Наша Ніва|2014|p=}}. Перанос бізнесу ў Літву павялічыў сабекошт кніг прыкладна на 20 % праз выдаткі на лагістыку і падаткі{{sfn|БАЖ|2014|p=}}. Пляцоўка з кнігарняй «Логвінаў» і «Галерэяй Ў» каля плошчы Перамогі ў Мінску закрылася ў 2020 годзе праз пандэмію [[COVID-19]]. Планы адкрыцця ў новым месцы не здзейсніліся праз [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычныя падзеі 2020 года]]. У 2020 годзе выдавецтва рэалізавала толькі каля 15 праектаў (у параўнанні з 50 штогод ў папярэднія гады).{{sfn|Беларускае Радыё Рацыя|2021|p=}}. 3 сакавіка 2026 года КДБ Рэспублікі Беларусь прызнаў «экстрэмісцкім фарміраваннем» «кааліцыю», у якую ўключыў выдавецтва «Логвінаў», «Фонд [[Kamunikat.org]]» і [[Янушкевіч (выдавецтва)|выдавецтва Андрэя Янушкевіча]] (Andrei Yanushkevich Publishing). Сярод асоб, датычных гэтай «структуры» названы [[Яраслаў Іванюк]], [[Зміцер Колас]], Ігар Логвінаў, [[Вацлаў Багдановіч]], [[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч|Андрэй Янушкевіч]] і [[Аляксандр Яўдаха]].{{sfn|Pozirk|2026|p=}}{{sfn|Піёнава|2026|p=}} == Сям’я == Дачка — Аляксандра Логвінава, у 2014 годзе прымала ад імя бацькі міжнародную прэмію ў Лондане{{sfn|Flood|2015|p=}}{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. == Выдавецкая і грамадская дзейнасць == Ігар Логвінаў заснаваў серыю перакладаў замежнай літаратуры на беларускую мову, у тым ліку твораў з чэшскай, польскай, нямецкай, іўрыта і рускай моў. Праекты рэалізоўваліся ў супрацоўніцтве з Інстытутам Гётэ, Польскім інстытутам у Мінску, пасольствам Чэхіі і іншымі культурнымі інстытуцыямі.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Выдавецтва выпускае «альтэрнатыўную» літаратуру, творы па гісторыі, палітыцы і мастацтве, з асаблівай увагай да рэпрэсаваных беларускіх аўтараў{{sfn|Flood|2015|p=}}{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}. Сярод вядомых аўтараў выдавецтва: Альгерд Бахарэвіч, Артур Клінаў, Андрэй Хадановіч, Валянцін Акудовіч, Уладзімір Арлоў, Алесь Разанаў{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}}{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Выдавецтва рэгулярна ўдзельнічала ў міжнародных кніжных выставах у Лейпцыгу, Франкфурце і Варшаве{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}. Пасля скасавання ліцэнзіі на друкарскую дзейнасць у 2013 годзе Логвінаў пачаў развіваць сегмент электронных кніг, бо «Закон аб друку» тым часам іх не рэгламентаваў. Разглядаў іх як магчымасць пашырэння кола чытачоў на беларускай мове і рынку без дзяржаўнага рэгулявання. У 2016 годзе планаваўся выпуск 30-40 электронных выданняў.{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}} У 2016 годзе Логвінаў ацэньваў, што 90 % кніжнага рынку Беларусі займаюць рускамоўныя выданні, з якіх 80 % — гэта непасрэдны імпарт з Расіі. Дзяржаўныя выдавецтвы ён называў манапалістамі, асабліва ў сферы навучальнай літаратуры. Крытыкаваў дзяржаўную палітыку ліцэнзавання і абавязковай рэгістрацыі, што, на яго думку, стрымлівала развіццё выдавецкай культуры і абмяжоўвала магчымасці прыватных выдаўцоў. Асноўнай задачай сваёй дзейнасці лічыць пашырэнне рынку чытачоў на беларускай мове.{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}} == Прызнанне == * Прэмія Міжнароднай асацыяцыі выдаўцоў (IPA) «Prix Voltaire» (да 2016 года — «Freedom to Publish Prize») за мужнасць у адстойванні свабоды выказвання і свабоды друку (2014){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. Пры ўзнагароджанні старшыня камітэта IPA Ола Валін (Ola Wallin) адзначыў, што пазбаўленне Логвінава ліцэнзіі — гэта палітычная спроба задушыць смелага выдаўца{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Index on Censorship|2013|{{cite web|ref=Index on Censorship|url=https://www.indexoncensorship.org/2013/11/belarus-publisher-loses-licence-printing-protest-pictures/|title=Belarus publisher loses licence after printing protest pictures|date=2013-11-25|publisher=Index on Censorship|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Flood|2015|{{cite web|ref=Flood|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jan/07/belarusian-publisher-trial-books-state-registration-ihar-lohvinau|title=Belarusian publisher on trial for selling books without state registration|first=Alison|last=Flood|date=2015-01-07|work=The Guardian|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Pozirk|2026|{{cite web|ref=Pozirk|url=https://pozirk.online/en/news/178595/|title=KGB brands three exiled independent Belarusian publishers as extremist|date=2026-03-09|publisher=Pozirk|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|БАЖ|2014|{{cite web|ref=БАЖ|url=https://baj.media/en/lohvinau-publisher-moves-temporarily-vilnius/|title=Lohvinau Publisher Moves Temporarily to Vilnius|date=2014-02-16|publisher=The Belarusian Association of Journalists|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|IPA Editor|2014|{{cite web|ref=IPA Editor|url=https://internationalpublishers.org/prix-voltaire-2014/|title=Prix Voltaire – 2014|date=2014-04-16|publisher=International Publishers Association|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/ihar-lohvinau/26845178.html|title=Ігар Логвінаў|date=2015-02-12|publisher=Радыё Свабода|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Беларускае Радыё Рацыя|2021|{{cite web|ref=Беларускае Радыё Рацыя|url=https://web.archive.org/web/20210518135627/https://www.racyja.com/kultura/igar-logvinau-syonnya-my-praktychna-znakh/|title=Выдавец Ігар Логвінаў: Сёння мы практычна знаходзімся на паўзе|date=2021-04-20|publisher=Беларускае Радыё Рацыя|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Deutsche Welle|2015|{{cite web|ref=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/ru/за-что-наказан-белорусский-издатель-логвинов/a-18183104|title=За что наказан белорусский издатель Логвинов|date=2015-01-12|publisher=Deutsche Welle|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Culture and Creativity|2016|{{cite web|ref=Culture and Creativity|url=https://www.culturepartnership.eu/article/logvinov|title=Игорь Логвинов: «Настало время усилить звучание белорусской литературы в мире»|date=2016|publisher=Culture and Creativity|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Наша Ніва|2014|{{cite web|ref=Наша Ніва|url=https://nashaniva.com/ru/128465|title=Издательство «Логвинов» возобновило работу, правда, с литовской регистрацией|date=2014-05-16|publisher=Наша Ніва|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Піёнава|2026|{{cite web|ref=Піёнава|url=https://news.zerkalo.io/life/122086.html|title=Коалицию печатных издательств признали «экстремистским формированием»|first=Вера|last=Піёнава|date=2026-03-09|work=Зеркало|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Пілецкі|2015|{{cite web|ref=Пілецкі|url=https://euroradio.fm/hto-taki-igar-logvinau-i-za-shto-sudzyac-yago-knigarnyu|title=Хто такі Ігар Логвінаў і за што судзяць яго кнігарню|first=Алесь|last=Пілецкі|date=2015-01-05|publisher=euroradio.fm|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Логвінаў Ігар Пятровіч}} eplp4y3woja1acnydgxthjq2y3zg4sp 0 810203 5159976 2026-07-01T11:59:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], выкладч...» 5159976 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Доктар права|доктар права]] (2013) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу]] | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Дза́н Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu"/>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў ва [[Узбекістан]]е<ref name="bsu"/>. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў Хэйлундзянскім універсітэце ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый<ref name="bsu"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] nl53k4sm5ywrvy01si2q0vq0u881cfi 5159977 5159976 2026-07-01T11:59:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5159977 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Доктар права|доктар права]] (2013) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу]] | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu"/>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў ва [[Узбекістан]]е<ref name="bsu"/>. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў Хэйлундзянскім універсітэце ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый<ref name="bsu"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] 1ri3mgt1mgkgusue26mwde2tckmkzwg 5159981 5159977 2026-07-01T12:10:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5159981 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Доктар права|доктар права]] (2013) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу]] | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu"/>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце]] замежных моў ва [[Узбекістан]]е<ref name="bsu"/>. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў Хэйлундзянскім універсітэце ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый<ref name="bsu"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] eivmizhsaxk8ibqew7fvlpyg45hcimb 5159982 5159981 2026-07-01T12:11:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5159982 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Доктар права|доктар права]] (2013) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу]] | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu"/>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут замежных моў|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў]] ва [[Узбекістан]]е<ref name="bsu"/>. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў Хэйлундзянскім універсітэце ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый<ref name="bsu"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] otlb7wy1blgqhmx70xbtbz55kcbw3dx 5159983 5159982 2026-07-01T12:12:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навуковая дзейнасць */ 5159983 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Доктар права|доктар права]] (2013) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу]] | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu"/>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут замежных моў|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў]] ва [[Узбекістан]]е<ref name="bsu"/>. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў [[Хэйлундзянскі ўніверсітэт|Хэйлундзянскім універсітэце]] ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый<ref name="bsu"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] 530s4a67zb0ozzjnir9z5pgyu0f8zw0 5159984 5159983 2026-07-01T12:17:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навуковая дзейнасць */ 5159984 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Доктар права|доктар права]] (2013) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу]] | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu"/>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут замежных моў|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў]] ва [[Узбекістан]]е<ref name="bsu"/>. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў [[Хэйлундзянскі ўніверсітэт|Хэйлундзянскім універсітэце]] ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] jpo0pl5781461ban29tkzyijde67ge2 5159985 5159984 2026-07-01T12:17:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5159985 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец | Імя = Дзан Ін | Арыгінал імя = {{lang-zh|臧颖}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Доктар права|доктар права]] (2013) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу]] | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут замежных моў|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў]] ва [[Узбекістан]]е. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў [[Хэйлундзянскі ўніверсітэт|Хэйлундзянскім універсітэце]] ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] ehsbltis3ytnn618ptgovm6kc6y33iw 5159988 5159985 2026-07-01T12:18:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5159988 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец}} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут замежных моў|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў]] ва [[Узбекістан]]е. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На гэты момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]<ref name="bsu"/>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў [[Хэйлундзянскі ўніверсітэт|Хэйлундзянскім універсітэце]] ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] ksc7gzk5fdry3iczlk18pxd6lmvfgdt 5159998 5159988 2026-07-01T12:46:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5159998 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец}} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут замежных моў|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў]] ва [[Узбекістан]]е. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя БДУ]]<ref name="bsu"/><ref name="bsu2">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў [[Хэйлундзянскі ўніверсітэт|Хэйлундзянскім універсітэце]] ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] 7d23i84jqkwnucuehmg1zu50h1qvor8 5160000 5159998 2026-07-01T12:47:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]]; дададзена [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рэспубліканскага інстытута кітаязнаўства імя Канфуцыя БДУ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160000 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзан}} {{Навуковец}} '''Дзан Ін''' ({{lang-zh|臧颖}}, [[піньінь]]: ''Zāng Yǐng'') — кітайская даследчыца, выкладчыца і [[Лексікаграфія|мовазнаўца]]. [[Доктар права|Доктар права]] (2013), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == У 1995 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Харбінскі педагагічны ўніверсітэт|Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Руская літаратура». Пазней працягнула навучанне ў [[Хэбэйскі педагагічны ўніверсітэт|Хэбэйскім педагагічным універсітэце]], дзе ў 2007 годзе скончыла [[аспірантура|аспірантуру]]. У 2013 годзе паспяхова абараніла доктарскую дысертацыю ў [[Кітайскі ўніверсітэт Міньдзу|Кітайскім універсітэце Міньдзу]] (горад [[Пекін]]), атрымаўшы навуковую ступень [[доктар права|доктара права]]<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/101362-d/biography|title=Дзан Ін. Біяграфія|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. Больш за 20 гадоў працавала выкладчыкам у розных вышэйшых навучальных установах [[Кітай|Кітая]], набыўшы значны вопыт выкладання кітайскай і рускай моў. Актыўна ўдзельнічала ў міжнародных адукацыйных праектах. З 2007 па 2009 год займала пасаду дырэктара з кітайскага боку ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Благавешчанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Благавешчанскім дзяржаўным педагагічным універсітэце]] ў [[Расія|Расіі]]. Пазней, у 2018—2020 гадах, выконвала аналагічныя абавязкі дырэктара ў Інстытуце Канфуцыя пры [[Самаркандскі дзяржаўны інстытут замежных моў|Самаркандскім дзяржаўным інстытуце замежных моў]] ва [[Узбекістан]]е. Падчас працы ў сістэме інстытутаў Канфуцыя асабіста выкладала такія вучэбныя дысцыпліны, як «Кітайская мова», «Размоўная кітайская мова» і «[[Каліграфія]]»<ref name="bsu"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя БДУ]]<ref name="bsu"/><ref name="bsu2">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Навуковая дзейнасць == Праходзіла навуковыя стажыроўкі ў [[Хэйлундзянскі ўніверсітэт|Хэйлундзянскім універсітэце]] ў Кітаі, а таксама ў вядучых расійскіх ВНУ — [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] (МДУ) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]] (СПДУ)<ref name="bsu"/>. Прымала ўдзел у шэрагу міжнародных навуковых канферэнцый. З'яўляецца аўтарам звыш 30 навуковых прац, якія прысвечаны вывучэнню рускай мовы, а таксама культуры, гісторыі і [[этнаграфія|этнаграфіі]] Расіі<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзан Ін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рэспубліканскага інстытута кітаязнаўства імя Канфуцыя БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Дактары права]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харбінскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] 6q92rarmzgwcunglyksri83ibklhz8p 0 810204 5159987 2026-07-01T12:18:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Кітайска-беларускі слоўнік]] 5159987 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кітайска-беларускі слоўнік]] 47pmeb38q6gphuie2cistxfojnne4ld 0 810205 5159989 2026-07-01T12:26:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Фильм}} '''«Жоўты ролс-ройс»''' — брытанскі драматычны фільм 1964 года, сцэнарый якога напісаў [[Тэрэнс Рэтыген]], прадзюсаваў Анатоль дэ Грунвальд, а рэжысёрам быў [[Энтані Асквіт]], трыа, якое стварыла фільм «Важныя асобы» (1963). Відавочна, што гэта адаптацыя...» 