Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 28 кастрычніка 0 652 5160392 5116429 2026-07-02T20:04:55Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5160392 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''28 кастрычніка''' — трыста першы (трыста другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Mikalojus Husovianas (Nicolaus Hussovianus).De statura feritate ac venatione bisontis carmen.jpg|thumb|left|120px|Песня пра зубра]] * [[306]]: [[Максенцый]] абвешчаны [[Імператар Рымскай Імперыі|рымскім імператарам]]. * [[312]]: Адбылася бітва ля Мульвійскага моста, дзе сустрэліся арміі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] і [[Максенцый|Максенцыя]]. Канстанцін перамог, Максенцый патануў у [[Тыбр]]ы. * [[1523]]: У [[Кракаў|Кракаве]] выйшла з друку паэма [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]». * [[1886]]: Адбылося афіцыйнае адкрыццё [[Статуя Свабоды|статуі Свабоды]] ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[1925]]: Створана [[Пінская дыяцэзія|Пінская каталіцкая дыяцэзія]]. * [[1939]]: У [[Беласток]]у пачаўся Сход народа [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], які прыняў рашэнне пра далучэнне заходнебеларускіх зямель да [[БССР]] (сконч. [[30.10]].1939). * [[1945]]: У [[Мінск]]у закладзены [[Парк Перамогі (Мінск)|парк Перамогі]]. * [[1995]]: [[Антоніу Гутэрыш]] узначаліў урад [[Партугалія|Партугаліі]]. * [[1999]]: Заснаваная Археаграфічная камісія Дзяржаўнага камітэта па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь, з мэтай сістэматычнага збору і вывучэння архіўных дакументаў. == Нарадзіліся == [[Файл:Simonas Daukantas.png|thumb|120px|left|[[Сіманас Даўкантас]]]] * [[1017]]: [[Генрых III Чорны]], імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (пам. 5.10.1056) * [[1751]]: [[Дзмітрый Сцяпанавіч Бартнянскі|Дзмітрый Бартнянскі]], рускі [[кампазітар]] (пам. 10.10.1825) * [[1793]]: [[Сіманас Даўкантас]], літоўскі гісторык (пам. 6.12.1864) * [[1804]]: [[П'ер Франсуа Ферхюльст]], бельгійскі [[матэматык]] (пам. 15.2.1849) * [[1815]]: [[Людавіт Штур]], славацкі пісьменнік, філолаг, грамадскі дзеяч, палітык, філосаф, гісторык, педагог, публіцыст * [[1884]]: [[Фларыян Ждановіч]], тэатральны дзеяч, [[акцёр]], [[рэжысёр]], адзін з заснавальнікаў прафесійнага беларускага тэатра (пам. 20.10.1942) * [[1903]]: [[Іўлін Во]], англійскі [[пісьменнік]] (пам. 10.4.1966) * [[1903]]: [[Антоніа Кальдэрара]], італьянскі мастак * [[1904]]: [[Парфён Пятровіч Савіцкі|Парфён Савіцкі]], беларускі гісторык (пам. 11.8.1954) * [[1912]]: [[Рычард Дол]], брытанскі фізіёлаг * [[1922]]: [[Міхась Даніленка]], беларускі пісьменнік * [[1930]]: [[Раймунд Гірке]], нямецкі мастак * [[1945]]: [[Пеэтэр Тульвістэ]], эстонскі псіхолаг * [[1946]]: [[Віктар Ігнатавіч Клімчук]], беларускі тэатральны рэжысёр * [[1955]]: [[Біл Гейтс]], заснавальнік камп’ютарнай кампаніі [[Microsoft]] * [[1956]]: [[Махмуд Ахмадзінежад]], [[іран]]скі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1967]]: [[Джулія Робертс]], амерыканская актрыса == Памерлі == [[Файл:John Locke.jpg|thumb|right|120px|[[Джон Лок]]]] * [[312]]: [[Максенцый]], рымскі імператар * [[1412]]: [[Маргарыта I Дацкая]], каралева Даніі * [[1704]]: [[Джон Лок]], брытанскі [[педагог]] і [[філосаф]] (нар. 29.8.1632) * [[1740]]: [[Ганна Іванаўна|Ганна Іванаўна, імператрыца расійская]] * [[1856]]: [[Іаган Петэр Крафт]], нямецкі і аўстрыйскі мастак * [[1939]]: [[Эліс Брэйдзі]], амерыканская актрыса * [[1987]]: [[Андрэ Масон]], французскі жывапісец * [[1993]]: [[Юрый Міхайлавіч Лотман|Юрый Лотман]], савецкі літаразнавец * [[2002]]: [[Леанід Рыгоравіч Давідзенка|Леанід Давідзенка]], беларускі скульптар, педагог (нар. 9.5.1941) * [[2013]]: [[Ламберт Марыя Вінтэрсбергер]], нямецкі мастак * [[2014]]: [[Майкл Сата]], прэзідэнт Замбіі == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень анімацыі * {{Сцягафікацыя|Грэцыя}}, Дзень Охі * {{Сцягафікацыя|Расія}}, Дзень армейскай авіяцыі (Дзень ваеннага лётчыка) * {{Сцягафікацыя|Украіна}}, Дзень вызвалення Украіны ад фашысцкіх захопнікаў <!--* {{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}}, Дзень узнікнення самастойнай [[Чэхаславакія|Чэхаславацкай рэспублікі]]--> <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К28]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 кастрычніка| ]] eip96vta2iozek0j8vlrhh5bfhfyz04 5 жніўня 0 1056 5160417 4825312 2026-07-02T21:20:33Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160417 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''5 жніўня''' — дзвесце сямнаццаты (дзвесце васямнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[25]]: Пад прымусам сваіх прыхільнікаў Лю Сю абвяшчае сябе імператарам [[Кітай|Кітая]]. Пад імем Гуан У-дзі ён засноўвае усходнюю [[Імперыя Хань|дынастыю Хань]]. * [[642]]: У [[Бітва пры Мазерфельдзе|бітве пры Мазерфельдзе]] [[Пенда Мерсійскі|Пенда]] кароль [[Мерсія|Мерсіі]], апошні [[Паганства|паганскі]] кароль [[Англасаксы|англасаксаў]], перамагае [[Хрысціянства|хрысціянскага]] караля [[Освальд Нартумбрыйскі|Освальда Нартумбрыйскага]]. У гэтай бітве Освальд загінуў, пазней прылічаны да святых. * [[1100]]: [[Генрых I Баклерк]] быў каранаваны як кароль [[Каралеўства Англія|Англіі]]. * [[1262]]: Войскі [[Міндоўг]]а і [[Шварн Данілавіч|Шварна]] нанеслі паражэнне мазавецкаму рыцарству пад [[Длугасёдлы|Длугасёдламі]]. * [[1506]]: Адбылася [[Клецкая бітва|бітва пад Клецкам]], войска [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]] разбіта арміяй [[ВКЛ]]. * [[1529]]: Скончылася [[Другая Італьянская вайна]]. * [[1619]]: У час [[трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Вестэрніцэ]]. * [[1772]]: Адбыўся першы падзел [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паміж [[Расійская імперыя|Расіяй]], [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]] і [[Аўстра-Венгрыя]]й. * [[1918]]: Пачалося леваэсэраўскае [[Аршанскае паўстанне]]. * [[1919]]: На тэрыторыi [[Літва|Лiтвы]] пачалi дзейнiчаць новыя грошы — Талоны. * [[1966]]: Выпушчаны альбом «[[Revolver]]» рок-гурта «[[The Beatles]]». * [[2011]]: Прэм’ер-міністрам [[Тайланд]]а абрана [[Інглак Чынават]], першая ў гісторыі краіны жанчына на чале ўрада. * [[2013]]: Пачалася этнаграфічная экспедыцыя «Горкі-2013», арганізаваная [[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства|Студэнцкім этнаграфічным таварыствам]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Neil Armstrong pose.jpg|thumb|left|120px|Ніл Армстранг]] * [[1540]]: [[Жазеф Жуст Скалігер]], французскі гуманіст-філолаг * [[1802]]: [[Нільс Хенрык Абель]], вядомы нарвежскі [[матэматык]] (пам. 6.4.1829) * [[1811]]: [[Амбруаз Тама]], французскі кампазітар * [[1813]] [[Івар Осэн]], нарвежскі вучоны, стваральнік [[Нюнорск|нюнорска]] (пам. 23.09.1896) * [[1815]]: [[Эдвард Джон Эйр]], англійскі даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] (пам. 30.11.1901) * [[1844]]: [[Ілья Рэпін]], рускі мастак (пам. 29.9.1930) * [[1850]]: [[Гі дэ Мапасан]], французскі [[пісьменнік]] * [[1924]]: [[Аркадзь Жураўскі]], беларускі мовазнавец (пам. 9.1.2009) * [[1925]]: [[Альберт Эшэнмозер]], швейцарскі хімік * [[1930]]: [[Ніл Армстранг]], амерыканскі астранаўт (пам. 25.8.2012) * [[1940]]: [[Элізабет Дэпардзьё]], французская актрыса * [[1947]]: [[Віталь Скалабан]], беларускі гісторык, літаратуразнавец * [[1947]]: [[Віктар Пятровіч Маркавец]], беларускі жывапісец * [[1950]]: [[Розі Мітэрмаер]], нямецкая гарналыжніца * [[1968]]: [[Марын Ле Пен]], французскі палітык == Памерлі == [[Выява:Marilyn Monroe, The Prince and the Showgirl, 1.jpg|thumb|right|120px|Мэрылін Манро]] * [[882]]: [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовік III, кароль Францыі]] * [[1585]]: [[Ярмак]], заваёўнік [[Сібір]]ы * [[1638]]: [[Петэр Мінёйт]], галандскі палітычны дзеяч * [[1661]]: [[Карнеліс Янсенс ван Кёлен]], нідэрландскі жывапісец * [[1662]]: [[Казімір Валадковіч]], дзеяч каталіцкай царквы * [[1807]]: [[Жанна Барэ]], французская падарожніца * [[1864]]: [[Рамуальд Траўгут]], генерал, удзельнік [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-64]], адзін з яго кіраўнікоў * [[1895]]: [[Фрыдрых Энгельс]], нямецкі [[філосаф]] і эканаміст * [[1908]]: [[Валерый Урублеўскі]], беларускі і польскі рэвалюцыянер * [[1940]]: [[Фрэдэрык Кук]], амерыканскі ўрач, палярны падарожнік * [[1941]]: [[Алесь Пруднікаў]], беларускі [[паэт]] (нар. 14.5.[[1910]]) * [[1946]]: [[Вільгельм Маркс]], рэйхсканцлер [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] * [[1962]]: [[Мэрылін Манро]], амерыканская кіназорка * [[1977]]: [[Макс Каўс]], нямецкі мастак * [[2011]]: [[Анджэй Лепер]], польскі палітык * [[2015]]: [[Ана Атэрлі]], партугальская паэтэса == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень піва * {{Сцяг Буркіна-Фасо}} [[Буркіна-Фасо]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Харватыі}} [[Харватыя]]: Дзень перамогі <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|805]] </noinclude> [[Катэгорыя:5 жніўня| ]] 7r3rlewzvn822oqx5pkcab0xfhdyrfy 5 чэрвеня 0 1066 5160382 5004122 2026-07-02T19:37:30Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160382 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''5 чэрвеня''' — сто пяцьдзясят шосты (сто пяцьдзясят сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:FedericoII.jpg|thumb|left|150px|Неапалітанскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха II]] * [[1224]]: заснаваны [[Неапалітанскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха II]] * [[1849]]: [[Данія]] абвешчана канстытуцыйнай манархіяй. * [[1862]]: Падпісаны [[Сайгонскі дагавор]], які завяршыў першы этап ваеннага канфлікту паміж [[В'етнам]]ам і [[Францыя]]й. * [[1919]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар «[[Беларускае жыццё (1919)|Беларускага жыцця]]» пад рэдакцыяй [[Ф. Аляхновіч]]а. * [[1923]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар газеты «[[Вольны сцяг (1923)|Вольны сцяг]]», органа [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя|Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі]], закрытай польскімі ўладамі — апошні нумар выйшаў [[14.10]].[[1923]]. * [[1947]]: У [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] дзяржсакратар [[ЗША]] [[Джордж Маршал]] выступіў з праграмай аднаўлення і развіцця [[Еўропа|Еўропы]]. * [[1948]]: У Заходняй Германіі адбыўся з’езд, на якім была заснавана [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] за мяжой. * [[1952]]: Здзейсніў першы палёт [[верталёт]] Мі-6 — першы ў [[СССР]] серыйны транспартны верталёт з [[Газатурбінная ўстаноўка|газатурбінным]] рухавіком. * [[1965]]: Заснавана [[Беларуска-амерыканскае аб'яднанне]] ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[1967]]: Пачалася [[Шасцідзённая вайна]] [[Егіпет|Егіпта]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] супраць [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[1972]]: Распачалася [[Стакгольмская канферэнцыя ААН]], якая адзначыла паваротны момант у развіцці міжнароднай экалагічнай палітыкі. * [[1975]]: Пасля мадэрнізацыі адкрыўся [[Суэцкі канал]]. * [[2006]]: [[Сербія]] абвясціла незалежнасць, дзяржаўнае ўтварэнне [[Сербія і Чарнагорыя]] ліквідавана. * [[2012]]: У [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] створаны [[Кітайска-Беларускі індустрыяльны парк]]. * [[2017]]: [[Саудаўская Аравія]], [[Егіпет]], [[Бахрэйн]] і [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] абвясцілі аб разрыве дыпламатычных адносін з [[Катар]]ам. == Нарадзіліся == [[Файл:Federico García Lorca. Huerta de San Vicente, Granada.jpg|thumb|left|120px|Федэрыка Гарсія-Лорка]] * [[1819]]: [[Джон Кух Адамс]], брытанскі матэматык і астраном * [[1854]]: [[Іегуда Пэн]], яўрэйскі мастак-жывапісец, педагог (пам. [[1937]]) * [[1862]]: [[Альвар Гульстранд]], шведскі афтальмолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1911) * [[1870]]: [[Зыгмунт Лазінскі]], біскуп, беларускі каталіцкі рэлігійны дзеяч * [[1883]]: [[Джон Мейнард Кейнс]], англійскі эканаміст, журналіст, інвестар (пам. [[21.4]].[[1946]]) * [[1887]]: [[Рут Бенедыкт]], амерыканскі антраполаг * [[1898]]: [[Федэрыка Гарсія-Лорка]], іспанскі паэт * [[1937]]: [[Валянцін Паўлавіч Занковіч|Валянцін Занковіч]], скульптар і архітэктар * [[1938]]: [[Карын Бальцэр]], нямецкая бар'ерыстка, алімпійская чэмпіёнка * [[1942]]: [[Вячаслаў Рагойша]], беларускі літаратуразнавец і перакладчык * [[1947]]: [[Лоры Андэрсан]], амерыканская спявачка * [[1947]]: [[Эрмана Кавацоні]], італьянскі пісьменнік * [[1957]]: [[Ігар Арленавіч Кашкурэвіч]], беларускі мастак * [[1969]]: [[Андрэй Яўгенавіч Рыбакоў|Андрэй Рыбакоў]], беларускі гісторык * [[1971]]: [[Марк Уолберг]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[Файл:Carl Maria von Weber.jpg|thumb|120px|Карл Марыя фон Вебер]] * [[1316]]: [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік X, кароль Францыі]] * [[1816]]: [[Джавані Паізіела]], італьянскі кампазітар * [[1826]]: [[Карл Марыя фон Вебер]], нямецкі кампазітар * [[1880]]: [[Карл Фрыдрых Лесінг]], нямецкі мастак * [[1886]]: [[Левелін Фрэдэрык Уільям Джуіт]], англійскі мастак * [[1887]]: [[Ханс фон Марэ]], нямецкі мастак * [[1900]]: [[Стывен Крэйн]], амерыканскі паэт * [[1975]]: [[Паўль Керэс]], эстонскі шахматыст * [[2004]]: [[Рональд Рэйган]], 40-ы прэзідэнт ЗША * [[2012]]: [[Рэй Брэдберы]], амерыканскі пісьменнік-фантаст == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Сейшэльскіх Астравоў}} [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскія астравы]]: Дзень вызвалення * [[Праваслаўная царква]]: Дзень ушанавання апякункі Беларусі — святой [[Еўфрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|605]] </noinclude> [[Катэгорыя:5 чэрвеня| ]] q32z7c2e4ebji3qi6djbv1mv13hghr2 Беларускі лацінскі алфавіт 0 1482 5160500 5151803 2026-07-03T09:26:22Z Lš-k. 16740 Адкат праўкі [[Special:Diff/5151803|5151803]] аўтарства [[Special:Contributions/Amherst99|Amherst99]] ([[User talk:Amherst99|размовы]]) уласныя назвы з вялікай літары 5160500 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vykradańnie Europy.jpg|міні|Тэатральная афіша [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]], зробленая лацінкай. Спектакль «Выкраданне Еўропы, альбо Тэатр Уршулі Радзівіл». Мінск, 2011 г.]] '''Белару́скі лаці́нскі алфаві́т''' або «'''Белару́ская лаці́нка'''» (ва ўласным запісе — «'''Biełaruskaja łacinka'''») — варыянт [[Лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіта]], прыстасаванага для запісу [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. У XXI ст. у сучаснай форме ўжываецца некаторымі пісьменнікамі<ref>{{cite web|url = http://budzma.org/news/uladzimir-arlou-vydau-novuyu-knihu-paezii-lacinkaj.html|title = Уладзімір Арлоў выдаў новую кнігу паэзіі лацінкай|date = 21 жніўня 2012|publisher = budzma.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20170227144142/http://budzma.org/news/uladzimir-arlou-vydau-novuyu-knihu-paezii-lacinkaj.html|archive-date = 27 лютага 2017|access-date = 27 лютага 2017}}</ref>, некаторымі вытворцамі ў дызайне ўпакоўкі прадукцыі, карыстальнікамі інтэрнэту. Ёсць праграмы-«лацінізатары» тэкстаў, дзякуючы якім, напрыклад, анлайн-газету «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» можна чытаць і на беларускай лацінцы. Нярэдка лацінкай перадаюць тэксты каталіцкага зместу — напрыклад, на памятных дошках у некаторых касцёлах, напрыклад, у [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвоным касцёле]]. == Алфавіт == За час існавання лацінкі яе алфавіт неаднаразова змяняўся. Сучасны алфавіт беларускай лацінкі, які ўжываецца з першай паловы 1940-х гадоў, выглядае наступным чынам: <center> {| border=0 |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Aa |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Bb |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Cc |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ćć |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Čč |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Dd |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Dz dz |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Dź dź |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Dž dž |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ee |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ff |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Gg |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Hh |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ch ch |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ii |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Jj |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Kk |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ll |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Łł{{Efn-ua|Асобныя выданні выкарыстоўваюць літару Ĺĺ, гл. [[Беларускі лацінскі алфавіт#XXI стагоддзе|раздзел XXI стагоддзе]].}} |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Mm |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Nn |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ńń |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Oo |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Pp |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Rr |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ss |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Śś |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Šš |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Tt |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Uu |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Ŭŭ |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Vv |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Yy |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Zz |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Źź |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:3em" | Žž |} </center> == Гісторыя == [[Файл:Mużyckaja Prauda N2 page 1.djvu|злева|міні|Першая старонка другога нумара «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]» (Mużyckaja prauda) [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], 1863 г.]] У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] (XVI ст.) з’явіліся першыя вядомыя запісы беларускага тэксту лацінскім пісьмом з патрэбы ўключаць [[Старабеларуская мова|старабеларускія цытаты]] ў [[Польская мова|польскія]] і [[Лацінская мова|лацінскія]] тэксты. Гэта былі некадыфікаваныя запісы, і, відавочна, яны рабіліся з выкарыстаннем правілаў польскай арфаграфіі над старабеларускімі гукамі. Ужо на ранняй стадыі развіцця старабеларускае пісьмо лацінскім алфавітам не было абмежавана толькі дакументамі на паперы або пергаменце, але выкарыстоўвалася таксама для шырокага спектру іншых афіцыйных і публічных функцый. Так, [[звон з Моладава]] (цяпер [[Іванаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]), адліты ў 1583 годзе, аздоблены надпісам старабеларускай лацінкай (''MARƵIN HOFMAN MNIE SLIWAL ROKV 1583''), які кажа пра тое, што звон адліў Марцін Гофман у 1583 годзе<ref name = "Siamionava"/>. У XVII ст. паступова пашырылася выкарыстанне лацінскага пісьма, паралельна з кірылічным, беларускімі рыма-католікамі. У XVIII ст. лацінскім пісьмом, паралельна з кірылічным, карысталіся ў некаторых літаратурных творах, напісаных тагачаснай беларускай мовай. У канцы 2013 года ў [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] быў знойдзены курганны могільнік і надмагільны камень, датаваны сярэдзінай XVIII ст., з надпісам зробленым беларускай лацінкай: «''Памажы, Госпадзе, Васілю року 1750''»<ref>{{cite web|url = http://nashaniva.by/?c=ar&i=120116|title = Археолагі знайшлі на самым усходзе краіны помнік XVIII cт. з надпісам на беларускай лацінцы|author = Сяргей Гезгала|date = 2 студзеня 2014|publisher = nashaniva.by|archive-url = https://archive.today/20170228193634/http://nn.by/?c=ar&i=120116|archive-date = 28 лютага 2017|access-date = 28 лютага 2017|url-status = live}}</ref>. [[Файл:Dudka biełaruskaja — Vokladka.jpg|thumb|Першае выданне кнігі «[[Дудка беларуская]]» (Dudka białaruskaja) [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], 1891 г.]] У XIX ст. некаторыя польскія пісьменнікі і беларускія пісьменнікі з польскага культурнага асяроддзя карысталіся лацінскім пісьмом, выключна ці часткова, у сваіх працах, напісаных па-беларуску. Асабліва [[Ян Чачот]], [[Паўлюк Багрым]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]]. Рэвалюцыйны дэмакрат [[Кастусь Каліноўскі]] друкаваў лацінскім пісьмом беларускамоўную газету «[[Мужыцкая праўда]]» (у арыгінале: «Mużyckaja prauda»; 7 нумароў у 1862—1863 гадах). Нелегальнае вершаванае беларускае выданне «[[Гутарка двух суседаў]]» — папярэдніца «Мужыцкай праўды» — таксама друкавалася лацінкай і разыходзілася пераважна па [[Усходняя Беласточчына|Беласточчыне]] і Гарадзеншчыне. Вядома 6 нумароў «Гутаркі», першы з якіх выйшаў у 1861 годзе<ref name="barsčeŭskaja">[[Ніна Баршчэўская]], Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы, Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўнівэрсытэт, Варшава 2004.</ref>. Дунін-Марцінкевіч спасылаўся на той факт, што бальшыня пісьменных людзей сярод простага люду Беларусі былі пісьменныя менавіта ў сэнсе лацінскага алфавіту<ref name = "Siamionava">{{артыкул|аўтар= А. У. Сямёнава|загаловак= Беларуская лацінка: мінулае, сучаснае, будучае|спасылка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108602/1/%D0%A1%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%90.%D0%A3.%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%9A%D0%90%20%D0%9C%D0%86%D0%9D%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%95,%20%D0%A1%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%A1%D0%9D%D0%90%D0%95,%20%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%95.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20170406110120/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108602/1/%D0%A1%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D0%90.%D0%A3.%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9B%D0%90%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%9A%D0%90%20%D0%9C%D0%86%D0%9D%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%95,%20%D0%A1%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%A1%D0%9D%D0%90%D0%95,%20%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%95.pdf|archive-date= 6 красавіка 2017}}</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:Manuscript_of_Janka_Kupała's_poem_(Moja_Dola,_1904)_in_the_Belarusian_Latin_alphabet.jpg|злева|міні|Рукапіс першага верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на беларускай мове «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Мая доля|Мая доля]]» (Maja dola), 1904 г.]] [[Файл:Batrak_1913.pdf|link=https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Batrak_1913.pdf?page=2|page=2|міні|Апавяданне «Батрак» (Batrak) [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Санкт-Пецярбург, 1913 г. ]] Звычай лацінскага запісу беларускага тэксту паступова знікаў з ужытку на працягу XX ст., хоць яшчэ ў пачатку XX ст. назіралася суіснаванне двух шрыфтоў. Шматлікія беларускія выданні друкаваліся лацінкай ці часткова лацінкай. Лацінкай выдавалася газета «[[Наша доля]]» (1906). «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» (нумары з перыяду 10 лістапада 1906 — 31 кастрычніка 1912) выходзіла асобна і кірыліцай, і лацінкай. У 1907 годзе выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» апублікавала ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]] новую «абэцэду» лацінкай, у якім аўтары здзейснілі мадэрнізацыю беларускай лацінскай графікі. Так, аўтары ўвялі літару ''č'' замест ранейшай ''cz'', а таксама літары ''š'' і ''ž'' замест ''sz'' і ''ż''. Захаваліся літары ł і w. Іншыя беларускія выдавецтвы ў Вільні, [[Мінск|Менску]] і [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]] таксама пайшлі ўслед за гэтай рэформай. Неўзабаве гэтая форма стала практычна агульнапрынятым стандартам друку, вядомым як «Нашаніўская лацінка»<ref name = "Siamionava"/>. [[Файл:Huślar_(1910).pdf|link=Файл:Huślar_(1910).pdf?page=5|злева|page=5|міні|Вокладка зборніка вершаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]» (Huślar). Санкт-Пецярбург, 1910 г.]] Зборнікі вершаў [[Алаіза Пашкевіч|Цёткі]] «Скрыпка беларуская» і «Хрэст на свабоду» былі надрукаваныя ўжо абноўленай лацінкай. Таксама Цётка зрабіла спробу стварыць пачатковую дзіцячую чытанку па-беларуску лацінкай — «Першае чытанне для дзетак-беларусаў». Першы зборнік вершаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» выйшаў у 1908 годзе і быў надрукаваны кірыліцай, а другі ягоны зборнік «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]» (у арыгінале — Huślar) з’явіўся ў 1910 годзе і быў надрукаваны лацінкай<ref name="barsčeŭskaja"/>. Першы верш Янкі Купалы на беларускай мове — «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Мая доля|Мая доля]]», датуецца 15 ліпеня 1904 года, быў таксама напісаны лацінкай. [[Файл:Vilnia, Zavalnaja, Naša Niva. Вільня, Завальная, Наша Ніва (1907-14).jpg|міні|Рэдакцыя газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» на [[Вуліца Піліма|Завальнай вуліцы]] ў Вільні, 1907—1914 гг. Шыльды выкананыя кірыліцай і лацінкай.]] У 1914 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] быў выдадзены зборнік вершаў [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]», на вокладках якога былі змешчаныя спісы кніг, якія можна заказаць у выдавецтве. Сярод 80 выданняў 44 былі даступныя кірыліцай, 20 — лацінкай, а 16 былі выдадзеныя і даступныя абедзвюма графікамі, і таму пры іх заказе таксама трэба было пазначаць, якімі літарамі мусіла быць надрукаванае выданне — «рускімі» ці «лацінскімі»<ref>Максим Богданович, Венок. Факсимильное издание, Минск, «Мастацкая літаратура», 1985 г.</ref>. На аснове лацінскага алфавіта [[Баляслаў Пачопка]] стварыў «Беларускую граматыку» (1915, надрукаваная ў 1918 годзе), але пэўнымі беларускімі мовазнаўцамі (у прыватнасці — [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпанам Некрашэвічам]]) яна лічылася ненавуковай з парушэннямі законаў беларускай мовы. [[Файл:Homan № 1.jpg|thumb|Першая старонка газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]» (Homan), надрукаванай лацінкай, 1918 г.]] Пасля заняцця ў часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Віленшчыны і [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] нямецкімі войскамі, за беларускай мовай быў прызнаны афіцыйны статус у пісьмовай форме тагачаснай беларускай лацінкі. Газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», якая выходзіла ў [[Вільнюс|Вільні]] з лютага 1916 да канца 1918 года, напачатку друкавалася кірыліцай, а пазней — кірыліцай і лацінкай<ref name="barsčeŭskaja" />. У 1917 годзе нямецкімі ўладамі выдаваліся [[пашпарт]]ы на нямецкай і беларускай мовах (лацінкай). У 1917 годзе ў Вільні лацінкай выйшла кніга [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] «Як правільна пісаць па беларуску» («Jak prawilna pisać pa biełarusku»). У 1918 годзе ў Брэславе ([[Уроцлаў]]) выйшла выданне «Просты спосаб стацца ў кароткім часе граматным» («Prosty sposab stacca ŭ karotkim čase hramatnym») [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Рудольф Абіхт|Рудольфа Абіхта]]. У ім была распрацаваная і выкарыстоўвалася сістэма лацінкі, не падобная да іншых: былі ўведзеныя дадатковыя дыякрытычныя знакі для абазначэння мяккасці і дадатковыя літары для замены дыграфаў dz, dž і ch<ref>[http://gorki-meo.org/lib/ps/prosty_sposab.pdf prosty sposab stacca ŭ karotkim čase hramatnym] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091104121143/http://gorki-meo.org/lib/ps/prosty_sposab.pdf |date=4 лістапада 2009 }}</ref>. У 1918 годзе ў Вільні [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] выдаў асобнымі выданнямі лацінкай і кірыліцай [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларускую граматыку для школ]], першую агульнапрынятую граматыку беларускай мовы. Пры гэтым першай была надрукавана версія лацінкай. У 1920-я — 1939 гады, пасля падзелу Беларусі ў выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]] (1921) паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]), лацінскі алфавіт далей ужываўся ў беларускім друку [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], каля 35 % заходнебеларускіх выданняў выходзіла лацінкай. У 1929 годзе выйшаў «Падручны беларуска-польскі слоўнік» складзены [[Браніслаў Друцкі-Падбярэскі|Баляславам Друцкім-Падбярэскім]], беларуская частка якога была выкананая адначасова кірыліцай і лацінкай<ref>[Падручны беларуска-польскі слоўнік = Podreczny bialorusko-polski slownik / Б.Друцкі-Падбярэскі; Пад рэд. В.Грышкевіча. — Вільня: Б.Клёцкін, 1929]</ref><ref>[http://www.box.com/s/s7bljc71yvla5rzv4yvb Анлайн-версія слоўніка]</ref>. Браніслаў Тарашкевіч упершыню ўвёў меркаваны выклад беларускага лацінскага алфавіта і колькі звязаных граматычных правіл у 5-е (неафіцыйнае) выданне сваёй граматыкі (Вільня, 1929). {| border=0 |+ '''Выклад беларускага лацінскага алфавіта<br />(Тарашкевіч, 1929)''' |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Aa |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Bb |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Cc |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ćć |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Čč |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Dd |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ee |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ff |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Gg |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Hh |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ii |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Jj |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Kk |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ll |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Łł |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Mm |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Nn |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ńń |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Oo |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Pp |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Rr |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ss |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Śś |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Šš |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Tt |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Uu |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ŭŭ |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ww |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Yy |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Zz |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Žž |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Źź |} [[Файл:List Hanny Halubianki.jpg|міні|Ліст Ганны Галубянкі да [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], напісаны лацінкай. 1919 г.]] У канцы 1930-х адбылася апошняя графічная трансфармацыя ў беларускай лацінцы, звязаная з тым, што некаторыя заходнебеларускія выдаўцы, верагодна, імкнучыся пазбегчы даволі ненавісных у тыя часы для беларускага руху прыкмет «польскасці», пачалі адмаўляцца ад гістарычнага ''w'' на карысць ''v'', што стала пераважнай практыкай у другой палове 1930-х гадоў<ref name = "Siamionava"/>. Таксама лацінскі алфавіт ў 1920-я — 1945 гады выкарыстоўваўся беларускай эміграцыяй у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. [[Файл:Jan Stankievič — Lemantar pierachodny, vokładka.jpg|міні|злева|[[Ян Станкевіч]] — Лемантар пераходны з лацініцы на кірыліцу. Выданне [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]], Менск, 1942 г.]] Лацінскі алфавіт у беларускай мове выкарыстоўваўся на акупаваных нямецкімі войскамі землях Беларусі (1941—1944). У 1937—1941 гадах [[Ян Станкевіч]] прапанаваў варыянт лацінкі, які замацаваў адмову ад літары w на карысць v<ref name="barsceuskajalacinka" />. У снежні 1941 [[Альфрэд Розенберг]], галоўны ідэолаг Нацыянал-Сацыялістычнай Нямецкай Работніцкай Партыі (NSDAP), рэйхсміністр па справах усходніх земляў ад 1941, выступіў з ініцыятывай аб пераводзе беларускіх школ і друку на лацінку. Неўзабаве ініцыятыва стала загадам (25 чэрвеня 1942) аб паступовым увядзенні лацінкі ў народныя школы Беларусі: у 1942/1943 яна ўводзілася ў першыя і часткова другія класы, апроч таго, яе вывучэнне рэкамендавалася і ў астатніх класах пачатковых школ. У 1943 годзе ў Мінску быў выдадзены лацінкай і кірыліцай «Беларускі правапіс» [[Антон Юр’евіч Лёсік|Антона Лёсіка]], які быў прыняты на акупаваных землях як афіцыйны. [[Юры Туронак]] адзначае, што выданні, надрукаваныя лацінкай, разыходзіліся слаба, іх зразумеласць, асабліва ў цэнтральных і ўсходніх абласцях, была малой, а друкаваць іх не было тэхнічна магчыма бліжэй за Вільню<ref name="turonak">Туронак.</ref>. Тым самым часам нямецкае кіраўніцтва прапаноўвала, апроч увядзення лацінкі, яе раней невядомае рэфармаванне, супраць якога выказваліся некаторыя беларускія дзеячы (напрыклад, Ян Станкевіч)<ref name="turonak" />. Пасля гэтага часу ў Беларусі лацінка амаль не ўжывалася, але працягвала развівацца ў эміграцыі. Адным з вядомых пазнейшых надпісаў з’яўляецца надпіс беларускай лацінкай на надгробку ў вёсцы [[Клюшчаны]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], зроблены ў сярэдзіне 1970-х<ref name = "Siamionava"/>. [[Янка Запруднік]] у сваёй публікацыі «Транскрыпцыя беларускіх назоваў і прозвішчаў» (Бацькаўшчына, № 8, [[Мюнхен]], 1956) даводзіць, што для таго, каб пазбегнуць скажэнняў у вымаўленні беларускіх прозвішчаў, трэба беларускія назовы пісаць беларускай лацінкай<ref name="barsčeŭskaja" />.У публікацыі прыводзіцца прыклад таго, што іншыя народы, якія карыстаюцца лацінскім алфавітам, перадаюць свае прозвішчы і геаграфічныя назвы ў іншыя мовы (таксама з лацінскім алфавітам) за рэдкімі выняткамі без ніякіх змен. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларуская лацінка выкарыстоўвалася беларускай дыяспарай у не-савецкай [[Еўропа|Еўропе]] (асабліва ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]], таксама пэўныя прыклады ў Польшчы) і ў [[Амерыка|Амерыцы]] (пераважна ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). У 1947—1950 гадах у [[Лондан]]е выходзіў беларускі грамадска-палітычны двухтыднёвік «[[Беларус на чужыне]]». Часопіс выдаваўся на беларускай мове кірыліцай і лацінкай на [[рататар]]ы — машыне трафарэтнага друку<ref name="barsčeŭskaja"/>. Значнае беларускае кнігавыданне было разгорнутае ў [[Рым]]е ў 1940—1970-х гадах, галоўным чынам намаганнямі ксяндза і доктара тэалогіі [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], які з 1950 па 1975 год выдаў 120 нумароў рэлігійнага часопіса «Źnič». Сярод яго выданняў лацінкай акрамя некалькіх перакладаў Святога Пісання, літургічных і багаслоўскіх публікацыяў былі таксама, напрыклад, беларускі пераклад «Quo Vadis?» [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]] (1956) і паэма «Калыханка» (Kałychanka) [[Рыгор Крушына|Рыгора Крушыны]] (1963)<ref>{{cite web|url = http://belhramada.ru/artykuly/belaruskaja-lacnka/|title = Беларуская «лацінка»|publisher = belhramada.ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20170304130904/http://belhramada.ru/artykuly/belaruskaja-lacnka/|archive-date = 4 сакавіка 2017|access-date = 4 сакавіка 2017}}</ref>. Часопіс беларускіх [[скаўты|скаўтаў]] на чужыне «Рада Кругу» (Rada Kruhu), першы нумар якога выйшаў у 1951 годзе, друкаваўся ў [[Чыкага]] лацінкай. Лацінкай выдаваўся навуковы часопіс «Litva» (Літва) (Чыкага, 1967 — каля 1973, рэдактар [[Вацлаў Пануцэвіч]]), а ў 1972 годзе таксама ў Чыкага выйшла кніга [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] «Берасцейская вунія» (Bieraściejskaja vunija)<ref name="barsčeŭskaja"/>. У 1962 годзе Ян Станкевіч прапанаваў цалкам іншы вы́клад беларускага лацінскага алфавіта. {| border=0 |+ '''Вы́клад беларускага лацінскага алфавіта<br />(Станкевіч, 1962)''' |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Oo |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Aa |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ee |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Bb |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Cc |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ćć |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Čč |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Dd |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ff |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Gg |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" |Hh |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Chch |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ii |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Jj |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Kk |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ll |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Łł |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Mm |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Nn |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ńń |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" |Pp |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Rr |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Śś |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Šš |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Tt |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Vv |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Uu |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Ŭŭ |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Dzdz |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Dźdź |- align=center style=height:2em |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" |Dždž |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Zz |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Źź |style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; width:2em" | Žž |} У 1964 годзе ў выдавецтве «[[Заранка (выдавецтва)|Заранка]]» ў [[Нью-Ёрк]]у выйшаў беларускі лемантар. Прыкладна на дзве траціны ён быў напісаны лацінкай, рэшта — кірыліцай. У лемантары выкарыстоўваецца варыянт лацінкі, вельмі моцна набліжаны да папярэдняга, розніца толькі ў перадачы спалучэння гукаў [ji], які ў лемантары перададзены ў адпаведнасці з вымаўленнем спалучэннем літараў «ji» (krajina, kalajina і г.д.), што характэрна бальшыні заакіянскіх выданняў па-беларуску лацінкай, а не проста «i», як гэта было на тэрыторыі Беларусі<ref>[http://www.pravapis.org/belarus_lemantar.pdf Lemantar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101011005650/http://pravapis.org/belarus_lemantar.pdf |date=11 кастрычніка 2010 }}, vyd. Zaranka, New York, 1964 г.</ref>. У 1990-х гадах, пасля атрымання Беларуссю незалежнасці, павялічылася цікавасць да беларускай лацінкі. Лацінкай друкаваліся некаторыя артыкулы ў прэсе ([[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], [[ARCHE Пачатак|Arche]], Arche-Скарына, [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]). У 1993 годзе адзін нумар газеты Наша Ніва быў выдадзены цалкам лацінкай<ref>{{cite web|url = http://krytyka.by/by/page/science/filialogia-navuka/7586|title = Беларуская лацінка|author = Павел Давідоўскі|date = 15 сакавіка 2012|publisher = krytyka.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20170301103235/http://krytyka.by/by/page/science/filialogia-navuka/7586|archive-date = 1 сакавіка 2017|access-date = 1 сакавіка 2017}}</ref>. === XXI стагоддзе === У XXI стагоддзі пашырылася выкарыстанне лацінкі ў інтэрнэце. З’яўляюцца прапановы па адмове ад літары ł (для цвёрдага л ужываць літару l, а мяккасць гуку перадаваць як і для астатніх зычных: ль абазначаць літарай ĺ паводле аналогіі з ć, ń, ś і ź), на ўзор Інструкцыі па транслітарацыі геаграфічных назваў<ref name="barsceuskajalacinka">[https://web.archive.org/web/20071130023627/http://lacinka.org/?p=115 Niama patreby refarmavać našuju łacinku] // Łacinka.org, 2007</ref>. У 2010-х—2020-х гадах у Беларусі выдаюцца кнігі, дзе для беларускага тэксту выкарыстоўваецца беларуская лацінка з прыбранай Ł і выкарыстаннем Ĺ<ref>{{Кніга|загаловак=Традыцыйны светагляд беларусаў. Кніга 1: Касмалогія|адказны=[[Ірына Міхайлаўна Дубянецкая|Ірына Дубянецкая]], [[Сяргей Санько]]|год=2023|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|старонак=79|isbn=978-985-08-2972-6}}</ref><ref>{{кніга|загаловак = Хто адгадае?: беларускія народныя загадкі|адказны = укладальнік Зміцер Санько|месца = Мінск|выдавецтва = Тэхналогія|год = 2017|старонак = 30}}</ref>, такім жа варыянтам лацінкі публікуюцца тэксты грамадска-культурнай тэматыкі ў асобных выданнях<ref>{{Cite web|url=https://lacinka.foundation/jak-mianialisia-litary-u-bielaruskaj-lacincy/|title=Jak mianialisia litary ŭ bielaruskaj lacincy - Lacinka.Foundation|last=Lacinka.Foundation|website=Lacinka.Foundation|date=2023-03-12|access-date=2023-08-08}}</ref>, падпісваюцца тэксты беларускіх музычных гуртоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://trollwald.bandcamp.com/album/trollwald|title=Trollwald, by TROLLWALD|website=TROLLWALD|access-date=2023-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_kfewn_UCupewT0kq8mECf5ykNZ6xSWuQ0|title=Reaĺnaść I Sny|access-date=2023-08-08}}</ref>. Пры гэтым працягваецца паралельнае выкарыстанне лацінкі з Ł<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://relikt-belarus.bandcamp.com/album/byli-jo-budziem|title=Byli, Jość, Budziem, by Relikt|website=Relikt|access-date=2023-08-08}}</ref>. ==== Інструкцыя па транслітарацыі геаграфічных назваў ==== [[Файл:Belarusian Latin Alphabet in Minsk.jpg|міні|Указальнік на [[Верхні Горад|Высокім Рынку]] ў Мінску з надпісам, зробленым у адпаведнасці з [[Інструкцыя па транслітарацыі|Інструкцыяй па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь]], створанай на аснове беларускай лацінкі]] У 2000 годзе была зацверджана [[Інструкцыя па транслітарацыі|Інструкцыя па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь літарамі лацінскага алфавіта]] — метад запісу лацінскім пісьмом ([[раманізацыя беларускай мовы|раманізацыі]]) беларускага кірылічнага тэксту (у геаграфічных назвах), ухвалены пастановай Дзяржаўнага камітэта па зямельных рэсурсах, геадэзіі і картаграфіі Рэспублікі Беларусь (№ 15 ад 23 лістапада 2000 года).<ref>Афіцыйная назва дакумента: «Инструкция по транслитерации географических названий Республики Беларусь буквами латинского алфавита». Дакумент апублікаваны ў Нацыянальным рэестры прававых актаў Рэспублікі Беларусь (выпуск № 3, 11 студзеня 2001 года).</ref> Апошнія змены ўносіліся 11 чэрвеня 2007 года. Галоўны спецыяліст сектара картаграфіі Беларускага дзяржаўнага камітэта маёмасці Наталля Аўраменка паведаміла, што інструкцыя па транслітарацыі стваралася на падставе беларускай лацінкі, якая была распрацаваная [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]]<ref>[http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=4374&p=1&c2=calcym&combo_calmonth=5&combo_calyear=2009 ААНаўскія мапы: ніякіх больш Byelorussia’ў]{{Недаступная спасылка}} // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 17 кастрычніка 2006 г.</ref>. У 2013 годзе Інструкцыя была зацверджаная Працоўнай групай [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] па геаграфічных назвах (United Nations Group of Experts on Geographical Names) у якасці сістэмы транслітарацыі геаграфічных назваў Беларусі<ref>[http://www.eki.ee/wgrs/rom1_be.htm REPORT ON THE CURRENT STATUS OF UNITED NATIONS ROMANIZATION SYSTEMS FOR GEOGRAPHICAL NAMES Compiled by the UNGEGN Working Group on Romanization Systems Version 4.0, February 2013]</ref>. Пасля ўвядзення Інструкцыі выпусцілі карты, а таксама ўсталявалі некалькі лацінкавых шыльдаў у цэнтры [[Мінск]]а. Пашырэнне выкарыстання Інструкцыі адбылося перад [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2014|чэмпіянатам свету па хакеі з шайбай 2014]] у Мінску. Пасля чэмпіянату свету пашырэнне ўжывання лацінкі ў навігацыі працягнулася. Лацінкай прадубляванае напісанне назваў станцый на схемах [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]], турыстычныя вулічныя карты, указальнікі, шыльды з назвамі вуліц на дамах<ref>{{cite web|url = http://budzma.by/news/belaruskaya-lacinka-vyartaecca-na-mapy.html|title = Беларуская лацінка вяртаецца на мапы|date = 29 жніўня 2012|publisher = budzma.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20170416233504/http://budzma.by/news/belaruskaya-lacinka-vyartaecca-na-mapy.html|archive-date = 16 красавіка 2017|access-date = 1 сакавіка 2017|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = http://citydog.by/post/zaden-anshlag/|title = За оперным театром стали вешать новые таблички с адресами|date = 12 чэрвеня 2016|publisher = citydog.by|language = ru|archive-url = https://archive.today/20170301112610/http://citydog.by/post/zaden-anshlag/|archive-date = 1 сакавіка 2017|access-date = 1 сакавіка 2017|url-status = live}}</ref>. Інструкцыя па транслітарацыі выкарыстоўваецца для навігацыі ў населеных пунктах па ўсёй Беларусі. У 2020 годзе, пасля пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу ў Беларусі]], [[рэжым Лукашэнкі]] пачаў новую хвалю [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі грамадства]]. У 2022 годзе прарасійскія актывісты пачалі заклікаць да забароны беларускай лацінкі і створанай на яе аснове Інструкцыі па транслітарацыі геаграфічных назваў. Высоўваліся прапановы транслітараваць беларускія геаграфічныя назвы з [[Руская мова|рускай мовы]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/rezym-hocza-rusifikavac-belaruskuju-lacinku-pra|title=Русіфікаваць беларускую лацінку. Прапагандысты напісалі пра гэта, але потым выдалілі пост|date=8-12-2022|publisher=novychas.online}}</ref>. 8 снежня 2022 года Рэспубліканская рада па гістарычнай палітыцы пры Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі абмеркавала ўжыванне беларускай транслітарацыі, у выніку было вырашана ад яе адмовіцца. У дакладной запісцы за подпісам кіраўніка адміністрацыі [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігара Сергеенкі]] на адрас [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] было адзначана, што «''выкарыстанне такога напісання выклікае крытыку з боку навуковай супольнасці, патрыятычна настроеных грамадзян, грамадскіх актывістаў і блогераў''», а таксама што праз лацінку адбываецца «''навязванне з дапамогай лацінізацыі беларускай мовы заходніх ліберальных каштоўнасцяў і культурных традыцый''»<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/be/307149|title=«Вывесці з ужытку». Лукашэнкаўцы вырашылі русіфікаваць і транслітарацыю геаграфічных назваў|date=9-1-2023|publisher=nashaniva.com}}</ref>. 16 снежня 2022 года Лукашэнка падпісаў даручэнне, паводле якога дзяржаўным органам было загадана спыніць выкарыстанне лацінкі<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32215280.html|title=Рэспубліканская рада гістарычнай палітыкі парэкамэндавала скасаваць трансьлітарацыю геаграфічных назваў на аснове лацінкі|date=9-1-2022|publisher=svaboda.org|language=be-tarask}}</ref>. 24 сакавіка 2023 года Інструкцыя па транслітарацыі была канчаткова скасаваная<ref name="lukašysty">{{citeweb|url=https://nashaniva.com/313651|title=Лукашысты пазбавіліся беларускай лацінкі ў транслітарацыі геаграфічных назваў|date=4-4-2023|publisher=nashaniva.com}}</ref>. Замест яе была зацверджаная Інструкцыя, якая цалкам разрывае традыцыі запісу беларускай мовы лацінскімі літарамі. Так, літара «г» у ёй перадаецца праз «g», а літара «х» праз «h» (Grodna, Halapienichy). Тыя галосныя, якія раней перадаваліся дыякрытыкай, паводле новай Інструкцыі перадаюцца цераз дзве літары: «ж» як «zh», «ш» як «sh», літара «ў» перадаецца як «w». Мяккасць зычных ніяк не абазначаецца<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=W22339778&p1=1&p5=0|title = Пастанова Дзяржаўнага камітэта па маёмасці 24 сакавіка 2023 г. № 19}}</ref>. Прадстаўніца [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] па нацыянальным адраджэнні [[Аліна Коўшык]] заявіла пра факт русіфікацыі грамадства, і заклікала працягнуць ужываць лацінку там, дзе гэта дарэчна<ref>{{cite web|url = https://t.me/CabinetBelarus/326|title = Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|date = 4-4-2023}}</ref>. == Адпаведнасць алфавітаў кірыліцы і лацінкі == <div style="width: 60%; float: left; margin-right: 40px;"> {| class=wikitable border=1px width=100% |- align=center valign=top | colspan=5 | '''Адпаведнасць алфавіта кірыліцы літарам лацінкі''' |- align=center valign=top | rowspan=2 style="padding-right: 7px;" | Кірыліца || colspan=4 | Лацінка паводле перыядаў выкарыстання |- align=center valign=bottom | style=background:#eaeae6 | каля <span style="font-size: 90%">1840-х&nbsp;— {{nobr|1920-х}}</span>&nbsp;гг.<ref group="а">Як, напрыклад, у творах Дуніна-Марцінкевіча, Кастуся Каліноўскага, Францішка Багушэвіча, Цёткі, у першыя гады газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]», некаторых іншых газетах перыяду [[1917]]—[[1920]] гадоў</ref> || style=background:#eaeae6 | каля <span style="font-size: 90%">1906—1929</span>&nbsp;гг.<ref group="а">Як, напрыклад, у тагачасных творах А. Станкевіча, у 5-м (неафіцыйным) выданні беларускай граматыкі [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] ([[1929]]). Пераход ад CZcz да Čč, SZsz да Šš, адбыўся з 1906 г., упершыню ў выданнях «Загляне сонца…» і «Нашай Нівы».</ref> || style=background:#eaeae6 | каля <span style="font-size: 90%">1937—1941</span>&nbsp;гг.<ref group="а">Як, напрыклад, у пазнейшых працах Яна Станкевіча.</ref> || align="left" style="padding-left: 7px;" | Сучаснае напісанне<ref group="а">Як, напрыклад, у газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» і часопісе «[[Arche]]» у 2000-х гадах.</ref> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Аа''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0 | Aa || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Aa''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Бб''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Bb || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Bb''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Вв''' || style=background:#eaeae6 | Ww || style=background:#eaeae6 | Ww || Vv || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Vv''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Гг''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Hh || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Hh''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Ґґ''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Gg || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Gg'''<ref group="а" name="tg">Літара з’яўляецца факультатыўнай і таму часам ігнаруецца на карысць Hh, якая можа абазначаць два гукі.</ref> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Дд''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Dd || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Dd''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Ее''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| JEje/IEie<ref group="а" name="tj">Варыянт на «Jj» выкарыстоўваецца ў пачатках слоў ці пасля галосных, іначай варыянт на «Ii».</ref> || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''JEje/IEie'''<ref group="а" name="tj"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Ёё''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| JOjo/IOio<ref group="а" name="tj"/> || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''JOjo/IOio'''<ref group="а" name="tj"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Жж''' || style=background:#eaeae6 | Żż || Žž || Žž || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Žž''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Зз''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Zz/Źź || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Zz/Źź'''<ref group="а" name="tm">«Мяккі знак» пазначаецца не асобнай графемай, а, у залежнасці ад месца ў слове, запісам варыянта «Ll» ці знака [[Acute]] перад месцам мяккага знака.