5159989 wikitext text/x-wiki {{Фильм}} '''«Жоўты ролс-ройс»''' — брытанскі драматычны фільм 1964 года, сцэнарый якога напісаў [[Тэрэнс Рэтыген]], прадзюсаваў Анатоль дэ Грунвальд, а рэжысёрам быў [[Энтані Асквіт]], трыа, якое стварыла фільм «Важныя асобы» (1963). Відавочна, што гэта адаптацыя ідэі з нямецкай драмы 1947 года [[Гельмут Койтнер|Гельмута Койтнера]] «У тыя дні», прэм'ера якой у ЗША адбылася ў сакавіку 1951 года. У фільме «Жоўты ролс-ройс» выкарыстоўваецца жоўты Rolls-Royce Phantom II 1930 года выпуску, каб распавесці гісторыю трох вельмі розных уладальнікаў: англійскага арыстакрата, гангстара з Маямі і багатай амерыканскай удавы. Дзеянне адбываецца ў гады да пачатку Другой сусветнай вайны. Натхнёны поспехам здымачнай групы з фільмам «Важныя асобы», фільм можа пахваліцца падобным зорным акцёрскім складам, у тым ліку [[Рэкс Харысан|Рэксам Харысанам]], [[Інгрыд Бергман]], [[Шырлі Мак-Лейн]], [[Амар Шарыф|Амарам Шарыфам]], Джорджам К. Скотам, [[Ален Дэлон|Аленам Дэлонам]] і [[Жанна Маро|Жаннай Маро]]. Саўндтрэк да фільма «Forget Domani» Рыза Арталані атрымаў узнагароду за найлепшую арыгінальную песню на 23-й цырымоніі ўручэння прэміі «[[Залаты глобус]]». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фильмы 1964 года]] 5yhi3xlvtwdty2fkew5p3tdcco99ag6 5159990 5159989 2026-07-01T12:27:22Z Autumndancer 168015 5159990 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Жоўты ролс-ройс»''' — брытанскі драматычны фільм 1964 года, сцэнарый якога напісаў [[Тэрэнс Рэтыген]], прадзюсаваў Анатоль дэ Грунвальд, а рэжысёрам быў [[Энтані Асквіт]], трыа, якое стварыла фільм «Важныя асобы» (1963). Відавочна, што гэта адаптацыя ідэі з нямецкай драмы 1947 года [[Гельмут Койтнер|Гельмута Койтнера]] «У тыя дні», прэм’ера якой у ЗША адбылася ў сакавіку 1951 года. У фільме «Жоўты ролс-ройс» выкарыстоўваецца жоўты Rolls-Royce Phantom II 1930 года выпуску, каб распавесці гісторыю трох вельмі розных уладальнікаў: англійскага арыстакрата, гангстара з Маямі і багатай амерыканскай удавы. Дзеянне адбываецца ў гады да пачатку Другой сусветнай вайны. Натхнёны поспехам здымачнай групы з фільмам «Важныя асобы», фільм можа пахваліцца падобным зорным акцёрскім складам, у тым ліку [[Рэкс Харысан|Рэксам Харысанам]], [[Інгрыд Бергман]], [[Шырлі Мак-Лейн]], [[Амар Шарыф|Амарам Шарыфам]], Джорджам К. Скотам, [[Ален Дэлон|Аленам Дэлонам]] і [[Жанна Маро|Жаннай Маро]]. Саўндтрэк да фільма «Forget Domani» Рыза Арталані атрымаў узнагароду за найлепшую арыгінальную песню на 23-й цырымоніі ўручэння прэміі «[[Залаты глобус]]». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фильмы 1964 года]] 36mau7ke9q0bttqemm1gz51b3k9e8ss 5159991 5159990 2026-07-01T12:27:32Z Autumndancer 168015 5159991 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Жоўты ролс-ройс»''' — брытанскі драматычны фільм 1964 года, сцэнарый якога напісаў [[Тэрэнс Рэтыген]], прадзюсаваў Анатоль дэ Грунвальд, а рэжысёрам быў [[Энтані Асквіт]], трыа, якое стварыла фільм «Важныя асобы» (1963). Відавочна, што гэта адаптацыя ідэі з нямецкай драмы 1947 года [[Гельмут Койтнер|Гельмута Койтнера]] «У тыя дні», прэм’ера якой у ЗША адбылася ў сакавіку 1951 года. У фільме «Жоўты ролс-ройс» выкарыстоўваецца жоўты Rolls-Royce Phantom II 1930 года выпуску, каб распавесці гісторыю трох вельмі розных уладальнікаў: англійскага арыстакрата, гангстара з Маямі і багатай амерыканскай удавы. Дзеянне адбываецца ў гады да пачатку Другой сусветнай вайны. Натхнёны поспехам здымачнай групы з фільмам «Важныя асобы», фільм можа пахваліцца падобным зорным акцёрскім складам, у тым ліку [[Рэкс Харысан|Рэксам Харысанам]], [[Інгрыд Бергман]], [[Шырлі Мак-Лейн]], [[Амар Шарыф|Амарам Шарыфам]], Джорджам К. Скотам, [[Ален Дэлон|Аленам Дэлонам]] і [[Жанна Маро|Жаннай Маро]]. Саўндтрэк да фільма «Forget Domani» Рыза Арталані атрымаў узнагароду за найлепшую арыгінальную песню на 23-й цырымоніі ўручэння прэміі «[[Залаты глобус]]». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1964 года]] 1qb3yjyr0u17xhq0kqqap2asgnxa13y 5160166 5159991 2026-07-02T06:20:02Z M.L.Bot 261 афармленне 5160166 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Жоўты ролс-ройс»''' — брытанскі драматычны фільм 1964 года, сцэнарый якога напісаў [[Тэрэнс Рэтыген]], прадзюсаваў Анатоль дэ Грунвальд, а рэжысёрам быў [[Энтані Асквіт]], трыа, якое стварыла фільм «Важныя асобы» (1963). Відавочна, што гэта адаптацыя ідэі з нямецкай драмы 1947 года [[Гельмут Койтнер|Гельмута Койтнера]] «У тыя дні», прэм’ера якой у ЗША адбылася ў сакавіку 1951 года. У фільме «Жоўты ролс-ройс» выкарыстоўваецца жоўты Rolls-Royce Phantom II 1930 года выпуску, каб расказаць гісторыю трох вельмі розных уладальнікаў: англійскага арыстакрата, гангстара з Маямі і багатай амерыканскай удавы. Дзеянне адбываецца ў гады да пачатку Другой сусветнай вайны. Натхнёны поспехам здымачнай групы з фільмам «Важныя асобы», фільм можа пахваліцца падобным зорным акцёрскім складам, у тым ліку [[Рэкс Харысан|Рэксам Харысанам]], [[Інгрыд Бергман]], [[Шырлі Мак-Лейн]], [[Амар Шарыф|Амарам Шарыфам]], Джорджам К. Скотам, [[Ален Дэлон|Аленам Дэлонам]] і [[Жанна Маро|Жаннай Маро]]. Саўндтрэк да фільма «Forget Domani» Рыза Арталані атрымаў узнагароду за найлепшую арыгінальную песню на 23-й цырымоніі ўручэння прэміі «[[Залаты глобус]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы 1964 года]] phpvpq24439m9tlxgxydwoj7lel8n4c 0 810206 5159999 2026-07-01T12:46:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] 5159999 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] a4he0cq6rdr5uq2f95g2vjfpx2rj19u 14 810207 5160003 2026-07-01T12:48:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ|Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]]» 5160003 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ|Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] 2k437835sj9eb3wod2qjbad1uuaw746 14 810208 5160005 2026-07-01T12:57:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{catmain}} [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Інстытуты Канфуцыя]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўства ў Беларусі]]» 5160005 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Інстытуты Канфуцыя]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўства ў Беларусі]] 9t9ut9xz7en22qeyzgt0aazo4mrll4w 0 810209 5160006 2026-07-01T13:06:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Гуо}} {{Навуковец | Імя = Гуо Хэін | Арыгінал імя = {{lang-zh|郭和英}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = [[Далянь]], [[КНР]] | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = Лексікаграфія|мова...» 5160006 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гуо}} {{Навуковец | Імя = Гуо Хэін | Арыгінал імя = {{lang-zh|郭和英}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = [[Далянь]], [[КНР]] | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = магістр гуманітарных навук (2010) | Навуковае званне = старшы выкладчык | Альма-матэр = [[Шэньянскі педагагічны ўніверсітэт]]<br>[[Гуансіскі педагагічны ўніверсітэт]] | Месца працы = [[Даляньскі ўніверсітэт]]<br>[[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|РІКК БДУ]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Гуо Хэін''' ({{lang-zh|郭和英}}, [[піньінь]]: ''Guō Héyīng'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], [[старшы выкладчык]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Далянь]] на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Сярод рускамоўных калег і студэнтаў таксама выкарыстоўвае імя Наташа<ref name="bsu_bio">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru/997-guo-heying-2023.html|title=Го Хэин. Биография|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. З верасня 1988 па ліпень 1992 года вывучала рускую мову і літаратуру ў [[Шэньянскі педагагічны ўніверсітэт|Шэньянскім педагагічным ўніверсітэце]], пасля заканчэння якога атрымала навуковую ступень бакалаўра гуманітарных навук. З верасня 2007 па ліпень 2010 года вывучала педагогіку ў [[Гуансіскі педагагічны ўніверсітэт|Гуансіскім педагагічным універсітэце]], дзе ёй была прысвоена ступень магістра гуманітарных навук<ref name="bsu_bio"/>. З 1994 года працавала ў [[Даляньскі ўніверсітэт|Даляньскім універсітэце]], дзе выкладала рускую мову для кітайскіх студэнтаў. З верасня 2004 года працавала ў Інстытуце міжнароднага культурнага абмену (горад Далянь), дзе выкладала кітайскую мову як замежную для замежных навучэнцаў, ведучы дысцыпліны па чытанні, аўдзіраванні і вуснай мове<ref name="bsu_bio"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе старшага выкладчыка кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Навукова-педагагічная дзейнасць == 26 мая 2025 года ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Інстытуце Канфуцыя БДУ]] Гуо Хэін несла агульную адказнасць і выступала ў якасці аднаго з галоўных экзаменатараў падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове)<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2024 годзе выступіла адным з укладальнікаў «Зборніка заданняў Беларускай Рэспубліканскай студэнцкай алімпіяды па кітайскай мове, 2021—2024 гады»<ref name="books">{{cite web|url=https://rci.bsu.by/news-tags-ru/rci-cinese-library-ru-3/1128-news-ru-608.html|title=Новые поступления в библиотеку Китая РИКК БГУ (сентябрь-октябрь 2024)|publisher=РІКК БДУ|date=2024|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Бібліяграфія == * Сборник заданий Белорусской Республиканской студенческой олимпиады по китайскому языку, 2021–2024 годы / сост.: Го Хэин [и др.]. — Минск : Издательский центр БГУ, 2024. — 96 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гуо Хэін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Шэньянскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] 2vyuzbrc4hg7a9091kt7sw5udbbv5al 5160007 5160006 2026-07-01T13:10:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5160007 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гуо}} {{Навуковец}} '''Гуо Хэін''' ({{lang-zh|郭和英}}, [[піньінь]]: ''Guō Héyīng'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], [[старшы выкладчык]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Далянь]] на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Сярод рускамоўных калег і студэнтаў таксама выкарыстоўвае імя Наташа<ref name="bsu_bio">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru/997-guo-heying-2023.html|title=Го Хэин. Биография|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. З верасня 1988 па ліпень 1992 года вывучала рускую мову і літаратуру ў [[Шэньянскі педагагічны ўніверсітэт|Шэньянскім педагагічным ўніверсітэце]], пасля заканчэння якога атрымала навуковую ступень бакалаўра гуманітарных навук. З верасня 2007 па ліпень 2010 года вывучала педагогіку ў [[Гуансіскі педагагічны ўніверсітэт|Гуансіскім педагагічным універсітэце]], дзе ёй была прысвоена ступень магістра гуманітарных навук<ref name="bsu_bio"/>. З 1994 года працавала ў [[Даляньскі ўніверсітэт|Даляньскім універсітэце]], дзе выкладала рускую мову для кітайскіх студэнтаў. З верасня 2004 года працавала ў Інстытуце міжнароднага культурнага абмену (горад Далянь), дзе выкладала кітайскую мову як замежную для замежных навучэнцаў, ведучы дысцыпліны па чытанні, аўдзіраванні і вуснай мове<ref name="bsu_bio"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе старшага выкладчыка кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Навукова-педагагічная дзейнасць == 26 мая 2025 года ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Інстытуце Канфуцыя БДУ]] Гуо Хэін несла агульную адказнасць і выступала ў якасці аднаго з галоўных экзаменатараў падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове)<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2024 годзе выступіла адным з укладальнікаў «Зборніка заданняў Беларускай Рэспубліканскай студэнцкай алімпіяды па кітайскай мове, 2021—2024 гады»<ref name="books">{{cite web|url=https://rci.bsu.by/news-tags-ru/rci-cinese-library-ru-3/1128-news-ru-608.html|title=Новые поступления в библиотеку Китая РИКК БГУ (сентябрь-октябрь 2024)|publisher=РІКК БДУ|date=2024|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Бібліяграфія == * Сборник заданий Белорусской Республиканской студенческой олимпиады по китайскому языку, 2021–2024 годы / сост.: Го Хэин [и др.]. — Минск : Издательский центр БГУ, 2024. — 96 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гуо Хэін}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Шэньянскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] ix17jw9au3izgng55zz5dai8v3bps2r 5160008 5160007 2026-07-01T13:10:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160008 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гуо}} {{Навуковец}} '''Гуо Хэін''' ({{lang-zh|郭和英}}, [[піньінь]]: ''Guō Héyīng'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], [[старшы выкладчык]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Далянь]] на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Сярод рускамоўных калег і студэнтаў таксама выкарыстоўвае імя Наташа<ref name="bsu_bio">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru/997-guo-heying-2023.html|title=Го Хэин. Биография|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. З верасня 1988 па ліпень 1992 года вывучала рускую мову і літаратуру ў [[Шэньянскі педагагічны ўніверсітэт|Шэньянскім педагагічным ўніверсітэце]], пасля заканчэння якога атрымала навуковую ступень бакалаўра гуманітарных навук. З верасня 2007 па ліпень 2010 года вывучала педагогіку ў [[Гуансіскі педагагічны ўніверсітэт|Гуансіскім педагагічным універсітэце]], дзе ёй была прысвоена ступень магістра гуманітарных навук<ref name="bsu_bio"/>. З 1994 года працавала ў [[Даляньскі ўніверсітэт|Даляньскім універсітэце]], дзе выкладала рускую мову для кітайскіх студэнтаў. З верасня 2004 года працавала ў Інстытуце міжнароднага культурнага абмену (горад Далянь), дзе выкладала кітайскую мову як замежную для замежных навучэнцаў, ведучы дысцыпліны па чытанні, аўдзіраванні і вуснай мове<ref name="bsu_bio"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе старшага выкладчыка кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Навукова-педагагічная дзейнасць == 26 мая 2025 года ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Інстытуце Канфуцыя БДУ]] Гуо Хэін несла агульную адказнасць і выступала ў якасці аднаго з галоўных экзаменатараў падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове)<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2024 годзе выступіла адным з укладальнікаў «Зборніка заданняў Беларускай Рэспубліканскай студэнцкай алімпіяды па кітайскай мове, 2021—2024 гады»<ref name="books">{{cite web|url=https://rci.bsu.by/news-tags-ru/rci-cinese-library-ru-3/1128-news-ru-608.html|title=Новые поступления в библиотеку Китая РИКК БГУ (сентябрь-октябрь 2024)|publisher=РІКК БДУ|date=2024|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. == Бібліяграфія == * Сборник заданий Белорусской Республиканской студенческой олимпиады по китайскому языку, 2021–2024 годы / сост.: Го Хэин [и др.]. — Минск : Издательский центр БГУ, 2024. — 96 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гуо Хэін}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Шэньянскага педагагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] cysn7zs2wl0gwk6n7zasik4vtj622e9 0 810210 5160009 2026-07-01T13:17:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Льёў}} {{Навуковец | Імя = Льёў Бо | Арыгінал імя = {{lang-zh|刘博}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], выкладч...» 5160009 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Льёў}} {{Навуковец | Імя = Льёў Бо | Арыгінал імя = {{lang-zh|刘博}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Кандыдат філалагічных навук|кандыдат філалагічных навук]] | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў]]<br>[[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт]] | Месца працы = [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт]]<br>[[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт]]<br>[[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|РІКК БДУ]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Льёў Бо''' ({{lang-zh|刘博}}, піньінь: ''Liú Bó'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], выкладчыца [[Руская мова|рускай]] і [[Кітайская мова|кітайскай]] моў. [[Кандыдат філалагічных навук|Кандыдат філалагічных навук]], [[дацэнт]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Скончыла факультэт рускай мовы [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў|Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]]. Пазней атрымала дыплом магістра па напрамку «Філалагічная адукацыя». Працягнула навучанне ў [[аспірантура|аспірантуры]] ў [[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт|Далёкаўсходнім федэральным універсітэце]] (горад [[Уладзівасток]]) пры кафедры рускай мовы як замежнай Інстытута рускай мовы і літаратуры. Па выніках навучання паспяхова абараніла дысертацыю і атрымала навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]] па спецыяльнасці «Руская мова» (напрамак «[[Кагнітыўная лінгвістыка|кагнітыўная лінгвістыка]]»)<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/108615-d|title=Бо Льёў|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == З 2004 па 2012 год працавала на пасадзе старшага выкладчыка аддзела замежных моў [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт|Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]], дзе выкладала практычную і дзелавую рускую мову. З 2012 года працуе на факультэце рускай мовы [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе вядзе дысцыпліны па практычнай рускай мове, тэорыі перакладу і супастаўляльным даследаванні моў<ref name="bsu"/>. Таксама мае значны вопыт выкладання кітайскай мовы. Падчас навучання ў аспірантуры працавала выкладчыкам у Інстытуце Канфуцыя Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта. З 2013 па 2016 год выкладала кітайскую мову (вяла дысцыпліны па аўдзіраванні і вусным маўленні) у Інстытуце міжнародных адносін Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта<ref name="bsu"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У маі 2025 года сумесна са старшым выкладчыкам [[Гуо Хэін]] выступіла ў якасці галоўнага экзаменатара падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове) на базе Інстытута Канфуцыя БДУ<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. У сферу навуковых інтарэсаў даследчыцы ўваходзяць [[гендарная лінгвістыка]], [[кагнітыўная лінгвістыка]], [[Параўнальная лінгвістыка|супастаўляльнае даследаванне моў]] і [[тэорыя перакладу]]<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Льёў Бо}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] 1z6l65dezdfluw5rogzo4l6iwex6sqz 5160010 5160009 2026-07-01T13:19:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5160010 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Льёў}} {{Навуковец | Імя = Льёў Бо | Арыгінал імя = {{lang-zh|刘博}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Кандыдат філалагічных навук|кандыдат філалагічных навук]] | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў]]<br>[[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт]] | Месца працы = [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт]]<br>[[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт]]<br>[[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|РІКК БДУ]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Льёў Бо''' ({{lang-zh|刘博}}, [[піньінь]]: ''Liú Bó'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], выкладчыца [[Руская мова|рускай]] і [[Кітайская мова|кітайскай]] моў. [[Кандыдат філалагічных навук]], [[дацэнт]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Скончыла факультэт рускай мовы [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў|Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]]. Пазней атрымала дыплом магістра па напрамку «Філалагічная адукацыя». Працягнула навучанне ў [[аспірантура|аспірантуры]] ў [[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт|Далёкаўсходнім федэральным універсітэце]] (горад [[Уладзівасток]]) пры кафедры рускай мовы як замежнай Інстытута рускай мовы і літаратуры. Па выніках навучання паспяхова абараніла дысертацыю і атрымала навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]] па спецыяльнасці «Руская мова» (напрамак «[[Кагнітыўная лінгвістыка|кагнітыўная лінгвістыка]]»)<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/108615-d|title=Бо Льёў|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == З 2004 па 2012 год працавала на пасадзе старшага выкладчыка аддзела замежных моў [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт|Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]], дзе выкладала практычную і дзелавую рускую мову. З 2012 года працуе на факультэце рускай мовы [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе вядзе дысцыпліны па практычнай рускай мове, тэорыі перакладу і супастаўляльным даследаванні моў<ref name="bsu"/>. Таксама мае значны вопыт выкладання кітайскай мовы. Падчас навучання ў аспірантуры працавала выкладчыкам у Інстытуце Канфуцыя Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта. З 2013 па 2016 год выкладала кітайскую мову (вяла дысцыпліны па аўдзіраванні і вусным маўленні) у Інстытуце міжнародных адносін Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта<ref name="bsu"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У маі 2025 года сумесна са старшым выкладчыкам [[Гуо Хэін]] выступіла ў якасці галоўнага экзаменатара падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове) на базе Інстытута Канфуцыя БДУ<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. У сферу навуковых інтарэсаў даследчыцы ўваходзяць [[гендарная лінгвістыка]], [[кагнітыўная лінгвістыка]], [[Параўнальная лінгвістыка|супастаўляльнае даследаванне моў]] і [[тэорыя перакладу]]<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Льёў Бо}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] 2mxuky5qng22r31d5a1twy5dxbq6n7z 5160014 5160010 2026-07-01T13:23:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160014 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Льёў}} {{Навуковец | Імя = Льёў Бо | Арыгінал імя = {{lang-zh|刘博}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|КНР}} | Род дзейнасці = [[Лексікаграфія|мовазнавец]], [[выкладчык]] | Навуковая ступень = [[Кандыдат філалагічных навук|кандыдат філалагічных навук]] | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Альма-матэр = [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў]]<br>[[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт]] | Месца працы = [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт]]<br>[[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт]]<br>[[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|РІКК БДУ]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Льёў Бо''' ({{lang-zh|刘博}}, [[піньінь]]: ''Liú Bó'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], выкладчыца [[Руская мова|рускай]] і [[Кітайская мова|кітайскай]] моў. [[Кандыдат філалагічных навук]], [[дацэнт]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Скончыла факультэт рускай мовы [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў|Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]]. Пазней атрымала дыплом магістра па напрамку «Філалагічная адукацыя». Працягнула навучанне ў [[аспірантура|аспірантуры]] ў [[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт|Далёкаўсходнім федэральным універсітэце]] (горад [[Уладзівасток]]) пры кафедры рускай мовы як замежнай Інстытута рускай мовы і літаратуры. Па выніках навучання паспяхова абараніла дысертацыю і атрымала навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]] па спецыяльнасці «Руская мова» (напрамак «[[Кагнітыўная лінгвістыка|кагнітыўная лінгвістыка]]»)<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/108615-d|title=Бо Льёў|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == З 2004 па 2012 год працавала на пасадзе старшага выкладчыка аддзела замежных моў [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт|Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]], дзе выкладала практычную і дзелавую рускую мову. З 2012 года працуе на факультэце рускай мовы [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе вядзе дысцыпліны па практычнай рускай мове, тэорыі перакладу і супастаўляльным даследаванні моў<ref name="bsu"/>. Таксама мае значны вопыт выкладання кітайскай мовы. Падчас навучання ў аспірантуры працавала выкладчыкам у Інстытуце Канфуцыя Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта. З 2013 па 2016 год выкладала кітайскую мову (вяла дысцыпліны па аўдзіраванні і вусным маўленні) у Інстытуце міжнародных адносін Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта<ref name="bsu"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У маі 2025 года сумесна са старшым выкладчыкам [[Гуо Хэін]] выступіла ў якасці галоўнага экзаменатара падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове) на базе Інстытута Канфуцыя БДУ<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. У сферу навуковых інтарэсаў даследчыцы ўваходзяць [[гендарная лінгвістыка]], [[кагнітыўная лінгвістыка]], [[Параўнальная лінгвістыка|супастаўляльнае даследаванне моў]] і [[тэорыя перакладу]]<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Льёў Бо}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] duke9y8l3svhfm8c37xiy5992nhdxyo 5160015 5160014 2026-07-01T13:23:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5160015 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Льёў}} {{Навуковец}} '''Льёў Бо''' ({{lang-zh|刘博}}, [[піньінь]]: ''Liú Bó'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], выкладчыца [[Руская мова|рускай]] і [[Кітайская мова|кітайскай]] моў. [[Кандыдат філалагічных навук]], [[дацэнт]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Скончыла факультэт рускай мовы [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў|Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]]. Пазней атрымала дыплом магістра па напрамку «Філалагічная адукацыя». Працягнула навучанне ў [[аспірантура|аспірантуры]] ў [[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт|Далёкаўсходнім федэральным універсітэце]] (горад [[Уладзівасток]]) пры кафедры рускай мовы як замежнай Інстытута рускай мовы і літаратуры. Па выніках навучання паспяхова абараніла дысертацыю і атрымала навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]] па спецыяльнасці «Руская мова» (напрамак «[[Кагнітыўная лінгвістыка|кагнітыўная лінгвістыка]]»)<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/108615-d|title=Бо Льёў|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == З 2004 па 2012 год працавала на пасадзе старшага выкладчыка аддзела замежных моў [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт|Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]], дзе выкладала практычную і дзелавую рускую мову. З 2012 года працуе на факультэце рускай мовы [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе вядзе дысцыпліны па практычнай рускай мове, тэорыі перакладу і супастаўляльным даследаванні моў<ref name="bsu"/>. Таксама мае значны вопыт выкладання кітайскай мовы. Падчас навучання ў аспірантуры працавала выкладчыкам у Інстытуце Канфуцыя Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта. З 2013 па 2016 год выкладала кітайскую мову (вяла дысцыпліны па аўдзіраванні і вусным маўленні) у Інстытуце міжнародных адносін Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта<ref name="bsu"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У маі 2025 года сумесна са старшым выкладчыкам [[Гуо Хэін]] выступіла ў якасці галоўнага экзаменатара падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове) на базе Інстытута Канфуцыя БДУ<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. У сферу навуковых інтарэсаў даследчыцы ўваходзяць [[гендарная лінгвістыка]], [[кагнітыўная лінгвістыка]], [[Параўнальная лінгвістыка|супастаўляльнае даследаванне моў]] і [[тэорыя перакладу]]<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Льёў Бо}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] lfs37m5meq9bnqhznab7dmsp2eysmdi 0 810211 5160021 2026-07-01T13:53:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Васіль Цяпінскі]] 5160021 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Васіль Цяпінскі]] d9smzh07ir8myulj947zyt18hdqzrh0 0 810212 5160060 2026-07-01T19:36:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] 5160060 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] a4he0cq6rdr5uq2f95g2vjfpx2rj19u 0 810213 5160105 2026-07-02T02:36:15Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{фільм}} «'''Размова'''» (англ.: The Conversation) — псіхалагічны дэтэктыўны фільм рэжысёра [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]], які выйшаў на экраны ў 1974 годзе. Карціна, лейтматывам якой з’яўляецца тэматыка параноі, якая панавала ў ЗША ў гады Уотэргейцк...» 5160105 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Размова'''» (англ.: The Conversation) — псіхалагічны дэтэктыўны фільм рэжысёра [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]], які выйшаў на экраны ў 1974 годзе. Карціна, лейтматывам якой з’яўляецца тэматыка параноі, якая панавала ў ЗША ў гады Уотэргейцкага скандалу. Галоўную ролю выканаў [[Джын Хэкмен]]. Фільм прынёс рэжысёру «Залатую пальмавую галіну» (другі раз Копала атрымаў тую ж узнагароду праз пяць гадоў за драму «Апакаліпсіс сёння»), а ў 1995 годзе стужка ўключаная ў Нацыянальны рэестр фільмаў. Стужка была намінаваная на прэмію «Оскар» у катэгорыі «Лепшы фільм года», аднак Копала прайграў самому сабе, атрымаўшы гэтую ўзнагароду за «Хроснага бацькі 2». 0hjzlglyojpgtasgc2eup5sque0kfru 5160107 5160105 2026-07-02T02:38:28Z StarDeg 16311 5160107 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Размова'''» (англ.: The Conversation) — псіхалагічны дэтэктыўны фільм рэжысёра [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]], які выйшаў на экраны ў 1974 годзе. Карціна, лейтматывам якой з’яўляецца тэматыка параноі, якая панавала ў ЗША ў гады Уотэргейцкага скандалу. Галоўную ролю выканаў [[Джын Хэкмен]]. Фільм прынёс рэжысёру «Залатую пальмавую галіну» (другі раз Копала атрымаў тую ж узнагароду праз пяць гадоў за драму «Апакаліпсіс сёння»), а ў 1995 годзе стужка ўключаная ў Нацыянальны рэестр фільмаў. Стужка была намінаваная на прэмію «Оскар» у катэгорыі «Лепшы фільм года», аднак Копала прайграў самому сабе, атрымаўшы гэтую ўзнагароду за «Хроснага бацькі 2». {{Бібліяінфармацыя}} 2ci3qwmi5bd43ur3pmk6d9vqdnlcl9v 5160108 5160107 2026-07-02T02:39:59Z StarDeg 16311 5160108 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Размова'''» ({{lang-en|The Conversation}}) — псіхалагічны дэтэктыўны фільм рэжысёра [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]], які выйшаў на экраны ў 1974 годзе. Карціна, лейтматывам якой з’яўляецца тэматыка параноі, якая панавала ў ЗША ў гады Уотэргейцкага скандалу. Галоўную ролю выканаў [[Джын Хэкмен]]. Фільм прынёс рэжысёру «Залатую пальмавую галіну» (другі раз Копала атрымаў тую ж узнагароду праз пяць гадоў за драму «Апакаліпсіс сёння»), а ў 1995 годзе стужка ўключаная ў Нацыянальны рэестр фільмаў. Стужка была намінаваная на прэмію «Оскар» у катэгорыі «Лепшы фільм года», аднак Копала прайграў самому сабе, атрымаўшы гэтую ўзнагароду за «Хроснага бацькі 2». == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} 7kqnwu2fc4qqssc7dstrgoxeb0gll9y 5160109 5160108 2026-07-02T02:41:26Z StarDeg 16311 5160109 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Размова'''» ({{lang-en|The Conversation}}) — псіхалагічны дэтэктыўны фільм рэжысёра [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]], які выйшаў на экраны ў 1974 годзе. Карціна, лейтматывам якой з’яўляецца тэматыка параноі, якая панавала ў ЗША ў гады Уотэргейцкага скандалу. Галоўную ролю выканаў [[Джын Хэкмен]]. Фільм прынёс рэжысёру «Залатую пальмавую галіну» (другі раз Копала атрымаў тую ж узнагароду праз пяць гадоў за драму «Апакаліпсіс сёння»), а ў 1995 годзе стужка ўключаная ў Нацыянальны рэестр фільмаў. Стужка была намінаваная на прэмію «Оскар» у катэгорыі «Лепшы фільм года», аднак Копала прайграў самому сабе, атрымаўшы гэтую ўзнагароду за «Хроснага бацькі 2». == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залатая пальмавая галіна»}} f9oswui87520ypijsf7p7c5oruu8jzk 5160111 5160109 2026-07-02T02:42:56Z StarDeg 16311 5160111 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Размова'''» ({{lang-en|The Conversation}}) — псіхалагічны дэтэктыўны фільм рэжысёра [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]], які выйшаў на экраны ў 1974 годзе. Карціна, лейтматывам якой з’яўляецца тэматыка параноі, якая панавала ў ЗША ў гады Уотэргейцкага скандалу. Галоўную ролю выканаў [[Джын Хэкмен]]. Фільм прынёс рэжысёру «Залатую пальмавую галіну» (другі раз Копала атрымаў тую ж узнагароду праз пяць гадоў за драму «Апакаліпсіс сёння»), а ў 1995 годзе стужка ўключаная ў Нацыянальны рэестр фільмаў. Стужка была намінаваная на прэмію «Оскар» у катэгорыі «Лепшы фільм года», аднак Копала прайграў самому сабе, атрымаўшы гэтую ўзнагароду за «Хроснага бацькі 2». == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залатая пальмавая галіна»}} [[Катэгорыя:Фільмы Фрэнсіса Форда Копалы]] q1pimluz8kmgj6d4qpsd0m47gptqc7p 0 810214 5160126 2026-07-02T04:32:38Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Паўстанне Хмяльніцкага]] 5160126 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паўстанне Хмяльніцкага]] p6nrd44yeo75ol8smi5uh4lhyq64wk7 0 810215 5160127 2026-07-02T04:33:18Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Паўстанне Хмяльніцкага]] 5160127 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паўстанне Хмяльніцкага]] p6nrd44yeo75ol8smi5uh4lhyq64wk7 0 810216 5160128 2026-07-02T04:35:10Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] 5160128 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] comzzsaq44ehr3hscvhdj3b27g6zq7v 0 810217 5160134 2026-07-02T04:41:24Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Філіп Эдвард Дэвіс''' (англ.: Philip Edward Davis; нар. 7 чэрвеня 1951, Насаў) — багамскі палітык і адвакат, прэм’ер-міністр Багамскіх Астравоў з 17 верасня 2021 года і член парламента ад вострава Кэт, Рам-Кі і Сан-Сальвадора2 з мая2010. Лідэр апазіцыі ў парламенце з...» 5160134 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Філіп Эдвард Дэвіс''' (англ.: Philip Edward Davis; нар. 7 чэрвеня 1951, Насаў) — багамскі палітык і адвакат, прэм’ер-міністр Багамскіх Астравоў з 17 верасня 2021 года і член парламента ад вострава Кэт, Рам-Кі і Сан-Сальвадора2 з мая2010. Лідэр апазіцыі ў парламенце з траўня 2017 па верасень 2021 года. bo8ubsefhglr57j4ayci3ft9eewpxkl 5160135 5160134 2026-07-02T04:43:43Z StarDeg 16311 5160135 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Філіп Эдвард Дэвіс''' ({{lang-en|Philip Edward Davis}}; нар. [[7 чэрвеня]] [[1951]], Насаў) — багамскі палітык і адвакат, прэм’ер-міністр Багамскіх Астравоў з 17 верасня 2021 года і член парламента ад вострава Кэт, Рам-Кі і Сан-Сальвадора2 з мая2010. Лідэр апазіцыі ў парламенце з траўня 2017 па верасень 2021 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэвіс Філіп}} elsd5nzg11wfdvs41b95lyespdax9d1 5160137 5160135 2026-07-02T04:44:33Z StarDeg 16311 5160137 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дэвіс}} {{ДД}} '''Філіп Эдвард Дэвіс''' ({{lang-en|Philip Edward Davis}}; нар. [[7 чэрвеня]] [[1951]], Насаў) — багамскі палітык і адвакат, прэм’ер-міністр Багамскіх Астравоў з 17 верасня 2021 года і член парламента ад вострава Кэт, Рам-Кі і Сан-Сальвадора2 з мая2010. Лідэр апазіцыі ў парламенце з траўня 2017 па верасень 2021 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэвіс Філіп}} 1pr5csqz5zmmnj5k88o7abj52ovafiu 14 810218 5160181 2026-07-02T08:39:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Абрады і рытуалы]] [[Катэгорыя:Выпечка]]» 5160181 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Абрады і рытуалы]] [[Катэгорыя:Выпечка]] doly3cj8phji0a9sq1zi2ay95l6yhyg 0 810219 5160201 2026-07-02T10:18:18Z Ueschar 151377 Перанёс старонку ў тарашкевікі 5160201 wikitext text/x-wiki {{Рукапіс|name=Ліцавы летапісны звод|image=Facial Chronicle book 01 by shakko.JPG|width=260px|caption=Адзін з тамоў Ліцавога летапіснага зводу|Also known as=Цар-кніга|Type=летапісны звод|Date=другая палова XVI стагоддзя|Place of origin=[[Маскоўская дзяржава]]|Language(s)=[[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]|Patron=[[Іван IV Грозны]]}}'''Ліцавы́ летапісны́ зво́д''' ({{lang-ru|Лицевой летописный свод}}) — летапісны звод, складзены ў 1560-я гады ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. Ахоплівае перыяд «ад стварэння свету» да 1567 году. Змяшчае 16 тысяч мініяцюр (у тым ліку пра ўзаемныя дачыненні Маскоўскай дзяржавы з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]])<ref>Мартынюк А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага XIII — пачатку XV ст. у мініяцюрах Ліцавога летапіснага зводу XVI ст. // Беларускі гістарычны часопіс. № 5, 2011. С. 40—46.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} * esc93kch9f2yqpq0afx77wv61vxzyhh 5160205 5160201 2026-07-02T10:20:40Z Ueschar 151377 5160205 wikitext text/x-wiki {{Рукапіс|name=Ліцавы летапісны звод|image=Facial Chronicle book 01 by shakko.JPG|width=260px|caption=Адзін з тамоў Ліцавога летапіснага зводу|Also known as=Цар-кніга|Type=летапісны звод|Date=другая палова XVI стагоддзя|Place of origin=[[Маскоўская дзяржава]]|Language(s)=[[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]|Patron=[[Іван IV Грозны]]}}'''Ліцавы́ летапісны́ зво́д''' ({{lang-ru|Лицевой летописный свод}}) — летапісны звод, складзены ў 1560-я гады ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. Ахоплівае перыяд «ад стварэння свету» да 1567 году. Змяшчае 16 тысяч мініяцюр (у тым ліку пра ўзаемныя дачыненні Маскоўскай дзяржавы з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]])<ref>Мартынюк А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага XIII — пачатку XV ст. у мініяцюрах Ліцавога летапіснага зводу XVI ст. // Беларускі гістарычны часопіс. № 5, 2011. С. 40—46.</ref>. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} * 20hazx1ztpwljb7fiurpo2303b1tu2o 14 810220 5160208 2026-07-02T10:26:21Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Зомбі ў культуры|Фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра монстраў|Зомбі]] {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}» 5160208 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Зомбі ў культуры|Фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра монстраў|Зомбі]] {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} 4oxlpqxkh213evv7tv172879b4xxjf3 14 810221 5160210 2026-07-02T10:28:45Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Зомбі]] [[Катэгорыя:Монстры ў культуры]]» 5160210 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Зомбі]] [[Катэгорыя:Монстры ў культуры]] 0hdp6v6simbw00x1jaq937igq0j6ae8 14 810222 5160214 2026-07-02T10:34:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Зомбі ў культуры|Тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра монстраў|Зомбі]]» 5160214 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Зомбі ў культуры|Тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра монстраў|Зомбі]] i206cyz5dfumvl1s0nqjfcl51q3kwv7 14 810223 5160215 2026-07-02T10:35:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Зомбі ў культуры|Відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні пра монстраў|Зомбі]]» 5160215 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Зомбі ў культуры|Відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні пра монстраў|Зомбі]] my0sha40rwut0rngqmziqs1hed9m0m1 14 810224 5160221 2026-07-02T10:50:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Творы пра выдуманыя краіны]] [[Катэгорыя:Фільмы пра краіны|*]]» 5160221 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Творы пра выдуманыя краіны]] [[Катэгорыя:Фільмы пра краіны|*]] h0eizli9uvlkfje2cnl8dg1sbij8uww 14 810225 5160222 2026-07-02T10:54:26Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Выдуманыя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Творы паводле краін дзеяння]]» 5160222 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выдуманыя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Творы паводле краін дзеяння]] gm3gya1t29v8duw7giu301ibgkfx3vq 0 810226 5160223 2026-07-02T10:54:30Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Ігар Барысавіч Грэкаў''' ({{lang-ru|Игорь Борисович Грековч}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР]], спецыяліст...» 5160223 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ігар Барысавіч Грэкаў''' ({{lang-ru|Игорь Борисович Грековч}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР]], спецыяліст па гісторыі міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднявечча|Cярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гісторыка [[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў|Барыса Дзмітрыевіча Грэкава]]. У 1941 годзе разам з сям’ёй эвакуіраваўся спачатку ў Казань, затым у Ташкент, куды былі вывезены большасць гісторыкаў<ref>Бухерт В. Г. «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б.Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е.И. Пивовар. М.: Архив РАН, 2016. С. 95.</ref>. У 1943 годзе сям’я вярнулася ў Маскву<ref>Горская Н.А. Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136.</ref>. У 1945 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Вучыўся ў аспірантуры да 1949 года. У 1950 годзе абараніў у [[інстытут славяназнаўства РАН|Інстытуце славяназнаўства АН СССР]] кандыдацкую дысертацыю «[[Вечны мір (1686)|Вечны мір 1686 г.]]». У 1950—1993 гадах працаваў у Інстытуце славяназнаўства малодшым навуковым супрацоўнікам, затым старэйшым і вядучым навуковым супрацоўнікам<ref>Рыбаков Б. А., Костюшко И. И. Памяти Игоря Борисовича Грекова // ННИ. 1995. № 1.</ref>. У 1971 годзе ў [[Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытуце гісторыі АН СССР]] абараніў доктарскую дысертацыю «Краіны Усходняй Еўропы і Залатая Арда на мяжы XIV-XV стст.»<ref name=":0">Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. М.: Индрик, 2012. С. 101—102.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. New York, 1993. С. 144.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Наука, 1981. С. 66.</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў —гісторыя міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]], палітычныя і культурныя сувязі Расіі з суседнімі краінамі — [[Польшча|Польшчай]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], пытанні крыніцазнаўства гісторыі феадальнай [[Русь|Русі]]. У кнізе «Уз’яднанне Украіны з Расіяй у 1654 г.» (1954), напісанай у суаўтарстве з [[Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|У. Д. Каралюком]] і [[Ілля Саламонавіч Мілер|і. С. Мілерам]] да 300-годдзя падзеі, аўтары ў традыцыях гістарыяграфіі 1950-х гадоў спыняліся на адзінстве паходжання, блізкасці і агульнасці гістарычнага развіцця народаў Расіі і Украіны. У манаграфіі «Нарысы па гісторыі міжнародных адносін Усходняй Еўропы. XIV-XVI стст» (1963) аўтар разглядае ўзаемаадносіны Залатой Арды і краін Усходняй Еўропы, аналізаваў прыёмы палітыкі Залатой Арды ў дачыненні да найбольш буйных цэнтраў аб’яднання ў рускіх землях. Апісваючы распад Залатой Арды ў першай палове XV стагоддзя, даследчык спыняецца на ўзаемадзеянні Арды, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]], а таксама характарызуе ролю асобных [[улус]]аў Арды ў гэтых адносінах. Грэкаў вывучаў сістэму міжнародных адносін у XV—XVI стагоддзяў пасля распаду Арды і месца ў гэтай сістэме Крымскага ханства і Турцыі, маскоўска-літоўскія сувязі, суперніцтва Рыма з Канстанцінопалем ва Усходняй Еўропе ў абстаноўцы пачатку рэфарматарскага руху і распаўсюджвання Маскоўска-Наўгародскай ерасі. Аўтар разглядаў Рымска-габсбургскую дыпламатыю ў дачыненні да Маскоўскай дзяржавы, а таксама змяненне міжнароднай абстаноўкі ў перыяд праўлення [[Іван Грозны|Івана Грознага]]: пераход Масквы да актыўнай знешняй палітыцы на Усходзе і на захадзе і яе ўплыў на ўзаемаадносіны Масквы, Рыма, Вены і [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і новую расстаноўку сіл ва Усходняй Еўропе. Праца «Усходняя Еўропа і заняпад Залатой Арды (на мяжы XIV—XV стст.)» (1975) прысвечана вывучэнню асноўных тэндэнцый развіцця краін Усходняй Еўропы XIII — першай паловы XIV стагоддзяў і станаўлення ўсходнееўрапейскай палітыкі Арды, характарыстыцы міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў 50-х — пачатку 80-х гадоў XIV стагоддзя, палітычнага жыцця Усходняй Еўропы ў 1385—1400 гадах і развіццю гэтых адносін у першай чвэрці XV стагоддзя. Аўтар разглядаў ідэйна-палітычныя тэндэнцыі ў гістарычных помніках феадальнай Русі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў на матэрыяле аналізу агульнарускага летапіснага зводу 1392 года, «Спісу рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] і іншых крыніц, характарызуючы новыя павевы ў грамадска-палітычнай думкі на мяжы XIV—XV стагоддзяў у абстаноўцы ўтварэння шматнацыянальных дзяржаў ва Усходняй Еўропе. Вывучаючы супярэчлівыя працэсы збліжэння і захавання нацыянальных асаблівасцяў рускага, украінскага і беларускага народаў, даследчык бачыў у складанні Расійскай дзяржавы складаны працэс узаемадзеяння цэнтраімклівых і цэнтрабежных сіл<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бухерт В. Г.'' «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б. Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е. И. Пивовар. — М.: Архив РАН, 2016. — С. 95—114. * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136. * Греков Игорь Борисович // [https://inslav.ru/images/stories/pdf/1981_Istoriki_slavisty_SSSR.pdf Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник] / отв. ред. В. А. Дьяков. — М.: Наука, 1981. — С. 24—25, 66. * Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. — New York, 1993. — С. 144. * Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. — М.: Индрик, 2012. — С. 101—102. * ''Рыбаков Б. А., Костюшко И. И.'' Памяти Игоря Борисовича Грекова // Новая и новейшая история. — 1995. — № 1. {{ВС}}[[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Славісты СССР]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] brzzh1e49qr2d5m11yaguk3rly3lu1e 5160226 5160223 2026-07-02T10:55:30Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5160226 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ігар Барысавіч Грэкаў''' ({{lang-ru|Игорь Борисович Грековч}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР]], спецыяліст па гісторыі міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднявечча|Cярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гісторыка [[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў|Барыса Дзмітрыевіча Грэкава]]. У 1941 годзе разам з сям’ёй эвакуіраваўся спачатку ў Казань, затым у Ташкент, куды былі вывезены большасць гісторыкаў<ref>Бухерт В. Г. «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б.Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е.И. Пивовар. М.: Архив РАН, 2016. С. 95.</ref>. У 1943 годзе сям’я вярнулася ў Маскву<ref>Горская Н.А. Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136.</ref>. У 1945 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Вучыўся ў аспірантуры да 1949 года. У 1950 годзе абараніў у [[інстытут славяназнаўства РАН|Інстытуце славяназнаўства АН СССР]] кандыдацкую дысертацыю «[[Вечны мір (1686)|Вечны мір 1686 г.]]». У 1950—1993 гадах працаваў у Інстытуце славяназнаўства малодшым навуковым супрацоўнікам, затым старэйшым і вядучым навуковым супрацоўнікам<ref>Рыбаков Б. А., Костюшко И. И. Памяти Игоря Борисовича Грекова // ННИ. 1995. № 1.</ref>. У 1971 годзе ў [[Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытуце гісторыі АН СССР]] абараніў доктарскую дысертацыю «Краіны Усходняй Еўропы і Залатая Арда на мяжы XIV—XV стст.»<ref name=":0">Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. М.: Индрик, 2012. С. 101—102.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. New York, 1993. С. 144.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Наука, 1981. С. 66.</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў —гісторыя міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]], палітычныя і культурныя сувязі Расіі з суседнімі краінамі — [[Польшча|Польшчай]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], пытанні крыніцазнаўства гісторыі феадальнай [[Русь|Русі]]. У кнізе «Уз’яднанне Украіны з Расіяй у 1654 г.» (1954), напісанай у суаўтарстве з [[Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|У. Д. Каралюком]] і [[Ілля Саламонавіч Мілер|і. С. Мілерам]] да 300-годдзя падзеі, аўтары ў традыцыях гістарыяграфіі 1950-х гадоў спыняліся на адзінстве паходжання, блізкасці і агульнасці гістарычнага развіцця народаў Расіі і Украіны. У манаграфіі «Нарысы па гісторыі міжнародных адносін Усходняй Еўропы. XIV-XVI стст» (1963) аўтар разглядае ўзаемаадносіны Залатой Арды і краін Усходняй Еўропы, аналізаваў прыёмы палітыкі Залатой Арды ў дачыненні да найбольш буйных цэнтраў аб’яднання ў рускіх землях. Апісваючы распад Залатой Арды ў першай палове XV стагоддзя, даследчык спыняецца на ўзаемадзеянні Арды, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]], а таксама характарызуе ролю асобных [[улус]]аў Арды ў гэтых адносінах. Грэкаў вывучаў сістэму міжнародных адносін у XV—XVI стагоддзяў пасля распаду Арды і месца ў гэтай сістэме Крымскага ханства і Турцыі, маскоўска-літоўскія сувязі, суперніцтва Рыма з Канстанцінопалем ва Усходняй Еўропе ў абстаноўцы пачатку рэфарматарскага руху і распаўсюджвання Маскоўска-Наўгародскай ерасі. Аўтар разглядаў Рымска-габсбургскую дыпламатыю ў дачыненні да Маскоўскай дзяржавы, а таксама змяненне міжнароднай абстаноўкі ў перыяд праўлення [[Іван Грозны|Івана Грознага]]: пераход Масквы да актыўнай знешняй палітыцы на Усходзе і на захадзе і яе ўплыў на ўзаемаадносіны Масквы, Рыма, Вены і [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і новую расстаноўку сіл ва Усходняй Еўропе. Праца «Усходняя Еўропа і заняпад Залатой Арды (на мяжы XIV—XV стст.)» (1975) прысвечана вывучэнню асноўных тэндэнцый развіцця краін Усходняй Еўропы XIII — першай паловы XIV стагоддзяў і станаўлення ўсходнееўрапейскай палітыкі Арды, характарыстыцы міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў 50-х — пачатку 80-х гадоў XIV стагоддзя, палітычнага жыцця Усходняй Еўропы ў 1385—1400 гадах і развіццю гэтых адносін у першай чвэрці XV стагоддзя. Аўтар разглядаў ідэйна-палітычныя тэндэнцыі ў гістарычных помніках феадальнай Русі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў на матэрыяле аналізу агульнарускага летапіснага зводу 1392 года, «Спісу рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] і іншых крыніц, характарызуючы новыя павевы ў грамадска-палітычнай думкі на мяжы XIV—XV стагоддзяў у абстаноўцы ўтварэння шматнацыянальных дзяржаў ва Усходняй Еўропе. Вывучаючы супярэчлівыя працэсы збліжэння і захавання нацыянальных асаблівасцяў рускага, украінскага і беларускага народаў, даследчык бачыў у складанні Расійскай дзяржавы складаны працэс узаемадзеяння цэнтраімклівых і цэнтрабежных сіл<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бухерт В. Г.'' «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б. Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е. И. Пивовар. — М.: Архив РАН, 2016. — С. 95—114. * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136. * Греков Игорь Борисович // [https://inslav.ru/images/stories/pdf/1981_Istoriki_slavisty_SSSR.pdf Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник] / отв. ред. В. А. Дьяков. — М.: Наука, 1981. — С. 24—25, 66. * Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. — New York, 1993. — С. 144. * Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. — М.: Индрик, 2012. — С. 101—102. * ''Рыбаков Б. А., Костюшко И. И.'' Памяти Игоря Борисовича Грекова // Новая и новейшая история. — 1995. — № 1. {{ВС}}[[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Славісты СССР]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] 0ebadd6rkrqpia8infpaurdyfpeed5n 5160227 5160226 2026-07-02T10:55:38Z DBatura 73587 /* Навуковая дзейнасць */ 5160227 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ігар Барысавіч Грэкаў''' ({{lang-ru|Игорь Борисович Грековч}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР]], спецыяліст па гісторыі міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднявечча|Cярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гісторыка [[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў|Барыса Дзмітрыевіча Грэкава]]. У 1941 годзе разам з сям’ёй эвакуіраваўся спачатку ў Казань, затым у Ташкент, куды былі вывезены большасць гісторыкаў<ref>Бухерт В. Г. «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б.Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е.И. Пивовар. М.: Архив РАН, 2016. С. 95.</ref>. У 1943 годзе сям’я вярнулася ў Маскву<ref>Горская Н.А. Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136.</ref>. У 1945 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Вучыўся ў аспірантуры да 1949 года. У 1950 годзе абараніў у [[інстытут славяназнаўства РАН|Інстытуце славяназнаўства АН СССР]] кандыдацкую дысертацыю «[[Вечны мір (1686)|Вечны мір 1686 г.]]». У 1950—1993 гадах працаваў у Інстытуце славяназнаўства малодшым навуковым супрацоўнікам, затым старэйшым і вядучым навуковым супрацоўнікам<ref>Рыбаков Б. А., Костюшко И. И. Памяти Игоря Борисовича Грекова // ННИ. 1995. № 1.</ref>. У 1971 годзе ў [[Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытуце гісторыі АН СССР]] абараніў доктарскую дысертацыю «Краіны Усходняй Еўропы і Залатая Арда на мяжы XIV—XV стст.»<ref name=":0">Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. М.: Индрик, 2012. С. 101—102.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. New York, 1993. С. 144.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Наука, 1981. С. 66.</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — гісторыя міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]], палітычныя і культурныя сувязі Расіі з суседнімі краінамі — [[Польшча|Польшчай]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], пытанні крыніцазнаўства гісторыі феадальнай [[Русь|Русі]]. У кнізе «Уз’яднанне Украіны з Расіяй у 1654 г.» (1954), напісанай у суаўтарстве з [[Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|У. Д. Каралюком]] і [[Ілля Саламонавіч Мілер|і. С. Мілерам]] да 300-годдзя падзеі, аўтары ў традыцыях гістарыяграфіі 1950-х гадоў спыняліся на адзінстве паходжання, блізкасці і агульнасці гістарычнага развіцця народаў Расіі і Украіны. У манаграфіі «Нарысы па гісторыі міжнародных адносін Усходняй Еўропы. XIV-XVI стст» (1963) аўтар разглядае ўзаемаадносіны Залатой Арды і краін Усходняй Еўропы, аналізаваў прыёмы палітыкі Залатой Арды ў дачыненні да найбольш буйных цэнтраў аб’яднання ў рускіх землях. Апісваючы распад Залатой Арды ў першай палове XV стагоддзя, даследчык спыняецца на ўзаемадзеянні Арды, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]], а таксама характарызуе ролю асобных [[улус]]аў Арды ў гэтых адносінах. Грэкаў вывучаў сістэму міжнародных адносін у XV—XVI стагоддзяў пасля распаду Арды і месца ў гэтай сістэме Крымскага ханства і Турцыі, маскоўска-літоўскія сувязі, суперніцтва Рыма з Канстанцінопалем ва Усходняй Еўропе ў абстаноўцы пачатку рэфарматарскага руху і распаўсюджвання Маскоўска-Наўгародскай ерасі. Аўтар разглядаў Рымска-габсбургскую дыпламатыю ў дачыненні да Маскоўскай дзяржавы, а таксама змяненне міжнароднай абстаноўкі ў перыяд праўлення [[Іван Грозны|Івана Грознага]]: пераход Масквы да актыўнай знешняй палітыцы на Усходзе і на захадзе і яе ўплыў на ўзаемаадносіны Масквы, Рыма, Вены і [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і новую расстаноўку сіл ва Усходняй Еўропе. Праца «Усходняя Еўропа і заняпад Залатой Арды (на мяжы XIV—XV стст.)» (1975) прысвечана вывучэнню асноўных тэндэнцый развіцця краін Усходняй Еўропы XIII — першай паловы XIV стагоддзяў і станаўлення ўсходнееўрапейскай палітыкі Арды, характарыстыцы міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў 50-х — пачатку 80-х гадоў XIV стагоддзя, палітычнага жыцця Усходняй Еўропы ў 1385—1400 гадах і развіццю гэтых адносін у першай чвэрці XV стагоддзя. Аўтар разглядаў ідэйна-палітычныя тэндэнцыі ў гістарычных помніках феадальнай Русі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў на матэрыяле аналізу агульнарускага летапіснага зводу 1392 года, «Спісу рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] і іншых крыніц, характарызуючы новыя павевы ў грамадска-палітычнай думкі на мяжы XIV—XV стагоддзяў у абстаноўцы ўтварэння шматнацыянальных дзяржаў ва Усходняй Еўропе. Вывучаючы супярэчлівыя працэсы збліжэння і захавання нацыянальных асаблівасцяў рускага, украінскага і беларускага народаў, даследчык бачыў у складанні Расійскай дзяржавы складаны працэс узаемадзеяння цэнтраімклівых і цэнтрабежных сіл<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бухерт В. Г.'' «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б. Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е. И. Пивовар. — М.: Архив РАН, 2016. — С. 95—114. * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136. * Греков Игорь Борисович // [https://inslav.ru/images/stories/pdf/1981_Istoriki_slavisty_SSSR.pdf Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник] / отв. ред. В. А. Дьяков. — М.: Наука, 1981. — С. 24—25, 66. * Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. — New York, 1993. — С. 144. * Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. — М.: Индрик, 2012. — С. 101—102. * ''Рыбаков Б. А., Костюшко И. И.'' Памяти Игоря Борисовича Грекова // Новая и новейшая история. — 1995. — № 1. {{ВС}}[[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Славісты СССР]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] a8n2hxdw3zih4d45mc69aorqsv1vmx5 5160228 5160227 2026-07-02T10:56:33Z DBatura 73587 /* Навуковая дзейнасць */ 5160228 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ігар Барысавіч Грэкаў''' ({{lang-ru|Игорь Борисович Грековч}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР]], спецыяліст па гісторыі міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднявечча|Cярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гісторыка [[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў|Барыса Дзмітрыевіча Грэкава]]. У 1941 годзе разам з сям’ёй эвакуіраваўся спачатку ў Казань, затым у Ташкент, куды былі вывезены большасць гісторыкаў<ref>Бухерт В. Г. «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б.Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е.И. Пивовар. М.: Архив РАН, 2016. С. 95.</ref>. У 1943 годзе сям’я вярнулася ў Маскву<ref>Горская Н.А. Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136.</ref>. У 1945 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Вучыўся ў аспірантуры да 1949 года. У 1950 годзе абараніў у [[інстытут славяназнаўства РАН|Інстытуце славяназнаўства АН СССР]] кандыдацкую дысертацыю «[[Вечны мір (1686)|Вечны мір 1686 г.]]». У 1950—1993 гадах працаваў у Інстытуце славяназнаўства малодшым навуковым супрацоўнікам, затым старэйшым і вядучым навуковым супрацоўнікам<ref>Рыбаков Б. А., Костюшко И. И. Памяти Игоря Борисовича Грекова // ННИ. 1995. № 1.</ref>. У 1971 годзе ў [[Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытуце гісторыі АН СССР]] абараніў доктарскую дысертацыю «Краіны Усходняй Еўропы і Залатая Арда на мяжы XIV—XV стст.»<ref name=":0">Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. М.: Индрик, 2012. С. 101—102.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. New York, 1993. С. 144.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Наука, 1981. С. 66.</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — гісторыя міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]], палітычныя і культурныя сувязі Расіі з суседнімі краінамі — [[Польшча|Польшчай]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], пытанні крыніцазнаўства гісторыі феадальнай [[Русь|Русі]]. У кнізе «Уз’яднанне Украіны з Расіяй у 1654 г.» (1954), напісанай у суаўтарстве з [[Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|У. Д. Каралюком]] і [[Ілля Саламонавіч Мілер|і. С. Мілерам]] да 300-годдзя падзеі, аўтары ў традыцыях гістарыяграфіі 1950-х гадоў спыняліся на адзінстве паходжання, блізкасці і агульнасці гістарычнага развіцця народаў Расіі і Украіны. У манаграфіі «Нарысы па гісторыі міжнародных адносін Усходняй Еўропы. XIV—XVI стст» (1963) аўтар разглядае ўзаемаадносіны Залатой Арды і краін Усходняй Еўропы, аналізаваў прыёмы палітыкі Залатой Арды ў дачыненні да найбольш буйных цэнтраў аб’яднання ў рускіх землях. Апісваючы распад Залатой Арды ў першай палове XV стагоддзя, даследчык спыняецца на ўзаемадзеянні Арды, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]], а таксама характарызуе ролю асобных [[улус]]аў Арды ў гэтых адносінах. Грэкаў вывучаў сістэму міжнародных адносін у XV—XVI стагоддзяў пасля распаду Арды і месца ў гэтай сістэме Крымскага ханства і Турцыі, маскоўска-літоўскія сувязі, суперніцтва Рыма з Канстанцінопалем ва Усходняй Еўропе ў абстаноўцы пачатку рэфарматарскага руху і распаўсюджвання Маскоўска-Наўгародскай ерасі. Аўтар разглядаў Рымска-габсбургскую дыпламатыю ў дачыненні да Маскоўскай дзяржавы, а таксама змяненне міжнароднай абстаноўкі ў перыяд праўлення [[Іван Грозны|Івана Грознага]]: пераход Масквы да актыўнай знешняй палітыцы на Усходзе і на захадзе і яе ўплыў на ўзаемаадносіны Масквы, Рыма, Вены і [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і новую расстаноўку сіл ва Усходняй Еўропе. Праца «Усходняя Еўропа і заняпад Залатой Арды (на мяжы XIV—XV стст.)» (1975) прысвечана вывучэнню асноўных тэндэнцый развіцця краін Усходняй Еўропы XIII — першай паловы XIV стагоддзяў і станаўлення ўсходнееўрапейскай палітыкі Арды, характарыстыцы міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў 50-х — пачатку 80-х гадоў XIV стагоддзя, палітычнага жыцця Усходняй Еўропы ў 1385—1400 гадах і развіццю гэтых адносін у першай чвэрці XV стагоддзя. Аўтар разглядаў ідэйна-палітычныя тэндэнцыі ў гістарычных помніках феадальнай Русі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў на матэрыяле аналізу агульнарускага летапіснага зводу 1392 года, «Спісу рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] і іншых крыніц, характарызуючы новыя павевы ў грамадска-палітычнай думкі на мяжы XIV—XV стагоддзяў у абстаноўцы ўтварэння шматнацыянальных дзяржаў ва Усходняй Еўропе. Вывучаючы супярэчлівыя працэсы збліжэння і захавання нацыянальных асаблівасцяў рускага, украінскага і беларускага народаў, даследчык бачыў у складанні Расійскай дзяржавы складаны працэс узаемадзеяння цэнтраімклівых і цэнтрабежных сіл<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бухерт В. Г.'' «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б. Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е. И. Пивовар. — М.: Архив РАН, 2016. — С. 95—114. * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136. * Греков Игорь Борисович // [https://inslav.ru/images/stories/pdf/1981_Istoriki_slavisty_SSSR.pdf Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник] / отв. ред. В. А. Дьяков. — М.: Наука, 1981. — С. 24—25, 66. * Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. — New York, 1993. — С. 144. * Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. — М.: Индрик, 2012. — С. 101—102. * ''Рыбаков Б. А., Костюшко И. И.'' Памяти Игоря Борисовича Грекова // Новая и новейшая история. — 1995. — № 1. {{ВС}}[[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Славісты СССР]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] 7yqz6vivluymgafz1zwtmjxmkvskzhw 5160230 5160228 2026-07-02T10:58:49Z DBatura 73587 5160230 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэкаў}} {{Вучоны}} '''Ігар Барысавіч Грэкаў''' ({{lang-ru|Игорь Борисович Грековч}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР]], спецыяліст па гісторыі міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднявечча|Cярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гісторыка [[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў|Барыса Дзмітрыевіча Грэкава]]. У 1941 годзе разам з сям’ёй эвакуіраваўся спачатку ў Казань, затым у Ташкент, куды былі вывезены большасць гісторыкаў<ref>Бухерт В. Г. «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б.Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е.И. Пивовар. М.: Архив РАН, 2016. С. 95.</ref>. У 1943 годзе сям’я вярнулася ў Маскву<ref>Горская Н.А. Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136.</ref>. У 1945 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Вучыўся ў аспірантуры да 1949 года. У 1950 годзе абараніў у [[інстытут славяназнаўства РАН|Інстытуце славяназнаўства АН СССР]] кандыдацкую дысертацыю «[[Вечны мір (1686)|Вечны мір 1686 г.]]». У 1950—1993 гадах працаваў у Інстытуце славяназнаўства малодшым навуковым супрацоўнікам, затым старэйшым і вядучым навуковым супрацоўнікам<ref>Рыбаков Б. А., Костюшко И. И. Памяти Игоря Борисовича Грекова // ННИ. 1995. № 1.</ref>. У 1971 годзе ў [[Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытуце гісторыі АН СССР]] абараніў доктарскую дысертацыю «Краіны Усходняй Еўропы і Залатая Арда на мяжы XIV—XV стст.»<ref name=":0">Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. М.: Индрик, 2012. С. 101—102.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. New York, 1993. С. 144.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Наука, 1981. С. 66.</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — гісторыя міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]], палітычныя і культурныя сувязі Расіі з суседнімі краінамі — [[Польшча|Польшчай]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], пытанні крыніцазнаўства гісторыі феадальнай [[Русь|Русі]]. У кнізе «Уз’яднанне Украіны з Расіяй у 1654 г.» (1954), напісанай у суаўтарстве з [[Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|У. Д. Каралюком]] і [[Ілля Саламонавіч Мілер|і. С. Мілерам]] да 300-годдзя падзеі, аўтары ў традыцыях гістарыяграфіі 1950-х гадоў спыняліся на адзінстве паходжання, блізкасці і агульнасці гістарычнага развіцця народаў Расіі і Украіны. У манаграфіі «Нарысы па гісторыі міжнародных адносін Усходняй Еўропы. XIV—XVI стст» (1963) аўтар разглядае ўзаемаадносіны Залатой Арды і краін Усходняй Еўропы, аналізаваў прыёмы палітыкі Залатой Арды ў дачыненні да найбольш буйных цэнтраў аб’яднання ў рускіх землях. Апісваючы распад Залатой Арды ў першай палове XV стагоддзя, даследчык спыняецца на ўзаемадзеянні Арды, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]], а таксама характарызуе ролю асобных [[улус]]аў Арды ў гэтых адносінах. Грэкаў вывучаў сістэму міжнародных адносін у XV—XVI стагоддзяў пасля распаду Арды і месца ў гэтай сістэме Крымскага ханства і Турцыі, маскоўска-літоўскія сувязі, суперніцтва Рыма з Канстанцінопалем ва Усходняй Еўропе ў абстаноўцы пачатку рэфарматарскага руху і распаўсюджвання Маскоўска-Наўгародскай ерасі. Аўтар разглядаў Рымска-габсбургскую дыпламатыю ў дачыненні да Маскоўскай дзяржавы, а таксама змяненне міжнароднай абстаноўкі ў перыяд праўлення [[Іван Грозны|Івана Грознага]]: пераход Масквы да актыўнай знешняй палітыцы на Усходзе і на захадзе і яе ўплыў на ўзаемаадносіны Масквы, Рыма, Вены і [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і новую расстаноўку сіл ва Усходняй Еўропе. Праца «Усходняя Еўропа і заняпад Залатой Арды (на мяжы XIV—XV стст.)» (1975) прысвечана вывучэнню асноўных тэндэнцый развіцця краін Усходняй Еўропы XIII — першай паловы XIV стагоддзяў і станаўлення ўсходнееўрапейскай палітыкі Арды, характарыстыцы міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў 50-х — пачатку 80-х гадоў XIV стагоддзя, палітычнага жыцця Усходняй Еўропы ў 1385—1400 гадах і развіццю гэтых адносін у першай чвэрці XV стагоддзя. Аўтар разглядаў ідэйна-палітычныя тэндэнцыі ў гістарычных помніках феадальнай Русі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў на матэрыяле аналізу агульнарускага летапіснага зводу 1392 года, «Спісу рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] і іншых крыніц, характарызуючы новыя павевы ў грамадска-палітычнай думкі на мяжы XIV—XV стагоддзяў у абстаноўцы ўтварэння шматнацыянальных дзяржаў ва Усходняй Еўропе. Вывучаючы супярэчлівыя працэсы збліжэння і захавання нацыянальных асаблівасцяў рускага, украінскага і беларускага народаў, даследчык бачыў у складанні Расійскай дзяржавы складаны працэс узаемадзеяння цэнтраімклівых і цэнтрабежных сіл<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бухерт В. Г.'' «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б. Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е. И. Пивовар. — М.: Архив РАН, 2016. — С. 95—114. * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136. * Греков Игорь Борисович // [https://inslav.ru/images/stories/pdf/1981_Istoriki_slavisty_SSSR.pdf Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник] / отв. ред. В. А. Дьяков. — М.: Наука, 1981. — С. 24—25, 66. * Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. — New York, 1993. — С. 144. * Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. — М.: Индрик, 2012. — С. 101—102. * ''Рыбаков Б. А., Костюшко И. И.'' Памяти Игоря Борисовича Грекова // Новая и новейшая история. — 1995. — № 1. {{ВС}}[[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Славісты СССР]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] svil457pswkidv19ij2m53zpek42p1v 14 810227 5160235 2026-07-02T11:05:24Z MocnyDuham 99818 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Каціныя]] [[Катэгорыя:Знакамітыя жывёлы]]» 5160235 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Каціныя]] [[Катэгорыя:Знакамітыя жывёлы]] 2uog2hmsv2oekhtytcpp0ntjdlrwwrg 0 810228 5160243 2026-07-02T11:28:59Z Ueschar 151377 Перанёс артыкул з тарашкевіцкай вікі 5160243 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гараватка}}{{Кніжная серыя|Назва=«Гараватка»|Арыгінальная назва=|Выява=|Шырыня=|Подпіс=|Аўтар=[[Кастусь Акула]]|Жанр=[[раман]]|Краіна=Канада|Мова=беларуская|Выдавецтва=«Пагоня» (Таронта)|Перакладчык=|Ілюстратар=|Афармленне=Міхась Наўмовіч|Даты=1965—1981|Даты на беларускай=|Тамы=3|Кнігі=«Дзярлівая птушка» (1965)<br />«Закрываўленае сонца» (1974)<br />«Беларусы, вас чакае зямля» (1981)}}'''«Гарава́тка»''' — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]], выдадзеная ў [[Канада|Канадзе]] [[Беларускі класічны правапіс|беларускім класічным правапісам]]. Складаецца з трох кніг: «Дзярлівая птушка» (1965), «Закрываўленае сонца» (1974) і «Беларусы, вас чакае зямля» (1981). Усе часткі выйшлі ў друк у выдавецкай суполцы «Пагоня» ([[Таронта]]). У кнігах трылогіі паказана жыццё вёскі на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]]. Падзеі адбываюцца ў час розных акупацый — польскай, савецкай і нямецкай. У цэнтры твора — лёс сям'і Бахмачоў. Трылогія разглядаецца крытыкамі як эпічнае палатно<ref name="mishchanchuk">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=309—310}}</ref>, яе параўноўваюць з палескай хронікай [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Твор напісаны яркай і сакавітай мовай<ref name="ns">{{артыкул|спасылка=https://pawet.net/ns/2005/43/№_43_(729).html|аўтар=Іпатава В.|загаловак=Сэрцам з Беларусяй|год=9 лістапада 2005|выданне=[[Наша слова]]|тып=газета|нумар=43 (729)}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй і тэмай захавання родных каранёў [[Беларускі народ|беларускага народа]], мае дакументальную і аўтабіяграфічную аснову. У трылогіі закранаюцца палітычныя і філасофскія пытанні, узаемазвязаныя агульнае і прыватнае, народнае і асабовае<ref name="mishchanchuk" />. == Персанажы == У трылогіі паказаны лёс сям'і Бахмачоў: бацькі Пракопа, маці Алены, Янука і яго брата Міколы<ref name="mishchanchuk1">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310}}</ref>. Менавіта Янук Бахмач з'яўляецца цэнтральнай фігурай «Гараваткі». Спачатку ён пастушок, але ў канцы трылогіі паказваецца ўжо як свядомы грамадзянін беларускага краю<ref name="pashkevich">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=159}}</ref>, сталее і спасцігае жыццё ў часы маштабных змен<ref name="pashkevich1">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161}}</ref>. Вобраз героя, які праходзіць выпрабаванні, мае аўтабіяграфічны характар: ён напісаны з самога Кастуся Акулы<ref name="glybinny1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4}}</ref>. Сяброўкай Янука з'яўляецца прыгажуня з васільковымі вачыма Дуня Макатунішка<ref name="stankevich">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=5}}</ref>. Хлопец кахае Дуню; у трэцяй кнізе эпапеі яны ўступаюць у шлюб<ref name="glybinny1" />. [[Файл:Я._Драздовіч_Гара_Гараватка.jpg|злева|міні|Гара Гараватка. Язэп Драздовіч, 1952 год.]] Акрамя людзей, у творах паказаныя і жывёлы, якія дзякуючы аўтару выглядаюць жывымі<ref name="siadnou">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}}</ref>. Беларускі край у трылогіі сімвалізуе гара Гараватка, якая знаходзіцца ў ваколіцах вёскі Літоўцы. Назва ўзгорка пераклікаецца са словам «гора». Узвышша ажывае праз дуб-волат Архіп, аб які ''«разбіваліся вятры і непагадзі цэлых стагоддзяў»''. Гэтае дрэва памятала яшчэ часы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] і [[Іван IV Грозны|Івана Жахлівага]]. З дубам Архіпам звязаны дзед Якуб, які адкрывае Януку Бахмачу гераічную і трагічную беларускую мінуўшчыну, прывучае падлетка задумвацца<ref name="novyczas">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=[[Новы час (газета)|Новы Час]]|тып=газета|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}}</ref>. Хлопчыка і дзеда Якуба [[Масей Сяднёў]] параўноўваў з героямі паэмы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Сымон-музыка]]» — Сымонам і дзедам Курылам. Вобразы Архіпа і Гараваткі скіраваныя ў будучыню і адначасова сімвалізуюць беларускую мінуўшчыну<ref name="siadnou" />. == Сюжэт == === «Дзярлівая птушка» === Назва першай кнігі трылогіі сімвалізуе [[Герб Польшчы|польскі герб]] у выглядзе белага арла. У «Дзярлівай птушцы» падлетак Янук Бахмач працуе пастушком у [[Асаднікі|асадніка]] Лазоўскага. Бацька Янука мае маленькі кавалак зямлі, у вёсцы Літоўцы пануюць [[галеча]], бяспраўе і [[беднасць]]<ref name="novyczas" />. За кошык ягад у панскім лесе наглядчык Бжончык забівае цяжарную маці хлопчыка Алену; самога бацьку арыштоўвае і збівае ў пастарунку паліцыя; святар Абухаў адмаўляецца правесці царкоўнае пахаванне маці Янука, бо ў Бахмачоў няма двух пудоў жыта<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310—312}}</ref>. Дзед Якуб расказвае Януку легенду пра гару Гараватку, пасля якой падлетак слухае аповед пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Знайшоўшы ў лесе магілу паўстанцаў, хлопец задумваецца пра лёс беларускага народа<ref name="bielarus">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}}</ref>. [[Другая Рэч Паспалітая|Польскае панаванне]] ўспрымаецца беларускімі сялянамі як «дзярлівая ўлада»<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=312}}</ref>. Самі сяляне маюць нізкую нацыянальную свядомасць, а палякі называюць праваслаўных беларусаў «рускімі». Кніга заканчваецца весткай пра [[Уварванне ў Польшчу|ўварванне гітлераўцаў у Польшчу]] ў пачатку верасня 1939 года<ref name="novyczas" />. === «Закрываўленае сонца» === У кнізе «Закрываўленае сонца» дзеянне адбываецца ад восені 1939 да лета 1941 года, калі ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] прыйшла савецкая ўлада. З савецкіх танкаў гучыць слова «вызваленне», але не яго, паводле аўтара, прыносяць вяскоўцам акупанты. У школе праходзіць агульны сход сялян, на якім выступае камісар. Мясцовыя злодзеі Шпунт і Сабакевіч названы кандыдатамі ў дэпутаты Народнага сходу, які мае адбыцца ў [[Беласток|Беластоку]]. У перыяд савецкага панавання ўзнікаюць вялікія чэргі па неабходнае — хлеб, соль, газ, цукар; перапісваюць усю маёмасць кожнага гаспадара; ладзяць дэманстрацыю з нагоды гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Акрамя таго, камуністы арыштоўваюць людзей для вывазу ў [[Сібір]], разбураюць храмы — царкву і касцёл, рэпрэсуюць заможных вяскоўцаў, спрабуюць стварыць калгас імя [[Васіль Чапаеў|Чапаева]]<ref name="novyczas" />. Спачатку савецкая ўлада надзяляе сялян адабранай у паноў зямлёй, але потым абкладае яе падаткамі. Падаткі становяцца настолькі непасільнымі, што вяскоўцам даводзіцца адракацца ад зямлі. З-за сілы з Усходу, паводле рамана, ''«панавала немач і роспач»''<ref name="stankevich1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}}</ref>. Другая частка трылогіі заканчваецца каханнем Янука Бахмача і Дуні Макатунішкі ў лесе пад кукаванне [[Зязюля звычайная|зязюлі]]<ref name="pashkevich1" />. === «Беларусы, вас чакае зямля» === Падзеі трэцяй часткі адбываюцца ў час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], у 1941—1944 гадах. Назва кнігі «Беларусы, вас чакае зямля» пераклікаецца з плакатамі гітлераўцаў, якія абяцалі беларусам зямлю. На гэта людзі адказваюць: ''«Ага, чакае. Тры метры на паўтара на кожнага!»''. Немцы, якія прыйшлі на беларускую зямлю, паказаныя як нялюдскія захопнікі. Карнікі спальваюць вёску Залатуху з усімі яе жыхарамі. У другі год вайны ў Гаравацкай пушчы з'яўляюцца [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]], якія ноччу рабуюць вяскоўцаў. Сялян ужо днём рабуюць [[Руская вызваленчая армія|уласаўцы]] і расіяне пад камандаваннем Гіль-Радзівонава<ref name="novyczas" />. У кнізе паказаныя [[Мінск]] і [[Вільнюс|Вільня]]. Янук, які прыязджае ў Мінск на цягніку, бачыць руіны горада. У Мінску ён сустракае крытыка Вяршыннага, які дапамагае яму. За тое, што Янук трапіў у горад без дазволу, акупанты садзяць яго ў вязніцу. Пасля вызвалення з мінскай турмы хлопец едзе ў Вільню, дзе вучыцца ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі]]<ref name="glybinny1" />. У той жа час, нягледзячы на нелюдскія абставіны, частка беларускай інтэлігенцыі адкрывае школы, аднаўляе набажэнствы ў храмах, вучыць дзяцей праўдзівай гісторыі. Трылогія Кастуся Акулы заканчваецца развітаннем Янука і яго жонкі Дуні з беларускай зямлёй. Яны развітваюцца, каб не трапіць пад новыя рэпрэсіі і няволю<ref name="ns" />. == Праблематыка == Пісьменніца [[Вольга Іпатава]] звяртае ўвагу на трагедыйнасць, якая пануе ва ўсіх трох частках рамана. Як найбольш значны твор Кастуся Акулы, трылогія маштабна паказвае падзеі ў Заходняй Беларусі. Праз ход часу, абставіны і лёсы персанажаў раскрываецца глыбіня аўтарскага асэнсавання эпохі<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/2016/01/07/да-90-годдзя-з-дня-нараджэння-кастуся-ак/|аўтар=Іпатава В.|загаловак=На дарогах змагання|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=74}}</ref>. [[Алесь Пашкевіч]] адзначае, што ў прозе беларускіх эмігрантаў «Гараватка» займае асобнае месца. Ён лічыць трылогію эпічным палатном, у якім паказаны народны побыт, псіхалогія беларускага народа і ментальнасць беларусаў. Гэты заходнебеларускі летапіс мае аўтабіяграфічную аснову і сведчыць пра беларускую мінуўшчыну; яго параўноўваюць з палескай хронікай Івана Мележа<ref>{{Cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/802575.html|title=Кастусь Акула: "Поўная незалежнасьць – найбольш каштоўнае, што мне Бог даў"|date=15 лістапада 2005|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920233337/https://www.svaboda.org/a/802575.html|archive-date=20 верасня 2024|access-date=30 студзеня 2026}}</ref>. Аднак, у адрозненне ад Мележа, у рамане выразна праяўляецца народная сказавасць. Асаблівасцямі эпапеі з'яўляюцца метафарычнасць і ёмістасць; у трылогіі раскрываецца супярэчлівая і трагедыйная мінуўшчына [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161—162}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй, якую Кастусь Акула раскрывае ў прадмове да першай часткі «Гараваткі»<ref name="mishchanchuk1" />:<blockquote>Працэс падсякання чужнікамі нашых народных каранёў, устойлівасць і рост гэтых каранёў, цяжкае змаганне з чужой навалай — тэма вялікая, удзячная і цікавая. Яна даўно кліча да працоўнага варштату творцаў беларускай культуры.</blockquote>Гэтая ідэя надае «Гараватцы» цэласнасць: у кожнай частцы трылогіі паказаныя чужыя акупацыі — польская, савецкая і нямецкая — на беларускай зямлі. Час дзеяння рамана бурлівы і жахлівы для беларусаў<ref name="bielarus" />. Трывогу, жах і расчараванне — вось што нясуць вяскоўцам захопнікі. Усе апісаныя ў эпапеі падзеі сваім зместам нагадваюць тагачасную рэчаіснасць. Пры гэтым аўтар шырока выкарыстоўвае публіцыстычны элемент, які праяўляецца як іронія і сатыра ў адрас ворагаў. Менавіта публіцыстычнасць надае твору мастацкую выразнасць. Вобразы і з'явы прыроды вызначаюцца пластычнасцю, цікавымі асацыяцыямі і эмацыйнай напоўненасцю<ref name="stankevich1" />. Як адзначае празаік [[Масей Сяднёў]], у «Дзярлівай птушцы» выкарыстоўваецца «натуралістычны» метад. Праз натуралістычнасць Акула паказвае псіхалагізацыю герояў і эпічнасць твора. Вобразы персанажаў дэталізаваныя, праз іх раскрываецца вясковы свет<ref name="siadnou" />. Апісанне і рэфлексія пераважаюць над дзеяннем і дыялогамі. «Гараватка» спалучае ў сабе не толькі [[Эпас|эпічнасць]], але і [[Лірыка|лірычнасць]]. Акрамя народнай лініі, у сюжэце твора бачная і асабістая — каханне паміж Януком Бахмачом і Дуняй Макатунішкай. У творы рэалістычна паказана [[паланізацыя]] ў Заходняй Беларусі. Гэтая палітыка прынесла беларусам беднасць, бяспраўе і галечу. [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] параўноўваў «Дзярлівую птушку» як буйны твор пра польскую акупацыю Заходняй Беларусі з кнігай [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] «[[Птушкі і гнёзды]]», а стыль Кастуся Акулы яму нагадваў стыль [[Лукаш Калюга|Лукаша Калюгі]]<ref name="bielarus" />. Мова рамана чыстая; у гаворцы сялян можна пачуць асаблівасці народнай мовы [[Дзісна|Дзісеншчыны]]<ref name="stankevich" />. Дыялектная мова вельмі багатая, яна перадае характары вяскоўцаў. У трылогіі сустракаюцца і польскія словы ды звароты. Уладзімір Глыбінны падкрэсліваў, што размоўную мову трэба ўжываць памяркоўна, не пераходзячы на яе цалкам<ref name="glybinny1" />. == Ацэнкі == [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] у рэцэнзіі на першую кнігу трылогіі лічыў яе ''«бясспрэчнай удачай пісьменніка і значным дасягненнем беларускай літаратуры»''<ref name="bielarus" />. Ён звярнуў увагу на адлюстраванне працэсу захавання каранёў беларускага народа, а таксама на дакладнасць твора — мастацкую і гістарычную. З недахопаў кнігі «Закрываўленае сонца» рэцэнзент адзначыў наяўнасць вульгарных сцэн<ref name="stankevich" />. Галоўны рэдактар часопіса «Культура, нацыя» [[Пётра Мурзёнак]] убачыў у трылогіі суровую праўду, параўнаўшы эпапею з аповесцю [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «[[Знак бяды]]»<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/wp-content/uploads/2020/04/pdf-d184d0b0d0b9d0bb-12-d0b3d0b0-d0bdd183d0bcd0b0d180d0b0-d187d0b0d181d0bed0bfd196d181d0b0-d09ad0a3d09bd0acd0a2d0a3d0a0d090-d09dd090d0a6d0abd0af.pdf|аўтар=Мурзёнак П.|загаловак=Слова пра земляка|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=76}}</ref>. [[Ян Чыквін]] лічыў трылогію вострасюжэтнай і псіхалагічна верагоднай. [[Мікола Мішчанчук]] выказаў меркаванне, што «Гараватка» будзе адной з найбольш чытэльных беларускіх кніг сярод «адраджэнцаў» праз закранутасць цяжкага мінулага ў гісторыі Беларусі<ref name="pashkevich" />. Крытык [[Уладзімір Глыбінны]] адзначыў удаласць вобразаў персанажаў, галоўным з якіх з'яўляецца Янук Бахмач. У вобразе Янука, паводле Глыбіннага, бачныя яркасць, сакавітасць і аўтабіяграфічнасць<ref name="glybinny">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}}</ref>. Паэт [[Масей Сяднёў]] звяртаў увагу на чыстую беларускую мову, захаваную ў рамане: праз яе ажываюць героі твора. Разам з тым ён лічыў недахопам наяўнасць у творы [[Паланізм|паланізмаў]]<ref name="siadnou" />. Доктар філалагічных навук [[Іван Лепешаў]] адзначаў майстэрства пісьменніка, якое праяўляецца ў вастрыні канфліктаў, драматычнасці сюжэта, яркасці вобразаў і мове герояў<ref name="novyczas" />. == Выданні == * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-22690|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey|адказны=вокладка і малюнкі мастака М. Наўмовіча|год=1965|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=180}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-28322|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun|адказны=вокладка мастака М. Наўмовіча|год=1974|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=285}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours|год=1981|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=286|isbn=0-9690869-4-6}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=Новы Час|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}} * {{артыкул|спасылка=https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/12579/1/33.pdf|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=303—316}} * {{кніга|спасылка=https://knihi-online.com/zvarotnyja-darohi-ales-paskievic.html|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=158—162|старонак=243|серыя=Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа»|isbn=83-85918-31-0}} === Рэцэнзіі === * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}} == Крыніцы == <references /> == Спасылкі == *{{Cite web|language=be|url=https://knihi.com/Kastus_Akula/Haravatka.html|title=Кастусь Акула. Гараватка|publisher=[[Беларуская Палічка]]|access-date=30 студзеня 2026}} *{{Cite web|language=be|url=https://binim.org/index.php/sdm_downloads/kastus-akula-haravatka/|title=Кастусь Акула. Гараватка|date=31 мая 2025|publisher=[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|access-date=30 студзеня 2026}} nkjvodybnuy6cjkag7k7mkvwdjo2wdl 5160256 5160243 2026-07-02T11:41:39Z Ueschar 151377 дапаўненне 5160256 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гараватка}}{{Кніжная серыя|Назва=«Гараватка»|Арыгінальная назва=|Выява=|Шырыня=|Подпіс=|Аўтар=[[Кастусь Акула]]|Жанр=[[раман]]|Краіна=Канада|Мова=беларуская|Выдавецтва=«Пагоня» (Таронта)|Перакладчык=|Ілюстратар=|Афармленне=Міхась Наўмовіч|Даты=1965—1981|Даты на беларускай=|Тамы=3|Кнігі=«Дзярлівая птушка» (1965)<br />«Закрываўленае сонца» (1974)<br />«Беларусы, вас чакае зямля» (1981)}}'''«Гарава́тка»''' — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]], выдадзеная ў [[Канада|Канадзе]] [[Беларускі класічны правапіс|беларускім класічным правапісам]]. Складаецца з трох кніг: «Дзярлівая птушка» (1965), «Закрываўленае сонца» (1974) і «Беларусы, вас чакае зямля» (1981). Усе часткі выйшлі ў друк у выдавецкай суполцы «Пагоня» ([[Таронта]]). У кнігах трылогіі паказана жыццё вёскі на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]]. Падзеі адбываюцца ў час розных акупацый — польскай, савецкай і нямецкай. У цэнтры твора — лёс сям'і Бахмачоў. Трылогія разглядаецца крытыкамі як эпічнае палатно<ref name="mishchanchuk">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=309—310}}</ref>, яе параўноўваюць з палескай хронікай [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Твор напісаны яркай і сакавітай мовай<ref name="ns">{{артыкул|спасылка=https://pawet.net/ns/2005/43/№_43_(729).html|аўтар=Іпатава В.|загаловак=Сэрцам з Беларусяй|год=9 лістапада 2005|выданне=[[Наша слова]]|тып=газета|нумар=43 (729)}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй і тэмай захавання родных каранёў [[Беларускі народ|беларускага народа]], мае дакументальную і аўтабіяграфічную аснову. У трылогіі закранаюцца палітычныя і філасофскія пытанні, узаемазвязаныя агульнае і прыватнае, народнае і асабовае<ref name="mishchanchuk" />. == Персанажы == У трылогіі паказаны лёс сям'і Бахмачоў: бацькі Пракопа, маці Алены, Янука і яго брата Міколы<ref name="mishchanchuk1">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310}}</ref>. Менавіта Янук Бахмач з'яўляецца цэнтральнай фігурай «Гараваткі». Спачатку ён пастушок, але ў канцы трылогіі паказваецца ўжо як свядомы грамадзянін беларускага краю<ref name="pashkevich">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=159}}</ref>, сталее і спасцігае жыццё ў часы маштабных змен<ref name="pashkevich1">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161}}</ref>. Вобраз героя, які праходзіць выпрабаванні, мае аўтабіяграфічны характар: ён напісаны з самога Кастуся Акулы<ref name="glybinny1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4}}</ref>. Сяброўкай Янука з'яўляецца прыгажуня з васільковымі вачыма Дуня Макатунішка<ref name="stankevich">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=5}}</ref>. Хлопец кахае Дуню; у трэцяй кнізе эпапеі яны ўступаюць у шлюб<ref name="glybinny1" />. [[Файл:Я._Драздовіч_Гара_Гараватка.jpg|злева|міні|Гара Гараватка. Язэп Драздовіч, 1952 год.]] Акрамя людзей, у творах паказаныя і жывёлы, якія дзякуючы аўтару выглядаюць жывымі<ref name="siadnou">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}}</ref>. Беларускі край у трылогіі сімвалізуе гара Гараватка, якая знаходзіцца ў ваколіцах вёскі Літоўцы. Назва ўзгорка пераклікаецца са словам «гора». Узвышша ажывае праз дуб-волат Архіп, аб які ''«разбіваліся вятры і непагадзі цэлых стагоддзяў»''. Гэтае дрэва памятала яшчэ часы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] і [[Іван IV Грозны|Івана Жахлівага]]. З дубам Архіпам звязаны дзед Якуб, які адкрывае Януку Бахмачу гераічную і трагічную беларускую мінуўшчыну, прывучае падлетка задумвацца<ref name="novyczas">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=[[Новы час (газета)|Новы Час]]|тып=газета|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}}</ref>. Хлопчыка і дзеда Якуба [[Масей Сяднёў]] параўноўваў з героямі паэмы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Сымон-музыка]]» — Сымонам і дзедам Курылам. Вобразы Архіпа і Гараваткі скіраваныя ў будучыню і адначасова сімвалізуюць беларускую мінуўшчыну<ref name="siadnou" />. == Сюжэт == === «Дзярлівая птушка» === Назва першай кнігі трылогіі сімвалізуе [[Герб Польшчы|польскі герб]] у выглядзе белага арла. У «Дзярлівай птушцы» падлетак Янук Бахмач працуе пастушком у [[Асаднікі|асадніка]] Лазоўскага. Бацька Янука мае маленькі кавалак зямлі, у вёсцы Літоўцы пануюць [[галеча]], бяспраўе і [[беднасць]]<ref name="novyczas" />. За кошык ягад у панскім лесе наглядчык Бжончык забівае цяжарную маці хлопчыка Алену; самога бацьку арыштоўвае і збівае ў пастарунку паліцыя; святар Абухаў адмаўляецца правесці царкоўнае пахаванне маці Янука, бо ў Бахмачоў няма двух пудоў жыта<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310—312}}</ref>. Дзед Якуб расказвае Януку легенду пра гару Гараватку, пасля якой падлетак слухае аповед пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Знайшоўшы ў лесе магілу паўстанцаў, хлопец задумваецца пра лёс беларускага народа<ref name="bielarus">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}}</ref>. [[Другая Рэч Паспалітая|Польскае панаванне]] ўспрымаецца беларускімі сялянамі як «дзярлівая ўлада»<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=312}}</ref>. Самі сяляне маюць нізкую нацыянальную свядомасць, а палякі называюць праваслаўных беларусаў «рускімі». Кніга заканчваецца весткай пра [[Уварванне ў Польшчу|ўварванне гітлераўцаў у Польшчу]] ў пачатку верасня 1939 года<ref name="novyczas" />. === «Закрываўленае сонца» === У кнізе «Закрываўленае сонца» дзеянне адбываецца ад восені 1939 да лета 1941 года, калі ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] прыйшла савецкая ўлада. З савецкіх танкаў гучыць слова «вызваленне», але не яго, паводле аўтара, прыносяць вяскоўцам акупанты. У школе праходзіць агульны сход сялян, на якім выступае камісар. Мясцовыя злодзеі Шпунт і Сабакевіч названы кандыдатамі ў дэпутаты Народнага сходу, які мае адбыцца ў [[Беласток|Беластоку]]. У перыяд савецкага панавання ўзнікаюць вялікія чэргі па неабходнае — хлеб, соль, газ, цукар; перапісваюць усю маёмасць кожнага гаспадара; ладзяць дэманстрацыю з нагоды гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Акрамя таго, камуністы арыштоўваюць людзей для вывазу ў [[Сібір]], разбураюць храмы — царкву і касцёл, рэпрэсуюць заможных вяскоўцаў, спрабуюць стварыць калгас імя [[Васіль Чапаеў|Чапаева]]<ref name="novyczas" />. Спачатку савецкая ўлада надзяляе сялян адабранай у паноў зямлёй, але потым абкладае яе падаткамі. Падаткі становяцца настолькі непасільнымі, што вяскоўцам даводзіцца адракацца ад зямлі. З-за сілы з Усходу, паводле рамана, ''«панавала немач і роспач»''<ref name="stankevich1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}}</ref>. Другая частка трылогіі заканчваецца каханнем Янука Бахмача і Дуні Макатунішкі ў лесе пад кукаванне [[Зязюля звычайная|зязюлі]]<ref name="pashkevich1" />. === «Беларусы, вас чакае зямля» === Падзеі трэцяй часткі адбываюцца ў час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], у 1941—1944 гадах. Назва кнігі «Беларусы, вас чакае зямля» пераклікаецца з плакатамі гітлераўцаў, якія абяцалі беларусам зямлю. На гэта людзі адказваюць: ''«Ага, чакае. Тры метры на паўтара на кожнага!»''. Немцы, якія прыйшлі на беларускую зямлю, паказаныя як нялюдскія захопнікі. Карнікі спальваюць вёску Залатуху з усімі яе жыхарамі. У другі год вайны ў Гаравацкай пушчы з'яўляюцца [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]], якія ноччу рабуюць вяскоўцаў. Сялян ужо днём рабуюць [[Руская вызваленчая армія|уласаўцы]] і расіяне пад камандаваннем Гіль-Радзівонава<ref name="novyczas" />. У кнізе паказаныя [[Мінск]] і [[Вільнюс|Вільня]]. Янук, які прыязджае ў Мінск на цягніку, бачыць руіны горада. У Мінску ён сустракае крытыка Вяршыннага, які дапамагае яму. За тое, што Янук трапіў у горад без дазволу, акупанты садзяць яго ў вязніцу. Пасля вызвалення з мінскай турмы хлопец едзе ў Вільню, дзе вучыцца ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі]]<ref name="glybinny1" />. У той жа час, нягледзячы на нелюдскія абставіны, частка беларускай інтэлігенцыі адкрывае школы, аднаўляе набажэнствы ў храмах, вучыць дзяцей праўдзівай гісторыі. Трылогія Кастуся Акулы заканчваецца развітаннем Янука і яго жонкі Дуні з беларускай зямлёй. Яны развітваюцца, каб не трапіць пад новыя рэпрэсіі і няволю<ref name="ns" />. == Праблематыка == Пісьменніца [[Вольга Іпатава]] звяртае ўвагу на трагедыйнасць, якая пануе ва ўсіх трох частках рамана. Як найбольш значны твор Кастуся Акулы, трылогія маштабна паказвае падзеі ў Заходняй Беларусі. Праз ход часу, абставіны і лёсы персанажаў раскрываецца глыбіня аўтарскага асэнсавання эпохі<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/2016/01/07/да-90-годдзя-з-дня-нараджэння-кастуся-ак/|аўтар=Іпатава В.|загаловак=На дарогах змагання|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=74}}</ref>. [[Алесь Пашкевіч]] адзначае, што ў прозе беларускіх эмігрантаў «Гараватка» займае асобнае месца. Ён лічыць трылогію эпічным палатном, у якім паказаны народны побыт, псіхалогія беларускага народа і ментальнасць беларусаў. Гэты заходнебеларускі летапіс мае аўтабіяграфічную аснову і сведчыць пра беларускую мінуўшчыну; яго параўноўваюць з палескай хронікай Івана Мележа<ref>{{Cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/802575.html|title=Кастусь Акула: "Поўная незалежнасьць – найбольш каштоўнае, што мне Бог даў"|date=15 лістапада 2005|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920233337/https://www.svaboda.org/a/802575.html|archive-date=20 верасня 2024|access-date=30 студзеня 2026}}</ref>. Аднак, у адрозненне ад Мележа, у рамане выразна праяўляецца народная сказавасць. Асаблівасцямі эпапеі з'яўляюцца метафарычнасць і ёмістасць; у трылогіі раскрываецца супярэчлівая і трагедыйная мінуўшчына [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161—162}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй, якую Кастусь Акула раскрывае ў прадмове да першай часткі «Гараваткі»<ref name="mishchanchuk1" />:<blockquote>Працэс падсякання чужнікамі нашых народных каранёў, устойлівасць і рост гэтых каранёў, цяжкае змаганне з чужой навалай — тэма вялікая, удзячная і цікавая. Яна даўно кліча да працоўнага варштату творцаў беларускай культуры.</blockquote>Гэтая ідэя надае «Гараватцы» цэласнасць: у кожнай частцы трылогіі паказаныя чужыя акупацыі — польская, савецкая і нямецкая — на беларускай зямлі. Час дзеяння рамана бурлівы і жахлівы для беларусаў<ref name="bielarus" />. Трывогу, жах і расчараванне — вось што нясуць вяскоўцам захопнікі. Усе апісаныя ў эпапеі падзеі сваім зместам нагадваюць тагачасную рэчаіснасць. Пры гэтым аўтар шырока выкарыстоўвае публіцыстычны элемент, які праяўляецца як іронія і сатыра ў адрас ворагаў. Менавіта публіцыстычнасць надае твору мастацкую выразнасць. Вобразы і з'явы прыроды вызначаюцца пластычнасцю, цікавымі асацыяцыямі і эмацыйнай напоўненасцю<ref name="stankevich1" />. Як адзначае празаік [[Масей Сяднёў]], у «Дзярлівай птушцы» выкарыстоўваецца «натуралістычны» метад. Праз натуралістычнасць Акула паказвае псіхалагізацыю герояў і эпічнасць твора. Вобразы персанажаў дэталізаваныя, праз іх раскрываецца вясковы свет<ref name="siadnou" />. Апісанне і рэфлексія пераважаюць над дзеяннем і дыялогамі. «Гараватка» спалучае ў сабе не толькі [[Эпас|эпічнасць]], але і [[Лірыка|лірычнасць]]. Акрамя народнай лініі, у сюжэце твора бачная і асабістая — каханне паміж Януком Бахмачом і Дуняй Макатунішкай. У творы рэалістычна паказана [[паланізацыя]] ў Заходняй Беларусі. Гэтая палітыка прынесла беларусам беднасць, бяспраўе і галечу. [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] параўноўваў «Дзярлівую птушку» як буйны твор пра польскую акупацыю Заходняй Беларусі з кнігай [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] «[[Птушкі і гнёзды]]», а стыль Кастуся Акулы яму нагадваў стыль [[Лукаш Калюга|Лукаша Калюгі]]<ref name="bielarus" />. Мова рамана чыстая; у гаворцы сялян можна пачуць асаблівасці народнай мовы [[Дзісна|Дзісеншчыны]]<ref name="stankevich" />. Дыялектная мова вельмі багатая, яна перадае характары вяскоўцаў. У трылогіі сустракаюцца і польскія словы ды звароты. Уладзімір Глыбінны падкрэсліваў, што размоўную мову трэба ўжываць памяркоўна, не пераходзячы на яе цалкам<ref name="glybinny1" />. == Ацэнкі == [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] у рэцэнзіі на першую кнігу трылогіі лічыў яе ''«бясспрэчнай удачай пісьменніка і значным дасягненнем беларускай літаратуры»''<ref name="bielarus" />. Ён звярнуў увагу на адлюстраванне працэсу захавання каранёў беларускага народа, а таксама на дакладнасць твора — мастацкую і гістарычную. З недахопаў кнігі «Закрываўленае сонца» рэцэнзент адзначыў наяўнасць вульгарных сцэн<ref name="stankevich" />. Галоўны рэдактар часопіса «Культура, нацыя» [[Пётра Мурзёнак]] убачыў у трылогіі суровую праўду, параўнаўшы эпапею з аповесцю [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «[[Знак бяды]]»<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/wp-content/uploads/2020/04/pdf-d184d0b0d0b9d0bb-12-d0b3d0b0-d0bdd183d0bcd0b0d180d0b0-d187d0b0d181d0bed0bfd196d181d0b0-d09ad0a3d09bd0acd0a2d0a3d0a0d090-d09dd090d0a6d0abd0af.pdf|аўтар=Мурзёнак П.|загаловак=Слова пра земляка|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=76}}</ref>. [[Ян Чыквін]] лічыў трылогію вострасюжэтнай і псіхалагічна верагоднай. [[Мікола Мішчанчук]] выказаў меркаванне, што «Гараватка» будзе адной з найбольш чытэльных беларускіх кніг сярод «адраджэнцаў» праз закранутасць цяжкага мінулага ў гісторыі Беларусі<ref name="pashkevich" />. Крытык [[Уладзімір Глыбінны]] адзначыў удаласць вобразаў персанажаў, галоўным з якіх з'яўляецца Янук Бахмач. У вобразе Янука, паводле Глыбіннага, бачныя яркасць, сакавітасць і аўтабіяграфічнасць<ref name="glybinny">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}}</ref>. Паэт [[Масей Сяднёў]] звяртаў увагу на чыстую беларускую мову, захаваную ў рамане: праз яе ажываюць героі твора. Разам з тым ён лічыў недахопам наяўнасць у творы [[Паланізм|паланізмаў]]<ref name="siadnou" />. Доктар філалагічных навук [[Іван Лепешаў]] адзначаў майстэрства пісьменніка, якое праяўляецца ў вастрыні канфліктаў, драматычнасці сюжэта, яркасці вобразаў і мове герояў<ref name="novyczas" />. == Выданні == * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-22690|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey|адказны=вокладка і малюнкі мастака М. Наўмовіча|год=1965|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=180}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-28322|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun|адказны=вокладка мастака М. Наўмовіча|год=1974|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=285}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours|год=1981|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=286|isbn=0-9690869-4-6}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=Новы Час|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}} * {{артыкул|спасылка=https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/12579/1/33.pdf|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=303—316}} * {{кніга|спасылка=https://knihi-online.com/zvarotnyja-darohi-ales-paskievic.html|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=158—162|старонак=243|серыя=Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа»|isbn=83-85918-31-0}} === Рэцэнзіі === * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}} == Крыніцы == <references /> == Спасылкі == *{{Cite web|language=be|url=https://knihi.com/Kastus_Akula/Haravatka.html|title=Кастусь Акула. Гараватка|publisher=[[Беларуская Палічка]]|access-date=30 студзеня 2026}} *{{Cite web|language=be|url=https://binim.org/index.php/sdm_downloads/kastus-akula-haravatka/|title=Кастусь Акула. Гараватка|date=31 мая 2025|publisher=[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|access-date=30 студзеня 2026}} c99gjo8lkjl22uyl7xf1yxch1k9p4a6