</ref> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Іі''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Ii || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Ii'''<ref group="а" name="i">У эмігранцкім пасляваенным друку гук [ji] перадаецца спалучэннем літар «ji». Такое напісанне было замацаванае яшчэ ў «Лемантары пераходным з лацініцы на кірыліцу» (1942) Яна Станкевіча. Напрыклад: паіць — pajić, тваіх — tvajich, маім — majim, імёны — jimiony, іншы —jinšy</ref> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Йй''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Jj || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Jj''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Кк''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Kk || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Kk''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Лл''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Ll/Łł<ref group="а" name="tl">Варыянт «Ll» выкарыстоўваецца ''перад'' галоснымі «е», «ё», «ю», «я», «і», зычным «л» ці перад мяккім знакам, іначай варыянт «Łł». Увага на розніцу з польскім вымаўленнем «Łł»!</ref>|| align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Ll/Łł'''<ref group="а" name="tl"/><ref group="а" name="tm"/> ('''Ll/Ĺĺ''')<ref group="а" name="tĺ">Варыянт з Ĺĺ выкарыстоўваецца асобнымі выданнямі ў XXI ст. Памякчэнне ў такім выпадку адбываецца на ўзор іншых зычных. Напрыклад: палёт — paliot, боль — boĺ.</ref> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Мм''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Mm || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Mm''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Нн''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Nn/Ńń || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Nn/Ńń'''<ref group="а" name="tm"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Оо''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Oo || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Oo''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Пп''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Pp || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Pp''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Рр''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Rr || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Rr''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Сс''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Ss/Śś || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Ss/Śś'''<ref group="а" name="tm"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Тт''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Tt || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Tt''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Уу''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Uu || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Uu''' |- align=center valign=bottom | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Ўў''' || style=background:#eaeae6 | Uu<ref group="а" name="tu">[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] карыстаўся курсіўным запісам літары ''«Uu»'' для пазначэння гука, для якога тады не існавала асобнай літары («у нескладовае»).</ref> || Ŭŭ || Ŭŭ || align="left" | '''Ŭŭ''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Фф''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Ff || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Ff''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Хх''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| CHch || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''CHch''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Цц''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Cc/Ćć || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Cc/Ćć'''<ref group="а" name="tm"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Чч''' || style=background:#eaeae6 | CZcz || Čč || Čč || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Čč''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Шш''' || style=background:#eaeae6 | SZsz || Šš || Šš || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Šš''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Ыы''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Yy || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Yy''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Ьь''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| —<ref group="а" name="tm"/> || align="left" | —<ref group="а" name="tm"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Ээ''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| Ee || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''Ee''' |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Юю''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| JUju/IUiu<ref group="а" name="tj"/> || align="left" style="padding-right: 7px;" style="padding-left: 7px;" | '''JUju/IUiu'''<ref group="а" name="tj"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | '''Яя''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| JAja/IAia<ref group="а" name="tj"/> || align="left" style="padding-left: 7px;" | '''JAja/IAia'''<ref group="а" name="tj"/> |- align=center | align=right style="padding-right: 7px;" | апостраф&nbsp;'''’''' || colspan=3 style=background:#e4e4e0| ''не выкарыстоўваецца'' || align=left style="padding-left: 7px;" | ''не&nbsp;выкарыстоўваецца'' |} </div> <div style="margin-top: 20px;"> '''Заўвагі''' {{Reflist|group=а}}{{clear}} </div> == Цікавыя факты == [[Файл:kab čalaviek Božy byŭ daskanalnym, da ŭsiakaha dobraha dziela hatovym.jpg|thumb|Надпіс «kab čalaviek Božy byŭ daskanalnym, da ŭsiakaha dobraha dziela hatovym» на ўваходзе ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку]] не адпавядае ні Інструкцыі па транслітарацыі, ні класічнай лацінцы]] * Уваход у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]] аздоблены цытатай з [[Новы Запавет|Новага Запавету]] [[Біблія|Бібліі]], перакладзенай на розныя мовы; апроч іншых, цытата запісаная і лацінкай: «kab čalaviek Božy byŭ daskanalnym, da ŭsiakaha dobraha dziela hatovym». Аднак, у слове «čalaviek» цвёрдасць гука ł не пазначаная, класічнай лацінцы адпавядае напісанне «čałaviek». Таксама напісанне не адпавядае лацінцы, зацверджанай у [[Інструкцыя па транслітарацыі|Інструкцыі па транслітарацыі]], бо ў такім выпадку мусіць быць пазначаная мяккасць у слове «daskanaĺnym». * Лацінкай выкананыя пэўныя помнікі беларускім дзеячам, пахаваным на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні: [[Францішак Аляхновіч|Францішку Аляхновічу]], братам [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івану]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антону Луцкевічам]]. * У [[2016]] годзе ў Вільні ўсталяваная памятная дошка ў гонар [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]], выкананая лацінкай<ref>{{cite web|url = http://westki.info/tbk/20708/u-vilni-ustalyavana-memaryyalnaya-shylda-u-gonar-kazimira-svayaka|title = У Вільні ўсталявана мемарыяльная шыльда ў гонар Казіміра Сваяка|date = 25 траўня 2016|publisher = westki.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20200317210322/http://westki.info/tbk/20708/u-vilni-ustalyavana-memaryyalnaya-shylda-u-gonar-kazimira-svayaka|archive-date = 17 сакавіка 2020|access-date = 3 сакавіка 2017|url-status = dead}}</ref>. * Тэатральная афіша спектакля «Выкраданне Еўропы, альбо Тэатр Уршулі Радзівіл», [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]] выкананая беларускай лацінкай<ref name = "kupalaŭski">{{cite web|url = http://kupalauski.by/en/performances/large_stage/ursulia-radzivil/|title = Franciška Uršula Radzivił a harlequinade from the town of Niaśviž|publisher = kupalauski.by|language = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20161117033013/http://kupalauski.by/en/performances/large_stage/ursulia-radzivil/|archive-date = 17 лістапада 2016|access-date = 6 сакавіка 2017|url-status = dead}}</ref>. Транслітарацыя прозвішчаў і геаграфічных назваў у англійскай версіі сайта таксама выкананая класічнай лацінкай<ref name = "kupalaŭski"/>. == Гл. таксама == * [[Беларускі алфавіт]] * [[Беларускі арабскі алфавіт]] == Крыніцы == {{reflist|2}} ;Заўвагі {{notelist-ua}} == Літаратура == {{Col-begin|class=references-small}} {{col-2}} * Ad. Stankiewič. Biełaruskaja mowa ŭ škołach Biełarusi — Wilnia : Wydawiectwa «Biełaruskaje krynicy». Bieł. Druk. Im. Fr. Skaryny ŭ Wilni Ludwisarskaja 1, 1928 ; Менск : Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства ″Адраджэньне″, 1993 [факсімільн.] * Б. Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школ. — Вільня : Беларуская друкарня ім. Фр. Скарыны, 1929 ; Мн. : «Народная асвета», 1991 [факсімільн.]. — Выданьне пятае пераробленае і пашыранае. * Да рэформы беларускай азбукі. // Працы акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. — Мн. : [б. м.], 1927. * Дунін-Марцінкевіч В. Творы / [Уклад., прадм. і камент. Я. Янушкевіча]. — Мн. : Маст. літ., 1984. * К. Калиновский: Из печатного и рукописного наследия/Ин-т истории партии при ЦК КП Белоруссии — фил. Ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. — Мн.: Беларусь, 1988. ISBN 5-338-00024-5 * Сцяпан Некрашэвіч. Садаклад па рэформе беларускага правапісу на акадэмічнай канферэнцыі 1926 г. // Выбраныя навуковыя працы акадэміка С. Н. Некрашэвіча: Да 120-годдзя з дня нараджэння / НАН Беларусі; Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; Навук. рэд. А. І. Падлужны. — Мн.: 2004. ISBN 985-08-0580-3 {{col-2}} * Як правільна гаварыць і пісаць пабеларуску. Беларускія корэспондэнцыйныя курсы ў Празе. — Прага : Dr. Jan Ermačenko, Běloruské vydavatelství, 1941 ; Менск : Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства ″Адраджэньне″, 1992 [факсімільн.]. — © Міжнародная асацыяцыя беларусістаў, 1992. — © Беларускае таварыства архівістаў, 1992. * Ян Станкевіч. Б. Тарашкевіч: Беларуская граматыка для школ. Выданьне пятае пераробленае і пашыранае. Вільня. 1929 г., бал. 132 + IV [1930-1931] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6 * Ян Станкевіч. Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правапісу (агульны агляд) [1927] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6 * Ян Станкевіч. Як правільна гаварыць і пісаць пабеларуску (Пастановы Зборкаў Чысьціні Беларускае Мовы) [Вільня, 1937] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6 * Ян Станкевіч. Які мае быць парадак літараў беларускае абэцады [1962] // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 2. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6 * {{кніга|аўтар = [[Ян Станкевіч|Jan Stankievič]]|загаловак = Lemantar pierachodny z łacinicy na kirylicu|спасылка = http://files.knihi.com/Knihi/padrucnihi-davedniki-razmouniki/Lemantar-kir2lat.pdf|месца = [[Мінск|Miensk]]|выдавецтва = vydańnie [[Беларуская народная самапомач|Biełaruskaje narodnaje samapomačy]]|год = 1942}} * Юры Туронак. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 2002. {{col-end}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|url = https://slounik.org/lat|title = Канвертар лацінкі на slounik.org}} * [http://baltoslav.eu/lat/index.php?j=by&n=1&mova=by Лацінізатар вэб-старонак BaltoSlav] * {{cite web|url = https://apps.apple.com/app/bielaruskaja-lacinka/id1635188101|title = Беларуская лацінка для iPhone і iPad}} * {{навіна|url = http://nashaniva.by/?c=ar&i=147849|загаловак = Як правільна пісаць беларускай лацінкай?|дата = 10 верасня 2016|выдавец = nashaniva.by|archive-url = https://archive.today/20170303124319/http://nn.by/?c=ar&i=147849|archive-date = 3 сакавіка 2017|дата доступу = 3 сакавіка 2017}} {{Беларускі лацінскі алфавіт}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская лацінка| ]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Лацінскі алфавіт]] pjbatgqng8s55xvavdmowezg96hb8c4 Зэльвенскі раён 0 1995 5160435 5065285 2026-07-03T01:08:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160435 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Зэльвенскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coa of zelva, belarus.jpg |Сцяг = Zelva flag.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Зэльва]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[15 студзеня]] [[1940]],</br>[[30 ліпеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[17 красавіка]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 84,81 %, [[руская мова|руская]] 13,16 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 76,05 %, руская 19,61 %<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Насельніцтва = 17754 |Год перапісу = 2018 |Месца па насельніцтве = 16 |Шчыльнасць = 21,9 |Месца па шчыльнасці = 11 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 70,69 %, <br /> [[палякі]] — 23,6 %, <br /> [[рускія]] — 4,28 %, <br /> іншыя — 1,43 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 869,69<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 16 |Максімальная вышыня = 239 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.zelva.grodno-region.by/ |Заўвагі = }} '''Зэ́львенскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Утвораны 15 студзеня 1940 года. Плошча раёна складае 0,87 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Зэльва]]. Падзяляецца на 7 сельсаветаў. Размешчаны ў паўднёвай частцы Гродзенскай вобласці. На захадзе мяжуе з [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім]] раёнам, на поўначы — з [[Мастоўскі раён|Мастоўскім]] і [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім]] раёнамі, на ўсходзе — са [[Слонімскі раён|Слонімскім]] раёнам, на поўдні — з [[Пружанскі раён|Пружанскім]] раёнам [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. == Прырода == Тэрыторыя раёна знаходзіцца на [[Ваўкавыскае ўзвышша|Ваўкавыскім]] і [[Слонімскае ўзвышша|Слонімскім]] узвышшах, якія падзелены далінай ракі [[Зэльвянка]], на поўначы — [[Нёманская нізіна]]. Рэльеф — узгорыста-платопадобны. Пераважае вышыня 150—200 метраў над узроўнем мора. Найвышэйшая кропка Слонімскага ўзвышша і Залацееўскіх град (228,5 м, назвы не мае) знаходзіцца на тэрыторыі [[Галынкаўскі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Галынкаўскага сельсавета]], на адлегласці 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Старое Сяло (Зэльвенскі раён)|Старое Сяло]]. Каардынаты: 53° 09,856' N, 24° 57,683' E. Найвышэйшая кропка Зэльвенскага раёна (239 м) знаходзіцца каля вёскі [[Мадзейкі]]. [[Карысныя выкапні]]: [[торф]], гравій, [[пясок]], ганчарныя і цэментныя гліны. Сярэдняя тэмпература студзеня складае −5,1 °C, ліпеня +18 °C. [[ападкі|Ападкаў]] выпадае 536 мм у год. Вегетацыйны перыяд доўжыцца ў сярэднім 198 сутак. Працякаюць рэкі [[Зэльвянка]], [[Шчара]] з прытокамі [[Луконіца (рака)|Луконіца]], [[Бяроза (рака)|Бяроза]]. У раёне знаходзіцца [[Зэльвенскае вадасховішча]] — буйнейшы вадаём Гродзенскай вобласці. Лясы пераважна хваёвыя, яловыя, бярозавыя, асінавыя, трапляюцца дубовыя і грабавыя. Лясы займаюць 16,1 % тэрыторыі раёна, з іх 35 % — штучныя насаджэнні. Глебы іх дзярнова-падзолістыя (64 %), дзярнова-падзолістыя забалочаныя (11,5 %), тарфяна-балотныя (12,5 %). У даліне ракі [[Зэльвянка]] заліўныя лугі. Рэспубліканскі біялагічны заказнік «Мядухова», абласны паляўнічы заказнік «Старасельскі». Помнікі прыроды: камень-валун, дуб-трайнік. Вярховыя балоты — Карэвін луг (44,5 га) і Вішнеўка (143,2 га) — аб’яўлены помнікамі прыроды мясцовага значэння. == Гісторыя == [[Файл:1940. Зэльвенскі раён Баранавіцкай вобласці.svg|міні|злева|Зэльвенскі раён у складзе Баранавіцкай вобласці. 1940]] Зэльвенскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 16 сельсаветаў: [[Бародзіцкі сельсавет|Бародзіцкі]], [[Востраўскі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Востраўскі]], [[Галынкаўскі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Галынкаўскі]], [[Дзергялёўскі сельсавет|Дзергялёўскі]], [[Дзярэчынскі сельсавет|Дзярэчынскі]], [[Зэльвенскі сельсавет|Зэльвенскі]], [[Каралінскі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Каралінскі]], [[Кастровіцкі сельсавет|Кастровіцкі]], [[Крамяніцкі сельсавет|Крамяніцкі]], [[Крывіцкі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Крывіцкі]], [[Межырэцкі сельсавет|Межырэцкі]], [[Падбалоцкі сельсавет|Падбалоцкі]], [[Пасуціцкі сельсавет|Пасуціцкі]], [[Пляцяніцкі сельсавет|Пляцяніцкі]], [[Сянкоўшчынскі сельсавет|Сянкоўшчынскі]], [[Ялуцавіцкі сельсавет|Ялуцавіцкі]]. З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Бародзіцкі, Востраўскі, Дзергялёўскі, Межырэцкі, Пасуціцкі сельсаветы, утвораны [[Тулаўскі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Тулаўскі сельсавет]], Сянкоўшчынскі сельсавет перайменаваны ў [[Казловіцкі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Казловіцкі]], Падбалоцкі — у [[Самаравіцкі сельсавет|Самаравіцкі]]. 25 лютага 1961 года Крывіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Марачынскі сельсавет|Марачынскі]]. 17 красавіка 1962 года раён скасаваны, Галынкаўскі, Казловіцкі, Кастровіцкі і Пляцяніцкі сельсаветы перададзены [[Слонімскі раён|Слонімскаму раёну]], Дзярэчынскі і Марачынскі сельсаветы — [[Мастоўскі раён|Мастоўскаму раёну]], гарадскі пасёлак Зэльва, Зэльвенскі, Каралінскі, Крамяніцкі, Самаравіцкі, Тулаўскі, Ялуцавіцкі сельсаветы — [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскаму раёну]]. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Зэльва, Дзярэчынскі, Зэльвенскі, Марачынскі сельсаветы Мастоўскага раёна, [[Дабраселецкі сельсавет|Дабраселецкі]], Крамяніцкі, [[Славаціцкі сельсавет|Славаціцкі]], Тулаўскі, Ялуцавіцкі сельсаветы Ваўкавыскага раёна, Галынкаўскі, Казловіцкі, Каралінскі, Кастровіцкі, Пляцяніцкі сельсаветы Слонімскага раёна. 18 сакавіка 1967 года скасаваны Казловіцкі сельсавет, Кастровіцкі сельсавет перададзены Слонімскаму раёну, утвораны [[Сынкавіцкі сельсавет]]. 21 красавіка 1969 года Пляцяніцкі сельсавет перайменаваны ў [[Чырвонасельскі сельсавет|Чырвонасельскі]]. 11 лютага 1972 года скасаваны Ялуцавіцкі сельсавет, 19 снежня 1974 года — Марачынскі сельсавет. 24 жніўня 1981 года з часткі Крамяніцкага сельсавета зноў утвораны [[Ялуцавіцкі сельсавет]], скасаваны Чырвонасельскі сельсавет. 25 лістапада 2004 года скасаваны Ялуцавіцкі сельсавет<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-203/2004-203(002-011).pdf&oldDocPage=6 |title=Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 ноября 2004 г. № 94 О решении вопросов административно-территориального устройства Зельвенского района |access-date=18 мая 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030133503/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-203%2F2004-203%28002-011%29.pdf&oldDocPage=6 |archivedate=30 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref>. 18 красавіка 2017 года скасаваны [[Славаціцкі сельсавет|Славаціцкі]] і [[Тулаўскі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Тулаўскі]] сельсаветы<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0083035&p1=1 |title=Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18 апреля 2017 г. № 243 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Зельвенского района Гродненской области |access-date=18 мая 2019 |archive-date=8 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208140155/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0083035&p1=1 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна — 17,8 тыс. чалавек, гарадское насельніцтва складае 38 % (7700 чалавек). Сярэдняя шчыльнасць — 21,9 чалавек на 1 кв.км. Цэнтр раёна — гарадскі пасёлак Зэльва. У складзе раёна 125 сельскіх населеных пунктаў, Паводле нацыянальнага складу насельніцтва размеркавана наступным чынам: [[беларусы]] — 68 %, [[палякі]] — 25 %, [[рускія]] — 5 %. == Гаспадарка == Агульная плошча сельгасугоддзяў складае 54 631 га, у тым ліку ворыва — 35 905 га. Раён з’яўляецца сельскагаспадарчым, спецыялізуецца на вытворчасці малака, мяса і збожжа. У сельскагаспадарчых прадпрыемствах ёсць 32,8 тыс. галоў буйной рагатай жывёлы; 28,6 тыс. галоў свіней. Вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі на тэрыторыі раёна займаюцца 10 сельскагаспадарчых вытворчых кааператываў, 1 сельскагаспадарчы філіял, 2 раённыя ўнітарныя сельскагаспадарчыя прадпрыемствы і 9 фермерскіх гаспадарак. Прадпрыемствы: харчовай прамысловасці, будаўнічых матэрыялаў. На тэрыторыі раёна праходзяць чыгуначная лінія Гродна — Баранавічы, аўтадарогі Ваўкавыск — Слонім, Слонім — Масты. Будаўнічыя работы на тэрыторыі раёна выконваюць ДП «Зэльвенская МПМК-148», ААТ «Зэльварамбуд», УДБП «Зэльвенская ПМК», Зэльвенскае ўпраўленне меліярацыйных сістэм, а таксама будаўнічыя арганізацыі вобласці і рэспублікі. Бытавое абслугоўванне ўсіх сельскіх саветаў ажыццяўляецца праз 12 комплексна-прыёмных пунктаў, аказваецца 15 відаў паслуг. Працуе гасцініца, пракатная база, база адпачынку. Дамінуючае становішча ў гандлёвым абслугоўванні займае спажывецкая кааперацыя. Гандлёвую дзейнасць у раёне ажыццяўляюць 79 магазінаў. У аб’яднанні прадпрыемстваў грамадскага харчавання працуе 9 прадпрыемстваў. Медыцынскія паслугі аказваюць: цэнтральная раённая бальніца на 175 ложкаў; Манцякоўская бальніца сястрынскага догляду на 25 ложкаў; паліклініка, разлічаная на 185 наведванняў у змену; 7 сельскіх урачэбных участкаў; 16 фельчарска-акушэрскіх пунктаў. == Транспарт == Па Зэльвенскім раёне праходзяць чыгунка [[Гродна]]-[[Баранавічы]], некалькі [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтадарог]] рэспубліканскага падпарадкавання: * Слонім — Масты — Скідзель — граніца Літоўскай Рэспублікі (Парэчча) {{Таблічка-by|Р|41}} * Масты — Зэльва — Ружаны {{Таблічка-by|Р|50}} * Астрына — Шчучын — Ваўкавыск {{Таблічка-by|Р|51}} * Баранавічы — Ваўкавыск — Пагранічны — Гродна / пад’езды да граніцы Рэспублікі Польшча (Брузгі, Бераставіца) {{Таблічка-by|Р|99}} * Зэльва — Дзярэчын — Медзвіновічы {{Таблічка-by|Р|142}} == Культура, адукацыя, друк == У раёне працуе 19 бібліятэк, 21 сельскі клуб, дзіцячая школа мастацтваў і музыкальная школа. Налічваецца 22 школы і 17 дашкольных устаноў. Мясцовая прэса прадстаўлена раённай газетай «Праца». Выдаецца з 1940 года, тыраж складае 3470 асобнікаў (2007). == Турызм і адпачынак == На тэрыторыі раёна маецца база адпачынку «Зэльва» (разлічана на 166 месцаў), працуе дзіцячы аздраўленчы лагер «Блакітная хваля». == Памятныя мясціны == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Зэльвенскага раёна}} Архітэктурныя помнікі: * [[Сядзіба (Аляксандраўшчына)|Сядзіба Мураўскіх]] (канец XIX ст.) у вёсцы [[Аляксандраўшчына]] * [[Палаца-паркавы ансамбль (Дзярэчын)|Палаца-паркавы ансамбль Сапегаў]] у вёсцы [[Дзярэчын]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Вострава, Зэльвенскі раён)|Свята-Міхайлаўская царква]] ў вёсцы [[Вострава (Галынкаўскі сельсавет)|Вострава]] * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзярэчын)|Спаса-Праабражэнская царква]] (сярэдзіна XIX ст.) і [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзярэчын)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (пачатак XX ст.) у [[Дзярэчын]]е * [[Касцёл Святога Юрыя (Крамяніца)|Юр’еўскі касцёл]] (1617) у вёсцы [[Крамяніца]] * [[Касцёл Святога Міхаіла (Луконіца)|Міхайлаўскі касцёл]] (1782) у вёсцы [[Луконіца (вёска)|Луконіца]] * [[Касцёл Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Міжэрычы)|Благавешчанскі касцёл]] (1912) у вёсцы [[Міжэрычы]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Славацічы)|Свята-Георгіеўская царква]] (канец XVIII — пачатак XIX стст.) у вёсцы [[Славацічы]] * вадзяны млын (канец XIX ст.) у вёсцы [[Старая Галынка]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|царква-крэпасць]] (XV—XVI стст.) у вёсцы [[Сынкавічы]]. == Выбітныя асобы == * [[Адольф Белакоз]] (каля 1826&nbsp;— 1895) — выдавец, мемуарыст. * [[Юрка Голуб]] (1947—2020) — паэт. * [[Антон Жэбрак]] (1901—1965) — генетык, селекцыянер.<!--(нарадзіўся ў в. Збляны)--> * [[Васіль Захарка]] (1877—1943) — палітычны дзеяч, публіцыст. * [[Ларыса Геніюш]] (1910—1983) — паэтэса, празаік, грамадскі дзеяч. * [[Юрка Геніюш]] (1935, Зэльва — 1985) — беларускі паэт і пісьменнік. Сын [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] і [[Янка Геніюш|Янкі Геніюша]]. * [[Сяргей Сідор]] (1937—1998) — географ, педагог. * [[Міхась Скобла]] (нар. 1966) — паэт, перакладчык, эсэіст. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Зельвенский район // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://zelva.grodno-region.by/ Зэльвенскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529035236/http://zelva.grodno-region.by/ |date=29 мая 2012 }} {{ref-ru}} * [http://www.region.grodno.by/by/oblast/regions/Zelva Інфармацыя на старонцы Гродзенскага аблвыканкама]{{Недаступная спасылка}} * [http://globustut.by/_regs/zelv.htm Славутасці на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://radzima.org/be/rayon/zelvenski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Зэльвенскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Зэльвенскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Баранавіцкая вобласць|child|загаловак=Зэльвенскі раён у [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Гродзенская вобласць БССР|child|загаловак=Зэльвенскі раён у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (1944—1962, з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Зэльвенскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] g1zq8sjm3zex5oy9ibw1rn11om1fr5l Украіна 0 2825 5160480 5135643 2026-07-03T06:44:27Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Нацыянальны склад */ 5160480 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Украіна | Арыгінальная назва = Україна | Родны склон = Украіны | Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля | Дата1 = [[IX стагоддзе]] | Дата2 = [[1253]] | Дата3 = [[1362]] | Дата4 = [[1649]] | Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]] | Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]] | Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]] | Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]] | Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]] | Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]] | Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 29 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 50 | lon_sec = | region = UA | CoordScale = 5000000 | Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]] | Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]<br /> <br /> • [[24 жніўня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Кіеўская Русь]] | Этап2 = [[Каралеўства Русь]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]] | Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]] | Этап7 = [[Украінская дзяржава]] | Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]] | Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]] | Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]] | Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] | Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны<br /> <br /> [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']] (ад [[СССР]]) <br/> | Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] <br/> [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] <br/> [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]] | Месца па плошчы = 44 | Плошча = 603&nbsp;549 | Працэнт вады = 7 | Этнахаронім = [[Украінцы]] | Месца па насельніцтву = 30 | Насельніцтва = {{спад}} 45&nbsp;553&nbsp;000<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}</ref> | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 48&nbsp;457&nbsp;102 | Год перапісу = 2001 | Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48 | Месца па шчыльнасці = 90 | ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=1&pr1.x=38&pr1.y=10&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012 | Месца па ВУП (ППЗ) = 39 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598 | ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2012 | Месца па ВУП (намінал) = 52 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971 | ІРЧП = {{рост}} 0,740<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2012 | Месца па ІРЧП = 78 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090">высокі</span> | Заўвагі = {{reflist}} | дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны }} '''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}). Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова). З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]]. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Украіны}} Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19&nbsp;°C на поўначы да +24&nbsp;°C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8&nbsp;°C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0&nbsp;°C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы. У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой. Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй. На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні). Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Украіны}} === Даславянскі перыяд (да VIII ст.) === Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура. Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды. На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.). === Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) === З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар. === Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) === З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства. === Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) === З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння. Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна. === Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) === Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада. === Савецкі перыяд (1920—1991) === [[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]] [[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]] [[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]] У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія. У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў. Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку. У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым. У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]]. 26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза. Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]]. 16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Незалежны перыяд (з 1991) === Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай. Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава. 8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref name="radiosvoboda.org">[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref>, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным. Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад. У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч. На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка. === Крызіс 2014 года === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} [[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] 21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта. Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў. Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]<ref>[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013-2014 годов на Украине]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}} Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]<ref>{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}</ref>. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]</ref>. {{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}} У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" />. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" /><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)</ref>. === Кіраванне Парашэнкі === На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях. Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады. Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі». 19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}</ref> Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.<ref name="radiosvoboda.org"/> [[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}</ref> === Кіраванне Зяленскага === 21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}</ref> Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ==== Уварванне Расіі ==== {{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}} == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Украіны}} Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}} У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння. Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі. == Насельніцтва == {{Ukraine Labelled Map|float=right}} {{main|Насельніцтва Украіны}} === Колькасць, рассяленне === === Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура === Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). === Гарады === {{main|Гарады Украіны}} Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | <br />[[Кіеў]] [[Харкаў]] |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} === Нацыянальны склад === [[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|thumb|right|270px|Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.]] Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): <table> <tr><td>Народы</td><td>2001 г.</td><td>1989 г.</td></tr> <tr><td>[[Украінцы]]</td><td>77,8</td><td>72,7</td></tr> <tr><td>[[Рускія]]</td><td>17,3</td><td>22,1</td></tr> <tr><td>[[Беларусы]]</td><td>0,6</td><td>0,9</td></tr> <tr><td>[[Малдаване]]</td><td>0,5</td><td>0,6</td></tr> <tr><td>[[Крымскія татары]]</td><td>0,5</td><td>0,0</td></tr> <tr><td>[[Балгары]]</td><td>0,4</td><td>0,5</td></tr> <tr><td>[[Венгры]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Румыны]]</td><td>0,3</td><td>0,3</td></tr> <tr><td>[[Палякі]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Яўрэі]]</td><td>0,2</td><td>0,9</td></tr> </table> === Мовы === {{main|Украінская мова|Мовы Украіны}} {{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}</ref>, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх<ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}</ref>, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %. [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]<ref name="мова 2014-1">{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref> і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи "ДНР": як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}</ref> і Луганскай<ref>{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в "ЛНР"? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}</ref> абласцей падвяргаюцца русіфікацыі. З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}</ref>. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з'яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права<ref>{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}</ref>. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі<ref>{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ва Украіне}} Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %. == Эканоміка == Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды). Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі. З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі. Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры. === Кінематограф === {{main|Кінематограф Украіны}} Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]]. Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]». [[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету. == Дачыненні з Беларуссю == {{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}} Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму<ref>[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-ўкраінская граніца]] * [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]] * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6 {{ВС}} {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} {{Геаграфічныя вобласці Украіны}} {{Краіны Еўропы}} {{Усходняе партнёрства}} {{Краіны ў Чорнага мора}} [[Катэгорыя:Украіна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] iewhw79o7dsen7z90e16it9mct10qzi Чэмпіянат свету па футболе 1966 0 2939 5160420 4995722 2026-07-02T21:24:20Z JerzyKundrat 174 5160420 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | турнір = Чэмпіянат свету па футболе | год = 1966 | месца = [[Англія]] | назва = {{lang-en|World Cup 1966}} | лога =Argentina germania 1966.JPG | подпіс = | гарады = 7 | стадыёны = 8 | час = [[11 ліпеня|11]] — [[30 ліпеня]] [[1966]] | удзельнікаў = 74 | удзельнікаў фінал = 16 | чэмпіён = {{Футбол|ENG}} | раз = 1 | 2 месца = {{Футбол|FRG}} | 3 месца = {{Футбол|POR}} | 4 месца = {{Футбол|URS}} | фінал = [[Уэмблі]] <br /> [[Лондан]] | гульняў = 32 | галоў = 89 | гледачоў = 1635000 | бамбардзір = {{Сцяг|Партугалія}} [[Эйсэбіа]] | бамбардзір галоў = 9 | лепшы = }} '''VIII чэмпіянат свету па футболе''' сярод мужчын праходзіў з [[11 ліпеня|11]] па [[30 ліпеня]] [[1966]] года ў [[Англія|Англіі]]. [[Зборная Партугаліі па футболе|Зборная Партугаліі]], якая ўпершыню прымала ўдзел у фінальнай стадыі, дзякую свайму лідару [[Эйсэбіа]], здолела адразу атрымаць бронзавыя медалі. [[Зборная Партугаліі па футболе|Зборная Бразіліі]], папярэдні чэмпіён, не выйшла з групы, атрмыўшы паражэнні ад Венгрыі і Партугаліі. Самі ж партугальцы саступілі ў паўфінале гаспадарам. У фінале [[Зборная Англіі па футболе|Англія]] ў дадатковы час была мацней за [[Зборная ФРГ па футболе|ФРГ]] (4:2) і ўпершыню стала чэмпіёнам свету. == Спасылкі == {{Commons|Category:FIFA World Cup 1966|выгляд=міні}} * [http://www.rsssf.com/tables/66f.html Дэталі на RSSSF] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіянаты свету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 1966| ]] [[Катэгорыя:1966 год у Вялікабрытаніі]] m74cpn1qpuawkkx54gxj3cyi6n4amz5 Украінская мова 0 7595 5160476 5149264 2026-07-03T06:40:12Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Геаграфія распаўсюджання */ 5160476 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Украінская мова | карта = Idioma ucraniano.png | саманазва = українська мова | краіны = [[Украіна]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Малдова]], [[Славакія]], [[Румынія]], [[Казахстан]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = мова камунікацыі ад 41 млн<ref name="Ethnologue">[http://photius.com/rankings/languages2.html «Ethnologue», 13 выданне]. {{ref-en}}</ref> да ~45 млн. Родная ~37 млн<ref>[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size Статыстыка моў з сайта «ethnologue.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807023956/http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref> Другая мова ~15 млн<ref>[http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html Апытанне цэнтра эканамічных і палітычных даследванняў імя А. Разумкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105101026/http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] : [[Славянскія мовы|Славянская]] :: [[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская]] | афіцыйная мова = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]<br />{{Сцяг|Крым}} ''[[Рэспубліка Крым]]''{{efn|Дэ-юрэ — тэрыторыя Украіны як [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]], дэ-факта пад кантролем Расійскай Федэрацыі.}}<ref name=federal>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон пра прыняцце ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнне ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб’ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref><br />{{Сцяг|Прыднястроўе}} ''[[ПМР|Прыднястроўе]]''{{efn|Непрызнаная дзяржава.}}<ref name=Pr1>[http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 Конституція ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303175520/http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><br /> '''Рэгіянальная:'''<br /> {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] * [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU'>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 Закон № 173 от 22.07.2005 об основных положениях особого правового статуса населенных пунктов левобережья Днестра (Приднестровья)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100019/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 |date=4 сакавіка 2016 }} Статья 6 {{ref-ru}}</ref> {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = Romania>[http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 HOTARARE nr. 1.206 din 27 noiembrie 2001 pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozitiilor privitoare la dreptul cetatenilor apartinand unei minoritati nationale de a folosi limba materna în administratia publica locala, cuprinse în Legea administratiei publice locale nr. 215/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070221075455/http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 |date=21 лютага 2007 }}</ref> * [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]{{efn|Жудзец — назва [[павет]]аў у [[Румынія|Румыніі]].}} ** 7 камун * [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] ** 3 камуны * [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] ** 2 камуны * [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] ** 2 камуны {{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews>[http://karpatnews.in.ua/news/49941 У Словаччині збільшиться кількість населених пунктів, де офіційно вживатиметься мова нацменшин]{{Недаступная спасылка}} — Karpatnews {{ref-uk}}</ref><br /> * 18 населеных пунктаў * 68 населеных пунктаў <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 >[http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) // Council of Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226070540/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |date=26 снежня 2018 }} Рэгулюецца «Еўрапейскай хартыяй рэгіянальных моў» {{ref-en}}</ref> * [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /><br /> {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH">[http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2&3.pdf Украінская мова ў Харватыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130505204933/http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2%263.pdf |date=5 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref><br /> {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /><br /> '''Мова нацыянальнай меншасці:'''<br /> {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages">[http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{ref-en}}</ref> | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]]: Інстытут украінскай мовы, Украінскі моўна-інфармацыйны фонд, Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні | Код па ISO 639-1 = uk | Код па ISO 639-2(B) = ukr | Код па ISO 639-2(T) = ukr | Код па SIL = UKR }} [[Файл:Slavic languages 2000s.png|250пкс|thumb|Сучасныя славянскія мовы, традыцыйная класіфікацыя па геаграфічным прынцыпе. {{Легенда|#8B5742|украінская мова}}]] '''Украі́нская мо́ва''' ({{lang-uk|українська мова}}, [[IPA]]: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ], гістарычныя назвы — ''рус[ь]кая, русінская''<ref>''С. Я. Єрмоленко''. Історія української літературної мови // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://izbornyk.org.ua/ohukr/ohu04.htm Іван Огієнко. Історія української літературної мови]{{ref-uk}}</ref><ref>[http://litopys.org.ua/rizne/ukrtable.htm Історичний розвиток української мови]{{ref-uk}}</ref>) — [[нацыянальная мова]] [[Украінцы|ўкраінцаў]]. Адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва [[Украіна|Украіне]]. З’яўляецца [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] ва Украіне<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституція України // ст. 10-я]{{ref-uk}}</ref>, адна з дзяржаўных у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўі]] і ў [[Рэспубліка Крым|Рэспубліцы Крым]]. Распаўсюджаная таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''О. І. Скопненко'' Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Малдова|Малдове]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Убийвовк Н.'' Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 {{ref-uk}}</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський'' Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Расія|Расіі]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>''С. В. Семчинський''. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Славакія|Славакіі]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський''. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е<ref>''С. Ф. Клименко, В. В. Степаненко''. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Канада|Канадзе]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[ЗША]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй [[Славянскія мовы|славянскай мовай]] па колькасці носьбітаў (пасля [[Руская мова|рускай]] і, магчыма, [[Польская мова|польскай]]) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс моў паводле колькасці носьбітаў||en|List of languages by number of native speakers}}.}}. [[Файл:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Украінская мова]] Навука пра ўкраінскую мову завецца ''{{нп3|Украінскае мовазнаўства|лінгвістычнай украіністыкай|uk|Українське мовознавство}}'' або ''{{нп3|украіназнаўства|ўкраіназнаўствам|uk|Українознавство}}''. Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную [[Кірыліца|кірыліцу]] (т. зв. «[[Грамадзянскі шрыфт|гражданка]]»), зрэдку — [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацініцу]] ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]], у прыватнасці [[Інстытут украінскай мовы НАН Украіны]] (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка), {{нп3|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд НАН Украіны|uk|Український мовно-інформаційний фонд}} (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны]] (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі). Штогод [[27 кастрычніка]] ва Украіне адзначаецца [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]]. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб — {{нп3|Радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|Усеўкраінская радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|uk|Радіодиктант національної єдності}} — акцыя {{нп3|Украінскае радыё|Украінскага радыё|uk|Українське радіо}}, якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы. == Класіфікацыя == Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]<ref>Сучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 {{ref-uk}}</ref><ref>''Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М.'' Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 {{ref-uk}}</ref><ref>''С. В. Семчинський''. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова<ref>Беларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.</ref><ref>''Сцяцко П. У.'' Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.</ref><ref>''Янкова Т. С.'' Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388. {{ref-uk}}</ref> (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пятра Бузука]], паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі [[Палессе|Палесся]]<ref>''Бузук П.'' Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 {{ref-uk}}</ref>, абодва народы ў [[сярэднія вякі]] мелі агульную [[Старабеларуская мова|пісьмовую кніжную мову]]<ref>''Гумецька Л. Л.'' Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 {{ref-uk}}</ref><ref>''Анічэнка У. В.'' Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.</ref>). Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова<ref>''С. В. Семчинський''. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. == Графіка == {{Асноўны артыкул|Украінскі алфавіт}} Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі [[Кірыліца|кірыліцу]]. Гэта звязана з [[Праваслаўе|усходнім абрадам]] украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''{{нп3|Украінскі скорапіс|казацкі скорапіс|uk|Український скоропис}}''», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/mitch.htm Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко] {{ref-uk}}</ref>. Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў{{efn|Напрыклад, гравюра з «Служебника» 1604 года (тыпаграфія Фёдара Балабана) змяшчае надпіс з цалкам сучаснымі на выгляд словамі «МÁСΛО», «ПШЕΝИЦА», «ВИΝÒ»; у слове «ХΛѢ́БЪ» толькі апошняя літара аформлена не так, як у звыклых на сёння шрыфтах<ref>Здымак 360 на старонцы 159 каталога «Украинские книги кирилловской печати XVI—XVIII вв.», М.: Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина, 1976.{{ref-ru}}</ref>.}}. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»<ref>Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445.{{ref-ru}}</ref>, «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]], канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] у 1708 годзе, г. зв. [[гражданка]] (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі. Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар <big>''[[ґ]], [[є]]''</big> і <big>''[[ї]]''</big> (<big>''[[ґ]]''</big> ужываюць таксама ва [[Урумская мова|ўрумскім]] і, часам, у [[Беларускі алфавіт|беларускім]] алфавітах). {{Украінскі алфавіт}} * Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць [[апостраф]]: {{lang-uk|''дев’ять''}} (дзевяць), {{lang-uk|''пам’ять''}} (памяць){{efn|Тут і далей ''курсівам'' пазначаны ўкраінскія словы паводле афіцыйнага ўкраінскага правапісу, у дужках — беларускія пераклады, акрамя выпадкаў поўнага супадзення ў напісанні.}}; * '''''Е е''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Э э'''; * '''''Є є''''' — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары '''Е е'''. * '''''И и''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Ы ы'''; * '''''Ї ї''''' — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да '''йі'''х], выбаіна [выба'''йі'''на]; * '''''Щ щ''''' — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым{{efn|Астатнія літары ўкраінскага алфавіта пазначаюцца і вымаўляюцца гэтак жа, як і ў беларускай мове.}}. У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацінскі алфавіт]] розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы<ref>[http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Ігор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva]</ref>. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіне]] ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва [[УССР]], а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне. == Адрозненні ад іншых славянскіх моў == Украінская мова як асобная [[Славянскія мовы|славянская мова]] мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — [[Польская мова|польскай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]]{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс Сводэша для славянскіх моў||be-tarask|Сьпіс Сўодэша для славянскіх моваў}}.}}. Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных [[украінізм]]аў<ref name="Tsaruk">Українська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. {{ref-uk}}</ref>. На [[Фанетыка|фанетычным]] і [[Марфалогія мовы|марфалагічным]] узроўні ўкраінскую мову адрознівае: * найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48<ref>Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.{{ref-uk}}</ref>; * высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць<ref>''Тимошенко П. Д.'' Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 {{ref-uk}}</ref>; * паслядоўна захаваная [[флексія]] [[Клічны склон|клічнага склону]] (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)<ref>''Тимченко Є.'' Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. {{ref-uk}}</ref>; * паралельна выкарыстоўваюцца флексіі [[давальны склон|давальнага склону]] для назоўнікаў мужчынскага роду: {{lang-uk|''директор-'''у'''''}}, {{lang-uk|''директор-'''ові'''''}} (дырэктару); * захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу: {{lang-uk|''ходитиму, буду ходити''}} (буду хадзіць). === Лексіка === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Лексіка ўкраінскай мовы||uk|Лексика української мови}}}} Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ({{lang-uk|''батько''}} (бацька), {{lang-uk|''матір''}} (маці), {{lang-uk|''сестра''}} (сястра), {{lang-uk|''дім''}} (дом), {{lang-uk|''вовк''}} (воўк), {{lang-uk|''бути''}} (быць), {{lang-uk|''жити''}} (жыць), {{lang-uk|''їсти''}} (есці) і г. д.); праславянскія словы ({{lang-uk|''коса''}} (каса), {{lang-uk|''сніп''}} (сноп), {{lang-uk|''жито''}} (жыта), {{lang-uk|''віл''}} (вол), {{lang-uk|''корова''}} (карова), {{lang-uk|''ловити''}} (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ({{lang-uk|''кисень''}} ([[кісларод]]), {{lang-uk|''водень''}} ([[вадарод]]), {{lang-uk|''мрія''}} (мроя), {{lang-uk|''зволікати''}} (марудзіць), {{lang-uk|''зайвий''}} (лішні), {{lang-uk|''байдуже''}} (абыякава), {{lang-uk|''примхи''}} (прымхі), {{lang-uk|''перекотиполе''}} (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў<ref>Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm Запозичення до української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141714/http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm |date=22 мая 2011 }}. Історія запозичення слів до українського словника.{{ref-uk}}</ref> (з [[Беларуская мова|беларускай]] — {{lang-uk|''розкішний''}} (раскошны), {{lang-uk|''обридати''}} (абрыднуць), {{lang-uk|''нащадок''}} (нашчадак), {{lang-uk|''ззаду''}}; з [[Польская мова|польскай]] — {{lang-uk|''перешкода''}} (перашкода), {{lang-uk|''недолугий''}} (шалапутны), {{lang-uk|''дощенту''}} (дашчэнту), {{lang-uk|''обіцяти''}} (абяцаць), {{lang-uk|''цікавий''}} (цікавы), {{lang-uk|''гасло''}} (лозунг), {{lang-uk|''мить''}} (імгненне), {{lang-uk|''шлюб''}}, {{lang-uk|''завжди''}} (заўсёды); з [[Чэшская мова|чэшскай]] — {{lang-uk|''брама'', ''огида''}} (агіда), {{lang-uk|''ярко''}} (ярка), {{lang-uk|''паркан'', ''карк''}} (карак); з [[Сербская мова|сербскай]] — {{lang-uk|''хлопець''}} (хлопец), з [[Балгарская мова|балгарскай]] — {{lang-uk|''храм'', ''глава'', ''владика''}} (уладыка), {{lang-uk|''сотворити''}} (здзейсніць); з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовы — {{lang-uk|''приязнь''}} (прыхільнасць), {{lang-uk|''злочин''}} (злачынства){{efn|У сувязі з вялікай колькасцю запазычанняў з польскай, нямецкай, чэшскай і латыні, у пачатку станаўлення сучасная ўкраінская мела большае лексічнае падабенства з заходнеславянскімі мовамі, чым з царкоўнаславянскай і рускай<ref>Yaroslav Hrytsak. „On Sails and Gales, and Ships Driving in Various Directions: Post-Soviet Ukraine as a Test Case for the Meso-Area Concept“. In: Kimitaka Matsuzato ed. Emerging meso-areas in the former socialist countries: histories revived or improvised?. Slavic Research Center, Hokkaido University. 2005. p. 57.{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне XVII ст. лінгвістычныя разыходжанні паміж украінскай і рускай мовамі мелі такі сур’ёзны характар, што існавала неабходнасць у наяўнасці талмача-перакладчыка падчас [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]], між [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] і прадстаўнікамі маскоўскага цара<ref>Nicholas Chirovsky. (1973). On the historical beginnings of Eastern Slavic Europe: readings New York: Shevchenko Scientific Society, pg. 184{{ref-en}}</ref>.}}<ref>[http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html Старослов’янізми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141625/http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html |date=22 мая 2011 }} {{ref-uk}}</ref>, запазычанні з розных цюркскіх моў — {{lang-uk|''кавун'', ''торба'', ''тютюн''}} (тытунь), запазычанні з германскіх моў — {{lang-uk|''фарба'', ''дах''}}. Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] — {{lang-uk|''огірок''}} (агурок), {{lang-uk|''троянда''}} (ружа); [[Лаціна|лаціны]] — {{lang-uk|''мета''}} (мэта), {{lang-uk|''раптом''}} (раптам). У [[УССР|савецкі час]] у лексікон увайшло шмат [[русізм]]аў — {{lang-uk|''копійка''}} (капейка), {{lang-uk|''вертоліт''}} (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з [[Англійская мова|англійскай]] мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых<ref name=mfa>[http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm Українська мова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625132447/http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm |date=25 чэрвеня 2006 }} Сайт МЗС України{{ref-uk}}</ref>. Антрапаніміка{{efn|Антрапаніміка — тут: украінскія імёны.}} ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў [[хрысціянства]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мовы. Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Natural/Vdpu/Soc_komun/2008_1/45.html Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків] {{ref-uk}}</ref> і рускую літаратурныя мовы{{efn|Абумоўлена перш за ўсё даволі працяглым знаходжаннем украінскіх зямель у складзе гэтых суседніх дзяржаў.}}. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um121.htm З ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА»] {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гопак'', ''козак'', ''степ'', ''бандура'', ''борщ''}}. У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы {{lang-pl|hreczka}} — {{lang-uk|''гречка''}}, {{lang-pl|chory}} — {{lang-uk|''хворий''}}, у рускую {{lang-ru|вареники}} — {{lang-uk|''вареники''}}, {{lang-ru|пасека}} — {{lang-uk|''пасіка''}}, {{lang-ru|бублик}} — {{lang-uk|''бублик''}}, {{lang-ru|подполковник}} — {{lang-uk|''підполковник''}} і інш. === Сувязі з беларускай лексікай === Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць ''[[украінізм]]амі''. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар ''и''—''ы'', ''ѣ''—''и''<ref name="энцык"/>. У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, ''барацьбіт'', ''дзеяслоў''), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнім]] гаворкам беларускай мовы<ref name="энцык"/>. === Дыялекты === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Дыялекты ўкраінскай мовы||uk|Діалекти української мови}}}} [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|thumb|260px|Карта ўкраінскіх дыялектаў:{{легенда|#5987FF|Паўночная група}}{{легенда|#FFD326|Паўднёва-ўсходняя група}}{{легенда|#FF4E44|Паўднёва-заходняя група}}]] У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялекты<ref>''Жилко Ф. Т.'' Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 {{ref-uk}}</ref><ref>''Бевзенко С. П.'' Українська діалектологія. — К., 1980 {{ref-uk}}</ref><ref name="AUM">Атлас української мови у 3-ох томах {{ref-uk}}</ref>: * '''''[[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны (палескі) дыялект]]'''''<ref>''Никончук М. В.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um161.htm Північне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўночнага дыялекту належыць {{нп3|Усходнепалеская гаворка ўкраінскай мовы|усходнепалеская|uk|Східнополіський говір}}, {{нп3|Сярэднепалеская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепалеская|uk|Середньополіський говір}} і [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы|заходнепалеская]] гаворкі<ref name="AUM"/>. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)]]<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963</ref>. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі. * '''''{{нп3|Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-заходні дыялект|uk|Південно-західне наріччя української мови}}'''''<ref>''Гриценко П. Е.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um159.htm Південно-західне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца {{нп3|Валынская гаворка ўкраінскай мовы|валынская|uk|Волинський говір}}, {{нп3|Падольская гаворка ўкраінскай мовы|падольская|uk|Подільський говір}}, {{нп3|Надднястранская гаворка ўкраінскай мовы|надднястранская|uk|Наддністрянський говір}}, {{нп3|Надсянская гаворка ўкраінскай мовы|надсянская|uk|Надсянський говір}}, {{нп3|Пакуцка-букавінская гаворка ўкраінскай мовы|пакуцка-букавінская|uk|Покутсько-буковинський говір}}, {{нп3|Гуцульская гаворка ўкраінскай мовы|гуцульская|uk|Гуцульський говір}}, {{нп3|Бойкаўская гаворка ўкраінскай мовы|бойкаўская|uk|Бойківський говір}}, {{нп3|Закарпацкая гаворка ўкраінскай мовы|закарпацкая|uk|Закарпатський говір}}, {{нп3|Лемкаўская гаворка ўкраінскай мовы|лемкаўская|uk|Лемківський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам ([[Польская мова|польскім]], [[Славацкая мова|славацкім]], [[Венгерская мова|венгерскім]], [[Румынская мова|румынскім]]), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах [[Карпаты|Карпат]]). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук ''р'': {{lang-uk|''бура, гира, радно''}} (літаратурна {{lang-uk|''буря, гиря, рядно́''}} — бура, гіра, коўдра); канчатак ''-є'' замест ''-я'' і адсутнасць даўжыні зычнага: {{lang-uk|''житє, весілє, зілє''}} ({{lang-uk|''життя, весілля, зілля''}} — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках: {{lang-uk|''батькови, ковальови, коньом, земльою, на поли''}} ({{lang-uk|''батькові, ковалеві, конем, землею, на полі''}} — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак ''-ий'' замест ''-ій'': {{lang-uk|''синий, третий''}} ({{lang-uk|''синій, третій''}} — сіні, трэці). Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную [[Русінская мікрамова|русінскую мікрамову]]. * '''''{{нп3|Паўднёва-ўсходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-ўсходні дыялект|uk|Південно-східне наріччя української мови}}'''''<ref>''Железняк М. Г.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um160.htm Південно-східне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да гэтага дыялекту належыць {{нп3|Сярэднепадняпроўская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепадняпроўская|uk|Середньонаддніпрянський говір}}, {{нп3|Стэпавая гаворка ўкраінскай мовы|стэпавая|uk|Степовий говір}} і {{нп3|Слабажанская гаворка ўкраінскай мовы|слабажанская|uk|Слобожанський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Гаворкі {{нп3|Прыдняпроўская Украіна|Сярэдняй Наддняпраншчыны|uk|Наддніпрянська Україна}} ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных ''е'' і ''и'': {{lang-uk|''сеило, веишневий, зеилений''}} (літаратурна {{lang-uk|''село, вешневий, зелений''}} — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі ''-ю'' і ''-е'' ў 1-ай і 3-ай асобах: {{lang-uk|''ходю́, носю́, хо́де, но́се''}} (літаратурна {{lang-uk|''ходжу, ношу, ходить, носить''}} — хаджу, нашу, ходзіць, носіць). === Суржык === {{Асноўны артыкул|Суржык}} [[Файл:SurzhykUse.png|thumb|260px|Выкарыстанне [[суржык]]а ў рэгіёнах Украіны, дадзеныя Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, [[2003]] год]] [[Суржык]]ам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі). Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй Украіны<ref name="масенко">Лариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання<ref name="масенко"/>. Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека<ref name="масенко"/>. == Фанетыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Фаналогія ўкраінскай мовы||uk|Українська фонетика}}}} Украінская мова мае найбольшую колькасць [[фанема|фанем]] сярод славянскіх моў — 48{{efn|Тлустым шрыфтам пазначана гучанне фанемы беларускім алфавітам.}}<ref>''Коструба П. П.'' Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. {{ref-uk}}</ref>: * 6 галосных: {{IPA|[ɑ]}} — '''а'', {{IPA|[e]}} — е (бел. э), {{IPA|[i]}} — ''і''', {{IPA|[u]}} — '''у''', {{IPA|[o]}} — '''о''', {{IPA|[ɪ]}} — '''''и (бел. ы)'''''; * 32 асноўныя зычныя: {{IPA|[m]}} — '''м''', {{IPA|[n]}} — '''н''', {{IPA|[nʲ]}} — '''нь''', {{IPA|[b]}} — '''б''', {{IPA|[d]}} — '''д''', {{IPA|[d͡z]}} — '''дз''', {{IPA|[d͡zʲ]}} — '''дзь''', {{IPA|[d͡ʒ]}} — '''дж''', {{IPA|[dʲ]}} — '''дь''', {{IPA|[ɡ]}} — '''ґ''', {{IPA|[p]}} — '''п''', {{IPA|[t]}} — '''т''', {{IPA|[t͡s]}} — '''ц''', {{IPA|[t͡sʲ]}} — '''ць''', {{IPA|[t͡ʃ]}} — '''ч''', {{IPA|[tʲ]}} — '''ть''', {{IPA|[k]}} — '''к''', {{IPA|[w]}} — '''в''', {{IPA|[j]}} — '''й''', {{IPA|[ɦ]}} — '''г''', {{IPA|[z]}} — '''з''', {{IPA|[zʲ]}} — '''зь''', {{IPA|[ʒ]}} — '''ж''', {{IPA|[f]}} — '''ф''', {{IPA|[s]}} — '''с''', {{IPA|[sʲ]}} — '''сь''', {{IPA|[ʃ]}} — '''ш''', {{IPA|[x]}} — '''х''', {{IPA|[l]}} — '''л''', {{IPA|[lʲ]}} — '''ль''', {{IPA|[rʲ]}} — '''рь''', {{IPA|[r]}} — '''р''', * 10 падвоеных зычных: {{IPA|[ɲː]}} — '''мяккая нн''', {{IPA|[ɟː]}} — '''мяккая дд''', {{IPA|[cː]}} — '''мяккая тт''', {{IPA|[ʎː]}} — '''мяккая лл''', {{IPA|[t͡sʲː]}} — '''мяккая цц''', {{IPA|[zʲː]}} — '''мяккая зз''', {{IPA|[sʲː]}} — '''мяккая сс''', {{IPA|[t͡ʃʲː]}} — '''мяккая чч''', {{IPA|[ʒʲː]}} — '''мяккая жж''', {{IPA|[ʃʲː]}} — '''мяккая шш'''. * Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] '''''- є (бел. е)''''', [ji] — '''''ї (бел. йі)''''', [ju] '''''- ю,''''', [ja] '''''- я'''''; === Галосныя гукі === [[Галосныя гукі|Галосных гукаў]] ва ўкраінскай мове шэсць ({{IPA|[ɑ]}} — ''a'', {{IPA|[ɛ]}} — ''e'', {{IPA|[i]}} — ''i'', {{IPA|[u]}} — ''y'', {{IPA|[ɔ]}} — ''o'', {{IPA|[ɪ]}} — ''и''), акрамя таго, ёсць напаўгалосны {{IPA|[j]}} — ''й'' (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны). Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыйнымі]] параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]], ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння. Спалучэнне ''й'' з галоснай перадаюць адной літарай (''я, є, ї, ю''), за выключэннем прыставак ''най-'', ''якнай-'', ''щонай-'', як, напрыклад, у слове ''найекологічніший'' (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары [[ё]], на пісьме яна перадаецца спалучэннем «''йо''» і «''ьо''», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «''йи''» і «''ьи''». === Зычныя гукі === Большасць [[Зычныя|зычных]] мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі ([[Палаталізацыя|палаталізаваны]]) і доўгі, напрыклад: ''л'', ''л<sup>ь</sup>'', ''лл'' або ''н'', ''н<sup>ь</sup>'', ''нн''. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ''ь'' і цвёрдасці — ''апостраф''. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар. Гукі ''d͡z'' (''дз'') і гук ''d͡ʒ'' (''дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі. <center> {| class="wikitable" |- |/nʲ/ || {{lang-uk|''знання''}} (веды/[аў])|| [znɑˈɲːɑ] || [''знан':а́''] |- |/dʲ/|| {{lang-uk|''суддя''}} (суддзя)|| [suˈɟːɑ] || [''суд':а́''] |- |/tʲ/ || {{lang-uk|''життя''}} (жыццё/[ця])|| [ʒɪ̞ˈcːɑ] || [''жи<sup>е</sup>т':а́''] |- |/lʲ/ || {{lang-uk|''зілля''}} (зелле/[ля])|| [ˈzʲiʎːɑ] || [''з’і́л':а''] |- |/t͡sʲ/ || {{lang-uk|''міццю''}} (моцай) || [ˈmʲit͡sʲːu] || [''м’і́ц':у''] |- |/zʲ/ || {{lang-uk|''мотуззя''}} (вяроўка/[кі])|| [moˈtuzʲːɑ] || [''мо<sup>у</sup>ту́з':а''] |- |/sʲ/ || {{lang-uk|''колосся''}} (калоссе/[ся]|| [kɔˈlɔsʲːɑ] || [''коло́с':а''] |- |/t͡ʃ/ || {{lang-uk|''обличчя''}} (твар/[ру])|| [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ] || [''обли́ч’:а''] |- |/ʒ/ || {{lang-uk|''збіжжя''}} (збожжа)|| [ˈzbʲiʒʲːɑ] || [''зб’і́ж’:а''] |- |/ʃ/ || {{lang-uk|''затишшя''}} (зацішша)||[zɑˈtɪʃʲːɑ] || [''зати́ш’:а''] |}</center> У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад {{lang-uk|''пірря''}} (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна ''пір’я'' [ˈpirjɐ] [п’і́рйа]. == Вымаўленне == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы||uk|Орфоепія української мови}}}} Ва ўкраінскай літаратурнай мове {{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы|вымаўленне слоў і словазлучэнняў|uk|Орфоепія української мови}} падпарадкоўваецца наступным правілам: === Галосныя гукі === * Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: {{lang-uk|[''нака́з'']}}, {{lang-uk|[''го́рдість'']}} (гонар), {{lang-uk|[''у́сно'']}} (вусна), {{lang-uk|[''се́ла'']}} (вёскі), {{lang-uk|[''кри́ца'']}} (сталь), {{lang-uk|[''лі́вий'']}} (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне '''[а]''', '''[у]''', '''[і]''', '''[о]''' у ненаціскных складах: {{lang-uk|[''малина'']}} (маліна), {{lang-uk|[''кувати'']}} (куваць), {{lang-uk|[''пішоў'']}} (пайшоў), {{lang-uk|[''молоко'']}} (малако). * У ненаціскных складах '''[е]''' вымаўляецца з прыбліжэннем да '''[и]''', а '''[и]''' гучыць падобна да '''[е]'''. Напрыклад: {{lang-uk|[''се<sup>и</sup>ло'']}} (вёска), {{lang-uk|[''те<sup>и</sup>че'']}} (цячэ), {{lang-uk|[''ди<sup>е</sup>вись'']}} (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне '''[е]''' да '''[и]''' і '''[и]''' да '''[е]''' не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным '''[е]''' галосны '''[и]''' вымаўляецца як '''[еи]''', a галосны '''[е]''' перад складам з націскным '''[и]''' гучыць як '''[иі]''' {{lang-uk|[''т'''еи'''хенький'']}} (ціхенькі) {{lang-uk|[''м'''иі'''ні'']}} (мне). Ненаціскны '''[и]''' перад наступным '''[й]''' вымаўляецца выразна {{lang-uk|[''добрий'']}} (добры), {{lang-uk|[''ч'''еи'''рвоний'']}} (чырвоны)<ref>''Тоцька Н. І.'' Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 {{ref-uk}}</ref>. === Зычныя гукі === * Звонкія зычныя '''[дж]''', '''[дз]''', '''[дз']''' ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў '''[д]''' + '''[ж]''', '''[д]''' + '''[з]''', '''[д]''' + '''[з']'''. * Шыпячыя зычныя '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''', '''[дж]''' перад галоснымі '''[а]''', '''[о]''', '''[у]''', '''[е]''', '''[и]''' і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда. * У патоку маўлення зычныя гукі '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''' прыпадабняюцца наступным гукам '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''', а гукі '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''' прыпадабняюцца наступным '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''бежчесний'']}}, пішацца {{lang-uk|''зважся''}} (наважся), {{lang-uk|''стежці''}} (сцежцы), {{lang-uk|''смієшся''}} (смяешся), {{lang-uk|''не мучся''}} (не пакутуй), {{lang-uk|''річці''}} (рэчцы), {{lang-uk|''зрісши''}} (павялічыўшыся), {{lang-uk|''безчесний''}} (несумленны)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука '''[т']''' з мяккімі '''[з']''', '''[с']''' або '''[ц']''' утварае падоўжаны мяккі гук '''[ц':]''' або '''[ц']'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''беріцьця''], [''тіцьці''], [''брацький'']}}, пішацца {{lang-uk|''беріться''}} (бярыцеся), {{lang-uk|''тітці''}} (цётцы), {{lang-uk|''братський''}} (братэрскі)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення звонкі гук '''[з]''' у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: {{lang-uk|''з'ї[з]д''}} (з’езд), {{lang-uk|''[з]боку''}}, {{lang-uk|''[з]года''}}, {{lang-uk|''лі[з]ти''}} (лезьці), {{lang-uk|''Моро[з]ко''}} (Марозка). Прэфікс '''''з''''', як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у '''''с'''''-: вымаўляецца {{lang-uk|[сьцідити]}}, пішацца {{lang-uk|''зцідити''}} (зцадзіць), вымаўляецца {{lang-uk|[''ссушити'']}}, пішацца {{lang-uk|''зсушити''}} (засушыць). Змена прэфікса '''''з'''''- на '''''с'''''- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад '''[к]''', '''[п]''', '''[т]''', '''[х]''', '''[ф]''': {{lang-uk|''сказати''}} (сказаць), {{lang-uk|''спитати''}} (спытаць), {{lang-uk|''стурбований''}} (занепакоены), {{lang-uk|''схилити''}} (схіліць), {{lang-uk|''сфотографувати''}} (сфатаграфаваць). * У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца {{lang-uk|[''бородьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''боротьба''}} (барацьба), вымаўляецца {{lang-uk|[''прозьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''просьба''}}, вымаўляецца {{lang-uk|[''ходжби'']}}, але пішацца {{lang-uk|''хоч би''}} (хоць бы). * У патоку маўлення зычныя '''[д]''', '''[т]''', '''[л]''', '''[н]''', '''[з]''', '''[с]''', '''[ц]''' у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: {{lang-uk|[''міцьнісьть''], [''пісьня''], [''сьвято''], [''гідьнісьть'']}}, пішацца: {{lang-uk|''міцність''}} (моцнасць), {{lang-uk|''пісня''}} (песня), {{lang-uk|''свято''}} (свята), {{lang-uk|''гідність''}} (годнасць)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94{{ref-uk}}</ref>. * Зычны '''[в]''' у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук '''[ў]''', які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму '''[ф]'''. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''', што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў. * Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''' залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае: {{lang-uk|''А скільки '''в'''[''ў''] нас багатства і щастя золотого''}} (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога). * У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца '''[у]''': {{lang-uk|'''''У''' лісі був, а дров не бачи'''в'''[''ў'']''}} (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны '''[в]''': {{lang-uk|'''''В'''[''ў''] автобусі багато людей''}} (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''' у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з '''[у]''' ці толькі з '''[в]''': {{lang-uk|''утиск''}} (уціск), {{lang-uk|''угруповання''}} (групоўка), {{lang-uk|''уряд''}} (урад), {{lang-uk|''указ''}} (указ), {{lang-uk|''влада''}} (улада), {{lang-uk|''власний''}} (уласны), {{lang-uk|''вплив''}} (уплыў), {{lang-uk|вправа}} (управа [напрамак]), але з іншым значэннем — {{lang-uk|''управа''}} (управа [на кагосьці]), {{lang-uk|''враження''}} (уражанне), але {{lang-uk|''ураження''}} (паражэнне), {{lang-uk|''вступ''}} (уступленне), але {{lang-uk|''уступ''}} (уступ [прыступка]). == Граматыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Граматыка ўкраінскай мовы||uk|Граматика української мови}}}} === Словаўтварэнне === Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння<ref>Словотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. {{ref-uk}}</ref>. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння<ref>''Клименко Н. Ф.'' Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 {{ref-uk}}</ref>: * [[суфікс]]альны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса: {{lang-uk|''гарячий → гаряч'''еньк'''ий''}} (гарачы → гарач'''аньк'''і), {{lang-uk|''слухати → слух'''ач'''''}} (слухаць → слух'''ач'''), {{lang-uk|''вітер → вітер'''ець'''''}} (вецер → ветр'''ык'''); * [[Прыстаўка (мова)|прыставачны]] (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных [[прэфікс]]аў: {{lang-uk|''давати → '''на'''давати''}} (даваць → '''на'''даваць), {{lang-uk|''хто → ніхто''}}, {{lang-uk|''в’язати}} → {{lang-uk|'''ви'''в’язати''}} (вязаць → '''з'''вязаць); * прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса: {{lang-uk|''межа → '''без'''меж'''н'''ий''}} (мяжа → '''бязь'''меж'''н'''ы), {{lang-uk|''при дорозі → '''при'''дорож'''н'''ій''}} (пры дарозе → '''пры'''дарож'''н'''ы); * [[Афікс|безафіксны]] (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова: {{lang-uk|''переходити → перехід''}} (пераходзіць → пераход), {{lang-uk|''нічний → ніч''}} (начны → ноч); * складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова: {{lang-uk|''скрэбсці неба → хмарочос''}} (часаць хмары → небаскроб), {{lang-uk|''синій + жовтий → синьо-жовтий''}} (сіні + жоўты → сіня-жоўты). Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца: * праз зліццё цэлага словазлучэння: {{lang-uk|''цього дня → сьогодні''}} (сяго дня → сёння), {{lang-uk|''добра ніч → добраніч''}} (добрая ноч → дабранач); * праз набыццё словам новага значэння: {{lang-uk|''корінь''<sup>у рослин</sup> → ''корінь''<sup>у математиці</sup>}} (корань<sup>у раслін</sup> → корань<sup>у матэматыцы</sup>); {{lang-uk|''супутник''<sup>людина</sup> → ''супутник''<sup>космічний апарат</sup>}} (спадарожнік<sup>чалавек</sup> → спадарожнік<sup>касмічны апарат</sup>); * шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую: {{lang-uk|''операційна''}} (аперацыйная), {{lang-uk|''швидка''}} (хуткая). Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца [[Абрэвіяцыя (мовазнаўства)|абрэвіяцыя]]: {{lang-uk|''медсестра ← медична сестра''}} (медсястра ← медыцынская сястра), {{lang-uk|''ЛПУ ← Ліберальна партія України''}} (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны), {{lang-uk|''ДЕК ← державна екзаменаційна комісія''}} (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д. === Марфалогія === Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы<ref>''Жовтобрюх М. А., Кулик Б. М.'' Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. {{ref-uk}}</ref><ref>''Вихованець І. Р.'' Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 {{ref-uk}}</ref>: * '''самастойныя''': [[назоўнік]], [[дзеяслоў]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[прыслоўе]]; * '''службовыя''' (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): [[злучнік]], [[прыназоўнік]], [[Часціца (часціна мовы)|часціца]]; * [[выклічнік]]. Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць {{нп3|Склон ва ўкраінскай мове|сем склонаў|uk|Відмінок в українській мові}}<ref>''Вихованець І. Р.'' Система відмінків української мови. К., 1987 {{ref-uk}}</ref>: ([[Назоўны склон|назоўны]], [[Родны склон|родны]], [[Давальны склон|давальны]], [[Вінавальны склон|вінавальны]], [[Творны склон|творны]], [[Месны склон|месны]], [[Клічны склон|клічны]]) і [[Граматычны лік|два лікі]] ([[Адзіночны лік|адзіночны]] і [[Множны лік|множны]])<ref>''І. Р. Вихованець''. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. [[Парны лік]], які быў уласцівы [[Стараславянская мова|стараславянскай мове]], толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове{{efn|Гэтак жа як і ў сучаснай беларускай мове.}}, напрыклад, у творным склоне: {{lang-uk|''очима, плечима''}} (вачыма, плячыма), нароўні з {{lang-uk|''очами, плечами''}} (вачамі, плячамі)<ref>''М. А. Жовтобрюх''. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Існуе тры [[Граматычны род|граматычныя роды]]: [[Мужчынскі род|мужчынскі]], [[Жаночы род|жаночы]] і [[Ніякі род|ніякі]]<ref>''Самійленко С. П.'' Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5{{ref-uk}}</ref>. '''Назоўнік''' змяняецца па ліках, скланяецца: <center> {| class="wikitable" |+ Скланенне назоўнікаў | Склон ''(укр.)'' || Прыклад ''(укр.)'' || Склон ''(бел.)'' || Прыклад ''(бел.)'' |- | {{lang-uk|'''називний''' '' хто / що?''}} || {{lang-uk|брат, мова}} || '''назоўны''' ''хто/што?''|| брат, мова |- | {{lang-uk|'''родовий''' ''кого / чого?''}} || {{lang-uk|брата, мови}} || '''родны''' ''каго / чаго?''|| брата, мовы |- | {{lang-uk|'''давальний''' ''кому / чому?''}} || {{lang-uk|братові/у, мові}} || '''давальны''' ''каму / чаму?''|| брату, мове |- | {{lang-uk|'''знахідний''' ''кого / що?''}} || {{lang-uk|брата, мову}} || '''вінавальны''' '' каго / што?''|| брата, мову |- | {{lang-uk|'''орудний''' ''ким / чим?''}} || {{lang-uk|братом, мовою/й}} || '''творны''' ''кім / чым?''|| братам, моваю/й |- | {{lang-uk|'''місцевий ''' ''о/на/у/по/ кому / чому?''}} || {{lang-uk|по браті/ові, у мові}} || '''месны''' ''аб/па/на/па кім / чым?''|| па браце, у мове |- | {{lang-uk|'''кличний''' ''хто / що?''}} || {{lang-uk|брате, мово}} || '''клічны'''{{efn|Нягледзячы на тое, што асобна [[клічны склон]] у беларускай мове не вылучаюць, у ёй захаваўся шэраг слоў з падобнай клічнай формай.}} || браце, '''—''' |- |}</center> '''Дзеяслоў''' мае 4 часы: [[цяперашні час|цяперашні]] — {{lang-uk|''читає''}} (чытае), [[прошлы час|прошлы]] — {{lang-uk|''читав''}} (чытаў), [[будучы час|будучы]], які мае тры формы: простую — {{lang-uk|''прочитає''}} (прачытае), складаную — {{lang-uk|''читатиме''}} (будзе чытаць / чытацьме), састаўную — {{lang-uk|''буде читати''}} (будзе чытаць), і [[Плюсквамперфект|даўномінулы час]] — {{lang-uk|''був читав''}} (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два [[Трыванне дзеяслова|трыванні]] — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду<ref>''Русанівський В. М.'' Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 {{ref-uk}}</ref>. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць [[дзеепрыслоўе]] і [[дзеепрыметнік]]<ref>''Гнатюк Г. М.'' Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 {{ref-uk}}</ref>. '''Прыметнік''' — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму: {{lang-uk|''ясен''}} (ясны), {{lang-uk|''дрібен''}} (дробны), {{lang-uk|''зелен''}} (зялёны), {{lang-uk|''повен''}} (поўны), {{lang-uk|''славен''}} (слаўны), {{lang-uk|''красен''}} (красны), {{lang-uk|''винен''}} (вінны), {{lang-uk|''потрібен''}} (патрэбны), {{lang-uk|''певен''}} (пэўны), {{lang-uk|''годен''}} (годны), {{lang-uk|''ладен''}} (ладны), {{lang-uk|''рад''}} (рады){{efn|Калі-некалі, асабліва ў мастацкай літаратуры, падобныя кароткія формы дзеепрыметнікаў сустракаюцца і ў беларускай мове: патрэбен, красен, вінен і г. д.}}. Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў<ref>''Пронь К. Л.'' Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гарная''}} (пекная), {{lang-uk|''гарнеє''}} (пекнае), {{lang-uk|''гарнії''}} (пекныя); {{lang-uk|''синяя''}} (сіняя), {{lang-uk|''синєє''}} (сіняе), {{lang-uk|''синії''}} (сініі); замест традыцыйнага ўжывання {{lang-uk|''гарна'', ''гарне'', ''гарні''; ''синя'', ''синє'', ''сині''}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Гісторыя украінскай мовы||uk|Історія української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій<ref>''Онуфрієнко Г. С., Хваткова С. О.'' Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. {{ref-uk}}</ref>, найбольш вядомыя з якіх — [[Праславянская мова|праславянская]]<ref>''Півторак Г. П.'' Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. {{ref-uk}}</ref><ref>''Німчук В. В.'' Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 {{ref-uk}}</ref><ref>''Півторак Г. П.'' Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. {{ref-uk}}</ref>, [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]]<ref>''Шахматов А. А.'' Очерк древнейшего периода истории русского языка. {{ref-uk}}</ref><ref>''Шахматов О. О., Кримський А. Ю.'' Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. {{ref-uk}}</ref>, паўднёваруская<ref>''Житецький П. Г.'' Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. {{ref-uk}}</ref><ref>''Потебня А. А.'' К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. {{ref-uk}}</ref>. === Сярэднявечча === [[Файл:Словарь 1596 г. Лаврына Зызания Тустановского.jpg|thumb|злева|150px|Аркуш з першага слоўніка [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596), злева словы на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], справа — адпаведнікі «простай мовай»]] Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад [[праславянская мова|праславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі<ref>''Франко І.'' Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 {{ref-uk}}</ref>. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], перш за ўсё на аснове насельніцтва {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскага|uk|Київське князівство}}, [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]], [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўскага]], [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкага і Валынскага]] княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, [[Чарнігаў|Чарнігава]]-[[Северская зямля|Севершчына]], [[Падолле]] і [[Кіеў]]шчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка [[Валынь|Валыні]] належалі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]] з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскай]] мовай; [[Паўночная Букавіна]] стала часткай [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку {{нп3|Заходняя Валынь|Заходняй Валыні|uk|Західна Волинь}} і [[Галічына|Галічыну]] захапіла [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]], а [[Закарпацце]] — [[Венгрыя]]. Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. [[Украінізм]]ы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру [[ВКЛ|літоўскага]] праваслаўя з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным [[Кіеўшчына|Кіеўшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], {{нп3|Палтаўшчына|Палтаўшчыну|uk|Полтавщина}}, [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]] ([[Падолле]]), {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}, [[Валынь]], [[Галічына|Галічыну]], [[Паўночная Букавіна|Паўночную Букавіну]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацкую Русь]]. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, [[левабярэжная Украіна|левабярэжную Украіну]], [[Слабадская Украіна|Слабажаншчыну]]. Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову]]. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як ''ш'''і'''сть'' замест ''ш'''е'''сть'', адбываецца чаргаванне '''''в''''' з '''''у''''' ('''''у'''жити'' — '''''в'''жити'', '''''у'''тиск'' — '''''в'''тиск''), ужываюцца мясцовыя народныя словы (''верховина'' — верхняя плынь ракі, ''грунь'' — пагорак, ''криничина'' — мясцовасць, багатая на крыніцы, ''полонина'' — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (''дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок'') і інш. З [[XV стагоддзе|XV]] стагоддзя ва Украіну пранікаюць [[Рэфармацыя|рэфарматарскія ідэі]], выкліканыя з’яўленнем перакладаў [[Евангелле|евангельскіх]] тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння. === Новы і найноўшы час === [[Файл:1897 Ukrainians.jpg|thumb|260px|Распаўсюджанне ўкраінскай мовы, [[1897]]]] [[Файл:UkrSchool.jpeg|thumb|злева|[[Русіфікацыя|Антырусіфікацыйны]] плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]] У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай<ref>[http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html ''І. В. Діяк''. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210083555/http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html |date=10 снежня 2011 }}</ref>. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як [[Іван Катлярэўскі]], [[Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Франко]], [[Панас Мірны]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіл Кацюбінскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай<ref>''Левченко Г. А.'' Нариси з історії української літературної мови першої половини [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] К.-Х., 1946. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Каменяр українського слова. К., 1966. {{ref-uk}}</ref><ref>''Тимошенко П. Д.'' Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грицютенко І. Є.'' Питання розвитку української літературної мови [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; {{ref-uk}}</ref><ref>''Статєєва В. І'' Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. [[XX стагоддзе|XX ст.]] Ужгород, 1997. {{ref-uk}}</ref>. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (''Валуеўскі цыркуляр'', 1863; ''[[Эмскі ўказ|Эмскі акт]]'', 1876)<ref>Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грушевский М.'' Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|right|270px|Доля насельніцтва рэгіёнаў Украіны, якое лічыць украінскую мову роднай, паводле перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў.]] З пачатку XX стагоддзя {{нп3|Сучасная ўкраінская мова|ўкраінская літаратурная мова|uk|Сучасна українська мова}} была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы<ref>Мовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. {{ref-uk}}</ref><ref>''Дзюба І. М.'' Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 {{ref-uk}}</ref>, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў {{нп3|Перыяд застою|часы застою|ru|Период застоя}} — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]] ў сваёй працы «{{нп3|Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?||uk|Інтернаціоналізм чи русифікація?}}» [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|left|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты {{нп3|Закон УССР «Пра мовы ва Украінскай ССР»||uk|Закон УРСР «Про мови в Українській РСР»}}, які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыі Украіны]] 1996 года. === Назвы === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Назва ўкраінскай мовы||uk|Назва української мови}}}} Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]»{{efn|Руская мова — гэту назву ў той час ужывалі і да мовы сучасных беларускіх зямель.}}. Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да [[Масковія|Масковіі]] (пазней да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным [[прыметнік]]ам ({{lang-ru|русский язык}}). Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах. У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы: * ''проста мова'' ў познім [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўі]] ў процівагу кніжнай<ref>[http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] {{ref-ru}}</ref>; * ''маларасійская / маларуская'' мова ці ''паўднёварасійская / паўднёваруская'' гаворка ў Расійскай імперыі; * ''русінская мова'' (афіцыйна), ''рус[ь]кая мова'' (гутаркова) ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]; * ''вуграрус[ь]кая'' або ''карпатарус[ь]кая'' гаворка ў [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref>[http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 Національна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328222428/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}}</ref>. === Правапісныя нормы === {{Асноўны артыкул|Украінскі правапіс 2019 года}}[[Файл:Shevchenko Bukvar p12.jpg|thumb|160px|«''Рукописна азбука велика''» (1861) [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], складзена ўкраінскім правапісным варыянтам [[1876]]—[[1905]] гадоў]] [[Файл:KB Ukrainian.svg|thumb|250px|Украінская раскладка клавіятуры]] З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя<ref>Український правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 {{ref-uk}}</ref>) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы: * '''(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]]''' : :* правапіс [[Іван Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]] (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага; :* правапіс граматыкі ''А. Паўлоўскага'' (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз ''і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз ''іô'', [g] цераз ''кг''; няма ''и''; :* правапіс слоўніка ''Бялецкага-Насенка'' (1840-я); :* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]): максімальна набліжаны да [[дарэформенны правапіс рускай мовы|дарэформеннага рускага правапісу]], былі літары ''ы'', ''ъ'', не было ''[[є]]'', ''[[ї]]'', [[апостраф]]а. * '''Этымалагічныя сістэмы''': :* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827); :* закарпацкі правапіс (да 1940-х). * '''Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта''': :* правапіс «''Русалкі Днястровай''» (1837): ''и, i, ѣ, є, џ, ў''; няма ''ы'', ''ъ''; :* сістэма ''П. Куліша'' — «кулішоўка» (1850-я): ''і, i, е, є'', раздзяляльны ''ъ''; ''g'' або ''ґ''; няма ''ы''; :* сістэма ''М. Драгаманава'' — «драгаманаўка» (1870-я): ''і, i, j''; няма ''ѣ, ю, я, ш, ы, ъ''; :* сістэма ''Я. Жаляхоўскага'' — «[[жаляхоўка]]» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму; :* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік ''Б. Грынчанка'' (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў<ref>[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС).{{ref-uk}}</ref>. :* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў [[украінскі правапіс 1928 года]], называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу ''М. Скрыпніка''). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. [[Украінскі правапіс 1933 года]], які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм [[Галіччына|галіцкіх]] гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу. :* У 2019 годзе прыняты [[Украінскі правапіс 2019 года|новы правапіс]], які вярнуў частку нормаў [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 года]]. == Распаўсюджанасць == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Распаўсюджанасць украінскай мовы||uk|Поширеність української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Украінская мова ва Украіне||uk|Українська мова в Україні}}}} === Геаграфія распаўсюджання === {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} [[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Раёны Украіны|раёнах]], вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}]] Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання [[Руская мова|рускай мовы]] на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), [[Беларуская мова|беларускай]] на поўначы, [[Польская мова|польскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]] на захадзе, [[Балгарская мова|балгарскай]] на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з [[Венгерская мова|венгерскай]], якая належыць да [[уральскія мовы|ўральскай]] сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе [[Малдаўская мова|малдаўскімі гаворкамі]] ([[Раманскія мовы|раманская група]]), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і [[Балгарская мова|балгарскай]] мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і. Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: [[печанегі]] (X—XI стагоддзі), [[полаўцы]] (XI—XIII стагоддзі) і [[татары]] (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, [[туркі]] гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай ([[Букавіна]], {{нп3|Хатыншчына||uk|Хотинщина}}, [[Буджак]], [[Прыднястроўе]]), венгерскай ([[Закарпацце]]), славацкай ({{нп3|Прашыўшчына||uk|Пряшівщина}} ў Славакіі) і беларускай ([[Берасцейшчына]], [[Чарнігаўшчына]]) мовамі. Кантакты з [[Немцы|немцамі]], [[Армяне|армянамі]], [[сербы|сербамі]] і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevelov/shev03.htm Історична фонологія української мови. Ю. Шевельов]. {{ref-uk}}</ref>. === Колькасць носьбітаў === [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Адміністрацыйны падзел Украіны#Спіс тэрытарыяльных утварэнняў Украіны|абласцях]], вынік перапісу 2001 года]] Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісе 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}} роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў<ref>[http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040907225125/http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=7 верасня 2004 }} {{ref-uk}}</ref>) і за межамі Украіны: у [[Расія|Расіі]] (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек <ref>[http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329195736/http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |date=29 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>), [[Малдова|Малдове]] (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек<ref>[http://statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc Перепись населения Молдовы 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118145804/http://www.statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc |date=18 лістапада 2008 }} {{ref-ro}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}</ref><ref>[http://statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Національності Молдови за регіоном]. {{ref-ro}}</ref>, [[Канада|Канадзе]] (валодае 174 тыс. чалавек<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 Перапіс насельніцтва Канады 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309151710/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |date=9 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>), [[ЗША]] (129 тыс. носьбітаў<ref>[http://mla.org/map_data_results&mode=lang_tops&SRVY_YEAR=2000&lang_id=641 Перапіс насельніцтва ЗША 2000 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821064635/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D641 |date=21 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref>), [[Казахстан]]е (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек<ref>[http://www2.ohchr.org/english/issues/minorities/docs/WP5.doc Колькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане]. {{ref-en}}</ref>), [[Беларусь|Беларусі]] (роднай называе 116 тыс. чалавек<ref>{{cite web|author=Марына насава|title=За студзень—ліпень 2009 года колькасць насельніцтва Беларусі зменшылася на 12,9 тысячы чалавек|url=http://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|publisher=[[БелаПАН]]|date=26 жніўня 2009|access-date=5 чэрвеня 2013|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625140706/https://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Большасць насельніцтва карыстаецца рускай мовай, але і беларуская нам родная|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=43525|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=19 верасня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-19 177 (26535)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/43504/19ver-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>), [[Румынія|Румыніі]] (57 тыс. носьбітаў<ref>[http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania Нацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528100836/http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania |date=28 мая 2009 }} {{ref-en}}</ref>), [[Польшча|Польшчы]] (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы<ref name="polandlanguages">[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl7.xls Польскі перапіс насельніцтва 2002 г.] {{ref-pl}}</ref> і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых [[Эміграцыя|эмігрантаў]]<ref>[http://aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf Мовы меншасцей Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126090430/http://www.aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf |date=26 лістапада 2013 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://khpg.org/index.php?id=1207780279 Трудова міграція українців за кордон]. {{ref-uk}}</ref>), [[Бразілія|Бразіліі]] (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), [[Славакія|Славакіі]] (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай<ref name="slovakia1">[http://mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia Мовы меншасцей у Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090726100339/http://www.mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia |date=26 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}</ref> і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай [[Русінская мова|русінскую]]<ref name="slovakia2">[http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm Сайт пасольства Украіны ў Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215072644/http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm |date=15 снежня 2009 }} {{ref-en}}</ref>) і іншых краінах. Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25<ref name="top">[http://vistawide.com/languages/top_30_languages.htm 30 найбуйнейшых моў свету]. {{ref-en}}</ref> або, магчыма, 22 месца<ref name="second">[http://langs.com.ua/movy/demogr.htm Мови світу за демографічною потужністю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210130620/http://langs.com.ua/movy/demogr.htm |date=10 снежня 2010 }} {{ref-uk}}</ref> у свеце. Яна таксама трэцяя<ref name="top"/> або другая<ref name="second"/> па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн<ref name="Ethnologue"/> да 45 млн чалавек<ref name=mfa/>. === Украінская мова ў Інтэрнэце === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Укрнет||uk|Укрнет}}|{{нп3|Інтэрнэт ва Украіне||uk|Інтернет в Україні}}}} {{Глядзіце таксама|Украінская Вікіпедыя}} [[Файл:ВолодінняМовоюVK2015.png|right|thumb|270пкс|Суадносіны дзвюх самых распаўсюджаных моў (украінскай і рускай), валоданне якімі ўказалі карыстальнікі [[VK|сацыяльнай сеткі «ВК»]] у сваіх профілях, станам на кастрычнік 2015 года<ref>{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?news=yaka-mova-panuje-v-ukrajinskomu-sehmenti-internetu|title=Яка мова панує в українському сегменті Інтернету|publisher={{нп3|Громадський простір (партал)|Громадський простір|uk|Громадський простір (портал)}}|date=2016-12-12|lang=uk}}</ref>.]] [[Файл:НовиниТренди-2011—2024.gif|270px|thumb|right|Параўнанне папулярнасці ўкраінскамоўнага і рускамоўнага пошукавых запытаў «навіны» («новини» і «новости», адпаведна) у рэгіёнах Украіны з дапамогай {{нп3|Google Trends||uk|Google Trends}}, даныя за 2011, 2015, 2020 і 2024 гады<ref name="новини-2025" />.]] Па даных пошукавай сістэмы «[[Яндэкс]]», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] — 33 %, найменшая — у [[Крым]]е — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах<ref>{{ref-uk}} {{Cite web | url = http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | title = Українська інтернет-статистика | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522143534/http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | archive-date = 22 травня 2011}}</ref>. Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе {{нп3|Нейронны машынны пераклад|нейронавага машыннага перакладу|uk|Нейронний машинний переклад}} {{нп3|DeepL||uk|DeepL Translator}}<ref>{{ref-en}} {{Cite web|title=DeepL learns Ukrainian|url=https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|access-date=19 снежня 2023|archive-date=14 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914141640/https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|url-status=dead}}</ref><ref>{{ref-uk}} {{Cite web|title=Онлайн-перекладач DeepL отримав підтримку української мови|url=https://ain.ua/2022/09/07/deepl-otrymav-pidtrymku-ukrayinskoyi-movy/|publisher={{нп5|AIN.UA||uk|AIN.UA}}}}</ref>. Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце<ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05|archive-date=17 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817192928/https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all/}}</ref> і дэманстравала імклівы рост папулярнасці<ref>{{Cite web|title=Historical yearly trends in the usage statistics of content languages for websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language/ms/y|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Ukrainian for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/details/cl-uk-|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref>. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну]] выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася<ref>{{Cite web|title="Радикальний прогрес". У соцмережах української стало набагато більше, – дослідження|url=https://texty.org.ua/fragments/111001/radykalnyj-prohres-u-socmerezhah-ukrayinskoyi-stalo-nabahato-bilshe-doslidzhennya/}}</ref>. Станам на [[14 снежня]] [[2023]] года сайт платформы «Маніфест»<ref>{{Cite web|title=Платформа «Маніфест» створила відео про здобутки українського YouTube в 2020 році|url=https://ms.detector.media/trendi/post/26224/2020-12-18-platforma-manifest-stvoryla-video-pro-zdobutky-ukrainskogo-youtube-v-2020-rotsi/|publisher={{нп3|Дэтэктар медыя||uk|Детектор медіа}}}}</ref> змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных [[YouTube]]-каналаў<ref>{{Cite web|title=Маніфест — рейтинг ютуб-каналів українською|url=https://manifest.in.ua/}}</ref>. Станам на [[19 снежня]] [[2023]] года сайт «КУЛІ» (укр. ''Каталог української локалізації ігор'') змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415 {{нп3|Аматарскі пераклад відэагульняў|неафіцыйных|uk|Аматорський переклад відеоігор}} украінскіх {{нп3|Лакалізацыя відэагульняў|лакалізацый відэагульняў|uk|Локалізація відеоігор}}<ref>{{Cite web|title=Каталог української локалізації ігор (Головна сторінка)|url=https://kuli.com.ua/}}</ref>. Па даных {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}, з 2011 па 2024 год значна павялічылася доля карыстальнікаў Google ва Украіне, якія шукалі навіны на ўкраінскай мове: у той час як у 2011 годзе папулярнасць украінскамоўнага пошукавага тэрміна «новини» перавысіла папулярнасць рускамоўнага пошукавага тэрміна «навіны» ўсяго ў пяці заходніх абласцях, то да 2015 года іх колькасць вырасла да васьмі, да 2020 года — да адзінаццаці, а да 2024 года — да шаснаццаці заходніх, цэнтральных і паўночных абласцей Украіны і горада Кіева. У той жа час пошукавыя запыты на рускай мове пераважалі ў паўднёва-ўсходніх рэгіёнах краіны<ref name="новини-2025">{{Cite web|url=https://censor.net/ua/photonews/3561109/skilky-ukrayintsiv-guglyat-novyny-ukrayinskoyu-movoyu-google-trends-proanalizuvav-zapyty|title=Як мова повертає свої позиції в країні: дані Google Trends свідчать, що українці стали частіше шукати новини державною мовою. ІНФОГРАФІКА|publisher={{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}|date=2025-07-02|lang=uk}}</ref>. == Статус == З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]]), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі. === Ранейшыя часы === Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як: * [[Файл:Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg|22px|border]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] (1850—1918)<ref>[http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html|date=5 сакавіка 2016}} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская Народная Рэспубліка]] (1917—1921)<ref>[http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr Заруба В. М. Історія держави і права України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514071221/http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr |date=14 мая 2014 }} {{ref-uk}}</ref>; ** [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]][[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] Афіцыйна выкарыстоўвалася [[Урад Украінскай Народнай Рэспублікі ў выгнанні|Урадам УНР у выгнанні]] (1921—1992); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская дзяржава]] (1918); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]] (1918—1919)<ref>[http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc2/1919%20%2802%29%2015.%20zakon%20pro%20movu.php Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки] {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22px|border]] {{нп3|Кубанская Народная Рэспубліка||uk|Кубанська Народна Республіка}} (1918—1920); * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|22px|border]] {{нп3|Зялёны Клін, Украіна|Зялёны Клін|ru|Зелёный Клин}} (1918—1922); * [[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|22px|border]] Ва [[УССР|Украінскай ССР]] украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)<ref>[http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 Рішення Конституційного Суда України] щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Карпацкая Украіна]] (1938—1939); * [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|22px|border]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на падкантрольных [[Трэці Рэйх|Трэцяму Рэйху]] ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў<ref>[http://exlibris.org.ua/distrikt/ Василь Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502235755/http://exlibris.org.ua/distrikt/ |date=2 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|border]] З 1 па 5 [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2006]] года рэгіянальная ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/indepth/story/2006/04/060410_serbia_language.shtml З 1 червня українська — офіційна мова у Сербії] {{ref-uk}}</ref>. === Сучаснасць === {{Глядзіце таксама|Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»}} [[Файл:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|240px|thumb|Надпіс украінскай «''Придністровський Республіканський Банк''», грошы [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Украіна|Украіны]]<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України]. {{ref-uk}}</ref>, украінская мова з’яўляецца адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] Украіны. Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]], які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна<ref>[https://www.svaboda.org/a/29906059.html svaboda.org]</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] У выніку падзей [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] і наступнай [[Расійска-ўкраінская вайна|інтэрвенцыі]] Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова<ref name=federal/>. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову. За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў]]»<ref name=autogenerated224 />. ''Статус рэгіянальнай мовы:'' * {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]] :** 7 камун :* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] :** 3 камуны :* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] :** 2 камуны :* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] :** 2 камуны * {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] :* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU' /> * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[ПМР|Прыднястроўе]] (непрызнаная рэспубліка) Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР<ref name=Pr1 />. * {{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews /><ref>[http://www.zbierka.sk/sk/predpisy/184-1999-z-z.p-4824.pdf Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín] {{ref-sl}}</ref> :* 18 населеных пунктаў :* 68 населеных пунктаў (русінская) * {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] (русінская)<ref name = VOJVODINE>[http://dopuna.ingpro.rs/Aktuelni%20tekstovi/28259.htm Статут Аутономне Покрајине Војводине] {{ref-sr}}</ref> * {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /> * {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH" /> * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /> ''Мова нацменшасці:'' * {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages" /> === Рэлігійныя ўстановы і цэрквы === ==== Праваслаўныя цэрквы ==== Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата]], яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская мова<ref>[http://www.cerkva.info/uk/statut.html СТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528045643/http://cerkva.info/uk/statut.html |date=28 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~ydorosh/48366/ Патріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref> З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва [[Украінская аўтакефальная праваслаўная царква|Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве]]<ref>[http://blyzhchedoboga.com.ua/ukrayinska-avtokefalna-pravoslavna-tserkva/ Українська Автокефальна Православна Церква] — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях ''Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата'', якая ўваходзіць у склад [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/all_news/orthodox/uoc/51223/ В УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова нароўні з [[Англійская мова|англійскай]] выкарыстоўваецца ва ''Украінскай праваслаўнай царкве Канады'', якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]]<ref>[http://www.stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf Українська Православна Катедра Святої Софії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918092650/http://stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf |date=18 верасня 2013 }} {{ref-uk}}</ref> Украінскія супольнасці [[Польская праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] ўжываюць украінскую мову ў чытанні [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] і ў пропаведзі<ref>[http://uaoc.net/2011/05/polska/ Польська православна церква стає … польськомовною] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514123856/http://uaoc.net/2011/05/polska/ |date=14 мая 2014 }} — Автокефалія {{ref-uk}}</ref>. ==== Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква ==== Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]], які адбыўся ў [[Рым]]е ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~nykodym/40150/ Феномен літургійної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. === Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне === Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх: * {{Сцяг|Украіна}} Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Тиса-1''» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе{{efn|Тут і далей: вяшчае на ўкраінскай мове з моманту стварэння (калі не ўказана асобна іншага).}}<ref>[http://tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205041230/http://www.tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 |date=5 лютага 2013 }} — Тиса {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|ЗША}} [[Голас Амерыкі]] — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года<ref>[http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308022403/http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html |date=8 сакавіка 2013 }} — Голос Америки {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[УТР]] (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «''Українське телебачення і радіомовлення''») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе<ref>[http://www.utr.tv/channel.html Державна телерадіокомпанія "Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421085026/http://www.utr.tv/channel.html |date=21 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Euronews]] — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года<ref>[http://ua.euronews.com/distribution/ Мовлення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315064827/http://ua.euronews.com/distribution/ |date=15 сакавіка 2013 }} — Euronews {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[Перший Ukraine]] — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе<ref>[http://firstua.com/uk/about Перший Ukraine. Про канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130415225009/http://firstua.com/uk/about |date=15 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як [[Міжнародны славянскі канал]], [[Інтер +]], [[1+1 International]]. На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх: * {{Сцяг|Ватыкан}} [[Радыё Ватыкан]] — дзяржаўнае радыё [[Ватыкан]]а, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года<ref name = RadioHist>[http://daa-dxer.narod.ru/history.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120707114731/daa-dxer.narod.ru/history.htm |date=7 ліпеня 2012 }} {{ref-uk}}</ref><ref name = RadioStat>[http://daa-dxer.narod.ru/stations.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130407011133/daa-dxer.narod.ru/stations.htm |date=7 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Румынія}} [[Сусветная служба Радыё Румынія]] — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 Частоти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617115219/http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 |date=17 чэрвеня 2012 }} — Всесвітня служба Радіо Румунія {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Радыё Прыднястроўя]] — дзяржаўнае радыё непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], створанае ў 1991 годзе<ref>[http://www.radiopmr.org/ Радио Приднестровья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702235429/http://www.radiopmr.org/ |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. * {{Сцяг|Польшча}} [[Польскае радыё для замежжа]] — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 Polskie Radio dla Zagranicy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222045206/http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 |date=22 лютага 2015 }} {{ref-pl}}</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Голас Расіі]] — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года)<ref name = RadioHist/><ref name = RadioStat/>. * {{Сцяг|КНР}} [[Міжнароднае радыё Кітая]] — дзяржаўнае радыё [[КНР]], украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе<ref name = RadioStat/>. Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: [[Радыё Свабода]], ''[[Транссусветнае радыё]] — Украіна'', ''Голас Бібліі'', ''Радыё Тэас'', ''Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі''. == Гл. таксама == * [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]] * [[Мовы Украіны]] * [[Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову]] * [[Русінская мова]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Украінская мова||207}} * Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор ''В. Кубійович''. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.{{ref-uk}} * Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9{{ref-uk}} * Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.{{ref-uk}} * Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. ''В. М. Русанівського''. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.{{ref-uk}} * Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: ''В. В. Чумак'' [та ін.]; за ред. ''В. Г. Скляренка''. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7{{ref-uk}} * Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. ''О. С. Мельничук'' (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.{{ref-uk}} * Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.{{ref-uk}} {{refend}} == Спасылкі == {{Interwiki|uk|на ўкраінскай|}} {{Вікікнігі|Украінская мова}} {{Commons|Category:Ukrainian language}} * {{YouTube|vnDt3Uly2RI|logo=1|Так буде українською}} * [http://sum.in.ua/ Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201107122834/http://sum.in.ua/ |date=7 лістапада 2020 }} {{ref-uk}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/LSlist/ «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі] {{ref-uk}} * [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708125343/https://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru |date=8 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}} * [http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522082321/http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 |date=22 мая 2013 }} {{ref-ru}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ Украінскі лінгвістычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713144227/http://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ |date=13 ліпеня 2013 }} {{ref-uk}} * [http://litmisto.org.ua/?page_id=6961 Сучасная ўкраінская літаратурная мова] {{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расіі}} {{Добры артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Украінская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны|*]] [[Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Сербіі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Харватыі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] iwdyaj8i3llv2m464nlda626a9hz5iy 5160477 5160476 2026-07-03T06:40:54Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Геаграфія распаўсюджання */ 5160477 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Украінская мова | карта = Idioma ucraniano.png | саманазва = українська мова | краіны = [[Украіна]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Малдова]], [[Славакія]], [[Румынія]], [[Казахстан]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = мова камунікацыі ад 41 млн<ref name="Ethnologue">[http://photius.com/rankings/languages2.html «Ethnologue», 13 выданне]. {{ref-en}}</ref> да ~45 млн. Родная ~37 млн<ref>[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size Статыстыка моў з сайта «ethnologue.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807023956/http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref> Другая мова ~15 млн<ref>[http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html Апытанне цэнтра эканамічных і палітычных даследванняў імя А. Разумкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105101026/http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] : [[Славянскія мовы|Славянская]] :: [[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская]] | афіцыйная мова = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]<br />{{Сцяг|Крым}} ''[[Рэспубліка Крым]]''{{efn|Дэ-юрэ — тэрыторыя Украіны як [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]], дэ-факта пад кантролем Расійскай Федэрацыі.}}<ref name=federal>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон пра прыняцце ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнне ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб’ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref><br />{{Сцяг|Прыднястроўе}} ''[[ПМР|Прыднястроўе]]''{{efn|Непрызнаная дзяржава.}}<ref name=Pr1>[http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 Конституція ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303175520/http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><br /> '''Рэгіянальная:'''<br /> {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] * [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU'>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 Закон № 173 от 22.07.2005 об основных положениях особого правового статуса населенных пунктов левобережья Днестра (Приднестровья)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100019/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 |date=4 сакавіка 2016 }} Статья 6 {{ref-ru}}</ref> {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = Romania>[http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 HOTARARE nr. 1.206 din 27 noiembrie 2001 pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozitiilor privitoare la dreptul cetatenilor apartinand unei minoritati nationale de a folosi limba materna în administratia publica locala, cuprinse în Legea administratiei publice locale nr. 215/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070221075455/http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 |date=21 лютага 2007 }}</ref> * [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]{{efn|Жудзец — назва [[павет]]аў у [[Румынія|Румыніі]].}} ** 7 камун * [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] ** 3 камуны * [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] ** 2 камуны * [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] ** 2 камуны {{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews>[http://karpatnews.in.ua/news/49941 У Словаччині збільшиться кількість населених пунктів, де офіційно вживатиметься мова нацменшин]{{Недаступная спасылка}} — Karpatnews {{ref-uk}}</ref><br /> * 18 населеных пунктаў * 68 населеных пунктаў <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 >[http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) // Council of Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226070540/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |date=26 снежня 2018 }} Рэгулюецца «Еўрапейскай хартыяй рэгіянальных моў» {{ref-en}}</ref> * [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /><br /> {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH">[http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2&3.pdf Украінская мова ў Харватыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130505204933/http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2%263.pdf |date=5 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref><br /> {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /><br /> '''Мова нацыянальнай меншасці:'''<br /> {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages">[http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{ref-en}}</ref> | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]]: Інстытут украінскай мовы, Украінскі моўна-інфармацыйны фонд, Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні | Код па ISO 639-1 = uk | Код па ISO 639-2(B) = ukr | Код па ISO 639-2(T) = ukr | Код па SIL = UKR }} [[Файл:Slavic languages 2000s.png|250пкс|thumb|Сучасныя славянскія мовы, традыцыйная класіфікацыя па геаграфічным прынцыпе. {{Легенда|#8B5742|украінская мова}}]] '''Украі́нская мо́ва''' ({{lang-uk|українська мова}}, [[IPA]]: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ], гістарычныя назвы — ''рус[ь]кая, русінская''<ref>''С. Я. Єрмоленко''. Історія української літературної мови // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://izbornyk.org.ua/ohukr/ohu04.htm Іван Огієнко. Історія української літературної мови]{{ref-uk}}</ref><ref>[http://litopys.org.ua/rizne/ukrtable.htm Історичний розвиток української мови]{{ref-uk}}</ref>) — [[нацыянальная мова]] [[Украінцы|ўкраінцаў]]. Адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва [[Украіна|Украіне]]. З’яўляецца [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] ва Украіне<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституція України // ст. 10-я]{{ref-uk}}</ref>, адна з дзяржаўных у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўі]] і ў [[Рэспубліка Крым|Рэспубліцы Крым]]. Распаўсюджаная таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''О. І. Скопненко'' Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Малдова|Малдове]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Убийвовк Н.'' Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 {{ref-uk}}</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський'' Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Расія|Расіі]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>''С. В. Семчинський''. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Славакія|Славакіі]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський''. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е<ref>''С. Ф. Клименко, В. В. Степаненко''. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Канада|Канадзе]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[ЗША]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй [[Славянскія мовы|славянскай мовай]] па колькасці носьбітаў (пасля [[Руская мова|рускай]] і, магчыма, [[Польская мова|польскай]]) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс моў паводле колькасці носьбітаў||en|List of languages by number of native speakers}}.}}. [[Файл:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Украінская мова]] Навука пра ўкраінскую мову завецца ''{{нп3|Украінскае мовазнаўства|лінгвістычнай украіністыкай|uk|Українське мовознавство}}'' або ''{{нп3|украіназнаўства|ўкраіназнаўствам|uk|Українознавство}}''. Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную [[Кірыліца|кірыліцу]] (т. зв. «[[Грамадзянскі шрыфт|гражданка]]»), зрэдку — [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацініцу]] ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]], у прыватнасці [[Інстытут украінскай мовы НАН Украіны]] (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка), {{нп3|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд НАН Украіны|uk|Український мовно-інформаційний фонд}} (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны]] (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі). Штогод [[27 кастрычніка]] ва Украіне адзначаецца [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]]. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб — {{нп3|Радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|Усеўкраінская радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|uk|Радіодиктант національної єдності}} — акцыя {{нп3|Украінскае радыё|Украінскага радыё|uk|Українське радіо}}, якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы. == Класіфікацыя == Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]<ref>Сучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 {{ref-uk}}</ref><ref>''Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М.'' Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 {{ref-uk}}</ref><ref>''С. В. Семчинський''. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова<ref>Беларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.</ref><ref>''Сцяцко П. У.'' Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.</ref><ref>''Янкова Т. С.'' Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388. {{ref-uk}}</ref> (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пятра Бузука]], паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі [[Палессе|Палесся]]<ref>''Бузук П.'' Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 {{ref-uk}}</ref>, абодва народы ў [[сярэднія вякі]] мелі агульную [[Старабеларуская мова|пісьмовую кніжную мову]]<ref>''Гумецька Л. Л.'' Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 {{ref-uk}}</ref><ref>''Анічэнка У. В.'' Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.</ref>). Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова<ref>''С. В. Семчинський''. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. == Графіка == {{Асноўны артыкул|Украінскі алфавіт}} Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі [[Кірыліца|кірыліцу]]. Гэта звязана з [[Праваслаўе|усходнім абрадам]] украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''{{нп3|Украінскі скорапіс|казацкі скорапіс|uk|Український скоропис}}''», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/mitch.htm Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко] {{ref-uk}}</ref>. Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў{{efn|Напрыклад, гравюра з «Служебника» 1604 года (тыпаграфія Фёдара Балабана) змяшчае надпіс з цалкам сучаснымі на выгляд словамі «МÁСΛО», «ПШЕΝИЦА», «ВИΝÒ»; у слове «ХΛѢ́БЪ» толькі апошняя літара аформлена не так, як у звыклых на сёння шрыфтах<ref>Здымак 360 на старонцы 159 каталога «Украинские книги кирилловской печати XVI—XVIII вв.», М.: Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина, 1976.{{ref-ru}}</ref>.}}. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»<ref>Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445.{{ref-ru}}</ref>, «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]], канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] у 1708 годзе, г. зв. [[гражданка]] (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі. Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар <big>''[[ґ]], [[є]]''</big> і <big>''[[ї]]''</big> (<big>''[[ґ]]''</big> ужываюць таксама ва [[Урумская мова|ўрумскім]] і, часам, у [[Беларускі алфавіт|беларускім]] алфавітах). {{Украінскі алфавіт}} * Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць [[апостраф]]: {{lang-uk|''дев’ять''}} (дзевяць), {{lang-uk|''пам’ять''}} (памяць){{efn|Тут і далей ''курсівам'' пазначаны ўкраінскія словы паводле афіцыйнага ўкраінскага правапісу, у дужках — беларускія пераклады, акрамя выпадкаў поўнага супадзення ў напісанні.}}; * '''''Е е''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Э э'''; * '''''Є є''''' — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары '''Е е'''. * '''''И и''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Ы ы'''; * '''''Ї ї''''' — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да '''йі'''х], выбаіна [выба'''йі'''на]; * '''''Щ щ''''' — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым{{efn|Астатнія літары ўкраінскага алфавіта пазначаюцца і вымаўляюцца гэтак жа, як і ў беларускай мове.}}. У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацінскі алфавіт]] розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы<ref>[http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Ігор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva]</ref>. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіне]] ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва [[УССР]], а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне. == Адрозненні ад іншых славянскіх моў == Украінская мова як асобная [[Славянскія мовы|славянская мова]] мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — [[Польская мова|польскай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]]{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс Сводэша для славянскіх моў||be-tarask|Сьпіс Сўодэша для славянскіх моваў}}.}}. Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных [[украінізм]]аў<ref name="Tsaruk">Українська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. {{ref-uk}}</ref>. На [[Фанетыка|фанетычным]] і [[Марфалогія мовы|марфалагічным]] узроўні ўкраінскую мову адрознівае: * найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48<ref>Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.{{ref-uk}}</ref>; * высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць<ref>''Тимошенко П. Д.'' Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 {{ref-uk}}</ref>; * паслядоўна захаваная [[флексія]] [[Клічны склон|клічнага склону]] (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)<ref>''Тимченко Є.'' Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. {{ref-uk}}</ref>; * паралельна выкарыстоўваюцца флексіі [[давальны склон|давальнага склону]] для назоўнікаў мужчынскага роду: {{lang-uk|''директор-'''у'''''}}, {{lang-uk|''директор-'''ові'''''}} (дырэктару); * захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу: {{lang-uk|''ходитиму, буду ходити''}} (буду хадзіць). === Лексіка === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Лексіка ўкраінскай мовы||uk|Лексика української мови}}}} Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ({{lang-uk|''батько''}} (бацька), {{lang-uk|''матір''}} (маці), {{lang-uk|''сестра''}} (сястра), {{lang-uk|''дім''}} (дом), {{lang-uk|''вовк''}} (воўк), {{lang-uk|''бути''}} (быць), {{lang-uk|''жити''}} (жыць), {{lang-uk|''їсти''}} (есці) і г. д.); праславянскія словы ({{lang-uk|''коса''}} (каса), {{lang-uk|''сніп''}} (сноп), {{lang-uk|''жито''}} (жыта), {{lang-uk|''віл''}} (вол), {{lang-uk|''корова''}} (карова), {{lang-uk|''ловити''}} (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ({{lang-uk|''кисень''}} ([[кісларод]]), {{lang-uk|''водень''}} ([[вадарод]]), {{lang-uk|''мрія''}} (мроя), {{lang-uk|''зволікати''}} (марудзіць), {{lang-uk|''зайвий''}} (лішні), {{lang-uk|''байдуже''}} (абыякава), {{lang-uk|''примхи''}} (прымхі), {{lang-uk|''перекотиполе''}} (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў<ref>Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm Запозичення до української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141714/http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm |date=22 мая 2011 }}. Історія запозичення слів до українського словника.{{ref-uk}}</ref> (з [[Беларуская мова|беларускай]] — {{lang-uk|''розкішний''}} (раскошны), {{lang-uk|''обридати''}} (абрыднуць), {{lang-uk|''нащадок''}} (нашчадак), {{lang-uk|''ззаду''}}; з [[Польская мова|польскай]] — {{lang-uk|''перешкода''}} (перашкода), {{lang-uk|''недолугий''}} (шалапутны), {{lang-uk|''дощенту''}} (дашчэнту), {{lang-uk|''обіцяти''}} (абяцаць), {{lang-uk|''цікавий''}} (цікавы), {{lang-uk|''гасло''}} (лозунг), {{lang-uk|''мить''}} (імгненне), {{lang-uk|''шлюб''}}, {{lang-uk|''завжди''}} (заўсёды); з [[Чэшская мова|чэшскай]] — {{lang-uk|''брама'', ''огида''}} (агіда), {{lang-uk|''ярко''}} (ярка), {{lang-uk|''паркан'', ''карк''}} (карак); з [[Сербская мова|сербскай]] — {{lang-uk|''хлопець''}} (хлопец), з [[Балгарская мова|балгарскай]] — {{lang-uk|''храм'', ''глава'', ''владика''}} (уладыка), {{lang-uk|''сотворити''}} (здзейсніць); з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовы — {{lang-uk|''приязнь''}} (прыхільнасць), {{lang-uk|''злочин''}} (злачынства){{efn|У сувязі з вялікай колькасцю запазычанняў з польскай, нямецкай, чэшскай і латыні, у пачатку станаўлення сучасная ўкраінская мела большае лексічнае падабенства з заходнеславянскімі мовамі, чым з царкоўнаславянскай і рускай<ref>Yaroslav Hrytsak. „On Sails and Gales, and Ships Driving in Various Directions: Post-Soviet Ukraine as a Test Case for the Meso-Area Concept“. In: Kimitaka Matsuzato ed. Emerging meso-areas in the former socialist countries: histories revived or improvised?. Slavic Research Center, Hokkaido University. 2005. p. 57.{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне XVII ст. лінгвістычныя разыходжанні паміж украінскай і рускай мовамі мелі такі сур’ёзны характар, што існавала неабходнасць у наяўнасці талмача-перакладчыка падчас [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]], між [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] і прадстаўнікамі маскоўскага цара<ref>Nicholas Chirovsky. (1973). On the historical beginnings of Eastern Slavic Europe: readings New York: Shevchenko Scientific Society, pg. 184{{ref-en}}</ref>.}}<ref>[http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html Старослов’янізми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141625/http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html |date=22 мая 2011 }} {{ref-uk}}</ref>, запазычанні з розных цюркскіх моў — {{lang-uk|''кавун'', ''торба'', ''тютюн''}} (тытунь), запазычанні з германскіх моў — {{lang-uk|''фарба'', ''дах''}}. Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] — {{lang-uk|''огірок''}} (агурок), {{lang-uk|''троянда''}} (ружа); [[Лаціна|лаціны]] — {{lang-uk|''мета''}} (мэта), {{lang-uk|''раптом''}} (раптам). У [[УССР|савецкі час]] у лексікон увайшло шмат [[русізм]]аў — {{lang-uk|''копійка''}} (капейка), {{lang-uk|''вертоліт''}} (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з [[Англійская мова|англійскай]] мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых<ref name=mfa>[http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm Українська мова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625132447/http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm |date=25 чэрвеня 2006 }} Сайт МЗС України{{ref-uk}}</ref>. Антрапаніміка{{efn|Антрапаніміка — тут: украінскія імёны.}} ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў [[хрысціянства]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мовы. Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Natural/Vdpu/Soc_komun/2008_1/45.html Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків] {{ref-uk}}</ref> і рускую літаратурныя мовы{{efn|Абумоўлена перш за ўсё даволі працяглым знаходжаннем украінскіх зямель у складзе гэтых суседніх дзяржаў.}}. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um121.htm З ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА»] {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гопак'', ''козак'', ''степ'', ''бандура'', ''борщ''}}. У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы {{lang-pl|hreczka}} — {{lang-uk|''гречка''}}, {{lang-pl|chory}} — {{lang-uk|''хворий''}}, у рускую {{lang-ru|вареники}} — {{lang-uk|''вареники''}}, {{lang-ru|пасека}} — {{lang-uk|''пасіка''}}, {{lang-ru|бублик}} — {{lang-uk|''бублик''}}, {{lang-ru|подполковник}} — {{lang-uk|''підполковник''}} і інш. === Сувязі з беларускай лексікай === Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць ''[[украінізм]]амі''. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар ''и''—''ы'', ''ѣ''—''и''<ref name="энцык"/>. У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, ''барацьбіт'', ''дзеяслоў''), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнім]] гаворкам беларускай мовы<ref name="энцык"/>. === Дыялекты === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Дыялекты ўкраінскай мовы||uk|Діалекти української мови}}}} [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|thumb|260px|Карта ўкраінскіх дыялектаў:{{легенда|#5987FF|Паўночная група}}{{легенда|#FFD326|Паўднёва-ўсходняя група}}{{легенда|#FF4E44|Паўднёва-заходняя група}}]] У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялекты<ref>''Жилко Ф. Т.'' Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 {{ref-uk}}</ref><ref>''Бевзенко С. П.'' Українська діалектологія. — К., 1980 {{ref-uk}}</ref><ref name="AUM">Атлас української мови у 3-ох томах {{ref-uk}}</ref>: * '''''[[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны (палескі) дыялект]]'''''<ref>''Никончук М. В.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um161.htm Північне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўночнага дыялекту належыць {{нп3|Усходнепалеская гаворка ўкраінскай мовы|усходнепалеская|uk|Східнополіський говір}}, {{нп3|Сярэднепалеская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепалеская|uk|Середньополіський говір}} і [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы|заходнепалеская]] гаворкі<ref name="AUM"/>. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)]]<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963</ref>. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі. * '''''{{нп3|Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-заходні дыялект|uk|Південно-західне наріччя української мови}}'''''<ref>''Гриценко П. Е.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um159.htm Південно-західне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца {{нп3|Валынская гаворка ўкраінскай мовы|валынская|uk|Волинський говір}}, {{нп3|Падольская гаворка ўкраінскай мовы|падольская|uk|Подільський говір}}, {{нп3|Надднястранская гаворка ўкраінскай мовы|надднястранская|uk|Наддністрянський говір}}, {{нп3|Надсянская гаворка ўкраінскай мовы|надсянская|uk|Надсянський говір}}, {{нп3|Пакуцка-букавінская гаворка ўкраінскай мовы|пакуцка-букавінская|uk|Покутсько-буковинський говір}}, {{нп3|Гуцульская гаворка ўкраінскай мовы|гуцульская|uk|Гуцульський говір}}, {{нп3|Бойкаўская гаворка ўкраінскай мовы|бойкаўская|uk|Бойківський говір}}, {{нп3|Закарпацкая гаворка ўкраінскай мовы|закарпацкая|uk|Закарпатський говір}}, {{нп3|Лемкаўская гаворка ўкраінскай мовы|лемкаўская|uk|Лемківський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам ([[Польская мова|польскім]], [[Славацкая мова|славацкім]], [[Венгерская мова|венгерскім]], [[Румынская мова|румынскім]]), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах [[Карпаты|Карпат]]). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук ''р'': {{lang-uk|''бура, гира, радно''}} (літаратурна {{lang-uk|''буря, гиря, рядно́''}} — бура, гіра, коўдра); канчатак ''-є'' замест ''-я'' і адсутнасць даўжыні зычнага: {{lang-uk|''житє, весілє, зілє''}} ({{lang-uk|''життя, весілля, зілля''}} — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках: {{lang-uk|''батькови, ковальови, коньом, земльою, на поли''}} ({{lang-uk|''батькові, ковалеві, конем, землею, на полі''}} — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак ''-ий'' замест ''-ій'': {{lang-uk|''синий, третий''}} ({{lang-uk|''синій, третій''}} — сіні, трэці). Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную [[Русінская мікрамова|русінскую мікрамову]]. * '''''{{нп3|Паўднёва-ўсходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-ўсходні дыялект|uk|Південно-східне наріччя української мови}}'''''<ref>''Железняк М. Г.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um160.htm Південно-східне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да гэтага дыялекту належыць {{нп3|Сярэднепадняпроўская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепадняпроўская|uk|Середньонаддніпрянський говір}}, {{нп3|Стэпавая гаворка ўкраінскай мовы|стэпавая|uk|Степовий говір}} і {{нп3|Слабажанская гаворка ўкраінскай мовы|слабажанская|uk|Слобожанський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Гаворкі {{нп3|Прыдняпроўская Украіна|Сярэдняй Наддняпраншчыны|uk|Наддніпрянська Україна}} ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных ''е'' і ''и'': {{lang-uk|''сеило, веишневий, зеилений''}} (літаратурна {{lang-uk|''село, вешневий, зелений''}} — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі ''-ю'' і ''-е'' ў 1-ай і 3-ай асобах: {{lang-uk|''ходю́, носю́, хо́де, но́се''}} (літаратурна {{lang-uk|''ходжу, ношу, ходить, носить''}} — хаджу, нашу, ходзіць, носіць). === Суржык === {{Асноўны артыкул|Суржык}} [[Файл:SurzhykUse.png|thumb|260px|Выкарыстанне [[суржык]]а ў рэгіёнах Украіны, дадзеныя Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, [[2003]] год]] [[Суржык]]ам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі). Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй Украіны<ref name="масенко">Лариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання<ref name="масенко"/>. Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека<ref name="масенко"/>. == Фанетыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Фаналогія ўкраінскай мовы||uk|Українська фонетика}}}} Украінская мова мае найбольшую колькасць [[фанема|фанем]] сярод славянскіх моў — 48{{efn|Тлустым шрыфтам пазначана гучанне фанемы беларускім алфавітам.}}<ref>''Коструба П. П.'' Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. {{ref-uk}}</ref>: * 6 галосных: {{IPA|[ɑ]}} — '''а'', {{IPA|[e]}} — е (бел. э), {{IPA|[i]}} — ''і''', {{IPA|[u]}} — '''у''', {{IPA|[o]}} — '''о''', {{IPA|[ɪ]}} — '''''и (бел. ы)'''''; * 32 асноўныя зычныя: {{IPA|[m]}} — '''м''', {{IPA|[n]}} — '''н''', {{IPA|[nʲ]}} — '''нь''', {{IPA|[b]}} — '''б''', {{IPA|[d]}} — '''д''', {{IPA|[d͡z]}} — '''дз''', {{IPA|[d͡zʲ]}} — '''дзь''', {{IPA|[d͡ʒ]}} — '''дж''', {{IPA|[dʲ]}} — '''дь''', {{IPA|[ɡ]}} — '''ґ''', {{IPA|[p]}} — '''п''', {{IPA|[t]}} — '''т''', {{IPA|[t͡s]}} — '''ц''', {{IPA|[t͡sʲ]}} — '''ць''', {{IPA|[t͡ʃ]}} — '''ч''', {{IPA|[tʲ]}} — '''ть''', {{IPA|[k]}} — '''к''', {{IPA|[w]}} — '''в''', {{IPA|[j]}} — '''й''', {{IPA|[ɦ]}} — '''г''', {{IPA|[z]}} — '''з''', {{IPA|[zʲ]}} — '''зь''', {{IPA|[ʒ]}} — '''ж''', {{IPA|[f]}} — '''ф''', {{IPA|[s]}} — '''с''', {{IPA|[sʲ]}} — '''сь''', {{IPA|[ʃ]}} — '''ш''', {{IPA|[x]}} — '''х''', {{IPA|[l]}} — '''л''', {{IPA|[lʲ]}} — '''ль''', {{IPA|[rʲ]}} — '''рь''', {{IPA|[r]}} — '''р''', * 10 падвоеных зычных: {{IPA|[ɲː]}} — '''мяккая нн''', {{IPA|[ɟː]}} — '''мяккая дд''', {{IPA|[cː]}} — '''мяккая тт''', {{IPA|[ʎː]}} — '''мяккая лл''', {{IPA|[t͡sʲː]}} — '''мяккая цц''', {{IPA|[zʲː]}} — '''мяккая зз''', {{IPA|[sʲː]}} — '''мяккая сс''', {{IPA|[t͡ʃʲː]}} — '''мяккая чч''', {{IPA|[ʒʲː]}} — '''мяккая жж''', {{IPA|[ʃʲː]}} — '''мяккая шш'''. * Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] '''''- є (бел. е)''''', [ji] — '''''ї (бел. йі)''''', [ju] '''''- ю,''''', [ja] '''''- я'''''; === Галосныя гукі === [[Галосныя гукі|Галосных гукаў]] ва ўкраінскай мове шэсць ({{IPA|[ɑ]}} — ''a'', {{IPA|[ɛ]}} — ''e'', {{IPA|[i]}} — ''i'', {{IPA|[u]}} — ''y'', {{IPA|[ɔ]}} — ''o'', {{IPA|[ɪ]}} — ''и''), акрамя таго, ёсць напаўгалосны {{IPA|[j]}} — ''й'' (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны). Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыйнымі]] параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]], ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння. Спалучэнне ''й'' з галоснай перадаюць адной літарай (''я, є, ї, ю''), за выключэннем прыставак ''най-'', ''якнай-'', ''щонай-'', як, напрыклад, у слове ''найекологічніший'' (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары [[ё]], на пісьме яна перадаецца спалучэннем «''йо''» і «''ьо''», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «''йи''» і «''ьи''». === Зычныя гукі === Большасць [[Зычныя|зычных]] мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі ([[Палаталізацыя|палаталізаваны]]) і доўгі, напрыклад: ''л'', ''л<sup>ь</sup>'', ''лл'' або ''н'', ''н<sup>ь</sup>'', ''нн''. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ''ь'' і цвёрдасці — ''апостраф''. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар. Гукі ''d͡z'' (''дз'') і гук ''d͡ʒ'' (''дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі. <center> {| class="wikitable" |- |/nʲ/ || {{lang-uk|''знання''}} (веды/[аў])|| [znɑˈɲːɑ] || [''знан':а́''] |- |/dʲ/|| {{lang-uk|''суддя''}} (суддзя)|| [suˈɟːɑ] || [''суд':а́''] |- |/tʲ/ || {{lang-uk|''життя''}} (жыццё/[ця])|| [ʒɪ̞ˈcːɑ] || [''жи<sup>е</sup>т':а́''] |- |/lʲ/ || {{lang-uk|''зілля''}} (зелле/[ля])|| [ˈzʲiʎːɑ] || [''з’і́л':а''] |- |/t͡sʲ/ || {{lang-uk|''міццю''}} (моцай) || [ˈmʲit͡sʲːu] || [''м’і́ц':у''] |- |/zʲ/ || {{lang-uk|''мотуззя''}} (вяроўка/[кі])|| [moˈtuzʲːɑ] || [''мо<sup>у</sup>ту́з':а''] |- |/sʲ/ || {{lang-uk|''колосся''}} (калоссе/[ся]|| [kɔˈlɔsʲːɑ] || [''коло́с':а''] |- |/t͡ʃ/ || {{lang-uk|''обличчя''}} (твар/[ру])|| [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ] || [''обли́ч’:а''] |- |/ʒ/ || {{lang-uk|''збіжжя''}} (збожжа)|| [ˈzbʲiʒʲːɑ] || [''зб’і́ж’:а''] |- |/ʃ/ || {{lang-uk|''затишшя''}} (зацішша)||[zɑˈtɪʃʲːɑ] || [''зати́ш’:а''] |}</center> У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад {{lang-uk|''пірря''}} (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна ''пір’я'' [ˈpirjɐ] [п’і́рйа]. == Вымаўленне == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы||uk|Орфоепія української мови}}}} Ва ўкраінскай літаратурнай мове {{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы|вымаўленне слоў і словазлучэнняў|uk|Орфоепія української мови}} падпарадкоўваецца наступным правілам: === Галосныя гукі === * Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: {{lang-uk|[''нака́з'']}}, {{lang-uk|[''го́рдість'']}} (гонар), {{lang-uk|[''у́сно'']}} (вусна), {{lang-uk|[''се́ла'']}} (вёскі), {{lang-uk|[''кри́ца'']}} (сталь), {{lang-uk|[''лі́вий'']}} (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне '''[а]''', '''[у]''', '''[і]''', '''[о]''' у ненаціскных складах: {{lang-uk|[''малина'']}} (маліна), {{lang-uk|[''кувати'']}} (куваць), {{lang-uk|[''пішоў'']}} (пайшоў), {{lang-uk|[''молоко'']}} (малако). * У ненаціскных складах '''[е]''' вымаўляецца з прыбліжэннем да '''[и]''', а '''[и]''' гучыць падобна да '''[е]'''. Напрыклад: {{lang-uk|[''се<sup>и</sup>ло'']}} (вёска), {{lang-uk|[''те<sup>и</sup>че'']}} (цячэ), {{lang-uk|[''ди<sup>е</sup>вись'']}} (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне '''[е]''' да '''[и]''' і '''[и]''' да '''[е]''' не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным '''[е]''' галосны '''[и]''' вымаўляецца як '''[еи]''', a галосны '''[е]''' перад складам з націскным '''[и]''' гучыць як '''[иі]''' {{lang-uk|[''т'''еи'''хенький'']}} (ціхенькі) {{lang-uk|[''м'''иі'''ні'']}} (мне). Ненаціскны '''[и]''' перад наступным '''[й]''' вымаўляецца выразна {{lang-uk|[''добрий'']}} (добры), {{lang-uk|[''ч'''еи'''рвоний'']}} (чырвоны)<ref>''Тоцька Н. І.'' Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 {{ref-uk}}</ref>. === Зычныя гукі === * Звонкія зычныя '''[дж]''', '''[дз]''', '''[дз']''' ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў '''[д]''' + '''[ж]''', '''[д]''' + '''[з]''', '''[д]''' + '''[з']'''. * Шыпячыя зычныя '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''', '''[дж]''' перад галоснымі '''[а]''', '''[о]''', '''[у]''', '''[е]''', '''[и]''' і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда. * У патоку маўлення зычныя гукі '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''' прыпадабняюцца наступным гукам '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''', а гукі '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''' прыпадабняюцца наступным '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''бежчесний'']}}, пішацца {{lang-uk|''зважся''}} (наважся), {{lang-uk|''стежці''}} (сцежцы), {{lang-uk|''смієшся''}} (смяешся), {{lang-uk|''не мучся''}} (не пакутуй), {{lang-uk|''річці''}} (рэчцы), {{lang-uk|''зрісши''}} (павялічыўшыся), {{lang-uk|''безчесний''}} (несумленны)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука '''[т']''' з мяккімі '''[з']''', '''[с']''' або '''[ц']''' утварае падоўжаны мяккі гук '''[ц':]''' або '''[ц']'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''беріцьця''], [''тіцьці''], [''брацький'']}}, пішацца {{lang-uk|''беріться''}} (бярыцеся), {{lang-uk|''тітці''}} (цётцы), {{lang-uk|''братський''}} (братэрскі)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення звонкі гук '''[з]''' у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: {{lang-uk|''з'ї[з]д''}} (з’езд), {{lang-uk|''[з]боку''}}, {{lang-uk|''[з]года''}}, {{lang-uk|''лі[з]ти''}} (лезьці), {{lang-uk|''Моро[з]ко''}} (Марозка). Прэфікс '''''з''''', як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у '''''с'''''-: вымаўляецца {{lang-uk|[сьцідити]}}, пішацца {{lang-uk|''зцідити''}} (зцадзіць), вымаўляецца {{lang-uk|[''ссушити'']}}, пішацца {{lang-uk|''зсушити''}} (засушыць). Змена прэфікса '''''з'''''- на '''''с'''''- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад '''[к]''', '''[п]''', '''[т]''', '''[х]''', '''[ф]''': {{lang-uk|''сказати''}} (сказаць), {{lang-uk|''спитати''}} (спытаць), {{lang-uk|''стурбований''}} (занепакоены), {{lang-uk|''схилити''}} (схіліць), {{lang-uk|''сфотографувати''}} (сфатаграфаваць). * У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца {{lang-uk|[''бородьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''боротьба''}} (барацьба), вымаўляецца {{lang-uk|[''прозьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''просьба''}}, вымаўляецца {{lang-uk|[''ходжби'']}}, але пішацца {{lang-uk|''хоч би''}} (хоць бы). * У патоку маўлення зычныя '''[д]''', '''[т]''', '''[л]''', '''[н]''', '''[з]''', '''[с]''', '''[ц]''' у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: {{lang-uk|[''міцьнісьть''], [''пісьня''], [''сьвято''], [''гідьнісьть'']}}, пішацца: {{lang-uk|''міцність''}} (моцнасць), {{lang-uk|''пісня''}} (песня), {{lang-uk|''свято''}} (свята), {{lang-uk|''гідність''}} (годнасць)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94{{ref-uk}}</ref>. * Зычны '''[в]''' у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук '''[ў]''', які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму '''[ф]'''. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''', што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў. * Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''' залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае: {{lang-uk|''А скільки '''в'''[''ў''] нас багатства і щастя золотого''}} (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога). * У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца '''[у]''': {{lang-uk|'''''У''' лісі був, а дров не бачи'''в'''[''ў'']''}} (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны '''[в]''': {{lang-uk|'''''В'''[''ў''] автобусі багато людей''}} (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''' у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з '''[у]''' ці толькі з '''[в]''': {{lang-uk|''утиск''}} (уціск), {{lang-uk|''угруповання''}} (групоўка), {{lang-uk|''уряд''}} (урад), {{lang-uk|''указ''}} (указ), {{lang-uk|''влада''}} (улада), {{lang-uk|''власний''}} (уласны), {{lang-uk|''вплив''}} (уплыў), {{lang-uk|вправа}} (управа [напрамак]), але з іншым значэннем — {{lang-uk|''управа''}} (управа [на кагосьці]), {{lang-uk|''враження''}} (уражанне), але {{lang-uk|''ураження''}} (паражэнне), {{lang-uk|''вступ''}} (уступленне), але {{lang-uk|''уступ''}} (уступ [прыступка]). == Граматыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Граматыка ўкраінскай мовы||uk|Граматика української мови}}}} === Словаўтварэнне === Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння<ref>Словотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. {{ref-uk}}</ref>. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння<ref>''Клименко Н. Ф.'' Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 {{ref-uk}}</ref>: * [[суфікс]]альны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса: {{lang-uk|''гарячий → гаряч'''еньк'''ий''}} (гарачы → гарач'''аньк'''і), {{lang-uk|''слухати → слух'''ач'''''}} (слухаць → слух'''ач'''), {{lang-uk|''вітер → вітер'''ець'''''}} (вецер → ветр'''ык'''); * [[Прыстаўка (мова)|прыставачны]] (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных [[прэфікс]]аў: {{lang-uk|''давати → '''на'''давати''}} (даваць → '''на'''даваць), {{lang-uk|''хто → ніхто''}}, {{lang-uk|''в’язати}} → {{lang-uk|'''ви'''в’язати''}} (вязаць → '''з'''вязаць); * прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса: {{lang-uk|''межа → '''без'''меж'''н'''ий''}} (мяжа → '''бязь'''меж'''н'''ы), {{lang-uk|''при дорозі → '''при'''дорож'''н'''ій''}} (пры дарозе → '''пры'''дарож'''н'''ы); * [[Афікс|безафіксны]] (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова: {{lang-uk|''переходити → перехід''}} (пераходзіць → пераход), {{lang-uk|''нічний → ніч''}} (начны → ноч); * складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова: {{lang-uk|''скрэбсці неба → хмарочос''}} (часаць хмары → небаскроб), {{lang-uk|''синій + жовтий → синьо-жовтий''}} (сіні + жоўты → сіня-жоўты). Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца: * праз зліццё цэлага словазлучэння: {{lang-uk|''цього дня → сьогодні''}} (сяго дня → сёння), {{lang-uk|''добра ніч → добраніч''}} (добрая ноч → дабранач); * праз набыццё словам новага значэння: {{lang-uk|''корінь''<sup>у рослин</sup> → ''корінь''<sup>у математиці</sup>}} (корань<sup>у раслін</sup> → корань<sup>у матэматыцы</sup>); {{lang-uk|''супутник''<sup>людина</sup> → ''супутник''<sup>космічний апарат</sup>}} (спадарожнік<sup>чалавек</sup> → спадарожнік<sup>касмічны апарат</sup>); * шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую: {{lang-uk|''операційна''}} (аперацыйная), {{lang-uk|''швидка''}} (хуткая). Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца [[Абрэвіяцыя (мовазнаўства)|абрэвіяцыя]]: {{lang-uk|''медсестра ← медична сестра''}} (медсястра ← медыцынская сястра), {{lang-uk|''ЛПУ ← Ліберальна партія України''}} (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны), {{lang-uk|''ДЕК ← державна екзаменаційна комісія''}} (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д. === Марфалогія === Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы<ref>''Жовтобрюх М. А., Кулик Б. М.'' Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. {{ref-uk}}</ref><ref>''Вихованець І. Р.'' Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 {{ref-uk}}</ref>: * '''самастойныя''': [[назоўнік]], [[дзеяслоў]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[прыслоўе]]; * '''службовыя''' (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): [[злучнік]], [[прыназоўнік]], [[Часціца (часціна мовы)|часціца]]; * [[выклічнік]]. Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць {{нп3|Склон ва ўкраінскай мове|сем склонаў|uk|Відмінок в українській мові}}<ref>''Вихованець І. Р.'' Система відмінків української мови. К., 1987 {{ref-uk}}</ref>: ([[Назоўны склон|назоўны]], [[Родны склон|родны]], [[Давальны склон|давальны]], [[Вінавальны склон|вінавальны]], [[Творны склон|творны]], [[Месны склон|месны]], [[Клічны склон|клічны]]) і [[Граматычны лік|два лікі]] ([[Адзіночны лік|адзіночны]] і [[Множны лік|множны]])<ref>''І. Р. Вихованець''. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. [[Парны лік]], які быў уласцівы [[Стараславянская мова|стараславянскай мове]], толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове{{efn|Гэтак жа як і ў сучаснай беларускай мове.}}, напрыклад, у творным склоне: {{lang-uk|''очима, плечима''}} (вачыма, плячыма), нароўні з {{lang-uk|''очами, плечами''}} (вачамі, плячамі)<ref>''М. А. Жовтобрюх''. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Існуе тры [[Граматычны род|граматычныя роды]]: [[Мужчынскі род|мужчынскі]], [[Жаночы род|жаночы]] і [[Ніякі род|ніякі]]<ref>''Самійленко С. П.'' Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5{{ref-uk}}</ref>. '''Назоўнік''' змяняецца па ліках, скланяецца: <center> {| class="wikitable" |+ Скланенне назоўнікаў | Склон ''(укр.)'' || Прыклад ''(укр.)'' || Склон ''(бел.)'' || Прыклад ''(бел.)'' |- | {{lang-uk|'''називний''' '' хто / що?''}} || {{lang-uk|брат, мова}} || '''назоўны''' ''хто/што?''|| брат, мова |- | {{lang-uk|'''родовий''' ''кого / чого?''}} || {{lang-uk|брата, мови}} || '''родны''' ''каго / чаго?''|| брата, мовы |- | {{lang-uk|'''давальний''' ''кому / чому?''}} || {{lang-uk|братові/у, мові}} || '''давальны''' ''каму / чаму?''|| брату, мове |- | {{lang-uk|'''знахідний''' ''кого / що?''}} || {{lang-uk|брата, мову}} || '''вінавальны''' '' каго / што?''|| брата, мову |- | {{lang-uk|'''орудний''' ''ким / чим?''}} || {{lang-uk|братом, мовою/й}} || '''творны''' ''кім / чым?''|| братам, моваю/й |- | {{lang-uk|'''місцевий ''' ''о/на/у/по/ кому / чому?''}} || {{lang-uk|по браті/ові, у мові}} || '''месны''' ''аб/па/на/па кім / чым?''|| па браце, у мове |- | {{lang-uk|'''кличний''' ''хто / що?''}} || {{lang-uk|брате, мово}} || '''клічны'''{{efn|Нягледзячы на тое, што асобна [[клічны склон]] у беларускай мове не вылучаюць, у ёй захаваўся шэраг слоў з падобнай клічнай формай.}} || браце, '''—''' |- |}</center> '''Дзеяслоў''' мае 4 часы: [[цяперашні час|цяперашні]] — {{lang-uk|''читає''}} (чытае), [[прошлы час|прошлы]] — {{lang-uk|''читав''}} (чытаў), [[будучы час|будучы]], які мае тры формы: простую — {{lang-uk|''прочитає''}} (прачытае), складаную — {{lang-uk|''читатиме''}} (будзе чытаць / чытацьме), састаўную — {{lang-uk|''буде читати''}} (будзе чытаць), і [[Плюсквамперфект|даўномінулы час]] — {{lang-uk|''був читав''}} (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два [[Трыванне дзеяслова|трыванні]] — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду<ref>''Русанівський В. М.'' Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 {{ref-uk}}</ref>. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць [[дзеепрыслоўе]] і [[дзеепрыметнік]]<ref>''Гнатюк Г. М.'' Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 {{ref-uk}}</ref>. '''Прыметнік''' — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму: {{lang-uk|''ясен''}} (ясны), {{lang-uk|''дрібен''}} (дробны), {{lang-uk|''зелен''}} (зялёны), {{lang-uk|''повен''}} (поўны), {{lang-uk|''славен''}} (слаўны), {{lang-uk|''красен''}} (красны), {{lang-uk|''винен''}} (вінны), {{lang-uk|''потрібен''}} (патрэбны), {{lang-uk|''певен''}} (пэўны), {{lang-uk|''годен''}} (годны), {{lang-uk|''ладен''}} (ладны), {{lang-uk|''рад''}} (рады){{efn|Калі-некалі, асабліва ў мастацкай літаратуры, падобныя кароткія формы дзеепрыметнікаў сустракаюцца і ў беларускай мове: патрэбен, красен, вінен і г. д.}}. Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў<ref>''Пронь К. Л.'' Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гарная''}} (пекная), {{lang-uk|''гарнеє''}} (пекнае), {{lang-uk|''гарнії''}} (пекныя); {{lang-uk|''синяя''}} (сіняя), {{lang-uk|''синєє''}} (сіняе), {{lang-uk|''синії''}} (сініі); замест традыцыйнага ўжывання {{lang-uk|''гарна'', ''гарне'', ''гарні''; ''синя'', ''синє'', ''сині''}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Гісторыя украінскай мовы||uk|Історія української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій<ref>''Онуфрієнко Г. С., Хваткова С. О.'' Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. {{ref-uk}}</ref>, найбольш вядомыя з якіх — [[Праславянская мова|праславянская]]<ref>''Півторак Г. П.'' Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. {{ref-uk}}</ref><ref>''Німчук В. В.'' Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 {{ref-uk}}</ref><ref>''Півторак Г. П.'' Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. {{ref-uk}}</ref>, [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]]<ref>''Шахматов А. А.'' Очерк древнейшего периода истории русского языка. {{ref-uk}}</ref><ref>''Шахматов О. О., Кримський А. Ю.'' Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. {{ref-uk}}</ref>, паўднёваруская<ref>''Житецький П. Г.'' Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. {{ref-uk}}</ref><ref>''Потебня А. А.'' К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. {{ref-uk}}</ref>. === Сярэднявечча === [[Файл:Словарь 1596 г. Лаврына Зызания Тустановского.jpg|thumb|злева|150px|Аркуш з першага слоўніка [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596), злева словы на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], справа — адпаведнікі «простай мовай»]] Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад [[праславянская мова|праславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі<ref>''Франко І.'' Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 {{ref-uk}}</ref>. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], перш за ўсё на аснове насельніцтва {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскага|uk|Київське князівство}}, [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]], [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўскага]], [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкага і Валынскага]] княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, [[Чарнігаў|Чарнігава]]-[[Северская зямля|Севершчына]], [[Падолле]] і [[Кіеў]]шчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка [[Валынь|Валыні]] належалі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]] з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскай]] мовай; [[Паўночная Букавіна]] стала часткай [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку {{нп3|Заходняя Валынь|Заходняй Валыні|uk|Західна Волинь}} і [[Галічына|Галічыну]] захапіла [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]], а [[Закарпацце]] — [[Венгрыя]]. Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. [[Украінізм]]ы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру [[ВКЛ|літоўскага]] праваслаўя з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным [[Кіеўшчына|Кіеўшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], {{нп3|Палтаўшчына|Палтаўшчыну|uk|Полтавщина}}, [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]] ([[Падолле]]), {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}, [[Валынь]], [[Галічына|Галічыну]], [[Паўночная Букавіна|Паўночную Букавіну]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацкую Русь]]. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, [[левабярэжная Украіна|левабярэжную Украіну]], [[Слабадская Украіна|Слабажаншчыну]]. Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову]]. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як ''ш'''і'''сть'' замест ''ш'''е'''сть'', адбываецца чаргаванне '''''в''''' з '''''у''''' ('''''у'''жити'' — '''''в'''жити'', '''''у'''тиск'' — '''''в'''тиск''), ужываюцца мясцовыя народныя словы (''верховина'' — верхняя плынь ракі, ''грунь'' — пагорак, ''криничина'' — мясцовасць, багатая на крыніцы, ''полонина'' — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (''дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок'') і інш. З [[XV стагоддзе|XV]] стагоддзя ва Украіну пранікаюць [[Рэфармацыя|рэфарматарскія ідэі]], выкліканыя з’яўленнем перакладаў [[Евангелле|евангельскіх]] тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння. === Новы і найноўшы час === [[Файл:1897 Ukrainians.jpg|thumb|260px|Распаўсюджанне ўкраінскай мовы, [[1897]]]] [[Файл:UkrSchool.jpeg|thumb|злева|[[Русіфікацыя|Антырусіфікацыйны]] плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]] У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай<ref>[http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html ''І. В. Діяк''. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210083555/http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html |date=10 снежня 2011 }}</ref>. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як [[Іван Катлярэўскі]], [[Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Франко]], [[Панас Мірны]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіл Кацюбінскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай<ref>''Левченко Г. А.'' Нариси з історії української літературної мови першої половини [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] К.-Х., 1946. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Каменяр українського слова. К., 1966. {{ref-uk}}</ref><ref>''Тимошенко П. Д.'' Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грицютенко І. Є.'' Питання розвитку української літературної мови [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; {{ref-uk}}</ref><ref>''Статєєва В. І'' Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. [[XX стагоддзе|XX ст.]] Ужгород, 1997. {{ref-uk}}</ref>. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (''Валуеўскі цыркуляр'', 1863; ''[[Эмскі ўказ|Эмскі акт]]'', 1876)<ref>Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грушевский М.'' Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|right|270px|Доля насельніцтва рэгіёнаў Украіны, якое лічыць украінскую мову роднай, паводле перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў.]] З пачатку XX стагоддзя {{нп3|Сучасная ўкраінская мова|ўкраінская літаратурная мова|uk|Сучасна українська мова}} была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы<ref>Мовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. {{ref-uk}}</ref><ref>''Дзюба І. М.'' Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 {{ref-uk}}</ref>, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў {{нп3|Перыяд застою|часы застою|ru|Период застоя}} — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]] ў сваёй працы «{{нп3|Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?||uk|Інтернаціоналізм чи русифікація?}}» [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|left|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты {{нп3|Закон УССР «Пра мовы ва Украінскай ССР»||uk|Закон УРСР «Про мови в Українській РСР»}}, які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыі Украіны]] 1996 года. === Назвы === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Назва ўкраінскай мовы||uk|Назва української мови}}}} Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]»{{efn|Руская мова — гэту назву ў той час ужывалі і да мовы сучасных беларускіх зямель.}}. Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да [[Масковія|Масковіі]] (пазней да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным [[прыметнік]]ам ({{lang-ru|русский язык}}). Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах. У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы: * ''проста мова'' ў познім [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўі]] ў процівагу кніжнай<ref>[http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] {{ref-ru}}</ref>; * ''маларасійская / маларуская'' мова ці ''паўднёварасійская / паўднёваруская'' гаворка ў Расійскай імперыі; * ''русінская мова'' (афіцыйна), ''рус[ь]кая мова'' (гутаркова) ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]; * ''вуграрус[ь]кая'' або ''карпатарус[ь]кая'' гаворка ў [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref>[http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 Національна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328222428/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}}</ref>. === Правапісныя нормы === {{Асноўны артыкул|Украінскі правапіс 2019 года}}[[Файл:Shevchenko Bukvar p12.jpg|thumb|160px|«''Рукописна азбука велика''» (1861) [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], складзена ўкраінскім правапісным варыянтам [[1876]]—[[1905]] гадоў]] [[Файл:KB Ukrainian.svg|thumb|250px|Украінская раскладка клавіятуры]] З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя<ref>Український правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 {{ref-uk}}</ref>) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы: * '''(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]]''' : :* правапіс [[Іван Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]] (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага; :* правапіс граматыкі ''А. Паўлоўскага'' (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз ''і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз ''іô'', [g] цераз ''кг''; няма ''и''; :* правапіс слоўніка ''Бялецкага-Насенка'' (1840-я); :* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]): максімальна набліжаны да [[дарэформенны правапіс рускай мовы|дарэформеннага рускага правапісу]], былі літары ''ы'', ''ъ'', не было ''[[є]]'', ''[[ї]]'', [[апостраф]]а. * '''Этымалагічныя сістэмы''': :* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827); :* закарпацкі правапіс (да 1940-х). * '''Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта''': :* правапіс «''Русалкі Днястровай''» (1837): ''и, i, ѣ, є, џ, ў''; няма ''ы'', ''ъ''; :* сістэма ''П. Куліша'' — «кулішоўка» (1850-я): ''і, i, е, є'', раздзяляльны ''ъ''; ''g'' або ''ґ''; няма ''ы''; :* сістэма ''М. Драгаманава'' — «драгаманаўка» (1870-я): ''і, i, j''; няма ''ѣ, ю, я, ш, ы, ъ''; :* сістэма ''Я. Жаляхоўскага'' — «[[жаляхоўка]]» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму; :* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік ''Б. Грынчанка'' (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў<ref>[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС).{{ref-uk}}</ref>. :* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў [[украінскі правапіс 1928 года]], называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу ''М. Скрыпніка''). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. [[Украінскі правапіс 1933 года]], які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм [[Галіччына|галіцкіх]] гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу. :* У 2019 годзе прыняты [[Украінскі правапіс 2019 года|новы правапіс]], які вярнуў частку нормаў [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 года]]. == Распаўсюджанасць == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Распаўсюджанасць украінскай мовы||uk|Поширеність української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Украінская мова ва Украіне||uk|Українська мова в Україні}}}} === Геаграфія распаўсюджання === {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} [[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Раёны Украіны|раёнах]], гарадах і гарсаветах Украіны, вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}]] Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання [[Руская мова|рускай мовы]] на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), [[Беларуская мова|беларускай]] на поўначы, [[Польская мова|польскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]] на захадзе, [[Балгарская мова|балгарскай]] на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з [[Венгерская мова|венгерскай]], якая належыць да [[уральскія мовы|ўральскай]] сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе [[Малдаўская мова|малдаўскімі гаворкамі]] ([[Раманскія мовы|раманская група]]), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і [[Балгарская мова|балгарскай]] мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і. Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: [[печанегі]] (X—XI стагоддзі), [[полаўцы]] (XI—XIII стагоддзі) і [[татары]] (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, [[туркі]] гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай ([[Букавіна]], {{нп3|Хатыншчына||uk|Хотинщина}}, [[Буджак]], [[Прыднястроўе]]), венгерскай ([[Закарпацце]]), славацкай ({{нп3|Прашыўшчына||uk|Пряшівщина}} ў Славакіі) і беларускай ([[Берасцейшчына]], [[Чарнігаўшчына]]) мовамі. Кантакты з [[Немцы|немцамі]], [[Армяне|армянамі]], [[сербы|сербамі]] і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevelov/shev03.htm Історична фонологія української мови. Ю. Шевельов]. {{ref-uk}}</ref>. === Колькасць носьбітаў === [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Адміністрацыйны падзел Украіны#Спіс тэрытарыяльных утварэнняў Украіны|абласцях]], вынік перапісу 2001 года]] Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісе 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}} роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў<ref>[http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040907225125/http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=7 верасня 2004 }} {{ref-uk}}</ref>) і за межамі Украіны: у [[Расія|Расіі]] (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек <ref>[http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329195736/http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |date=29 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>), [[Малдова|Малдове]] (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек<ref>[http://statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc Перепись населения Молдовы 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118145804/http://www.statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc |date=18 лістапада 2008 }} {{ref-ro}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}</ref><ref>[http://statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Національності Молдови за регіоном]. {{ref-ro}}</ref>, [[Канада|Канадзе]] (валодае 174 тыс. чалавек<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 Перапіс насельніцтва Канады 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309151710/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |date=9 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>), [[ЗША]] (129 тыс. носьбітаў<ref>[http://mla.org/map_data_results&mode=lang_tops&SRVY_YEAR=2000&lang_id=641 Перапіс насельніцтва ЗША 2000 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821064635/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D641 |date=21 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref>), [[Казахстан]]е (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек<ref>[http://www2.ohchr.org/english/issues/minorities/docs/WP5.doc Колькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане]. {{ref-en}}</ref>), [[Беларусь|Беларусі]] (роднай называе 116 тыс. чалавек<ref>{{cite web|author=Марына насава|title=За студзень—ліпень 2009 года колькасць насельніцтва Беларусі зменшылася на 12,9 тысячы чалавек|url=http://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|publisher=[[БелаПАН]]|date=26 жніўня 2009|access-date=5 чэрвеня 2013|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625140706/https://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Большасць насельніцтва карыстаецца рускай мовай, але і беларуская нам родная|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=43525|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=19 верасня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-19 177 (26535)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/43504/19ver-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>), [[Румынія|Румыніі]] (57 тыс. носьбітаў<ref>[http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania Нацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528100836/http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania |date=28 мая 2009 }} {{ref-en}}</ref>), [[Польшча|Польшчы]] (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы<ref name="polandlanguages">[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl7.xls Польскі перапіс насельніцтва 2002 г.] {{ref-pl}}</ref> і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых [[Эміграцыя|эмігрантаў]]<ref>[http://aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf Мовы меншасцей Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126090430/http://www.aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf |date=26 лістапада 2013 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://khpg.org/index.php?id=1207780279 Трудова міграція українців за кордон]. {{ref-uk}}</ref>), [[Бразілія|Бразіліі]] (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), [[Славакія|Славакіі]] (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай<ref name="slovakia1">[http://mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia Мовы меншасцей у Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090726100339/http://www.mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia |date=26 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}</ref> і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай [[Русінская мова|русінскую]]<ref name="slovakia2">[http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm Сайт пасольства Украіны ў Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215072644/http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm |date=15 снежня 2009 }} {{ref-en}}</ref>) і іншых краінах. Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25<ref name="top">[http://vistawide.com/languages/top_30_languages.htm 30 найбуйнейшых моў свету]. {{ref-en}}</ref> або, магчыма, 22 месца<ref name="second">[http://langs.com.ua/movy/demogr.htm Мови світу за демографічною потужністю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210130620/http://langs.com.ua/movy/demogr.htm |date=10 снежня 2010 }} {{ref-uk}}</ref> у свеце. Яна таксама трэцяя<ref name="top"/> або другая<ref name="second"/> па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн<ref name="Ethnologue"/> да 45 млн чалавек<ref name=mfa/>. === Украінская мова ў Інтэрнэце === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Укрнет||uk|Укрнет}}|{{нп3|Інтэрнэт ва Украіне||uk|Інтернет в Україні}}}} {{Глядзіце таксама|Украінская Вікіпедыя}} [[Файл:ВолодінняМовоюVK2015.png|right|thumb|270пкс|Суадносіны дзвюх самых распаўсюджаных моў (украінскай і рускай), валоданне якімі ўказалі карыстальнікі [[VK|сацыяльнай сеткі «ВК»]] у сваіх профілях, станам на кастрычнік 2015 года<ref>{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?news=yaka-mova-panuje-v-ukrajinskomu-sehmenti-internetu|title=Яка мова панує в українському сегменті Інтернету|publisher={{нп3|Громадський простір (партал)|Громадський простір|uk|Громадський простір (портал)}}|date=2016-12-12|lang=uk}}</ref>.]] [[Файл:НовиниТренди-2011—2024.gif|270px|thumb|right|Параўнанне папулярнасці ўкраінскамоўнага і рускамоўнага пошукавых запытаў «навіны» («новини» і «новости», адпаведна) у рэгіёнах Украіны з дапамогай {{нп3|Google Trends||uk|Google Trends}}, даныя за 2011, 2015, 2020 і 2024 гады<ref name="новини-2025" />.]] Па даных пошукавай сістэмы «[[Яндэкс]]», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] — 33 %, найменшая — у [[Крым]]е — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах<ref>{{ref-uk}} {{Cite web | url = http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | title = Українська інтернет-статистика | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522143534/http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | archive-date = 22 травня 2011}}</ref>. Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе {{нп3|Нейронны машынны пераклад|нейронавага машыннага перакладу|uk|Нейронний машинний переклад}} {{нп3|DeepL||uk|DeepL Translator}}<ref>{{ref-en}} {{Cite web|title=DeepL learns Ukrainian|url=https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|access-date=19 снежня 2023|archive-date=14 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914141640/https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|url-status=dead}}</ref><ref>{{ref-uk}} {{Cite web|title=Онлайн-перекладач DeepL отримав підтримку української мови|url=https://ain.ua/2022/09/07/deepl-otrymav-pidtrymku-ukrayinskoyi-movy/|publisher={{нп5|AIN.UA||uk|AIN.UA}}}}</ref>. Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце<ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05|archive-date=17 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817192928/https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all/}}</ref> і дэманстравала імклівы рост папулярнасці<ref>{{Cite web|title=Historical yearly trends in the usage statistics of content languages for websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language/ms/y|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Ukrainian for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/details/cl-uk-|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref>. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну]] выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася<ref>{{Cite web|title="Радикальний прогрес". У соцмережах української стало набагато більше, – дослідження|url=https://texty.org.ua/fragments/111001/radykalnyj-prohres-u-socmerezhah-ukrayinskoyi-stalo-nabahato-bilshe-doslidzhennya/}}</ref>. Станам на [[14 снежня]] [[2023]] года сайт платформы «Маніфест»<ref>{{Cite web|title=Платформа «Маніфест» створила відео про здобутки українського YouTube в 2020 році|url=https://ms.detector.media/trendi/post/26224/2020-12-18-platforma-manifest-stvoryla-video-pro-zdobutky-ukrainskogo-youtube-v-2020-rotsi/|publisher={{нп3|Дэтэктар медыя||uk|Детектор медіа}}}}</ref> змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных [[YouTube]]-каналаў<ref>{{Cite web|title=Маніфест — рейтинг ютуб-каналів українською|url=https://manifest.in.ua/}}</ref>. Станам на [[19 снежня]] [[2023]] года сайт «КУЛІ» (укр. ''Каталог української локалізації ігор'') змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415 {{нп3|Аматарскі пераклад відэагульняў|неафіцыйных|uk|Аматорський переклад відеоігор}} украінскіх {{нп3|Лакалізацыя відэагульняў|лакалізацый відэагульняў|uk|Локалізація відеоігор}}<ref>{{Cite web|title=Каталог української локалізації ігор (Головна сторінка)|url=https://kuli.com.ua/}}</ref>. Па даных {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}, з 2011 па 2024 год значна павялічылася доля карыстальнікаў Google ва Украіне, якія шукалі навіны на ўкраінскай мове: у той час як у 2011 годзе папулярнасць украінскамоўнага пошукавага тэрміна «новини» перавысіла папулярнасць рускамоўнага пошукавага тэрміна «навіны» ўсяго ў пяці заходніх абласцях, то да 2015 года іх колькасць вырасла да васьмі, да 2020 года — да адзінаццаці, а да 2024 года — да шаснаццаці заходніх, цэнтральных і паўночных абласцей Украіны і горада Кіева. У той жа час пошукавыя запыты на рускай мове пераважалі ў паўднёва-ўсходніх рэгіёнах краіны<ref name="новини-2025">{{Cite web|url=https://censor.net/ua/photonews/3561109/skilky-ukrayintsiv-guglyat-novyny-ukrayinskoyu-movoyu-google-trends-proanalizuvav-zapyty|title=Як мова повертає свої позиції в країні: дані Google Trends свідчать, що українці стали частіше шукати новини державною мовою. ІНФОГРАФІКА|publisher={{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}|date=2025-07-02|lang=uk}}</ref>. == Статус == З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]]), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі. === Ранейшыя часы === Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як: * [[Файл:Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg|22px|border]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] (1850—1918)<ref>[http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html|date=5 сакавіка 2016}} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская Народная Рэспубліка]] (1917—1921)<ref>[http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr Заруба В. М. Історія держави і права України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514071221/http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr |date=14 мая 2014 }} {{ref-uk}}</ref>; ** [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]][[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] Афіцыйна выкарыстоўвалася [[Урад Украінскай Народнай Рэспублікі ў выгнанні|Урадам УНР у выгнанні]] (1921—1992); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская дзяржава]] (1918); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]] (1918—1919)<ref>[http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc2/1919%20%2802%29%2015.%20zakon%20pro%20movu.php Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки] {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22px|border]] {{нп3|Кубанская Народная Рэспубліка||uk|Кубанська Народна Республіка}} (1918—1920); * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|22px|border]] {{нп3|Зялёны Клін, Украіна|Зялёны Клін|ru|Зелёный Клин}} (1918—1922); * [[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|22px|border]] Ва [[УССР|Украінскай ССР]] украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)<ref>[http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 Рішення Конституційного Суда України] щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Карпацкая Украіна]] (1938—1939); * [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|22px|border]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на падкантрольных [[Трэці Рэйх|Трэцяму Рэйху]] ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў<ref>[http://exlibris.org.ua/distrikt/ Василь Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502235755/http://exlibris.org.ua/distrikt/ |date=2 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|border]] З 1 па 5 [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2006]] года рэгіянальная ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/indepth/story/2006/04/060410_serbia_language.shtml З 1 червня українська — офіційна мова у Сербії] {{ref-uk}}</ref>. === Сучаснасць === {{Глядзіце таксама|Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»}} [[Файл:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|240px|thumb|Надпіс украінскай «''Придністровський Республіканський Банк''», грошы [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Украіна|Украіны]]<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України]. {{ref-uk}}</ref>, украінская мова з’яўляецца адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] Украіны. Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]], які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна<ref>[https://www.svaboda.org/a/29906059.html svaboda.org]</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] У выніку падзей [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] і наступнай [[Расійска-ўкраінская вайна|інтэрвенцыі]] Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова<ref name=federal/>. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову. За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў]]»<ref name=autogenerated224 />. ''Статус рэгіянальнай мовы:'' * {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]] :** 7 камун :* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] :** 3 камуны :* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] :** 2 камуны :* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] :** 2 камуны * {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] :* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU' /> * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[ПМР|Прыднястроўе]] (непрызнаная рэспубліка) Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР<ref name=Pr1 />. * {{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews /><ref>[http://www.zbierka.sk/sk/predpisy/184-1999-z-z.p-4824.pdf Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín] {{ref-sl}}</ref> :* 18 населеных пунктаў :* 68 населеных пунктаў (русінская) * {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] (русінская)<ref name = VOJVODINE>[http://dopuna.ingpro.rs/Aktuelni%20tekstovi/28259.htm Статут Аутономне Покрајине Војводине] {{ref-sr}}</ref> * {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /> * {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH" /> * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /> ''Мова нацменшасці:'' * {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages" /> === Рэлігійныя ўстановы і цэрквы === ==== Праваслаўныя цэрквы ==== Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата]], яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская мова<ref>[http://www.cerkva.info/uk/statut.html СТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528045643/http://cerkva.info/uk/statut.html |date=28 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~ydorosh/48366/ Патріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref> З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва [[Украінская аўтакефальная праваслаўная царква|Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве]]<ref>[http://blyzhchedoboga.com.ua/ukrayinska-avtokefalna-pravoslavna-tserkva/ Українська Автокефальна Православна Церква] — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях ''Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата'', якая ўваходзіць у склад [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/all_news/orthodox/uoc/51223/ В УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова нароўні з [[Англійская мова|англійскай]] выкарыстоўваецца ва ''Украінскай праваслаўнай царкве Канады'', якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]]<ref>[http://www.stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf Українська Православна Катедра Святої Софії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918092650/http://stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf |date=18 верасня 2013 }} {{ref-uk}}</ref> Украінскія супольнасці [[Польская праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] ўжываюць украінскую мову ў чытанні [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] і ў пропаведзі<ref>[http://uaoc.net/2011/05/polska/ Польська православна церква стає … польськомовною] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514123856/http://uaoc.net/2011/05/polska/ |date=14 мая 2014 }} — Автокефалія {{ref-uk}}</ref>. ==== Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква ==== Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]], які адбыўся ў [[Рым]]е ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~nykodym/40150/ Феномен літургійної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. === Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне === Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх: * {{Сцяг|Украіна}} Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Тиса-1''» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе{{efn|Тут і далей: вяшчае на ўкраінскай мове з моманту стварэння (калі не ўказана асобна іншага).}}<ref>[http://tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205041230/http://www.tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 |date=5 лютага 2013 }} — Тиса {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|ЗША}} [[Голас Амерыкі]] — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года<ref>[http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308022403/http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html |date=8 сакавіка 2013 }} — Голос Америки {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[УТР]] (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «''Українське телебачення і радіомовлення''») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе<ref>[http://www.utr.tv/channel.html Державна телерадіокомпанія "Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421085026/http://www.utr.tv/channel.html |date=21 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Euronews]] — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года<ref>[http://ua.euronews.com/distribution/ Мовлення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315064827/http://ua.euronews.com/distribution/ |date=15 сакавіка 2013 }} — Euronews {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[Перший Ukraine]] — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе<ref>[http://firstua.com/uk/about Перший Ukraine. Про канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130415225009/http://firstua.com/uk/about |date=15 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як [[Міжнародны славянскі канал]], [[Інтер +]], [[1+1 International]]. На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх: * {{Сцяг|Ватыкан}} [[Радыё Ватыкан]] — дзяржаўнае радыё [[Ватыкан]]а, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года<ref name = RadioHist>[http://daa-dxer.narod.ru/history.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120707114731/daa-dxer.narod.ru/history.htm |date=7 ліпеня 2012 }} {{ref-uk}}</ref><ref name = RadioStat>[http://daa-dxer.narod.ru/stations.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130407011133/daa-dxer.narod.ru/stations.htm |date=7 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Румынія}} [[Сусветная служба Радыё Румынія]] — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 Частоти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617115219/http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 |date=17 чэрвеня 2012 }} — Всесвітня служба Радіо Румунія {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Радыё Прыднястроўя]] — дзяржаўнае радыё непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], створанае ў 1991 годзе<ref>[http://www.radiopmr.org/ Радио Приднестровья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702235429/http://www.radiopmr.org/ |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. * {{Сцяг|Польшча}} [[Польскае радыё для замежжа]] — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 Polskie Radio dla Zagranicy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222045206/http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 |date=22 лютага 2015 }} {{ref-pl}}</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Голас Расіі]] — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года)<ref name = RadioHist/><ref name = RadioStat/>. * {{Сцяг|КНР}} [[Міжнароднае радыё Кітая]] — дзяржаўнае радыё [[КНР]], украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе<ref name = RadioStat/>. Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: [[Радыё Свабода]], ''[[Транссусветнае радыё]] — Украіна'', ''Голас Бібліі'', ''Радыё Тэас'', ''Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі''. == Гл. таксама == * [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]] * [[Мовы Украіны]] * [[Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову]] * [[Русінская мова]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Украінская мова||207}} * Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор ''В. Кубійович''. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.{{ref-uk}} * Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9{{ref-uk}} * Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.{{ref-uk}} * Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. ''В. М. Русанівського''. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.{{ref-uk}} * Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: ''В. В. Чумак'' [та ін.]; за ред. ''В. Г. Скляренка''. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7{{ref-uk}} * Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. ''О. С. Мельничук'' (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.{{ref-uk}} * Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.{{ref-uk}} {{refend}} == Спасылкі == {{Interwiki|uk|на ўкраінскай|}} {{Вікікнігі|Украінская мова}} {{Commons|Category:Ukrainian language}} * {{YouTube|vnDt3Uly2RI|logo=1|Так буде українською}} * [http://sum.in.ua/ Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201107122834/http://sum.in.ua/ |date=7 лістапада 2020 }} {{ref-uk}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/LSlist/ «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі] {{ref-uk}} * [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708125343/https://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru |date=8 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}} * [http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522082321/http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 |date=22 мая 2013 }} {{ref-ru}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ Украінскі лінгвістычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713144227/http://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ |date=13 ліпеня 2013 }} {{ref-uk}} * [http://litmisto.org.ua/?page_id=6961 Сучасная ўкраінская літаратурная мова] {{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расіі}} {{Добры артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Украінская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны|*]] [[Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Сербіі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Харватыі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] 1ifpu8gcl53432lh6bed86f25tjc3g4 5160502 5160477 2026-07-03T09:28:27Z Lš-k. 16740 5160502 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Украінская мова | карта = Idioma ucraniano.png | саманазва = українська мова | краіны = [[Украіна]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Малдова]], [[Славакія]], [[Румынія]], [[Казахстан]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = мова камунікацыі ад 41 млн<ref name="Ethnologue">[http://photius.com/rankings/languages2.html «Ethnologue», 13 выданне]. {{ref-en}}</ref> да ~45 млн. Родная ~37 млн<ref>[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size Статыстыка моў з сайта «ethnologue.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807023956/http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref> Другая мова ~15 млн<ref>[http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html Апытанне цэнтра эканамічных і палітычных даследванняў імя А. Разумкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105101026/http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] : [[Славянскія мовы|Славянская]] :: [[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская]] | афіцыйная мова = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]<br />{{Сцяг|Крым}} ''[[Рэспубліка Крым]]''{{efn|Дэ-юрэ — тэрыторыя Украіны як [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]], дэ-факта пад кантролем Расійскай Федэрацыі.}}<ref name=federal>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон пра прыняцце ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнне ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб’ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref><br />{{Сцяг|Прыднястроўе}} ''[[ПМР|Прыднястроўе]]''{{efn|Непрызнаная дзяржава.}}<ref name=Pr1>[http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 Конституція ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303175520/http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><br /> '''Рэгіянальная:'''<br /> {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] * [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU'>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 Закон № 173 от 22.07.2005 об основных положениях особого правового статуса населенных пунктов левобережья Днестра (Приднестровья)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100019/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 |date=4 сакавіка 2016 }} Статья 6 {{ref-ru}}</ref> {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = Romania>[http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 HOTARARE nr. 1.206 din 27 noiembrie 2001 pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozitiilor privitoare la dreptul cetatenilor apartinand unei minoritati nationale de a folosi limba materna în administratia publica locala, cuprinse în Legea administratiei publice locale nr. 215/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070221075455/http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 |date=21 лютага 2007 }}</ref> * [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]{{efn|Жудзец — назва [[павет]]аў у [[Румынія|Румыніі]].}} ** 7 камун * [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] ** 3 камуны * [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] ** 2 камуны * [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] ** 2 камуны {{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews>[http://karpatnews.in.ua/news/49941 У Словаччині збільшиться кількість населених пунктів, де офіційно вживатиметься мова нацменшин]{{Недаступная спасылка}} — Karpatnews {{ref-uk}}</ref><br /> * 18 населеных пунктаў * 68 населеных пунктаў <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 >[http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) // Council of Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226070540/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |date=26 снежня 2018 }} Рэгулюецца «Еўрапейскай хартыяй рэгіянальных моў» {{ref-en}}</ref> * [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /><br /> {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH">[http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2&3.pdf Украінская мова ў Харватыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130505204933/http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2%263.pdf |date=5 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref><br /> {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /><br /> '''Мова нацыянальнай меншасці:'''<br /> {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages">[http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{ref-en}}</ref> | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]]: Інстытут украінскай мовы, Украінскі моўна-інфармацыйны фонд, Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні | Код па ISO 639-1 = uk | Код па ISO 639-2(B) = ukr | Код па ISO 639-2(T) = ukr | Код па SIL = UKR }} [[Файл:Slavic languages 2000s.png|250пкс|thumb|Сучасныя славянскія мовы, традыцыйная класіфікацыя па геаграфічным прынцыпе. {{Легенда|#8B5742|украінская мова}}]] '''Украі́нская мо́ва''' ({{lang-uk|українська мова}}, [[IPA]]: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ]<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/ukrtable.htm Історичний розвиток української мови]{{ref-uk}}</ref>) — [[нацыянальная мова]] [[Украінцы|ўкраінцаў]]. Адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва [[Украіна|Украіне]]. З’яўляецца [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] ва Украіне<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституція України // ст. 10-я]{{ref-uk}}</ref>, адна з дзяржаўных у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўі]] і ў [[Рэспубліка Крым|Рэспубліцы Крым]]. Распаўсюджаная таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''О. І. Скопненко'' Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Малдова|Малдове]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Убийвовк Н.'' Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 {{ref-uk}}</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський'' Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Расія|Расіі]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>''С. В. Семчинський''. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Славакія|Славакіі]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський''. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е<ref>''С. Ф. Клименко, В. В. Степаненко''. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Канада|Канадзе]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[ЗША]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй [[Славянскія мовы|славянскай мовай]] па колькасці носьбітаў (пасля [[Руская мова|рускай]] і, магчыма, [[Польская мова|польскай]]) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс моў паводле колькасці носьбітаў||en|List of languages by number of native speakers}}.}}. [[Файл:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Украінская мова]] Навука пра ўкраінскую мову завецца ''{{нп3|Украінскае мовазнаўства|лінгвістычнай украіністыкай|uk|Українське мовознавство}}'' або ''{{нп3|украіназнаўства|ўкраіназнаўствам|uk|Українознавство}}''. Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную [[Кірыліца|кірыліцу]] (т. зв. «[[Грамадзянскі шрыфт|гражданка]]»), зрэдку — [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацініцу]] ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]], у прыватнасці [[Інстытут украінскай мовы НАН Украіны]] (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка), {{нп3|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд НАН Украіны|uk|Український мовно-інформаційний фонд}} (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны]] (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі). Штогод [[27 кастрычніка]] ва Украіне адзначаецца [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]]. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб — {{нп3|Радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|Усеўкраінская радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|uk|Радіодиктант національної єдності}} — акцыя {{нп3|Украінскае радыё|Украінскага радыё|uk|Українське радіо}}, якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы. == Класіфікацыя == Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]<ref>Сучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 {{ref-uk}}</ref><ref>''Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М.'' Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 {{ref-uk}}</ref><ref>''С. В. Семчинський''. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова<ref>Беларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.</ref><ref>''Сцяцко П. У.'' Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.</ref><ref>''Янкова Т. С.'' Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388. {{ref-uk}}</ref> (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пятра Бузука]], паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі [[Палессе|Палесся]]<ref>''Бузук П.'' Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 {{ref-uk}}</ref>, абодва народы ў [[сярэднія вякі]] мелі агульную [[Старабеларуская мова|пісьмовую кніжную мову]]<ref>''Гумецька Л. Л.'' Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 {{ref-uk}}</ref><ref>''Анічэнка У. В.'' Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.</ref>). Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова<ref>''С. В. Семчинський''. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. == Графіка == {{Асноўны артыкул|Украінскі алфавіт}} Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі [[Кірыліца|кірыліцу]]. Гэта звязана з [[Праваслаўе|усходнім абрадам]] украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''{{нп3|Украінскі скорапіс|казацкі скорапіс|uk|Український скоропис}}''», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/mitch.htm Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко] {{ref-uk}}</ref>. Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў{{efn|Напрыклад, гравюра з «Служебника» 1604 года (тыпаграфія Фёдара Балабана) змяшчае надпіс з цалкам сучаснымі на выгляд словамі «МÁСΛО», «ПШЕΝИЦА», «ВИΝÒ»; у слове «ХΛѢ́БЪ» толькі апошняя літара аформлена не так, як у звыклых на сёння шрыфтах<ref>Здымак 360 на старонцы 159 каталога «Украинские книги кирилловской печати XVI—XVIII вв.», М.: Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина, 1976.{{ref-ru}}</ref>.}}. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»<ref>Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445.{{ref-ru}}</ref>, «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]], канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] у 1708 годзе, г. зв. [[гражданка]] (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі. Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар <big>''[[ґ]], [[є]]''</big> і <big>''[[ї]]''</big> (<big>''[[ґ]]''</big> ужываюць таксама ва [[Урумская мова|ўрумскім]] і, часам, у [[Беларускі алфавіт|беларускім]] алфавітах). {{Украінскі алфавіт}} * Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць [[апостраф]]: {{lang-uk|''дев’ять''}} (дзевяць), {{lang-uk|''пам’ять''}} (памяць){{efn|Тут і далей ''курсівам'' пазначаны ўкраінскія словы паводле афіцыйнага ўкраінскага правапісу, у дужках — беларускія пераклады, акрамя выпадкаў поўнага супадзення ў напісанні.}}; * '''''Е е''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Э э'''; * '''''Є є''''' — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары '''Е е'''. * '''''И и''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Ы ы'''; * '''''Ї ї''''' — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да '''йі'''х], выбаіна [выба'''йі'''на]; * '''''Щ щ''''' — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым{{efn|Астатнія літары ўкраінскага алфавіта пазначаюцца і вымаўляюцца гэтак жа, як і ў беларускай мове.}}. У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацінскі алфавіт]] розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы<ref>[http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Ігор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva]</ref>. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіне]] ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва [[УССР]], а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне. == Адрозненні ад іншых славянскіх моў == Украінская мова як асобная [[Славянскія мовы|славянская мова]] мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — [[Польская мова|польскай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]]{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс Сводэша для славянскіх моў||be-tarask|Сьпіс Сўодэша для славянскіх моваў}}.}}. Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных [[украінізм]]аў<ref name="Tsaruk">Українська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. {{ref-uk}}</ref>. На [[Фанетыка|фанетычным]] і [[Марфалогія мовы|марфалагічным]] узроўні ўкраінскую мову адрознівае: * найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48<ref>Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.{{ref-uk}}</ref>; * высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць<ref>''Тимошенко П. Д.'' Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 {{ref-uk}}</ref>; * паслядоўна захаваная [[флексія]] [[Клічны склон|клічнага склону]] (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)<ref>''Тимченко Є.'' Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. {{ref-uk}}</ref>; * паралельна выкарыстоўваюцца флексіі [[давальны склон|давальнага склону]] для назоўнікаў мужчынскага роду: {{lang-uk|''директор-'''у'''''}}, {{lang-uk|''директор-'''ові'''''}} (дырэктару); * захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу: {{lang-uk|''ходитиму, буду ходити''}} (буду хадзіць). === Лексіка === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Лексіка ўкраінскай мовы||uk|Лексика української мови}}}} Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ({{lang-uk|''батько''}} (бацька), {{lang-uk|''матір''}} (маці), {{lang-uk|''сестра''}} (сястра), {{lang-uk|''дім''}} (дом), {{lang-uk|''вовк''}} (воўк), {{lang-uk|''бути''}} (быць), {{lang-uk|''жити''}} (жыць), {{lang-uk|''їсти''}} (есці) і г. д.); праславянскія словы ({{lang-uk|''коса''}} (каса), {{lang-uk|''сніп''}} (сноп), {{lang-uk|''жито''}} (жыта), {{lang-uk|''віл''}} (вол), {{lang-uk|''корова''}} (карова), {{lang-uk|''ловити''}} (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ({{lang-uk|''кисень''}} ([[кісларод]]), {{lang-uk|''водень''}} ([[вадарод]]), {{lang-uk|''мрія''}} (мроя), {{lang-uk|''зволікати''}} (марудзіць), {{lang-uk|''зайвий''}} (лішні), {{lang-uk|''байдуже''}} (абыякава), {{lang-uk|''примхи''}} (прымхі), {{lang-uk|''перекотиполе''}} (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў<ref>Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm Запозичення до української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141714/http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm |date=22 мая 2011 }}. Історія запозичення слів до українського словника.{{ref-uk}}</ref> (з [[Беларуская мова|беларускай]] — {{lang-uk|''розкішний''}} (раскошны), {{lang-uk|''обридати''}} (абрыднуць), {{lang-uk|''нащадок''}} (нашчадак), {{lang-uk|''ззаду''}}; з [[Польская мова|польскай]] — {{lang-uk|''перешкода''}} (перашкода), {{lang-uk|''недолугий''}} (шалапутны), {{lang-uk|''дощенту''}} (дашчэнту), {{lang-uk|''обіцяти''}} (абяцаць), {{lang-uk|''цікавий''}} (цікавы), {{lang-uk|''гасло''}} (лозунг), {{lang-uk|''мить''}} (імгненне), {{lang-uk|''шлюб''}}, {{lang-uk|''завжди''}} (заўсёды); з [[Чэшская мова|чэшскай]] — {{lang-uk|''брама'', ''огида''}} (агіда), {{lang-uk|''ярко''}} (ярка), {{lang-uk|''паркан'', ''карк''}} (карак); з [[Сербская мова|сербскай]] — {{lang-uk|''хлопець''}} (хлопец), з [[Балгарская мова|балгарскай]] — {{lang-uk|''храм'', ''глава'', ''владика''}} (уладыка), {{lang-uk|''сотворити''}} (здзейсніць); з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовы — {{lang-uk|''приязнь''}} (прыхільнасць), {{lang-uk|''злочин''}} (злачынства){{efn|У сувязі з вялікай колькасцю запазычанняў з польскай, нямецкай, чэшскай і латыні, у пачатку станаўлення сучасная ўкраінская мела большае лексічнае падабенства з заходнеславянскімі мовамі, чым з царкоўнаславянскай і рускай<ref>Yaroslav Hrytsak. „On Sails and Gales, and Ships Driving in Various Directions: Post-Soviet Ukraine as a Test Case for the Meso-Area Concept“. In: Kimitaka Matsuzato ed. Emerging meso-areas in the former socialist countries: histories revived or improvised?. Slavic Research Center, Hokkaido University. 2005. p. 57.{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне XVII ст. лінгвістычныя разыходжанні паміж украінскай і рускай мовамі мелі такі сур’ёзны характар, што існавала неабходнасць у наяўнасці талмача-перакладчыка падчас [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]], між [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] і прадстаўнікамі маскоўскага цара<ref>Nicholas Chirovsky. (1973). On the historical beginnings of Eastern Slavic Europe: readings New York: Shevchenko Scientific Society, pg. 184{{ref-en}}</ref>.}}<ref>[http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html Старослов’янізми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141625/http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html |date=22 мая 2011 }} {{ref-uk}}</ref>, запазычанні з розных цюркскіх моў — {{lang-uk|''кавун'', ''торба'', ''тютюн''}} (тытунь), запазычанні з германскіх моў — {{lang-uk|''фарба'', ''дах''}}. Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] — {{lang-uk|''огірок''}} (агурок), {{lang-uk|''троянда''}} (ружа); [[Лаціна|лаціны]] — {{lang-uk|''мета''}} (мэта), {{lang-uk|''раптом''}} (раптам). У [[УССР|савецкі час]] у лексікон увайшло шмат [[русізм]]аў — {{lang-uk|''копійка''}} (капейка), {{lang-uk|''вертоліт''}} (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з [[Англійская мова|англійскай]] мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых<ref name=mfa>[http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm Українська мова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625132447/http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm |date=25 чэрвеня 2006 }} Сайт МЗС України{{ref-uk}}</ref>. Антрапаніміка{{efn|Антрапаніміка — тут: украінскія імёны.}} ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў [[хрысціянства]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мовы. Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Natural/Vdpu/Soc_komun/2008_1/45.html Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків] {{ref-uk}}</ref> і рускую літаратурныя мовы{{efn|Абумоўлена перш за ўсё даволі працяглым знаходжаннем украінскіх зямель у складзе гэтых суседніх дзяржаў.}}. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um121.htm З ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА»] {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гопак'', ''козак'', ''степ'', ''бандура'', ''борщ''}}. У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы {{lang-pl|hreczka}} — {{lang-uk|''гречка''}}, {{lang-pl|chory}} — {{lang-uk|''хворий''}}, у рускую {{lang-ru|вареники}} — {{lang-uk|''вареники''}}, {{lang-ru|пасека}} — {{lang-uk|''пасіка''}}, {{lang-ru|бублик}} — {{lang-uk|''бублик''}}, {{lang-ru|подполковник}} — {{lang-uk|''підполковник''}} і інш. === Сувязі з беларускай лексікай === Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць ''[[украінізм]]амі''. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар ''и''—''ы'', ''ѣ''—''и''<ref name="энцык"/>. У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, ''барацьбіт'', ''дзеяслоў''), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнім]] гаворкам беларускай мовы<ref name="энцык"/>. === Дыялекты === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Дыялекты ўкраінскай мовы||uk|Діалекти української мови}}}} [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|thumb|260px|Карта ўкраінскіх дыялектаў:{{легенда|#5987FF|Паўночная група}}{{легенда|#FFD326|Паўднёва-ўсходняя група}}{{легенда|#FF4E44|Паўднёва-заходняя група}}]] У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялекты<ref>''Жилко Ф. Т.'' Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 {{ref-uk}}</ref><ref>''Бевзенко С. П.'' Українська діалектологія. — К., 1980 {{ref-uk}}</ref><ref name="AUM">Атлас української мови у 3-ох томах {{ref-uk}}</ref>: * '''''[[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны (палескі) дыялект]]'''''<ref>''Никончук М. В.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um161.htm Північне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўночнага дыялекту належыць {{нп3|Усходнепалеская гаворка ўкраінскай мовы|усходнепалеская|uk|Східнополіський говір}}, {{нп3|Сярэднепалеская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепалеская|uk|Середньополіський говір}} і [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы|заходнепалеская]] гаворкі<ref name="AUM"/>. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)]]<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963</ref>. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі. * '''''{{нп3|Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-заходні дыялект|uk|Південно-західне наріччя української мови}}'''''<ref>''Гриценко П. Е.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um159.htm Південно-західне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца {{нп3|Валынская гаворка ўкраінскай мовы|валынская|uk|Волинський говір}}, {{нп3|Падольская гаворка ўкраінскай мовы|падольская|uk|Подільський говір}}, {{нп3|Надднястранская гаворка ўкраінскай мовы|надднястранская|uk|Наддністрянський говір}}, {{нп3|Надсянская гаворка ўкраінскай мовы|надсянская|uk|Надсянський говір}}, {{нп3|Пакуцка-букавінская гаворка ўкраінскай мовы|пакуцка-букавінская|uk|Покутсько-буковинський говір}}, {{нп3|Гуцульская гаворка ўкраінскай мовы|гуцульская|uk|Гуцульський говір}}, {{нп3|Бойкаўская гаворка ўкраінскай мовы|бойкаўская|uk|Бойківський говір}}, {{нп3|Закарпацкая гаворка ўкраінскай мовы|закарпацкая|uk|Закарпатський говір}}, {{нп3|Лемкаўская гаворка ўкраінскай мовы|лемкаўская|uk|Лемківський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам ([[Польская мова|польскім]], [[Славацкая мова|славацкім]], [[Венгерская мова|венгерскім]], [[Румынская мова|румынскім]]), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах [[Карпаты|Карпат]]). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук ''р'': {{lang-uk|''бура, гира, радно''}} (літаратурна {{lang-uk|''буря, гиря, рядно́''}} — бура, гіра, коўдра); канчатак ''-є'' замест ''-я'' і адсутнасць даўжыні зычнага: {{lang-uk|''житє, весілє, зілє''}} ({{lang-uk|''життя, весілля, зілля''}} — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках: {{lang-uk|''батькови, ковальови, коньом, земльою, на поли''}} ({{lang-uk|''батькові, ковалеві, конем, землею, на полі''}} — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак ''-ий'' замест ''-ій'': {{lang-uk|''синий, третий''}} ({{lang-uk|''синій, третій''}} — сіні, трэці). Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную [[Русінская мікрамова|русінскую мікрамову]]. * '''''{{нп3|Паўднёва-ўсходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-ўсходні дыялект|uk|Південно-східне наріччя української мови}}'''''<ref>''Железняк М. Г.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um160.htm Південно-східне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да гэтага дыялекту належыць {{нп3|Сярэднепадняпроўская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепадняпроўская|uk|Середньонаддніпрянський говір}}, {{нп3|Стэпавая гаворка ўкраінскай мовы|стэпавая|uk|Степовий говір}} і {{нп3|Слабажанская гаворка ўкраінскай мовы|слабажанская|uk|Слобожанський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Гаворкі {{нп3|Прыдняпроўская Украіна|Сярэдняй Наддняпраншчыны|uk|Наддніпрянська Україна}} ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных ''е'' і ''и'': {{lang-uk|''сеило, веишневий, зеилений''}} (літаратурна {{lang-uk|''село, вешневий, зелений''}} — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі ''-ю'' і ''-е'' ў 1-ай і 3-ай асобах: {{lang-uk|''ходю́, носю́, хо́де, но́се''}} (літаратурна {{lang-uk|''ходжу, ношу, ходить, носить''}} — хаджу, нашу, ходзіць, носіць). === Суржык === {{Асноўны артыкул|Суржык}} [[Файл:SurzhykUse.png|thumb|260px|Выкарыстанне [[суржык]]а ў рэгіёнах Украіны, дадзеныя Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, [[2003]] год]] [[Суржык]]ам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі). Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй Украіны<ref name="масенко">Лариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання<ref name="масенко"/>. Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека<ref name="масенко"/>. == Фанетыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Фаналогія ўкраінскай мовы||uk|Українська фонетика}}}} Украінская мова мае найбольшую колькасць [[фанема|фанем]] сярод славянскіх моў — 48{{efn|Тлустым шрыфтам пазначана гучанне фанемы беларускім алфавітам.}}<ref>''Коструба П. П.'' Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. {{ref-uk}}</ref>: * 6 галосных: {{IPA|[ɑ]}} — '''а'', {{IPA|[e]}} — е (бел. э), {{IPA|[i]}} — ''і''', {{IPA|[u]}} — '''у''', {{IPA|[o]}} — '''о''', {{IPA|[ɪ]}} — '''''и (бел. ы)'''''; * 32 асноўныя зычныя: {{IPA|[m]}} — '''м''', {{IPA|[n]}} — '''н''', {{IPA|[nʲ]}} — '''нь''', {{IPA|[b]}} — '''б''', {{IPA|[d]}} — '''д''', {{IPA|[d͡z]}} — '''дз''', {{IPA|[d͡zʲ]}} — '''дзь''', {{IPA|[d͡ʒ]}} — '''дж''', {{IPA|[dʲ]}} — '''дь''', {{IPA|[ɡ]}} — '''ґ''', {{IPA|[p]}} — '''п''', {{IPA|[t]}} — '''т''', {{IPA|[t͡s]}} — '''ц''', {{IPA|[t͡sʲ]}} — '''ць''', {{IPA|[t͡ʃ]}} — '''ч''', {{IPA|[tʲ]}} — '''ть''', {{IPA|[k]}} — '''к''', {{IPA|[w]}} — '''в''', {{IPA|[j]}} — '''й''', {{IPA|[ɦ]}} — '''г''', {{IPA|[z]}} — '''з''', {{IPA|[zʲ]}} — '''зь''', {{IPA|[ʒ]}} — '''ж''', {{IPA|[f]}} — '''ф''', {{IPA|[s]}} — '''с''', {{IPA|[sʲ]}} — '''сь''', {{IPA|[ʃ]}} — '''ш''', {{IPA|[x]}} — '''х''', {{IPA|[l]}} — '''л''', {{IPA|[lʲ]}} — '''ль''', {{IPA|[rʲ]}} — '''рь''', {{IPA|[r]}} — '''р''', * 10 падвоеных зычных: {{IPA|[ɲː]}} — '''мяккая нн''', {{IPA|[ɟː]}} — '''мяккая дд''', {{IPA|[cː]}} — '''мяккая тт''', {{IPA|[ʎː]}} — '''мяккая лл''', {{IPA|[t͡sʲː]}} — '''мяккая цц''', {{IPA|[zʲː]}} — '''мяккая зз''', {{IPA|[sʲː]}} — '''мяккая сс''', {{IPA|[t͡ʃʲː]}} — '''мяккая чч''', {{IPA|[ʒʲː]}} — '''мяккая жж''', {{IPA|[ʃʲː]}} — '''мяккая шш'''. * Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] '''''- є (бел. е)''''', [ji] — '''''ї (бел. йі)''''', [ju] '''''- ю,''''', [ja] '''''- я'''''; === Галосныя гукі === [[Галосныя гукі|Галосных гукаў]] ва ўкраінскай мове шэсць ({{IPA|[ɑ]}} — ''a'', {{IPA|[ɛ]}} — ''e'', {{IPA|[i]}} — ''i'', {{IPA|[u]}} — ''y'', {{IPA|[ɔ]}} — ''o'', {{IPA|[ɪ]}} — ''и''), акрамя таго, ёсць напаўгалосны {{IPA|[j]}} — ''й'' (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны). Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыйнымі]] параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]], ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння. Спалучэнне ''й'' з галоснай перадаюць адной літарай (''я, є, ї, ю''), за выключэннем прыставак ''най-'', ''якнай-'', ''щонай-'', як, напрыклад, у слове ''найекологічніший'' (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары [[ё]], на пісьме яна перадаецца спалучэннем «''йо''» і «''ьо''», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «''йи''» і «''ьи''». === Зычныя гукі === Большасць [[Зычныя|зычных]] мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі ([[Палаталізацыя|палаталізаваны]]) і доўгі, напрыклад: ''л'', ''л<sup>ь</sup>'', ''лл'' або ''н'', ''н<sup>ь</sup>'', ''нн''. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ''ь'' і цвёрдасці — ''апостраф''. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар. Гукі ''d͡z'' (''дз'') і гук ''d͡ʒ'' (''дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі. <center> {| class="wikitable" |- |/nʲ/ || {{lang-uk|''знання''}} (веды/[аў])|| [znɑˈɲːɑ] || [''знан':а́''] |- |/dʲ/|| {{lang-uk|''суддя''}} (суддзя)|| [suˈɟːɑ] || [''суд':а́''] |- |/tʲ/ || {{lang-uk|''життя''}} (жыццё/[ця])|| [ʒɪ̞ˈcːɑ] || [''жи<sup>е</sup>т':а́''] |- |/lʲ/ || {{lang-uk|''зілля''}} (зелле/[ля])|| [ˈzʲiʎːɑ] || [''з’і́л':а''] |- |/t͡sʲ/ || {{lang-uk|''міццю''}} (моцай) || [ˈmʲit͡sʲːu] || [''м’і́ц':у''] |- |/zʲ/ || {{lang-uk|''мотуззя''}} (вяроўка/[кі])|| [moˈtuzʲːɑ] || [''мо<sup>у</sup>ту́з':а''] |- |/sʲ/ || {{lang-uk|''колосся''}} (калоссе/[ся]|| [kɔˈlɔsʲːɑ] || [''коло́с':а''] |- |/t͡ʃ/ || {{lang-uk|''обличчя''}} (твар/[ру])|| [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ] || [''обли́ч’:а''] |- |/ʒ/ || {{lang-uk|''збіжжя''}} (збожжа)|| [ˈzbʲiʒʲːɑ] || [''зб’і́ж’:а''] |- |/ʃ/ || {{lang-uk|''затишшя''}} (зацішша)||[zɑˈtɪʃʲːɑ] || [''зати́ш’:а''] |}</center> У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад {{lang-uk|''пірря''}} (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна ''пір’я'' [ˈpirjɐ] [п’і́рйа]. == Вымаўленне == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы||uk|Орфоепія української мови}}}} Ва ўкраінскай літаратурнай мове {{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы|вымаўленне слоў і словазлучэнняў|uk|Орфоепія української мови}} падпарадкоўваецца наступным правілам: === Галосныя гукі === * Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: {{lang-uk|[''нака́з'']}}, {{lang-uk|[''го́рдість'']}} (гонар), {{lang-uk|[''у́сно'']}} (вусна), {{lang-uk|[''се́ла'']}} (вёскі), {{lang-uk|[''кри́ца'']}} (сталь), {{lang-uk|[''лі́вий'']}} (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне '''[а]''', '''[у]''', '''[і]''', '''[о]''' у ненаціскных складах: {{lang-uk|[''малина'']}} (маліна), {{lang-uk|[''кувати'']}} (куваць), {{lang-uk|[''пішоў'']}} (пайшоў), {{lang-uk|[''молоко'']}} (малако). * У ненаціскных складах '''[е]''' вымаўляецца з прыбліжэннем да '''[и]''', а '''[и]''' гучыць падобна да '''[е]'''. Напрыклад: {{lang-uk|[''се<sup>и</sup>ло'']}} (вёска), {{lang-uk|[''те<sup>и</sup>че'']}} (цячэ), {{lang-uk|[''ди<sup>е</sup>вись'']}} (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне '''[е]''' да '''[и]''' і '''[и]''' да '''[е]''' не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным '''[е]''' галосны '''[и]''' вымаўляецца як '''[еи]''', a галосны '''[е]''' перад складам з націскным '''[и]''' гучыць як '''[иі]''' {{lang-uk|[''т'''еи'''хенький'']}} (ціхенькі) {{lang-uk|[''м'''иі'''ні'']}} (мне). Ненаціскны '''[и]''' перад наступным '''[й]''' вымаўляецца выразна {{lang-uk|[''добрий'']}} (добры), {{lang-uk|[''ч'''еи'''рвоний'']}} (чырвоны)<ref>''Тоцька Н. І.'' Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 {{ref-uk}}</ref>. === Зычныя гукі === * Звонкія зычныя '''[дж]''', '''[дз]''', '''[дз']''' ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў '''[д]''' + '''[ж]''', '''[д]''' + '''[з]''', '''[д]''' + '''[з']'''. * Шыпячыя зычныя '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''', '''[дж]''' перад галоснымі '''[а]''', '''[о]''', '''[у]''', '''[е]''', '''[и]''' і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда. * У патоку маўлення зычныя гукі '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''' прыпадабняюцца наступным гукам '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''', а гукі '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''' прыпадабняюцца наступным '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''бежчесний'']}}, пішацца {{lang-uk|''зважся''}} (наважся), {{lang-uk|''стежці''}} (сцежцы), {{lang-uk|''смієшся''}} (смяешся), {{lang-uk|''не мучся''}} (не пакутуй), {{lang-uk|''річці''}} (рэчцы), {{lang-uk|''зрісши''}} (павялічыўшыся), {{lang-uk|''безчесний''}} (несумленны)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука '''[т']''' з мяккімі '''[з']''', '''[с']''' або '''[ц']''' утварае падоўжаны мяккі гук '''[ц':]''' або '''[ц']'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''беріцьця''], [''тіцьці''], [''брацький'']}}, пішацца {{lang-uk|''беріться''}} (бярыцеся), {{lang-uk|''тітці''}} (цётцы), {{lang-uk|''братський''}} (братэрскі)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення звонкі гук '''[з]''' у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: {{lang-uk|''з'ї[з]д''}} (з’езд), {{lang-uk|''[з]боку''}}, {{lang-uk|''[з]года''}}, {{lang-uk|''лі[з]ти''}} (лезьці), {{lang-uk|''Моро[з]ко''}} (Марозка). Прэфікс '''''з''''', як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у '''''с'''''-: вымаўляецца {{lang-uk|[сьцідити]}}, пішацца {{lang-uk|''зцідити''}} (зцадзіць), вымаўляецца {{lang-uk|[''ссушити'']}}, пішацца {{lang-uk|''зсушити''}} (засушыць). Змена прэфікса '''''з'''''- на '''''с'''''- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад '''[к]''', '''[п]''', '''[т]''', '''[х]''', '''[ф]''': {{lang-uk|''сказати''}} (сказаць), {{lang-uk|''спитати''}} (спытаць), {{lang-uk|''стурбований''}} (занепакоены), {{lang-uk|''схилити''}} (схіліць), {{lang-uk|''сфотографувати''}} (сфатаграфаваць). * У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца {{lang-uk|[''бородьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''боротьба''}} (барацьба), вымаўляецца {{lang-uk|[''прозьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''просьба''}}, вымаўляецца {{lang-uk|[''ходжби'']}}, але пішацца {{lang-uk|''хоч би''}} (хоць бы). * У патоку маўлення зычныя '''[д]''', '''[т]''', '''[л]''', '''[н]''', '''[з]''', '''[с]''', '''[ц]''' у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: {{lang-uk|[''міцьнісьть''], [''пісьня''], [''сьвято''], [''гідьнісьть'']}}, пішацца: {{lang-uk|''міцність''}} (моцнасць), {{lang-uk|''пісня''}} (песня), {{lang-uk|''свято''}} (свята), {{lang-uk|''гідність''}} (годнасць)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94{{ref-uk}}</ref>. * Зычны '''[в]''' у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук '''[ў]''', які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму '''[ф]'''. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''', што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў. * Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''' залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае: {{lang-uk|''А скільки '''в'''[''ў''] нас багатства і щастя золотого''}} (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога). * У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца '''[у]''': {{lang-uk|'''''У''' лісі був, а дров не бачи'''в'''[''ў'']''}} (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны '''[в]''': {{lang-uk|'''''В'''[''ў''] автобусі багато людей''}} (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''' у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з '''[у]''' ці толькі з '''[в]''': {{lang-uk|''утиск''}} (уціск), {{lang-uk|''угруповання''}} (групоўка), {{lang-uk|''уряд''}} (урад), {{lang-uk|''указ''}} (указ), {{lang-uk|''влада''}} (улада), {{lang-uk|''власний''}} (уласны), {{lang-uk|''вплив''}} (уплыў), {{lang-uk|вправа}} (управа [напрамак]), але з іншым значэннем — {{lang-uk|''управа''}} (управа [на кагосьці]), {{lang-uk|''враження''}} (уражанне), але {{lang-uk|''ураження''}} (паражэнне), {{lang-uk|''вступ''}} (уступленне), але {{lang-uk|''уступ''}} (уступ [прыступка]). == Граматыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Граматыка ўкраінскай мовы||uk|Граматика української мови}}}} === Словаўтварэнне === Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння<ref>Словотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. {{ref-uk}}</ref>. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння<ref>''Клименко Н. Ф.'' Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 {{ref-uk}}</ref>: * [[суфікс]]альны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса: {{lang-uk|''гарячий → гаряч'''еньк'''ий''}} (гарачы → гарач'''аньк'''і), {{lang-uk|''слухати → слух'''ач'''''}} (слухаць → слух'''ач'''), {{lang-uk|''вітер → вітер'''ець'''''}} (вецер → ветр'''ык'''); * [[Прыстаўка (мова)|прыставачны]] (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных [[прэфікс]]аў: {{lang-uk|''давати → '''на'''давати''}} (даваць → '''на'''даваць), {{lang-uk|''хто → ніхто''}}, {{lang-uk|''в’язати}} → {{lang-uk|'''ви'''в’язати''}} (вязаць → '''з'''вязаць); * прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса: {{lang-uk|''межа → '''без'''меж'''н'''ий''}} (мяжа → '''бязь'''меж'''н'''ы), {{lang-uk|''при дорозі → '''при'''дорож'''н'''ій''}} (пры дарозе → '''пры'''дарож'''н'''ы); * [[Афікс|безафіксны]] (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова: {{lang-uk|''переходити → перехід''}} (пераходзіць → пераход), {{lang-uk|''нічний → ніч''}} (начны → ноч); * складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова: {{lang-uk|''скрэбсці неба → хмарочос''}} (часаць хмары → небаскроб), {{lang-uk|''синій + жовтий → синьо-жовтий''}} (сіні + жоўты → сіня-жоўты). Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца: * праз зліццё цэлага словазлучэння: {{lang-uk|''цього дня → сьогодні''}} (сяго дня → сёння), {{lang-uk|''добра ніч → добраніч''}} (добрая ноч → дабранач); * праз набыццё словам новага значэння: {{lang-uk|''корінь''<sup>у рослин</sup> → ''корінь''<sup>у математиці</sup>}} (корань<sup>у раслін</sup> → корань<sup>у матэматыцы</sup>); {{lang-uk|''супутник''<sup>людина</sup> → ''супутник''<sup>космічний апарат</sup>}} (спадарожнік<sup>чалавек</sup> → спадарожнік<sup>касмічны апарат</sup>); * шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую: {{lang-uk|''операційна''}} (аперацыйная), {{lang-uk|''швидка''}} (хуткая). Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца [[Абрэвіяцыя (мовазнаўства)|абрэвіяцыя]]: {{lang-uk|''медсестра ← медична сестра''}} (медсястра ← медыцынская сястра), {{lang-uk|''ЛПУ ← Ліберальна партія України''}} (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны), {{lang-uk|''ДЕК ← державна екзаменаційна комісія''}} (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д. === Марфалогія === Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы<ref>''Жовтобрюх М. А., Кулик Б. М.'' Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. {{ref-uk}}</ref><ref>''Вихованець І. Р.'' Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 {{ref-uk}}</ref>: * '''самастойныя''': [[назоўнік]], [[дзеяслоў]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[прыслоўе]]; * '''службовыя''' (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): [[злучнік]], [[прыназоўнік]], [[Часціца (часціна мовы)|часціца]]; * [[выклічнік]]. Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць {{нп3|Склон ва ўкраінскай мове|сем склонаў|uk|Відмінок в українській мові}}<ref>''Вихованець І. Р.'' Система відмінків української мови. К., 1987 {{ref-uk}}</ref>: ([[Назоўны склон|назоўны]], [[Родны склон|родны]], [[Давальны склон|давальны]], [[Вінавальны склон|вінавальны]], [[Творны склон|творны]], [[Месны склон|месны]], [[Клічны склон|клічны]]) і [[Граматычны лік|два лікі]] ([[Адзіночны лік|адзіночны]] і [[Множны лік|множны]])<ref>''І. Р. Вихованець''. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. [[Парны лік]], які быў уласцівы [[Стараславянская мова|стараславянскай мове]], толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове{{efn|Гэтак жа як і ў сучаснай беларускай мове.}}, напрыклад, у творным склоне: {{lang-uk|''очима, плечима''}} (вачыма, плячыма), нароўні з {{lang-uk|''очами, плечами''}} (вачамі, плячамі)<ref>''М. А. Жовтобрюх''. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Існуе тры [[Граматычны род|граматычныя роды]]: [[Мужчынскі род|мужчынскі]], [[Жаночы род|жаночы]] і [[Ніякі род|ніякі]]<ref>''Самійленко С. П.'' Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5{{ref-uk}}</ref>. '''Назоўнік''' змяняецца па ліках, скланяецца: <center> {| class="wikitable" |+ Скланенне назоўнікаў | Склон ''(укр.)'' || Прыклад ''(укр.)'' || Склон ''(бел.)'' || Прыклад ''(бел.)'' |- | {{lang-uk|'''називний''' '' хто / що?''}} || {{lang-uk|брат, мова}} || '''назоўны''' ''хто/што?''|| брат, мова |- | {{lang-uk|'''родовий''' ''кого / чого?''}} || {{lang-uk|брата, мови}} || '''родны''' ''каго / чаго?''|| брата, мовы |- | {{lang-uk|'''давальний''' ''кому / чому?''}} || {{lang-uk|братові/у, мові}} || '''давальны''' ''каму / чаму?''|| брату, мове |- | {{lang-uk|'''знахідний''' ''кого / що?''}} || {{lang-uk|брата, мову}} || '''вінавальны''' '' каго / што?''|| брата, мову |- | {{lang-uk|'''орудний''' ''ким / чим?''}} || {{lang-uk|братом, мовою/й}} || '''творны''' ''кім / чым?''|| братам, моваю/й |- | {{lang-uk|'''місцевий ''' ''о/на/у/по/ кому / чому?''}} || {{lang-uk|по браті/ові, у мові}} || '''месны''' ''аб/па/на/па кім / чым?''|| па браце, у мове |- | {{lang-uk|'''кличний''' ''хто / що?''}} || {{lang-uk|брате, мово}} || '''клічны'''{{efn|Нягледзячы на тое, што асобна [[клічны склон]] у беларускай мове не вылучаюць, у ёй захаваўся шэраг слоў з падобнай клічнай формай.}} || браце, '''—''' |- |}</center> '''Дзеяслоў''' мае 4 часы: [[цяперашні час|цяперашні]] — {{lang-uk|''читає''}} (чытае), [[прошлы час|прошлы]] — {{lang-uk|''читав''}} (чытаў), [[будучы час|будучы]], які мае тры формы: простую — {{lang-uk|''прочитає''}} (прачытае), складаную — {{lang-uk|''читатиме''}} (будзе чытаць / чытацьме), састаўную — {{lang-uk|''буде читати''}} (будзе чытаць), і [[Плюсквамперфект|даўномінулы час]] — {{lang-uk|''був читав''}} (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два [[Трыванне дзеяслова|трыванні]] — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду<ref>''Русанівський В. М.'' Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 {{ref-uk}}</ref>. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць [[дзеепрыслоўе]] і [[дзеепрыметнік]]<ref>''Гнатюк Г. М.'' Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 {{ref-uk}}</ref>. '''Прыметнік''' — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму: {{lang-uk|''ясен''}} (ясны), {{lang-uk|''дрібен''}} (дробны), {{lang-uk|''зелен''}} (зялёны), {{lang-uk|''повен''}} (поўны), {{lang-uk|''славен''}} (слаўны), {{lang-uk|''красен''}} (красны), {{lang-uk|''винен''}} (вінны), {{lang-uk|''потрібен''}} (патрэбны), {{lang-uk|''певен''}} (пэўны), {{lang-uk|''годен''}} (годны), {{lang-uk|''ладен''}} (ладны), {{lang-uk|''рад''}} (рады){{efn|Калі-некалі, асабліва ў мастацкай літаратуры, падобныя кароткія формы дзеепрыметнікаў сустракаюцца і ў беларускай мове: патрэбен, красен, вінен і г. д.}}. Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў<ref>''Пронь К. Л.'' Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гарная''}} (пекная), {{lang-uk|''гарнеє''}} (пекнае), {{lang-uk|''гарнії''}} (пекныя); {{lang-uk|''синяя''}} (сіняя), {{lang-uk|''синєє''}} (сіняе), {{lang-uk|''синії''}} (сініі); замест традыцыйнага ўжывання {{lang-uk|''гарна'', ''гарне'', ''гарні''; ''синя'', ''синє'', ''сині''}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Гісторыя украінскай мовы||uk|Історія української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій<ref>''Онуфрієнко Г. С., Хваткова С. О.'' Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. {{ref-uk}}</ref>, найбольш вядомыя з якіх — [[Праславянская мова|праславянская]]<ref>''Півторак Г. П.'' Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. {{ref-uk}}</ref><ref>''Німчук В. В.'' Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 {{ref-uk}}</ref><ref>''Півторак Г. П.'' Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. {{ref-uk}}</ref>, [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]]<ref>''Шахматов А. А.'' Очерк древнейшего периода истории русского языка. {{ref-uk}}</ref><ref>''Шахматов О. О., Кримський А. Ю.'' Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. {{ref-uk}}</ref>, паўднёваруская<ref>''Житецький П. Г.'' Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. {{ref-uk}}</ref><ref>''Потебня А. А.'' К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. {{ref-uk}}</ref>. === Сярэднявечча === [[Файл:Словарь 1596 г. Лаврына Зызания Тустановского.jpg|thumb|злева|150px|Аркуш з першага слоўніка [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596), злева словы на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], справа — адпаведнікі «простай мовай»]] Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад [[праславянская мова|праславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі<ref>''Франко І.'' Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 {{ref-uk}}</ref>. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], перш за ўсё на аснове насельніцтва {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскага|uk|Київське князівство}}, [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]], [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўскага]], [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкага і Валынскага]] княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, [[Чарнігаў|Чарнігава]]-[[Северская зямля|Севершчына]], [[Падолле]] і [[Кіеў]]шчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка [[Валынь|Валыні]] належалі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]] з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскай]] мовай; [[Паўночная Букавіна]] стала часткай [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку {{нп3|Заходняя Валынь|Заходняй Валыні|uk|Західна Волинь}} і [[Галічына|Галічыну]] захапіла [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]], а [[Закарпацце]] — [[Венгрыя]]. Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. [[Украінізм]]ы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру [[ВКЛ|літоўскага]] праваслаўя з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным [[Кіеўшчына|Кіеўшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], {{нп3|Палтаўшчына|Палтаўшчыну|uk|Полтавщина}}, [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]] ([[Падолле]]), {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}, [[Валынь]], [[Галічына|Галічыну]], [[Паўночная Букавіна|Паўночную Букавіну]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацкую Русь]]. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, [[левабярэжная Украіна|левабярэжную Украіну]], [[Слабадская Украіна|Слабажаншчыну]]. Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову]]. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як ''ш'''і'''сть'' замест ''ш'''е'''сть'', адбываецца чаргаванне '''''в''''' з '''''у''''' ('''''у'''жити'' — '''''в'''жити'', '''''у'''тиск'' — '''''в'''тиск''), ужываюцца мясцовыя народныя словы (''верховина'' — верхняя плынь ракі, ''грунь'' — пагорак, ''криничина'' — мясцовасць, багатая на крыніцы, ''полонина'' — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (''дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок'') і інш. З [[XV стагоддзе|XV]] стагоддзя ва Украіну пранікаюць [[Рэфармацыя|рэфарматарскія ідэі]], выкліканыя з’яўленнем перакладаў [[Евангелле|евангельскіх]] тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння. === Новы і найноўшы час === [[Файл:1897 Ukrainians.jpg|thumb|260px|Распаўсюджанне ўкраінскай мовы, [[1897]]]] [[Файл:UkrSchool.jpeg|thumb|злева|[[Русіфікацыя|Антырусіфікацыйны]] плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]] У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай<ref>[http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html ''І. В. Діяк''. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210083555/http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html |date=10 снежня 2011 }}</ref>. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як [[Іван Катлярэўскі]], [[Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Франко]], [[Панас Мірны]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіл Кацюбінскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай<ref>''Левченко Г. А.'' Нариси з історії української літературної мови першої половини [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] К.-Х., 1946. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Каменяр українського слова. К., 1966. {{ref-uk}}</ref><ref>''Тимошенко П. Д.'' Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грицютенко І. Є.'' Питання розвитку української літературної мови [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; {{ref-uk}}</ref><ref>''Статєєва В. І'' Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. [[XX стагоддзе|XX ст.]] Ужгород, 1997. {{ref-uk}}</ref>. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (''Валуеўскі цыркуляр'', 1863; ''[[Эмскі ўказ|Эмскі акт]]'', 1876)<ref>Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грушевский М.'' Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|right|270px|Доля насельніцтва рэгіёнаў Украіны, якое лічыць украінскую мову роднай, паводле перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў.]] З пачатку XX стагоддзя {{нп3|Сучасная ўкраінская мова|ўкраінская літаратурная мова|uk|Сучасна українська мова}} была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы<ref>Мовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. {{ref-uk}}</ref><ref>''Дзюба І. М.'' Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 {{ref-uk}}</ref>, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў {{нп3|Перыяд застою|часы застою|ru|Период застоя}} — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]] ў сваёй працы «{{нп3|Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?||uk|Інтернаціоналізм чи русифікація?}}» [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|left|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты {{нп3|Закон УССР «Пра мовы ва Украінскай ССР»||uk|Закон УРСР «Про мови в Українській РСР»}}, які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыі Украіны]] 1996 года. === Назвы === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Назва ўкраінскай мовы||uk|Назва української мови}}}} Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]»{{efn|Руская мова — гэту назву ў той час ужывалі і да мовы сучасных беларускіх зямель.}}. Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да [[Масковія|Масковіі]] (пазней да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным [[прыметнік]]ам ({{lang-ru|русский язык}}). Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах. У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы: * ''проста мова'' ў познім [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўі]] ў процівагу кніжнай<ref>[http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] {{ref-ru}}</ref>; * ''маларасійская / маларуская'' мова ці ''паўднёварасійская / паўднёваруская'' гаворка ў Расійскай імперыі; * ''русінская мова'' (афіцыйна), ''рус[ь]кая мова'' (гутаркова) ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]; * ''вуграрус[ь]кая'' або ''карпатарус[ь]кая'' гаворка ў [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref>[http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 Національна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328222428/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}}</ref>. === Правапісныя нормы === {{Асноўны артыкул|Украінскі правапіс 2019 года}}[[Файл:Shevchenko Bukvar p12.jpg|thumb|160px|«''Рукописна азбука велика''» (1861) [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], складзена ўкраінскім правапісным варыянтам [[1876]]—[[1905]] гадоў]] [[Файл:KB Ukrainian.svg|thumb|250px|Украінская раскладка клавіятуры]] З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя<ref>Український правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 {{ref-uk}}</ref>) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы: * '''(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]]''' : :* правапіс [[Іван Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]] (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага; :* правапіс граматыкі ''А. Паўлоўскага'' (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз ''і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз ''іô'', [g] цераз ''кг''; няма ''и''; :* правапіс слоўніка ''Бялецкага-Насенка'' (1840-я); :* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]): максімальна набліжаны да [[дарэформенны правапіс рускай мовы|дарэформеннага рускага правапісу]], былі літары ''ы'', ''ъ'', не было ''[[є]]'', ''[[ї]]'', [[апостраф]]а. * '''Этымалагічныя сістэмы''': :* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827); :* закарпацкі правапіс (да 1940-х). * '''Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта''': :* правапіс «''Русалкі Днястровай''» (1837): ''и, i, ѣ, є, џ, ў''; няма ''ы'', ''ъ''; :* сістэма ''П. Куліша'' — «кулішоўка» (1850-я): ''і, i, е, є'', раздзяляльны ''ъ''; ''g'' або ''ґ''; няма ''ы''; :* сістэма ''М. Драгаманава'' — «драгаманаўка» (1870-я): ''і, i, j''; няма ''ѣ, ю, я, ш, ы, ъ''; :* сістэма ''Я. Жаляхоўскага'' — «[[жаляхоўка]]» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму; :* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік ''Б. Грынчанка'' (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў<ref>[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС).{{ref-uk}}</ref>. :* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў [[украінскі правапіс 1928 года]], называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу ''М. Скрыпніка''). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. [[Украінскі правапіс 1933 года]], які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм [[Галіччына|галіцкіх]] гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу. :* У 2019 годзе прыняты [[Украінскі правапіс 2019 года|новы правапіс]], які вярнуў частку нормаў [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 года]]. == Распаўсюджанасць == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Распаўсюджанасць украінскай мовы||uk|Поширеність української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Украінская мова ва Украіне||uk|Українська мова в Україні}}}} === Геаграфія распаўсюджання === {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} [[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Раёны Украіны|раёнах]], гарадах і гарсаветах Украіны, вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}]] Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання [[Руская мова|рускай мовы]] на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), [[Беларуская мова|беларускай]] на поўначы, [[Польская мова|польскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]] на захадзе, [[Балгарская мова|балгарскай]] на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з [[Венгерская мова|венгерскай]], якая належыць да [[уральскія мовы|ўральскай]] сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе [[Малдаўская мова|малдаўскімі гаворкамі]] ([[Раманскія мовы|раманская група]]), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і [[Балгарская мова|балгарскай]] мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і. Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: [[печанегі]] (X—XI стагоддзі), [[полаўцы]] (XI—XIII стагоддзі) і [[татары]] (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, [[туркі]] гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай ([[Букавіна]], {{нп3|Хатыншчына||uk|Хотинщина}}, [[Буджак]], [[Прыднястроўе]]), венгерскай ([[Закарпацце]]), славацкай ({{нп3|Прашыўшчына||uk|Пряшівщина}} ў Славакіі) і беларускай ([[Берасцейшчына]], [[Чарнігаўшчына]]) мовамі. Кантакты з [[Немцы|немцамі]], [[Армяне|армянамі]], [[сербы|сербамі]] і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevelov/shev03.htm Історична фонологія української мови. Ю. Шевельов]. {{ref-uk}}</ref>. === Колькасць носьбітаў === [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Адміністрацыйны падзел Украіны#Спіс тэрытарыяльных утварэнняў Украіны|абласцях]], вынік перапісу 2001 года]] Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісе 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}} роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў<ref>[http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040907225125/http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=7 верасня 2004 }} {{ref-uk}}</ref>) і за межамі Украіны: у [[Расія|Расіі]] (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек <ref>[http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329195736/http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |date=29 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>), [[Малдова|Малдове]] (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек<ref>[http://statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc Перепись населения Молдовы 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118145804/http://www.statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc |date=18 лістапада 2008 }} {{ref-ro}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}</ref><ref>[http://statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Національності Молдови за регіоном]. {{ref-ro}}</ref>, [[Канада|Канадзе]] (валодае 174 тыс. чалавек<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 Перапіс насельніцтва Канады 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309151710/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |date=9 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>), [[ЗША]] (129 тыс. носьбітаў<ref>[http://mla.org/map_data_results&mode=lang_tops&SRVY_YEAR=2000&lang_id=641 Перапіс насельніцтва ЗША 2000 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821064635/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D641 |date=21 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref>), [[Казахстан]]е (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек<ref>[http://www2.ohchr.org/english/issues/minorities/docs/WP5.doc Колькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане]. {{ref-en}}</ref>), [[Беларусь|Беларусі]] (роднай называе 116 тыс. чалавек<ref>{{cite web|author=Марына насава|title=За студзень—ліпень 2009 года колькасць насельніцтва Беларусі зменшылася на 12,9 тысячы чалавек|url=http://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|publisher=[[БелаПАН]]|date=26 жніўня 2009|access-date=5 чэрвеня 2013|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625140706/https://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Большасць насельніцтва карыстаецца рускай мовай, але і беларуская нам родная|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=43525|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=19 верасня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-19 177 (26535)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/43504/19ver-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>), [[Румынія|Румыніі]] (57 тыс. носьбітаў<ref>[http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania Нацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528100836/http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania |date=28 мая 2009 }} {{ref-en}}</ref>), [[Польшча|Польшчы]] (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы<ref name="polandlanguages">[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl7.xls Польскі перапіс насельніцтва 2002 г.] {{ref-pl}}</ref> і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых [[Эміграцыя|эмігрантаў]]<ref>[http://aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf Мовы меншасцей Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126090430/http://www.aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf |date=26 лістапада 2013 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://khpg.org/index.php?id=1207780279 Трудова міграція українців за кордон]. {{ref-uk}}</ref>), [[Бразілія|Бразіліі]] (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), [[Славакія|Славакіі]] (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай<ref name="slovakia1">[http://mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia Мовы меншасцей у Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090726100339/http://www.mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia |date=26 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}</ref> і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай [[Русінская мова|русінскую]]<ref name="slovakia2">[http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm Сайт пасольства Украіны ў Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215072644/http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm |date=15 снежня 2009 }} {{ref-en}}</ref>) і іншых краінах. Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25<ref name="top">[http://vistawide.com/languages/top_30_languages.htm 30 найбуйнейшых моў свету]. {{ref-en}}</ref> або, магчыма, 22 месца<ref name="second">[http://langs.com.ua/movy/demogr.htm Мови світу за демографічною потужністю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210130620/http://langs.com.ua/movy/demogr.htm |date=10 снежня 2010 }} {{ref-uk}}</ref> у свеце. Яна таксама трэцяя<ref name="top"/> або другая<ref name="second"/> па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн<ref name="Ethnologue"/> да 45 млн чалавек<ref name=mfa/>. === Украінская мова ў Інтэрнэце === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Укрнет||uk|Укрнет}}|{{нп3|Інтэрнэт ва Украіне||uk|Інтернет в Україні}}}} {{Глядзіце таксама|Украінская Вікіпедыя}} [[Файл:ВолодінняМовоюVK2015.png|right|thumb|270пкс|Суадносіны дзвюх самых распаўсюджаных моў (украінскай і рускай), валоданне якімі ўказалі карыстальнікі [[VK|сацыяльнай сеткі «ВК»]] у сваіх профілях, станам на кастрычнік 2015 года<ref>{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?news=yaka-mova-panuje-v-ukrajinskomu-sehmenti-internetu|title=Яка мова панує в українському сегменті Інтернету|publisher={{нп3|Громадський простір (партал)|Громадський простір|uk|Громадський простір (портал)}}|date=2016-12-12|lang=uk}}</ref>.]] [[Файл:НовиниТренди-2011—2024.gif|270px|thumb|right|Параўнанне папулярнасці ўкраінскамоўнага і рускамоўнага пошукавых запытаў «навіны» («новини» і «новости», адпаведна) у рэгіёнах Украіны з дапамогай {{нп3|Google Trends||uk|Google Trends}}, даныя за 2011, 2015, 2020 і 2024 гады<ref name="новини-2025" />.]] Па даных пошукавай сістэмы «[[Яндэкс]]», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] — 33 %, найменшая — у [[Крым]]е — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах<ref>{{ref-uk}} {{Cite web | url = http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | title = Українська інтернет-статистика | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522143534/http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | archive-date = 22 травня 2011}}</ref>. Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе {{нп3|Нейронны машынны пераклад|нейронавага машыннага перакладу|uk|Нейронний машинний переклад}} {{нп3|DeepL||uk|DeepL Translator}}<ref>{{ref-en}} {{Cite web|title=DeepL learns Ukrainian|url=https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|access-date=19 снежня 2023|archive-date=14 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914141640/https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|url-status=dead}}</ref><ref>{{ref-uk}} {{Cite web|title=Онлайн-перекладач DeepL отримав підтримку української мови|url=https://ain.ua/2022/09/07/deepl-otrymav-pidtrymku-ukrayinskoyi-movy/|publisher={{нп5|AIN.UA||uk|AIN.UA}}}}</ref>. Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце<ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05|archive-date=17 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817192928/https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all/}}</ref> і дэманстравала імклівы рост папулярнасці<ref>{{Cite web|title=Historical yearly trends in the usage statistics of content languages for websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language/ms/y|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Ukrainian for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/details/cl-uk-|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref>. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну]] выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася<ref>{{Cite web|title="Радикальний прогрес". У соцмережах української стало набагато більше, – дослідження|url=https://texty.org.ua/fragments/111001/radykalnyj-prohres-u-socmerezhah-ukrayinskoyi-stalo-nabahato-bilshe-doslidzhennya/}}</ref>. Станам на [[14 снежня]] [[2023]] года сайт платформы «Маніфест»<ref>{{Cite web|title=Платформа «Маніфест» створила відео про здобутки українського YouTube в 2020 році|url=https://ms.detector.media/trendi/post/26224/2020-12-18-platforma-manifest-stvoryla-video-pro-zdobutky-ukrainskogo-youtube-v-2020-rotsi/|publisher={{нп3|Дэтэктар медыя||uk|Детектор медіа}}}}</ref> змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных [[YouTube]]-каналаў<ref>{{Cite web|title=Маніфест — рейтинг ютуб-каналів українською|url=https://manifest.in.ua/}}</ref>. Станам на [[19 снежня]] [[2023]] года сайт «КУЛІ» (укр. ''Каталог української локалізації ігор'') змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415 {{нп3|Аматарскі пераклад відэагульняў|неафіцыйных|uk|Аматорський переклад відеоігор}} украінскіх {{нп3|Лакалізацыя відэагульняў|лакалізацый відэагульняў|uk|Локалізація відеоігор}}<ref>{{Cite web|title=Каталог української локалізації ігор (Головна сторінка)|url=https://kuli.com.ua/}}</ref>. Па даных {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}, з 2011 па 2024 год значна павялічылася доля карыстальнікаў Google ва Украіне, якія шукалі навіны на ўкраінскай мове: у той час як у 2011 годзе папулярнасць украінскамоўнага пошукавага тэрміна «новини» перавысіла папулярнасць рускамоўнага пошукавага тэрміна «навіны» ўсяго ў пяці заходніх абласцях, то да 2015 года іх колькасць вырасла да васьмі, да 2020 года — да адзінаццаці, а да 2024 года — да шаснаццаці заходніх, цэнтральных і паўночных абласцей Украіны і горада Кіева. У той жа час пошукавыя запыты на рускай мове пераважалі ў паўднёва-ўсходніх рэгіёнах краіны<ref name="новини-2025">{{Cite web|url=https://censor.net/ua/photonews/3561109/skilky-ukrayintsiv-guglyat-novyny-ukrayinskoyu-movoyu-google-trends-proanalizuvav-zapyty|title=Як мова повертає свої позиції в країні: дані Google Trends свідчать, що українці стали частіше шукати новини державною мовою. ІНФОГРАФІКА|publisher={{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}|date=2025-07-02|lang=uk}}</ref>. == Статус == З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]]), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі. === Ранейшыя часы === Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як: * [[Файл:Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg|22px|border]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] (1850—1918)<ref>[http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html|date=5 сакавіка 2016}} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская Народная Рэспубліка]] (1917—1921)<ref>[http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr Заруба В. М. Історія держави і права України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514071221/http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr |date=14 мая 2014 }} {{ref-uk}}</ref>; ** [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]][[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] Афіцыйна выкарыстоўвалася [[Урад Украінскай Народнай Рэспублікі ў выгнанні|Урадам УНР у выгнанні]] (1921—1992); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская дзяржава]] (1918); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]] (1918—1919)<ref>[http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc2/1919%20%2802%29%2015.%20zakon%20pro%20movu.php Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки] {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22px|border]] {{нп3|Кубанская Народная Рэспубліка||uk|Кубанська Народна Республіка}} (1918—1920); * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|22px|border]] {{нп3|Зялёны Клін, Украіна|Зялёны Клін|ru|Зелёный Клин}} (1918—1922); * [[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|22px|border]] Ва [[УССР|Украінскай ССР]] украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)<ref>[http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 Рішення Конституційного Суда України] щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Карпацкая Украіна]] (1938—1939); * [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|22px|border]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на падкантрольных [[Трэці Рэйх|Трэцяму Рэйху]] ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў<ref>[http://exlibris.org.ua/distrikt/ Василь Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502235755/http://exlibris.org.ua/distrikt/ |date=2 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|border]] З 1 па 5 [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2006]] года рэгіянальная ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/indepth/story/2006/04/060410_serbia_language.shtml З 1 червня українська — офіційна мова у Сербії] {{ref-uk}}</ref>. === Сучаснасць === {{Глядзіце таксама|Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»}} [[Файл:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|240px|thumb|Надпіс украінскай «''Придністровський Республіканський Банк''», грошы [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Украіна|Украіны]]<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України]. {{ref-uk}}</ref>, украінская мова з’яўляецца адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] Украіны. Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]], які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна<ref>[https://www.svaboda.org/a/29906059.html svaboda.org]</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] У выніку падзей [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] і наступнай [[Расійска-ўкраінская вайна|інтэрвенцыі]] Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова<ref name=federal/>. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову. За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў]]»<ref name=autogenerated224 />. ''Статус рэгіянальнай мовы:'' * {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]] :** 7 камун :* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] :** 3 камуны :* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] :** 2 камуны :* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] :** 2 камуны * {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] :* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU' /> * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[ПМР|Прыднястроўе]] (непрызнаная рэспубліка) Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР<ref name=Pr1 />. * {{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews /><ref>[http://www.zbierka.sk/sk/predpisy/184-1999-z-z.p-4824.pdf Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín] {{ref-sl}}</ref> :* 18 населеных пунктаў :* 68 населеных пунктаў (русінская) * {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] (русінская)<ref name = VOJVODINE>[http://dopuna.ingpro.rs/Aktuelni%20tekstovi/28259.htm Статут Аутономне Покрајине Војводине] {{ref-sr}}</ref> * {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /> * {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH" /> * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /> ''Мова нацменшасці:'' * {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages" /> === Рэлігійныя ўстановы і цэрквы === ==== Праваслаўныя цэрквы ==== Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата]], яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская мова<ref>[http://www.cerkva.info/uk/statut.html СТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528045643/http://cerkva.info/uk/statut.html |date=28 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~ydorosh/48366/ Патріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref> З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва [[Украінская аўтакефальная праваслаўная царква|Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве]]<ref>[http://blyzhchedoboga.com.ua/ukrayinska-avtokefalna-pravoslavna-tserkva/ Українська Автокефальна Православна Церква] — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях ''Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата'', якая ўваходзіць у склад [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/all_news/orthodox/uoc/51223/ В УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова нароўні з [[Англійская мова|англійскай]] выкарыстоўваецца ва ''Украінскай праваслаўнай царкве Канады'', якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]]<ref>[http://www.stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf Українська Православна Катедра Святої Софії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918092650/http://stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf |date=18 верасня 2013 }} {{ref-uk}}</ref> Украінскія супольнасці [[Польская праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] ўжываюць украінскую мову ў чытанні [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] і ў пропаведзі<ref>[http://uaoc.net/2011/05/polska/ Польська православна церква стає … польськомовною] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514123856/http://uaoc.net/2011/05/polska/ |date=14 мая 2014 }} — Автокефалія {{ref-uk}}</ref>. ==== Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква ==== Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]], які адбыўся ў [[Рым]]е ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~nykodym/40150/ Феномен літургійної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. === Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне === Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх: * {{Сцяг|Украіна}} Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Тиса-1''» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе{{efn|Тут і далей: вяшчае на ўкраінскай мове з моманту стварэння (калі не ўказана асобна іншага).}}<ref>[http://tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205041230/http://www.tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 |date=5 лютага 2013 }} — Тиса {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|ЗША}} [[Голас Амерыкі]] — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года<ref>[http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308022403/http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html |date=8 сакавіка 2013 }} — Голос Америки {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[УТР]] (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «''Українське телебачення і радіомовлення''») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе<ref>[http://www.utr.tv/channel.html Державна телерадіокомпанія "Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421085026/http://www.utr.tv/channel.html |date=21 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Euronews]] — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года<ref>[http://ua.euronews.com/distribution/ Мовлення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315064827/http://ua.euronews.com/distribution/ |date=15 сакавіка 2013 }} — Euronews {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[Перший Ukraine]] — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе<ref>[http://firstua.com/uk/about Перший Ukraine. Про канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130415225009/http://firstua.com/uk/about |date=15 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як [[Міжнародны славянскі канал]], [[Інтер +]], [[1+1 International]]. На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх: * {{Сцяг|Ватыкан}} [[Радыё Ватыкан]] — дзяржаўнае радыё [[Ватыкан]]а, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года<ref name = RadioHist>[http://daa-dxer.narod.ru/history.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120707114731/daa-dxer.narod.ru/history.htm |date=7 ліпеня 2012 }} {{ref-uk}}</ref><ref name = RadioStat>[http://daa-dxer.narod.ru/stations.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130407011133/daa-dxer.narod.ru/stations.htm |date=7 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Румынія}} [[Сусветная служба Радыё Румынія]] — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 Частоти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617115219/http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 |date=17 чэрвеня 2012 }} — Всесвітня служба Радіо Румунія {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Радыё Прыднястроўя]] — дзяржаўнае радыё непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], створанае ў 1991 годзе<ref>[http://www.radiopmr.org/ Радио Приднестровья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702235429/http://www.radiopmr.org/ |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. * {{Сцяг|Польшча}} [[Польскае радыё для замежжа]] — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 Polskie Radio dla Zagranicy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222045206/http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 |date=22 лютага 2015 }} {{ref-pl}}</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Голас Расіі]] — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года)<ref name = RadioHist/><ref name = RadioStat/>. * {{Сцяг|КНР}} [[Міжнароднае радыё Кітая]] — дзяржаўнае радыё [[КНР]], украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе<ref name = RadioStat/>. Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: [[Радыё Свабода]], ''[[Транссусветнае радыё]] — Украіна'', ''Голас Бібліі'', ''Радыё Тэас'', ''Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі''. == Гл. таксама == * [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]] * [[Мовы Украіны]] * [[Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову]] * [[Русінская мова]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Украінская мова||207}} * Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор ''В. Кубійович''. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.{{ref-uk}} * Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9{{ref-uk}} * Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.{{ref-uk}} * Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. ''В. М. Русанівського''. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.{{ref-uk}} * Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: ''В. В. Чумак'' [та ін.]; за ред. ''В. Г. Скляренка''. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7{{ref-uk}} * Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. ''О. С. Мельничук'' (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.{{ref-uk}} * Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.{{ref-uk}} {{refend}} == Спасылкі == {{Interwiki|uk|на ўкраінскай|}} {{Вікікнігі|Украінская мова}} {{Commons|Category:Ukrainian language}} * {{YouTube|vnDt3Uly2RI|logo=1|Так буде українською}} * [http://sum.in.ua/ Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201107122834/http://sum.in.ua/ |date=7 лістапада 2020 }} {{ref-uk}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/LSlist/ «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі] {{ref-uk}} * [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708125343/https://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru |date=8 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}} * [http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522082321/http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 |date=22 мая 2013 }} {{ref-ru}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ Украінскі лінгвістычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713144227/http://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ |date=13 ліпеня 2013 }} {{ref-uk}} * [http://litmisto.org.ua/?page_id=6961 Сучасная ўкраінская літаратурная мова] {{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расіі}} {{Добры артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Украінская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны|*]] [[Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Сербіі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Харватыі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] bt2a0jmsi85n7b8my1kld29e8ekx9x9 5160504 5160502 2026-07-03T09:38:45Z M.L.Bot 261 5160504 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Украінская мова | карта = Idioma ucraniano.png | саманазва = українська мова | краіны = [[Украіна]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Малдова]], [[Славакія]], [[Румынія]], [[Казахстан]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = мова камунікацыі ад 41 млн<ref name="Ethnologue">[http://photius.com/rankings/languages2.html «Ethnologue», 13 выданне]. {{ref-en}}</ref> да ~45 млн. Родная ~37 млн<ref>[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size Статыстыка моў з сайта «ethnologue.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807023956/http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref> Другая мова ~15 млн<ref>[http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html Апытанне цэнтра эканамічных і палітычных даследванняў імя А. Разумкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105101026/http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] : [[Славянскія мовы|Славянская]] :: [[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская]] | афіцыйная мова = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]<br />{{Сцяг|Крым}} ''[[Рэспубліка Крым]]''{{efn|Дэ-юрэ — тэрыторыя Украіны як [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]], дэ-факта пад кантролем Расійскай Федэрацыі.}}<ref name=federal>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон пра прыняцце ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнне ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб’ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref><br />{{Сцяг|Прыднястроўе}} ''[[ПМР|Прыднястроўе]]''{{efn|Непрызнаная дзяржава.}}<ref name=Pr1>[http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 Конституція ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303175520/http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><br /> '''Рэгіянальная:'''<br /> {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] * [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU'>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 Закон № 173 от 22.07.2005 об основных положениях особого правового статуса населенных пунктов левобережья Днестра (Приднестровья)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100019/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 |date=4 сакавіка 2016 }} Статья 6 {{ref-ru}}</ref> {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = Romania>[http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 HOTARARE nr. 1.206 din 27 noiembrie 2001 pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozitiilor privitoare la dreptul cetatenilor apartinand unei minoritati nationale de a folosi limba materna în administratia publica locala, cuprinse în Legea administratiei publice locale nr. 215/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070221075455/http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 |date=21 лютага 2007 }}</ref> * [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]{{efn|Жудзец — назва [[павет]]аў у [[Румынія|Румыніі]].}} ** 7 камун * [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] ** 3 камуны * [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] ** 2 камуны * [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] ** 2 камуны {{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews>[http://karpatnews.in.ua/news/49941 У Словаччині збільшиться кількість населених пунктів, де офіційно вживатиметься мова нацменшин]{{Недаступная спасылка}} — Karpatnews {{ref-uk}}</ref><br /> * 18 населеных пунктаў * 68 населеных пунктаў <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 >[http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) // Council of Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226070540/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |date=26 снежня 2018 }} Рэгулюецца «Еўрапейскай хартыяй рэгіянальных моў» {{ref-en}}</ref> * [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /><br /> {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH">[http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2&3.pdf Украінская мова ў Харватыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130505204933/http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2%263.pdf |date=5 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref><br /> {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /><br /> '''Мова нацыянальнай меншасці:'''<br /> {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages">[http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{ref-en}}</ref> | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]]: Інстытут украінскай мовы, Украінскі моўна-інфармацыйны фонд, Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні | Код па ISO 639-1 = uk | Код па ISO 639-2(B) = ukr | Код па ISO 639-2(T) = ukr | Код па SIL = UKR }} [[Файл:Slavic languages 2000s.png|250пкс|thumb|Сучасныя славянскія мовы, традыцыйная класіфікацыя па геаграфічным прынцыпе. {{Легенда|#8B5742|украінская мова}}]] '''Украі́нская мо́ва''' ({{lang-uk|українська мова}}<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/ukrtable.htm Історичний розвиток української мови]{{ref-uk}}</ref>, [[IPA]]: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ]) — [[нацыянальная мова]] [[Украінцы|ўкраінцаў]]. Адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва [[Украіна|Украіне]]. З’яўляецца [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] ва Украіне<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституція України // ст. 10-я]{{ref-uk}}</ref>, адна з дзяржаўных у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўі]] і ў [[Рэспубліка Крым|Рэспубліцы Крым]]. Распаўсюджаная таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''О. І. Скопненко'' Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Малдова|Малдове]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Убийвовк Н.'' Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 {{ref-uk}}</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський'' Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Расія|Расіі]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>''С. В. Семчинський''. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Славакія|Славакіі]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський''. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е<ref>''С. Ф. Клименко, В. В. Степаненко''. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Канада|Канадзе]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[ЗША]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй [[Славянскія мовы|славянскай мовай]] па колькасці носьбітаў (пасля [[Руская мова|рускай]] і, магчыма, [[Польская мова|польскай]]) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс моў паводле колькасці носьбітаў||en|List of languages by number of native speakers}}.}}. [[Файл:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Украінская мова]] Навука пра ўкраінскую мову завецца ''{{нп3|Украінскае мовазнаўства|лінгвістычнай украіністыкай|uk|Українське мовознавство}}'' або ''{{нп3|украіназнаўства|ўкраіназнаўствам|uk|Українознавство}}''. Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную [[Кірыліца|кірыліцу]] (т. зв. «[[Грамадзянскі шрыфт|гражданка]]»), зрэдку — [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацініцу]] ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]], у прыватнасці [[Інстытут украінскай мовы НАН Украіны]] (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка), {{нп3|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд НАН Украіны|uk|Український мовно-інформаційний фонд}} (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны]] (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі). Штогод [[27 кастрычніка]] ва Украіне адзначаецца [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]]. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб — {{нп3|Радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|Усеўкраінская радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|uk|Радіодиктант національної єдності}} — акцыя {{нп3|Украінскае радыё|Украінскага радыё|uk|Українське радіо}}, якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы. == Класіфікацыя == Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]<ref>Сучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 {{ref-uk}}</ref><ref>''Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М.'' Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 {{ref-uk}}</ref><ref>''С. В. Семчинський''. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова<ref>Беларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.</ref><ref>''Сцяцко П. У.'' Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.</ref><ref>''Янкова Т. С.'' Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388. {{ref-uk}}</ref> (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пятра Бузука]], паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі [[Палессе|Палесся]]<ref>''Бузук П.'' Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 {{ref-uk}}</ref>, абодва народы ў [[сярэднія вякі]] мелі агульную [[Старабеларуская мова|пісьмовую кніжную мову]]<ref>''Гумецька Л. Л.'' Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 {{ref-uk}}</ref><ref>''Анічэнка У. В.'' Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.</ref>). Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова<ref>''С. В. Семчинський''. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. == Графіка == {{Асноўны артыкул|Украінскі алфавіт}} Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі [[Кірыліца|кірыліцу]]. Гэта звязана з [[Праваслаўе|усходнім абрадам]] украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''{{нп3|Украінскі скорапіс|казацкі скорапіс|uk|Український скоропис}}''», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/mitch.htm Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко] {{ref-uk}}</ref>. Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў{{efn|Напрыклад, гравюра з «Служебника» 1604 года (тыпаграфія Фёдара Балабана) змяшчае надпіс з цалкам сучаснымі на выгляд словамі «МÁСΛО», «ПШЕΝИЦА», «ВИΝÒ»; у слове «ХΛѢ́БЪ» толькі апошняя літара аформлена не так, як у звыклых на сёння шрыфтах<ref>Здымак 360 на старонцы 159 каталога «Украинские книги кирилловской печати XVI—XVIII вв.», М.: Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина, 1976.{{ref-ru}}</ref>.}}. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»<ref>Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445.{{ref-ru}}</ref>, «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]], канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] у 1708 годзе, г. зв. [[гражданка]] (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі. Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар <big>''[[ґ]], [[є]]''</big> і <big>''[[ї]]''</big> (<big>''[[ґ]]''</big> ужываюць таксама ва [[Урумская мова|ўрумскім]] і, часам, у [[Беларускі алфавіт|беларускім]] алфавітах). {{Украінскі алфавіт}} * Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць [[апостраф]]: {{lang-uk|''дев’ять''}} (дзевяць), {{lang-uk|''пам’ять''}} (памяць){{efn|Тут і далей ''курсівам'' пазначаны ўкраінскія словы паводле афіцыйнага ўкраінскага правапісу, у дужках — беларускія пераклады, акрамя выпадкаў поўнага супадзення ў напісанні.}}; * '''''Е е''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Э э'''; * '''''Є є''''' — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары '''Е е'''. * '''''И и''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Ы ы'''; * '''''Ї ї''''' — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да '''йі'''х], выбаіна [выба'''йі'''на]; * '''''Щ щ''''' — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым{{efn|Астатнія літары ўкраінскага алфавіта пазначаюцца і вымаўляюцца гэтак жа, як і ў беларускай мове.}}. У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацінскі алфавіт]] розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы<ref>[http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Ігор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva]</ref>. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіне]] ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва [[УССР]], а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне. == Адрозненні ад іншых славянскіх моў == Украінская мова як асобная [[Славянскія мовы|славянская мова]] мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — [[Польская мова|польскай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]]{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс Сводэша для славянскіх моў||be-tarask|Сьпіс Сўодэша для славянскіх моваў}}.}}. Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных [[украінізм]]аў<ref name="Tsaruk">Українська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. {{ref-uk}}</ref>. На [[Фанетыка|фанетычным]] і [[Марфалогія мовы|марфалагічным]] узроўні ўкраінскую мову адрознівае: * найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48<ref>Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.{{ref-uk}}</ref>; * высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць<ref>''Тимошенко П. Д.'' Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 {{ref-uk}}</ref>; * паслядоўна захаваная [[флексія]] [[Клічны склон|клічнага склону]] (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)<ref>''Тимченко Є.'' Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. {{ref-uk}}</ref>; * паралельна выкарыстоўваюцца флексіі [[давальны склон|давальнага склону]] для назоўнікаў мужчынскага роду: {{lang-uk|''директор-'''у'''''}}, {{lang-uk|''директор-'''ові'''''}} (дырэктару); * захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу: {{lang-uk|''ходитиму, буду ходити''}} (буду хадзіць). === Лексіка === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Лексіка ўкраінскай мовы||uk|Лексика української мови}}}} Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ({{lang-uk|''батько''}} (бацька), {{lang-uk|''матір''}} (маці), {{lang-uk|''сестра''}} (сястра), {{lang-uk|''дім''}} (дом), {{lang-uk|''вовк''}} (воўк), {{lang-uk|''бути''}} (быць), {{lang-uk|''жити''}} (жыць), {{lang-uk|''їсти''}} (есці) і г. д.); праславянскія словы ({{lang-uk|''коса''}} (каса), {{lang-uk|''сніп''}} (сноп), {{lang-uk|''жито''}} (жыта), {{lang-uk|''віл''}} (вол), {{lang-uk|''корова''}} (карова), {{lang-uk|''ловити''}} (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ({{lang-uk|''кисень''}} ([[кісларод]]), {{lang-uk|''водень''}} ([[вадарод]]), {{lang-uk|''мрія''}} (мроя), {{lang-uk|''зволікати''}} (марудзіць), {{lang-uk|''зайвий''}} (лішні), {{lang-uk|''байдуже''}} (абыякава), {{lang-uk|''примхи''}} (прымхі), {{lang-uk|''перекотиполе''}} (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў<ref>Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm Запозичення до української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141714/http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm |date=22 мая 2011 }}. Історія запозичення слів до українського словника.{{ref-uk}}</ref> (з [[Беларуская мова|беларускай]] — {{lang-uk|''розкішний''}} (раскошны), {{lang-uk|''обридати''}} (абрыднуць), {{lang-uk|''нащадок''}} (нашчадак), {{lang-uk|''ззаду''}}; з [[Польская мова|польскай]] — {{lang-uk|''перешкода''}} (перашкода), {{lang-uk|''недолугий''}} (шалапутны), {{lang-uk|''дощенту''}} (дашчэнту), {{lang-uk|''обіцяти''}} (абяцаць), {{lang-uk|''цікавий''}} (цікавы), {{lang-uk|''гасло''}} (лозунг), {{lang-uk|''мить''}} (імгненне), {{lang-uk|''шлюб''}}, {{lang-uk|''завжди''}} (заўсёды); з [[Чэшская мова|чэшскай]] — {{lang-uk|''брама'', ''огида''}} (агіда), {{lang-uk|''ярко''}} (ярка), {{lang-uk|''паркан'', ''карк''}} (карак); з [[Сербская мова|сербскай]] — {{lang-uk|''хлопець''}} (хлопец), з [[Балгарская мова|балгарскай]] — {{lang-uk|''храм'', ''глава'', ''владика''}} (уладыка), {{lang-uk|''сотворити''}} (здзейсніць); з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовы — {{lang-uk|''приязнь''}} (прыхільнасць), {{lang-uk|''злочин''}} (злачынства){{efn|У сувязі з вялікай колькасцю запазычанняў з польскай, нямецкай, чэшскай і латыні, у пачатку станаўлення сучасная ўкраінская мела большае лексічнае падабенства з заходнеславянскімі мовамі, чым з царкоўнаславянскай і рускай<ref>Yaroslav Hrytsak. „On Sails and Gales, and Ships Driving in Various Directions: Post-Soviet Ukraine as a Test Case for the Meso-Area Concept“. In: Kimitaka Matsuzato ed. Emerging meso-areas in the former socialist countries: histories revived or improvised?. Slavic Research Center, Hokkaido University. 2005. p. 57.{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне XVII ст. лінгвістычныя разыходжанні паміж украінскай і рускай мовамі мелі такі сур’ёзны характар, што існавала неабходнасць у наяўнасці талмача-перакладчыка падчас [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]], між [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] і прадстаўнікамі маскоўскага цара<ref>Nicholas Chirovsky. (1973). On the historical beginnings of Eastern Slavic Europe: readings New York: Shevchenko Scientific Society, pg. 184{{ref-en}}</ref>.}}<ref>[http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html Старослов’янізми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141625/http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html |date=22 мая 2011 }} {{ref-uk}}</ref>, запазычанні з розных цюркскіх моў — {{lang-uk|''кавун'', ''торба'', ''тютюн''}} (тытунь), запазычанні з германскіх моў — {{lang-uk|''фарба'', ''дах''}}. Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] — {{lang-uk|''огірок''}} (агурок), {{lang-uk|''троянда''}} (ружа); [[Лаціна|лаціны]] — {{lang-uk|''мета''}} (мэта), {{lang-uk|''раптом''}} (раптам). У [[УССР|савецкі час]] у лексікон увайшло шмат [[русізм]]аў — {{lang-uk|''копійка''}} (капейка), {{lang-uk|''вертоліт''}} (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з [[Англійская мова|англійскай]] мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых<ref name=mfa>[http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm Українська мова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625132447/http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm |date=25 чэрвеня 2006 }} Сайт МЗС України{{ref-uk}}</ref>. Антрапаніміка{{efn|Антрапаніміка — тут: украінскія імёны.}} ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў [[хрысціянства]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мовы. Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Natural/Vdpu/Soc_komun/2008_1/45.html Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків] {{ref-uk}}</ref> і рускую літаратурныя мовы{{efn|Абумоўлена перш за ўсё даволі працяглым знаходжаннем украінскіх зямель у складзе гэтых суседніх дзяржаў.}}. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um121.htm З ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА»] {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гопак'', ''козак'', ''степ'', ''бандура'', ''борщ''}}. У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы {{lang-pl|hreczka}} — {{lang-uk|''гречка''}}, {{lang-pl|chory}} — {{lang-uk|''хворий''}}, у рускую {{lang-ru|вареники}} — {{lang-uk|''вареники''}}, {{lang-ru|пасека}} — {{lang-uk|''пасіка''}}, {{lang-ru|бублик}} — {{lang-uk|''бублик''}}, {{lang-ru|подполковник}} — {{lang-uk|''підполковник''}} і інш. === Сувязі з беларускай лексікай === Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць ''[[украінізм]]амі''. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар ''и''—''ы'', ''ѣ''—''и''<ref name="энцык"/>. У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, ''барацьбіт'', ''дзеяслоў''), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнім]] гаворкам беларускай мовы<ref name="энцык"/>. === Дыялекты === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Дыялекты ўкраінскай мовы||uk|Діалекти української мови}}}} [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|thumb|260px|Карта ўкраінскіх дыялектаў:{{легенда|#5987FF|Паўночная група}}{{легенда|#FFD326|Паўднёва-ўсходняя група}}{{легенда|#FF4E44|Паўднёва-заходняя група}}]] У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялекты<ref>''Жилко Ф. Т.'' Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 {{ref-uk}}</ref><ref>''Бевзенко С. П.'' Українська діалектологія. — К., 1980 {{ref-uk}}</ref><ref name="AUM">Атлас української мови у 3-ох томах {{ref-uk}}</ref>: * '''''[[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны (палескі) дыялект]]'''''<ref>''Никончук М. В.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um161.htm Північне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўночнага дыялекту належыць {{нп3|Усходнепалеская гаворка ўкраінскай мовы|усходнепалеская|uk|Східнополіський говір}}, {{нп3|Сярэднепалеская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепалеская|uk|Середньополіський говір}} і [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы|заходнепалеская]] гаворкі<ref name="AUM"/>. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)]]<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963</ref>. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі. * '''''{{нп3|Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-заходні дыялект|uk|Південно-західне наріччя української мови}}'''''<ref>''Гриценко П. Е.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um159.htm Південно-західне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца {{нп3|Валынская гаворка ўкраінскай мовы|валынская|uk|Волинський говір}}, {{нп3|Падольская гаворка ўкраінскай мовы|падольская|uk|Подільський говір}}, {{нп3|Надднястранская гаворка ўкраінскай мовы|надднястранская|uk|Наддністрянський говір}}, {{нп3|Надсянская гаворка ўкраінскай мовы|надсянская|uk|Надсянський говір}}, {{нп3|Пакуцка-букавінская гаворка ўкраінскай мовы|пакуцка-букавінская|uk|Покутсько-буковинський говір}}, {{нп3|Гуцульская гаворка ўкраінскай мовы|гуцульская|uk|Гуцульський говір}}, {{нп3|Бойкаўская гаворка ўкраінскай мовы|бойкаўская|uk|Бойківський говір}}, {{нп3|Закарпацкая гаворка ўкраінскай мовы|закарпацкая|uk|Закарпатський говір}}, {{нп3|Лемкаўская гаворка ўкраінскай мовы|лемкаўская|uk|Лемківський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам ([[Польская мова|польскім]], [[Славацкая мова|славацкім]], [[Венгерская мова|венгерскім]], [[Румынская мова|румынскім]]), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах [[Карпаты|Карпат]]). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук ''р'': {{lang-uk|''бура, гира, радно''}} (літаратурна {{lang-uk|''буря, гиря, рядно́''}} — бура, гіра, коўдра); канчатак ''-є'' замест ''-я'' і адсутнасць даўжыні зычнага: {{lang-uk|''житє, весілє, зілє''}} ({{lang-uk|''життя, весілля, зілля''}} — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках: {{lang-uk|''батькови, ковальови, коньом, земльою, на поли''}} ({{lang-uk|''батькові, ковалеві, конем, землею, на полі''}} — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак ''-ий'' замест ''-ій'': {{lang-uk|''синий, третий''}} ({{lang-uk|''синій, третій''}} — сіні, трэці). Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную [[Русінская мікрамова|русінскую мікрамову]]. * '''''{{нп3|Паўднёва-ўсходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-ўсходні дыялект|uk|Південно-східне наріччя української мови}}'''''<ref>''Железняк М. Г.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um160.htm Південно-східне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да гэтага дыялекту належыць {{нп3|Сярэднепадняпроўская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепадняпроўская|uk|Середньонаддніпрянський говір}}, {{нп3|Стэпавая гаворка ўкраінскай мовы|стэпавая|uk|Степовий говір}} і {{нп3|Слабажанская гаворка ўкраінскай мовы|слабажанская|uk|Слобожанський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Гаворкі {{нп3|Прыдняпроўская Украіна|Сярэдняй Наддняпраншчыны|uk|Наддніпрянська Україна}} ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных ''е'' і ''и'': {{lang-uk|''сеило, веишневий, зеилений''}} (літаратурна {{lang-uk|''село, вешневий, зелений''}} — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі ''-ю'' і ''-е'' ў 1-ай і 3-ай асобах: {{lang-uk|''ходю́, носю́, хо́де, но́се''}} (літаратурна {{lang-uk|''ходжу, ношу, ходить, носить''}} — хаджу, нашу, ходзіць, носіць). === Суржык === {{Асноўны артыкул|Суржык}} [[Файл:SurzhykUse.png|thumb|260px|Выкарыстанне [[суржык]]а ў рэгіёнах Украіны, дадзеныя Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, [[2003]] год]] [[Суржык]]ам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі). Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй Украіны<ref name="масенко">Лариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання<ref name="масенко"/>. Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека<ref name="масенко"/>. == Фанетыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Фаналогія ўкраінскай мовы||uk|Українська фонетика}}}} Украінская мова мае найбольшую колькасць [[фанема|фанем]] сярод славянскіх моў — 48{{efn|Тлустым шрыфтам пазначана гучанне фанемы беларускім алфавітам.}}<ref>''Коструба П. П.'' Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. {{ref-uk}}</ref>: * 6 галосных: {{IPA|[ɑ]}} — '''а'', {{IPA|[e]}} — е (бел. э), {{IPA|[i]}} — ''і''', {{IPA|[u]}} — '''у''', {{IPA|[o]}} — '''о''', {{IPA|[ɪ]}} — '''''и (бел. ы)'''''; * 32 асноўныя зычныя: {{IPA|[m]}} — '''м''', {{IPA|[n]}} — '''н''', {{IPA|[nʲ]}} — '''нь''', {{IPA|[b]}} — '''б''', {{IPA|[d]}} — '''д''', {{IPA|[d͡z]}} — '''дз''', {{IPA|[d͡zʲ]}} — '''дзь''', {{IPA|[d͡ʒ]}} — '''дж''', {{IPA|[dʲ]}} — '''дь''', {{IPA|[ɡ]}} — '''ґ''', {{IPA|[p]}} — '''п''', {{IPA|[t]}} — '''т''', {{IPA|[t͡s]}} — '''ц''', {{IPA|[t͡sʲ]}} — '''ць''', {{IPA|[t͡ʃ]}} — '''ч''', {{IPA|[tʲ]}} — '''ть''', {{IPA|[k]}} — '''к''', {{IPA|[w]}} — '''в''', {{IPA|[j]}} — '''й''', {{IPA|[ɦ]}} — '''г''', {{IPA|[z]}} — '''з''', {{IPA|[zʲ]}} — '''зь''', {{IPA|[ʒ]}} — '''ж''', {{IPA|[f]}} — '''ф''', {{IPA|[s]}} — '''с''', {{IPA|[sʲ]}} — '''сь''', {{IPA|[ʃ]}} — '''ш''', {{IPA|[x]}} — '''х''', {{IPA|[l]}} — '''л''', {{IPA|[lʲ]}} — '''ль''', {{IPA|[rʲ]}} — '''рь''', {{IPA|[r]}} — '''р''', * 10 падвоеных зычных: {{IPA|[ɲː]}} — '''мяккая нн''', {{IPA|[ɟː]}} — '''мяккая дд''', {{IPA|[cː]}} — '''мяккая тт''', {{IPA|[ʎː]}} — '''мяккая лл''', {{IPA|[t͡sʲː]}} — '''мяккая цц''', {{IPA|[zʲː]}} — '''мяккая зз''', {{IPA|[sʲː]}} — '''мяккая сс''', {{IPA|[t͡ʃʲː]}} — '''мяккая чч''', {{IPA|[ʒʲː]}} — '''мяккая жж''', {{IPA|[ʃʲː]}} — '''мяккая шш'''. * Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] '''''- є (бел. е)''''', [ji] — '''''ї (бел. йі)''''', [ju] '''''- ю,''''', [ja] '''''- я'''''; === Галосныя гукі === [[Галосныя гукі|Галосных гукаў]] ва ўкраінскай мове шэсць ({{IPA|[ɑ]}} — ''a'', {{IPA|[ɛ]}} — ''e'', {{IPA|[i]}} — ''i'', {{IPA|[u]}} — ''y'', {{IPA|[ɔ]}} — ''o'', {{IPA|[ɪ]}} — ''и''), акрамя таго, ёсць напаўгалосны {{IPA|[j]}} — ''й'' (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны). Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыйнымі]] параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]], ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння. Спалучэнне ''й'' з галоснай перадаюць адной літарай (''я, є, ї, ю''), за выключэннем прыставак ''най-'', ''якнай-'', ''щонай-'', як, напрыклад, у слове ''найекологічніший'' (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары [[ё]], на пісьме яна перадаецца спалучэннем «''йо''» і «''ьо''», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «''йи''» і «''ьи''». === Зычныя гукі === Большасць [[Зычныя|зычных]] мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі ([[Палаталізацыя|палаталізаваны]]) і доўгі, напрыклад: ''л'', ''л<sup>ь</sup>'', ''лл'' або ''н'', ''н<sup>ь</sup>'', ''нн''. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ''ь'' і цвёрдасці — ''апостраф''. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар. Гукі ''d͡z'' (''дз'') і гук ''d͡ʒ'' (''дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі. <center> {| class="wikitable" |- |/nʲ/ || {{lang-uk|''знання''}} (веды/[аў])|| [znɑˈɲːɑ] || [''знан':а́''] |- |/dʲ/|| {{lang-uk|''суддя''}} (суддзя)|| [suˈɟːɑ] || [''суд':а́''] |- |/tʲ/ || {{lang-uk|''життя''}} (жыццё/[ця])|| [ʒɪ̞ˈcːɑ] || [''жи<sup>е</sup>т':а́''] |- |/lʲ/ || {{lang-uk|''зілля''}} (зелле/[ля])|| [ˈzʲiʎːɑ] || [''з’і́л':а''] |- |/t͡sʲ/ || {{lang-uk|''міццю''}} (моцай) || [ˈmʲit͡sʲːu] || [''м’і́ц':у''] |- |/zʲ/ || {{lang-uk|''мотуззя''}} (вяроўка/[кі])|| [moˈtuzʲːɑ] || [''мо<sup>у</sup>ту́з':а''] |- |/sʲ/ || {{lang-uk|''колосся''}} (калоссе/[ся]|| [kɔˈlɔsʲːɑ] || [''коло́с':а''] |- |/t͡ʃ/ || {{lang-uk|''обличчя''}} (твар/[ру])|| [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ] || [''обли́ч’:а''] |- |/ʒ/ || {{lang-uk|''збіжжя''}} (збожжа)|| [ˈzbʲiʒʲːɑ] || [''зб’і́ж’:а''] |- |/ʃ/ || {{lang-uk|''затишшя''}} (зацішша)||[zɑˈtɪʃʲːɑ] || [''зати́ш’:а''] |}</center> У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад {{lang-uk|''пірря''}} (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна ''пір’я'' [ˈpirjɐ] [п’і́рйа]. == Вымаўленне == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы||uk|Орфоепія української мови}}}} Ва ўкраінскай літаратурнай мове {{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы|вымаўленне слоў і словазлучэнняў|uk|Орфоепія української мови}} падпарадкоўваецца наступным правілам: === Галосныя гукі === * Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: {{lang-uk|[''нака́з'']}}, {{lang-uk|[''го́рдість'']}} (гонар), {{lang-uk|[''у́сно'']}} (вусна), {{lang-uk|[''се́ла'']}} (вёскі), {{lang-uk|[''кри́ца'']}} (сталь), {{lang-uk|[''лі́вий'']}} (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне '''[а]''', '''[у]''', '''[і]''', '''[о]''' у ненаціскных складах: {{lang-uk|[''малина'']}} (маліна), {{lang-uk|[''кувати'']}} (куваць), {{lang-uk|[''пішоў'']}} (пайшоў), {{lang-uk|[''молоко'']}} (малако). * У ненаціскных складах '''[е]''' вымаўляецца з прыбліжэннем да '''[и]''', а '''[и]''' гучыць падобна да '''[е]'''. Напрыклад: {{lang-uk|[''се<sup>и</sup>ло'']}} (вёска), {{lang-uk|[''те<sup>и</sup>че'']}} (цячэ), {{lang-uk|[''ди<sup>е</sup>вись'']}} (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне '''[е]''' да '''[и]''' і '''[и]''' да '''[е]''' не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным '''[е]''' галосны '''[и]''' вымаўляецца як '''[еи]''', a галосны '''[е]''' перад складам з націскным '''[и]''' гучыць як '''[иі]''' {{lang-uk|[''т'''еи'''хенький'']}} (ціхенькі) {{lang-uk|[''м'''иі'''ні'']}} (мне). Ненаціскны '''[и]''' перад наступным '''[й]''' вымаўляецца выразна {{lang-uk|[''добрий'']}} (добры), {{lang-uk|[''ч'''еи'''рвоний'']}} (чырвоны)<ref>''Тоцька Н. І.'' Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 {{ref-uk}}</ref>. === Зычныя гукі === * Звонкія зычныя '''[дж]''', '''[дз]''', '''[дз']''' ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў '''[д]''' + '''[ж]''', '''[д]''' + '''[з]''', '''[д]''' + '''[з']'''. * Шыпячыя зычныя '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''', '''[дж]''' перад галоснымі '''[а]''', '''[о]''', '''[у]''', '''[е]''', '''[и]''' і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда. * У патоку маўлення зычныя гукі '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''' прыпадабняюцца наступным гукам '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''', а гукі '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''' прыпадабняюцца наступным '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''бежчесний'']}}, пішацца {{lang-uk|''зважся''}} (наважся), {{lang-uk|''стежці''}} (сцежцы), {{lang-uk|''смієшся''}} (смяешся), {{lang-uk|''не мучся''}} (не пакутуй), {{lang-uk|''річці''}} (рэчцы), {{lang-uk|''зрісши''}} (павялічыўшыся), {{lang-uk|''безчесний''}} (несумленны)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука '''[т']''' з мяккімі '''[з']''', '''[с']''' або '''[ц']''' утварае падоўжаны мяккі гук '''[ц':]''' або '''[ц']'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''беріцьця''], [''тіцьці''], [''брацький'']}}, пішацца {{lang-uk|''беріться''}} (бярыцеся), {{lang-uk|''тітці''}} (цётцы), {{lang-uk|''братський''}} (братэрскі)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення звонкі гук '''[з]''' у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: {{lang-uk|''з'ї[з]д''}} (з’езд), {{lang-uk|''[з]боку''}}, {{lang-uk|''[з]года''}}, {{lang-uk|''лі[з]ти''}} (лезьці), {{lang-uk|''Моро[з]ко''}} (Марозка). Прэфікс '''''з''''', як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у '''''с'''''-: вымаўляецца {{lang-uk|[сьцідити]}}, пішацца {{lang-uk|''зцідити''}} (зцадзіць), вымаўляецца {{lang-uk|[''ссушити'']}}, пішацца {{lang-uk|''зсушити''}} (засушыць). Змена прэфікса '''''з'''''- на '''''с'''''- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад '''[к]''', '''[п]''', '''[т]''', '''[х]''', '''[ф]''': {{lang-uk|''сказати''}} (сказаць), {{lang-uk|''спитати''}} (спытаць), {{lang-uk|''стурбований''}} (занепакоены), {{lang-uk|''схилити''}} (схіліць), {{lang-uk|''сфотографувати''}} (сфатаграфаваць). * У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца {{lang-uk|[''бородьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''боротьба''}} (барацьба), вымаўляецца {{lang-uk|[''прозьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''просьба''}}, вымаўляецца {{lang-uk|[''ходжби'']}}, але пішацца {{lang-uk|''хоч би''}} (хоць бы). * У патоку маўлення зычныя '''[д]''', '''[т]''', '''[л]''', '''[н]''', '''[з]''', '''[с]''', '''[ц]''' у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: {{lang-uk|[''міцьнісьть''], [''пісьня''], [''сьвято''], [''гідьнісьть'']}}, пішацца: {{lang-uk|''міцність''}} (моцнасць), {{lang-uk|''пісня''}} (песня), {{lang-uk|''свято''}} (свята), {{lang-uk|''гідність''}} (годнасць)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94{{ref-uk}}</ref>. * Зычны '''[в]''' у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук '''[ў]''', які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму '''[ф]'''. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''', што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў. * Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''' залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае: {{lang-uk|''А скільки '''в'''[''ў''] нас багатства і щастя золотого''}} (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога). * У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца '''[у]''': {{lang-uk|'''''У''' лісі був, а дров не бачи'''в'''[''ў'']''}} (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны '''[в]''': {{lang-uk|'''''В'''[''ў''] автобусі багато людей''}} (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''' у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з '''[у]''' ці толькі з '''[в]''': {{lang-uk|''утиск''}} (уціск), {{lang-uk|''угруповання''}} (групоўка), {{lang-uk|''уряд''}} (урад), {{lang-uk|''указ''}} (указ), {{lang-uk|''влада''}} (улада), {{lang-uk|''власний''}} (уласны), {{lang-uk|''вплив''}} (уплыў), {{lang-uk|вправа}} (управа [напрамак]), але з іншым значэннем — {{lang-uk|''управа''}} (управа [на кагосьці]), {{lang-uk|''враження''}} (уражанне), але {{lang-uk|''ураження''}} (паражэнне), {{lang-uk|''вступ''}} (уступленне), але {{lang-uk|''уступ''}} (уступ [прыступка]). == Граматыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Граматыка ўкраінскай мовы||uk|Граматика української мови}}}} === Словаўтварэнне === Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння<ref>Словотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. {{ref-uk}}</ref>. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння<ref>''Клименко Н. Ф.'' Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 {{ref-uk}}</ref>: * [[суфікс]]альны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса: {{lang-uk|''гарячий → гаряч'''еньк'''ий''}} (гарачы → гарач'''аньк'''і), {{lang-uk|''слухати → слух'''ач'''''}} (слухаць → слух'''ач'''), {{lang-uk|''вітер → вітер'''ець'''''}} (вецер → ветр'''ык'''); * [[Прыстаўка (мова)|прыставачны]] (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных [[прэфікс]]аў: {{lang-uk|''давати → '''на'''давати''}} (даваць → '''на'''даваць), {{lang-uk|''хто → ніхто''}}, {{lang-uk|''в’язати}} → {{lang-uk|'''ви'''в’язати''}} (вязаць → '''з'''вязаць); * прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса: {{lang-uk|''межа → '''без'''меж'''н'''ий''}} (мяжа → '''бязь'''меж'''н'''ы), {{lang-uk|''при дорозі → '''при'''дорож'''н'''ій''}} (пры дарозе → '''пры'''дарож'''н'''ы); * [[Афікс|безафіксны]] (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова: {{lang-uk|''переходити → перехід''}} (пераходзіць → пераход), {{lang-uk|''нічний → ніч''}} (начны → ноч); * складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова: {{lang-uk|''скрэбсці неба → хмарочос''}} (часаць хмары → небаскроб), {{lang-uk|''синій + жовтий → синьо-жовтий''}} (сіні + жоўты → сіня-жоўты). Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца: * праз зліццё цэлага словазлучэння: {{lang-uk|''цього дня → сьогодні''}} (сяго дня → сёння), {{lang-uk|''добра ніч → добраніч''}} (добрая ноч → дабранач); * праз набыццё словам новага значэння: {{lang-uk|''корінь''<sup>у рослин</sup> → ''корінь''<sup>у математиці</sup>}} (корань<sup>у раслін</sup> → корань<sup>у матэматыцы</sup>); {{lang-uk|''супутник''<sup>людина</sup> → ''супутник''<sup>космічний апарат</sup>}} (спадарожнік<sup>чалавек</sup> → спадарожнік<sup>касмічны апарат</sup>); * шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую: {{lang-uk|''операційна''}} (аперацыйная), {{lang-uk|''швидка''}} (хуткая). Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца [[Абрэвіяцыя (мовазнаўства)|абрэвіяцыя]]: {{lang-uk|''медсестра ← медична сестра''}} (медсястра ← медыцынская сястра), {{lang-uk|''ЛПУ ← Ліберальна партія України''}} (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны), {{lang-uk|''ДЕК ← державна екзаменаційна комісія''}} (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д. === Марфалогія === Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы<ref>''Жовтобрюх М. А., Кулик Б. М.'' Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. {{ref-uk}}</ref><ref>''Вихованець І. Р.'' Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 {{ref-uk}}</ref>: * '''самастойныя''': [[назоўнік]], [[дзеяслоў]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[прыслоўе]]; * '''службовыя''' (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): [[злучнік]], [[прыназоўнік]], [[Часціца (часціна мовы)|часціца]]; * [[выклічнік]]. Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць {{нп3|Склон ва ўкраінскай мове|сем склонаў|uk|Відмінок в українській мові}}<ref>''Вихованець І. Р.'' Система відмінків української мови. К., 1987 {{ref-uk}}</ref>: ([[Назоўны склон|назоўны]], [[Родны склон|родны]], [[Давальны склон|давальны]], [[Вінавальны склон|вінавальны]], [[Творны склон|творны]], [[Месны склон|месны]], [[Клічны склон|клічны]]) і [[Граматычны лік|два лікі]] ([[Адзіночны лік|адзіночны]] і [[Множны лік|множны]])<ref>''І. Р. Вихованець''. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. [[Парны лік]], які быў уласцівы [[Стараславянская мова|стараславянскай мове]], толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове{{efn|Гэтак жа як і ў сучаснай беларускай мове.}}, напрыклад, у творным склоне: {{lang-uk|''очима, плечима''}} (вачыма, плячыма), нароўні з {{lang-uk|''очами, плечами''}} (вачамі, плячамі)<ref>''М. А. Жовтобрюх''. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Існуе тры [[Граматычны род|граматычныя роды]]: [[Мужчынскі род|мужчынскі]], [[Жаночы род|жаночы]] і [[Ніякі род|ніякі]]<ref>''Самійленко С. П.'' Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5{{ref-uk}}</ref>. '''Назоўнік''' змяняецца па ліках, скланяецца: <center> {| class="wikitable" |+ Скланенне назоўнікаў | Склон ''(укр.)'' || Прыклад ''(укр.)'' || Склон ''(бел.)'' || Прыклад ''(бел.)'' |- | {{lang-uk|'''називний''' '' хто / що?''}} || {{lang-uk|брат, мова}} || '''назоўны''' ''хто/што?''|| брат, мова |- | {{lang-uk|'''родовий''' ''кого / чого?''}} || {{lang-uk|брата, мови}} || '''родны''' ''каго / чаго?''|| брата, мовы |- | {{lang-uk|'''давальний''' ''кому / чому?''}} || {{lang-uk|братові/у, мові}} || '''давальны''' ''каму / чаму?''|| брату, мове |- | {{lang-uk|'''знахідний''' ''кого / що?''}} || {{lang-uk|брата, мову}} || '''вінавальны''' '' каго / што?''|| брата, мову |- | {{lang-uk|'''орудний''' ''ким / чим?''}} || {{lang-uk|братом, мовою/й}} || '''творны''' ''кім / чым?''|| братам, моваю/й |- | {{lang-uk|'''місцевий ''' ''о/на/у/по/ кому / чому?''}} || {{lang-uk|по браті/ові, у мові}} || '''месны''' ''аб/па/на/па кім / чым?''|| па браце, у мове |- | {{lang-uk|'''кличний''' ''хто / що?''}} || {{lang-uk|брате, мово}} || '''клічны'''{{efn|Нягледзячы на тое, што асобна [[клічны склон]] у беларускай мове не вылучаюць, у ёй захаваўся шэраг слоў з падобнай клічнай формай.}} || браце, '''—''' |- |}</center> '''Дзеяслоў''' мае 4 часы: [[цяперашні час|цяперашні]] — {{lang-uk|''читає''}} (чытае), [[прошлы час|прошлы]] — {{lang-uk|''читав''}} (чытаў), [[будучы час|будучы]], які мае тры формы: простую — {{lang-uk|''прочитає''}} (прачытае), складаную — {{lang-uk|''читатиме''}} (будзе чытаць / чытацьме), састаўную — {{lang-uk|''буде читати''}} (будзе чытаць), і [[Плюсквамперфект|даўномінулы час]] — {{lang-uk|''був читав''}} (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два [[Трыванне дзеяслова|трыванні]] — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду<ref>''Русанівський В. М.'' Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 {{ref-uk}}</ref>. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць [[дзеепрыслоўе]] і [[дзеепрыметнік]]<ref>''Гнатюк Г. М.'' Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 {{ref-uk}}</ref>. '''Прыметнік''' — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму: {{lang-uk|''ясен''}} (ясны), {{lang-uk|''дрібен''}} (дробны), {{lang-uk|''зелен''}} (зялёны), {{lang-uk|''повен''}} (поўны), {{lang-uk|''славен''}} (слаўны), {{lang-uk|''красен''}} (красны), {{lang-uk|''винен''}} (вінны), {{lang-uk|''потрібен''}} (патрэбны), {{lang-uk|''певен''}} (пэўны), {{lang-uk|''годен''}} (годны), {{lang-uk|''ладен''}} (ладны), {{lang-uk|''рад''}} (рады){{efn|Калі-некалі, асабліва ў мастацкай літаратуры, падобныя кароткія формы дзеепрыметнікаў сустракаюцца і ў беларускай мове: патрэбен, красен, вінен і г. д.}}. Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў<ref>''Пронь К. Л.'' Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гарная''}} (пекная), {{lang-uk|''гарнеє''}} (пекнае), {{lang-uk|''гарнії''}} (пекныя); {{lang-uk|''синяя''}} (сіняя), {{lang-uk|''синєє''}} (сіняе), {{lang-uk|''синії''}} (сініі); замест традыцыйнага ўжывання {{lang-uk|''гарна'', ''гарне'', ''гарні''; ''синя'', ''синє'', ''сині''}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Гісторыя украінскай мовы||uk|Історія української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій<ref>''Онуфрієнко Г. С., Хваткова С. О.'' Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. {{ref-uk}}</ref>, найбольш вядомыя з якіх — [[Праславянская мова|праславянская]]<ref>''Півторак Г. П.'' Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. {{ref-uk}}</ref><ref>''Німчук В. В.'' Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 {{ref-uk}}</ref><ref>''Півторак Г. П.'' Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. {{ref-uk}}</ref>, [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]]<ref>''Шахматов А. А.'' Очерк древнейшего периода истории русского языка. {{ref-uk}}</ref><ref>''Шахматов О. О., Кримський А. Ю.'' Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. {{ref-uk}}</ref>, паўднёваруская<ref>''Житецький П. Г.'' Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. {{ref-uk}}</ref><ref>''Потебня А. А.'' К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. {{ref-uk}}</ref>. === Сярэднявечча === [[Файл:Словарь 1596 г. Лаврына Зызания Тустановского.jpg|thumb|злева|150px|Аркуш з першага слоўніка [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596), злева словы на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], справа — адпаведнікі «простай мовай»]] Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад [[праславянская мова|праславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі<ref>''Франко І.'' Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 {{ref-uk}}</ref>. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], перш за ўсё на аснове насельніцтва {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскага|uk|Київське князівство}}, [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]], [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўскага]], [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкага і Валынскага]] княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, [[Чарнігаў|Чарнігава]]-[[Северская зямля|Севершчына]], [[Падолле]] і [[Кіеў]]шчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка [[Валынь|Валыні]] належалі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]] з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскай]] мовай; [[Паўночная Букавіна]] стала часткай [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку {{нп3|Заходняя Валынь|Заходняй Валыні|uk|Західна Волинь}} і [[Галічына|Галічыну]] захапіла [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]], а [[Закарпацце]] — [[Венгрыя]]. Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. [[Украінізм]]ы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру [[ВКЛ|літоўскага]] праваслаўя з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным [[Кіеўшчына|Кіеўшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], {{нп3|Палтаўшчына|Палтаўшчыну|uk|Полтавщина}}, [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]] ([[Падолле]]), {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}, [[Валынь]], [[Галічына|Галічыну]], [[Паўночная Букавіна|Паўночную Букавіну]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацкую Русь]]. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, [[левабярэжная Украіна|левабярэжную Украіну]], [[Слабадская Украіна|Слабажаншчыну]]. Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову]]. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як ''ш'''і'''сть'' замест ''ш'''е'''сть'', адбываецца чаргаванне '''''в''''' з '''''у''''' ('''''у'''жити'' — '''''в'''жити'', '''''у'''тиск'' — '''''в'''тиск''), ужываюцца мясцовыя народныя словы (''верховина'' — верхняя плынь ракі, ''грунь'' — пагорак, ''криничина'' — мясцовасць, багатая на крыніцы, ''полонина'' — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (''дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок'') і інш. З [[XV стагоддзе|XV]] стагоддзя ва Украіну пранікаюць [[Рэфармацыя|рэфарматарскія ідэі]], выкліканыя з’яўленнем перакладаў [[Евангелле|евангельскіх]] тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння. === Новы і найноўшы час === [[Файл:1897 Ukrainians.jpg|thumb|260px|Распаўсюджанне ўкраінскай мовы, [[1897]]]] [[Файл:UkrSchool.jpeg|thumb|злева|[[Русіфікацыя|Антырусіфікацыйны]] плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]] У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай<ref>[http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html ''І. В. Діяк''. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210083555/http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html |date=10 снежня 2011 }}</ref>. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як [[Іван Катлярэўскі]], [[Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Франко]], [[Панас Мірны]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіл Кацюбінскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай<ref>''Левченко Г. А.'' Нариси з історії української літературної мови першої половини [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] К.-Х., 1946. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Каменяр українського слова. К., 1966. {{ref-uk}}</ref><ref>''Тимошенко П. Д.'' Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грицютенко І. Є.'' Питання розвитку української літературної мови [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; {{ref-uk}}</ref><ref>''Статєєва В. І'' Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. [[XX стагоддзе|XX ст.]] Ужгород, 1997. {{ref-uk}}</ref>. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (''Валуеўскі цыркуляр'', 1863; ''[[Эмскі ўказ|Эмскі акт]]'', 1876)<ref>Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грушевский М.'' Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|right|270px|Доля насельніцтва рэгіёнаў Украіны, якое лічыць украінскую мову роднай, паводле перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў.]] З пачатку XX стагоддзя {{нп3|Сучасная ўкраінская мова|ўкраінская літаратурная мова|uk|Сучасна українська мова}} была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы<ref>Мовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. {{ref-uk}}</ref><ref>''Дзюба І. М.'' Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 {{ref-uk}}</ref>, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў {{нп3|Перыяд застою|часы застою|ru|Период застоя}} — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]] ў сваёй працы «{{нп3|Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?||uk|Інтернаціоналізм чи русифікація?}}» [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|left|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты {{нп3|Закон УССР «Пра мовы ва Украінскай ССР»||uk|Закон УРСР «Про мови в Українській РСР»}}, які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыі Украіны]] 1996 года. === Назвы === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Назва ўкраінскай мовы||uk|Назва української мови}}}} Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]»{{efn|Руская мова — гэту назву ў той час ужывалі і да мовы сучасных беларускіх зямель.}}. Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да [[Масковія|Масковіі]] (пазней да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным [[прыметнік]]ам ({{lang-ru|русский язык}}). Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах. У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы: * ''проста мова'' ў познім [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўі]] ў процівагу кніжнай<ref>[http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] {{ref-ru}}</ref>; * ''маларасійская / маларуская'' мова ці ''паўднёварасійская / паўднёваруская'' гаворка ў Расійскай імперыі; * ''русінская мова'' (афіцыйна), ''рус[ь]кая мова'' (гутаркова) ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]; * ''вуграрус[ь]кая'' або ''карпатарус[ь]кая'' гаворка ў [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref>[http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 Національна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328222428/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}}</ref>. === Правапісныя нормы === {{Асноўны артыкул|Украінскі правапіс 2019 года}}[[Файл:Shevchenko Bukvar p12.jpg|thumb|160px|«''Рукописна азбука велика''» (1861) [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], складзена ўкраінскім правапісным варыянтам [[1876]]—[[1905]] гадоў]] [[Файл:KB Ukrainian.svg|thumb|250px|Украінская раскладка клавіятуры]] З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя<ref>Український правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 {{ref-uk}}</ref>) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы: * '''(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]]''' : :* правапіс [[Іван Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]] (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага; :* правапіс граматыкі ''А. Паўлоўскага'' (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз ''і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз ''іô'', [g] цераз ''кг''; няма ''и''; :* правапіс слоўніка ''Бялецкага-Насенка'' (1840-я); :* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]): максімальна набліжаны да [[дарэформенны правапіс рускай мовы|дарэформеннага рускага правапісу]], былі літары ''ы'', ''ъ'', не было ''[[є]]'', ''[[ї]]'', [[апостраф]]а. * '''Этымалагічныя сістэмы''': :* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827); :* закарпацкі правапіс (да 1940-х). * '''Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта''': :* правапіс «''Русалкі Днястровай''» (1837): ''и, i, ѣ, є, џ, ў''; няма ''ы'', ''ъ''; :* сістэма ''П. Куліша'' — «кулішоўка» (1850-я): ''і, i, е, є'', раздзяляльны ''ъ''; ''g'' або ''ґ''; няма ''ы''; :* сістэма ''М. Драгаманава'' — «драгаманаўка» (1870-я): ''і, i, j''; няма ''ѣ, ю, я, ш, ы, ъ''; :* сістэма ''Я. Жаляхоўскага'' — «[[жаляхоўка]]» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму; :* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік ''Б. Грынчанка'' (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў<ref>[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС).{{ref-uk}}</ref>. :* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў [[украінскі правапіс 1928 года]], называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу ''М. Скрыпніка''). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. [[Украінскі правапіс 1933 года]], які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм [[Галіччына|галіцкіх]] гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу. :* У 2019 годзе прыняты [[Украінскі правапіс 2019 года|новы правапіс]], які вярнуў частку нормаў [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 года]]. == Распаўсюджанасць == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Распаўсюджанасць украінскай мовы||uk|Поширеність української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Украінская мова ва Украіне||uk|Українська мова в Україні}}}} === Геаграфія распаўсюджання === {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} [[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Раёны Украіны|раёнах]], гарадах і гарсаветах Украіны, вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}]] Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання [[Руская мова|рускай мовы]] на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), [[Беларуская мова|беларускай]] на поўначы, [[Польская мова|польскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]] на захадзе, [[Балгарская мова|балгарскай]] на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з [[Венгерская мова|венгерскай]], якая належыць да [[уральскія мовы|ўральскай]] сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе [[Малдаўская мова|малдаўскімі гаворкамі]] ([[Раманскія мовы|раманская група]]), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і [[Балгарская мова|балгарскай]] мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і. Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: [[печанегі]] (X—XI стагоддзі), [[полаўцы]] (XI—XIII стагоддзі) і [[татары]] (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, [[туркі]] гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай ([[Букавіна]], {{нп3|Хатыншчына||uk|Хотинщина}}, [[Буджак]], [[Прыднястроўе]]), венгерскай ([[Закарпацце]]), славацкай ({{нп3|Прашыўшчына||uk|Пряшівщина}} ў Славакіі) і беларускай ([[Берасцейшчына]], [[Чарнігаўшчына]]) мовамі. Кантакты з [[Немцы|немцамі]], [[Армяне|армянамі]], [[сербы|сербамі]] і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevelov/shev03.htm Історична фонологія української мови. Ю. Шевельов]. {{ref-uk}}</ref>. === Колькасць носьбітаў === [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Адміністрацыйны падзел Украіны#Спіс тэрытарыяльных утварэнняў Украіны|абласцях]], вынік перапісу 2001 года]] Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісе 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}} роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў<ref>[http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040907225125/http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=7 верасня 2004 }} {{ref-uk}}</ref>) і за межамі Украіны: у [[Расія|Расіі]] (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек <ref>[http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329195736/http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |date=29 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>), [[Малдова|Малдове]] (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек<ref>[http://statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc Перепись населения Молдовы 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118145804/http://www.statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc |date=18 лістапада 2008 }} {{ref-ro}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}</ref><ref>[http://statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Національності Молдови за регіоном]. {{ref-ro}}</ref>, [[Канада|Канадзе]] (валодае 174 тыс. чалавек<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 Перапіс насельніцтва Канады 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309151710/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |date=9 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>), [[ЗША]] (129 тыс. носьбітаў<ref>[http://mla.org/map_data_results&mode=lang_tops&SRVY_YEAR=2000&lang_id=641 Перапіс насельніцтва ЗША 2000 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821064635/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D641 |date=21 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref>), [[Казахстан]]е (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек<ref>[http://www2.ohchr.org/english/issues/minorities/docs/WP5.doc Колькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане]. {{ref-en}}</ref>), [[Беларусь|Беларусі]] (роднай называе 116 тыс. чалавек<ref>{{cite web|author=Марына насава|title=За студзень—ліпень 2009 года колькасць насельніцтва Беларусі зменшылася на 12,9 тысячы чалавек|url=http://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|publisher=[[БелаПАН]]|date=26 жніўня 2009|access-date=5 чэрвеня 2013|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625140706/https://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Большасць насельніцтва карыстаецца рускай мовай, але і беларуская нам родная|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=43525|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=19 верасня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-19 177 (26535)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/43504/19ver-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>), [[Румынія|Румыніі]] (57 тыс. носьбітаў<ref>[http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania Нацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528100836/http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania |date=28 мая 2009 }} {{ref-en}}</ref>), [[Польшча|Польшчы]] (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы<ref name="polandlanguages">[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl7.xls Польскі перапіс насельніцтва 2002 г.] {{ref-pl}}</ref> і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых [[Эміграцыя|эмігрантаў]]<ref>[http://aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf Мовы меншасцей Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126090430/http://www.aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf |date=26 лістапада 2013 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://khpg.org/index.php?id=1207780279 Трудова міграція українців за кордон]. {{ref-uk}}</ref>), [[Бразілія|Бразіліі]] (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), [[Славакія|Славакіі]] (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай<ref name="slovakia1">[http://mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia Мовы меншасцей у Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090726100339/http://www.mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia |date=26 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}</ref> і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай [[Русінская мова|русінскую]]<ref name="slovakia2">[http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm Сайт пасольства Украіны ў Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215072644/http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm |date=15 снежня 2009 }} {{ref-en}}</ref>) і іншых краінах. Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25<ref name="top">[http://vistawide.com/languages/top_30_languages.htm 30 найбуйнейшых моў свету]. {{ref-en}}</ref> або, магчыма, 22 месца<ref name="second">[http://langs.com.ua/movy/demogr.htm Мови світу за демографічною потужністю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210130620/http://langs.com.ua/movy/demogr.htm |date=10 снежня 2010 }} {{ref-uk}}</ref> у свеце. Яна таксама трэцяя<ref name="top"/> або другая<ref name="second"/> па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн<ref name="Ethnologue"/> да 45 млн чалавек<ref name=mfa/>. === Украінская мова ў Інтэрнэце === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Укрнет||uk|Укрнет}}|{{нп3|Інтэрнэт ва Украіне||uk|Інтернет в Україні}}}} {{Глядзіце таксама|Украінская Вікіпедыя}} [[Файл:ВолодінняМовоюVK2015.png|right|thumb|270пкс|Суадносіны дзвюх самых распаўсюджаных моў (украінскай і рускай), валоданне якімі ўказалі карыстальнікі [[VK|сацыяльнай сеткі «ВК»]] у сваіх профілях, станам на кастрычнік 2015 года<ref>{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?news=yaka-mova-panuje-v-ukrajinskomu-sehmenti-internetu|title=Яка мова панує в українському сегменті Інтернету|publisher={{нп3|Громадський простір (партал)|Громадський простір|uk|Громадський простір (портал)}}|date=2016-12-12|lang=uk}}</ref>.]] [[Файл:НовиниТренди-2011—2024.gif|270px|thumb|right|Параўнанне папулярнасці ўкраінскамоўнага і рускамоўнага пошукавых запытаў «навіны» («новини» і «новости», адпаведна) у рэгіёнах Украіны з дапамогай {{нп3|Google Trends||uk|Google Trends}}, даныя за 2011, 2015, 2020 і 2024 гады<ref name="новини-2025" />.]] Па даных пошукавай сістэмы «[[Яндэкс]]», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] — 33 %, найменшая — у [[Крым]]е — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах<ref>{{ref-uk}} {{Cite web | url = http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | title = Українська інтернет-статистика | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522143534/http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | archive-date = 22 травня 2011}}</ref>. Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе {{нп3|Нейронны машынны пераклад|нейронавага машыннага перакладу|uk|Нейронний машинний переклад}} {{нп3|DeepL||uk|DeepL Translator}}<ref>{{ref-en}} {{Cite web|title=DeepL learns Ukrainian|url=https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|access-date=19 снежня 2023|archive-date=14 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914141640/https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|url-status=dead}}</ref><ref>{{ref-uk}} {{Cite web|title=Онлайн-перекладач DeepL отримав підтримку української мови|url=https://ain.ua/2022/09/07/deepl-otrymav-pidtrymku-ukrayinskoyi-movy/|publisher={{нп5|AIN.UA||uk|AIN.UA}}}}</ref>. Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце<ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05|archive-date=17 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817192928/https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all/}}</ref> і дэманстравала імклівы рост папулярнасці<ref>{{Cite web|title=Historical yearly trends in the usage statistics of content languages for websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language/ms/y|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Ukrainian for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/details/cl-uk-|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref>. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну]] выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася<ref>{{Cite web|title="Радикальний прогрес". У соцмережах української стало набагато більше, – дослідження|url=https://texty.org.ua/fragments/111001/radykalnyj-prohres-u-socmerezhah-ukrayinskoyi-stalo-nabahato-bilshe-doslidzhennya/}}</ref>. Станам на [[14 снежня]] [[2023]] года сайт платформы «Маніфест»<ref>{{Cite web|title=Платформа «Маніфест» створила відео про здобутки українського YouTube в 2020 році|url=https://ms.detector.media/trendi/post/26224/2020-12-18-platforma-manifest-stvoryla-video-pro-zdobutky-ukrainskogo-youtube-v-2020-rotsi/|publisher={{нп3|Дэтэктар медыя||uk|Детектор медіа}}}}</ref> змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных [[YouTube]]-каналаў<ref>{{Cite web|title=Маніфест — рейтинг ютуб-каналів українською|url=https://manifest.in.ua/}}</ref>. Станам на [[19 снежня]] [[2023]] года сайт «КУЛІ» (укр. ''Каталог української локалізації ігор'') змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415 {{нп3|Аматарскі пераклад відэагульняў|неафіцыйных|uk|Аматорський переклад відеоігор}} украінскіх {{нп3|Лакалізацыя відэагульняў|лакалізацый відэагульняў|uk|Локалізація відеоігор}}<ref>{{Cite web|title=Каталог української локалізації ігор (Головна сторінка)|url=https://kuli.com.ua/}}</ref>. Па даных {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}, з 2011 па 2024 год значна павялічылася доля карыстальнікаў Google ва Украіне, якія шукалі навіны на ўкраінскай мове: у той час як у 2011 годзе папулярнасць украінскамоўнага пошукавага тэрміна «новини» перавысіла папулярнасць рускамоўнага пошукавага тэрміна «навіны» ўсяго ў пяці заходніх абласцях, то да 2015 года іх колькасць вырасла да васьмі, да 2020 года — да адзінаццаці, а да 2024 года — да шаснаццаці заходніх, цэнтральных і паўночных абласцей Украіны і горада Кіева. У той жа час пошукавыя запыты на рускай мове пераважалі ў паўднёва-ўсходніх рэгіёнах краіны<ref name="новини-2025">{{Cite web|url=https://censor.net/ua/photonews/3561109/skilky-ukrayintsiv-guglyat-novyny-ukrayinskoyu-movoyu-google-trends-proanalizuvav-zapyty|title=Як мова повертає свої позиції в країні: дані Google Trends свідчать, що українці стали частіше шукати новини державною мовою. ІНФОГРАФІКА|publisher={{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}|date=2025-07-02|lang=uk}}</ref>. == Статус == З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]]), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі. === Ранейшыя часы === Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як: * [[Файл:Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg|22px|border]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] (1850—1918)<ref>[http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html|date=5 сакавіка 2016}} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская Народная Рэспубліка]] (1917—1921)<ref>[http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr Заруба В. М. Історія держави і права України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514071221/http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr |date=14 мая 2014 }} {{ref-uk}}</ref>; ** [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]][[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] Афіцыйна выкарыстоўвалася [[Урад Украінскай Народнай Рэспублікі ў выгнанні|Урадам УНР у выгнанні]] (1921—1992); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская дзяржава]] (1918); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]] (1918—1919)<ref>[http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc2/1919%20%2802%29%2015.%20zakon%20pro%20movu.php Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки] {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22px|border]] {{нп3|Кубанская Народная Рэспубліка||uk|Кубанська Народна Республіка}} (1918—1920); * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|22px|border]] {{нп3|Зялёны Клін, Украіна|Зялёны Клін|ru|Зелёный Клин}} (1918—1922); * [[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|22px|border]] Ва [[УССР|Украінскай ССР]] украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)<ref>[http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 Рішення Конституційного Суда України] щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Карпацкая Украіна]] (1938—1939); * [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|22px|border]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на падкантрольных [[Трэці Рэйх|Трэцяму Рэйху]] ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў<ref>[http://exlibris.org.ua/distrikt/ Василь Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502235755/http://exlibris.org.ua/distrikt/ |date=2 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|border]] З 1 па 5 [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2006]] года рэгіянальная ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/indepth/story/2006/04/060410_serbia_language.shtml З 1 червня українська — офіційна мова у Сербії] {{ref-uk}}</ref>. === Сучаснасць === {{Глядзіце таксама|Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»}} [[Файл:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|240px|thumb|Надпіс украінскай «''Придністровський Республіканський Банк''», грошы [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Украіна|Украіны]]<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України]. {{ref-uk}}</ref>, украінская мова з’яўляецца адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] Украіны. Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]], які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна<ref>[https://www.svaboda.org/a/29906059.html svaboda.org]</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] У выніку падзей [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] і наступнай [[Расійска-ўкраінская вайна|інтэрвенцыі]] Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова<ref name=federal/>. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову. За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў]]»<ref name=autogenerated224 />. ''Статус рэгіянальнай мовы:'' * {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]] :** 7 камун :* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] :** 3 камуны :* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] :** 2 камуны :* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] :** 2 камуны * {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] :* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU' /> * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[ПМР|Прыднястроўе]] (непрызнаная рэспубліка) Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР<ref name=Pr1 />. * {{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews /><ref>[http://www.zbierka.sk/sk/predpisy/184-1999-z-z.p-4824.pdf Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín] {{ref-sl}}</ref> :* 18 населеных пунктаў :* 68 населеных пунктаў (русінская) * {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Ваяводзіна|АК Ваяводсіна]] (русінская)<ref name = VOJVODINE>[http://dopuna.ingpro.rs/Aktuelni%20tekstovi/28259.htm Статут Аутономне Покрајине Војводине] {{ref-sr}}</ref> * {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /> * {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH" /> * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /> ''Мова нацменшасці:'' * {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages" /> === Рэлігійныя ўстановы і цэрквы === ==== Праваслаўныя цэрквы ==== Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата]], яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская мова<ref>[http://www.cerkva.info/uk/statut.html СТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528045643/http://cerkva.info/uk/statut.html |date=28 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~ydorosh/48366/ Патріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref> З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва [[Украінская аўтакефальная праваслаўная царква|Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве]]<ref>[http://blyzhchedoboga.com.ua/ukrayinska-avtokefalna-pravoslavna-tserkva/ Українська Автокефальна Православна Церква] — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях ''Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата'', якая ўваходзіць у склад [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/all_news/orthodox/uoc/51223/ В УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова нароўні з [[Англійская мова|англійскай]] выкарыстоўваецца ва ''Украінскай праваслаўнай царкве Канады'', якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]]<ref>[http://www.stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf Українська Православна Катедра Святої Софії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918092650/http://stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf |date=18 верасня 2013 }} {{ref-uk}}</ref> Украінскія супольнасці [[Польская праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] ўжываюць украінскую мову ў чытанні [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] і ў пропаведзі<ref>[http://uaoc.net/2011/05/polska/ Польська православна церква стає … польськомовною] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514123856/http://uaoc.net/2011/05/polska/ |date=14 мая 2014 }} — Автокефалія {{ref-uk}}</ref>. ==== Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква ==== Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]], які адбыўся ў [[Рым]]е ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~nykodym/40150/ Феномен літургійної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. === Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне === Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх: * {{Сцяг|Украіна}} Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Тиса-1''» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе{{efn|Тут і далей: вяшчае на ўкраінскай мове з моманту стварэння (калі не ўказана асобна іншага).}}<ref>[http://tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205041230/http://www.tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 |date=5 лютага 2013 }} — Тиса {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|ЗША}} [[Голас Амерыкі]] — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года<ref>[http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308022403/http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html |date=8 сакавіка 2013 }} — Голос Америки {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[УТР]] (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «''Українське телебачення і радіомовлення''») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе<ref>[http://www.utr.tv/channel.html Державна телерадіокомпанія "Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421085026/http://www.utr.tv/channel.html |date=21 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Euronews]] — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года<ref>[http://ua.euronews.com/distribution/ Мовлення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315064827/http://ua.euronews.com/distribution/ |date=15 сакавіка 2013 }} — Euronews {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[Перший Ukraine]] — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе<ref>[http://firstua.com/uk/about Перший Ukraine. Про канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130415225009/http://firstua.com/uk/about |date=15 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як [[Міжнародны славянскі канал]], [[Інтер +]], [[1+1 International]]. На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх: * {{Сцяг|Ватыкан}} [[Радыё Ватыкан]] — дзяржаўнае радыё [[Ватыкан]]а, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года<ref name = RadioHist>[http://daa-dxer.narod.ru/history.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120707114731/daa-dxer.narod.ru/history.htm |date=7 ліпеня 2012 }} {{ref-uk}}</ref><ref name = RadioStat>[http://daa-dxer.narod.ru/stations.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130407011133/daa-dxer.narod.ru/stations.htm |date=7 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Румынія}} [[Сусветная служба Радыё Румынія]] — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 Частоти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617115219/http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 |date=17 чэрвеня 2012 }} — Всесвітня служба Радіо Румунія {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Радыё Прыднястроўя]] — дзяржаўнае радыё непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], створанае ў 1991 годзе<ref>[http://www.radiopmr.org/ Радио Приднестровья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702235429/http://www.radiopmr.org/ |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. * {{Сцяг|Польшча}} [[Польскае радыё для замежжа]] — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 Polskie Radio dla Zagranicy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222045206/http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 |date=22 лютага 2015 }} {{ref-pl}}</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Голас Расіі]] — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года)<ref name = RadioHist/><ref name = RadioStat/>. * {{Сцяг|КНР}} [[Міжнароднае радыё Кітая]] — дзяржаўнае радыё [[КНР]], украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе<ref name = RadioStat/>. Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: [[Радыё Свабода]], ''[[Транссусветнае радыё]] — Украіна'', ''Голас Бібліі'', ''Радыё Тэас'', ''Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі''. == Гл. таксама == * [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]] * [[Мовы Украіны]] * [[Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову]] * [[Русінская мова]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Украінская мова||207}} * Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор ''В. Кубійович''. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.{{ref-uk}} * Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9{{ref-uk}} * Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.{{ref-uk}} * Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. ''В. М. Русанівського''. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.{{ref-uk}} * Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: ''В. В. Чумак'' [та ін.]; за ред. ''В. Г. Скляренка''. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7{{ref-uk}} * Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. ''О. С. Мельничук'' (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.{{ref-uk}} * Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.{{ref-uk}} {{refend}} == Спасылкі == {{Interwiki|uk|на ўкраінскай|}} {{Вікікнігі|Украінская мова}} {{Commons|Category:Ukrainian language}} * {{YouTube|vnDt3Uly2RI|logo=1|Так буде українською}} * [http://sum.in.ua/ Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201107122834/http://sum.in.ua/ |date=7 лістапада 2020 }} {{ref-uk}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/LSlist/ «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі] {{ref-uk}} * [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708125343/https://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru |date=8 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}} * [http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522082321/http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 |date=22 мая 2013 }} {{ref-ru}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ Украінскі лінгвістычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713144227/http://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ |date=13 ліпеня 2013 }} {{ref-uk}} * [http://litmisto.org.ua/?page_id=6961 Сучасная ўкраінская літаратурная мова] {{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расіі}} {{Добры артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Украінская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны|*]] [[Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Сербіі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Харватыі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] d5h07xpi5ql5t4hm2zfbflfjm3glrf7 1815 0 9039 5160391 5130138 2026-07-02T20:04:23Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5160391 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[8 студзеня]]: Каля [[Новы Арлеан|Новага Арлеана]] адбылася апошняя бітва [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|англа-амерыканскай вайны]]. * [[3 лютага]]: У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] заснавана першая ў свеце фабрыка па вытворчасці цвёрдага сыру. * [[26 лютага]]: Сасланы на [[востраў Эльба]] французскі імператар [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] уцёк са ссылкі. * [[20 сакавіка]]: [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] са сваім войскам уваходзіць у [[Парыж]]. Пачатак «[[Сто дзён|ста дзён]]». * [[28 мая]]: [[Венскі кангрэс]] прыняў Заключны акт. * [[5 красавіка]]: Пачалося вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] на востраве [[Сумбава]]. Загінулі 92000 чалавек. Адно з найбуйнейшых вывяржэнняў вулканаў ў гісторыі чалавецтва. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пры Ватэрлоа]], французская армія пад камандаваннем [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] была разбіта. * [[9 ліпеня]]: [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] стаў першым кіраўніком урада [[Францыя|Францыі]]. * [[15 кастрычніка]]: Пачынаецца ссылка [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] на [[востраў Святой Алены]]. == Нарадзіліся == * [[18 лютага]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак * [[20 мая]]: [[Бартэлемі Мен]], швейцарскі мастак-пейзажыст * [[5 жніўня]]: [[Эдвард Джон Эйр]], англійскі даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[18 жніўня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Мідэндорф|Аляксандр Мідэндорф]], заснавальнік мерзлотазнаўства, расійскі падарожнік, географ, батанік і натураліст * [[24 верасня]]: [[Альбіна Габрыеля Пузына]], пісьменніца і мемуарыстка * [[29 верасня]]: [[Андрэас Ахенбах]], нямецкі мастак * [[28 кастрычніка]]: [[Людавіт Штур]], славацкі пісьменнік, філолаг, грамадскі дзеяч, палітык, філосаф, гісторык, педагог, публіцыст * [[8 снежня]]: [[Адольф фон Менцэль]], нямецкі мастак * [[18 снежня]]: [[Эгран Лундгрэн]], шведскі мастак і пісьменнік * [[21 снежня]]: [[Тама Куцюр]], французскі мастак == Памерлі == * [[22 лютага]]: [[Смітсан Тэнант]], англійскі хімік * [[1 чэрвеня]]: [[Луі Аляксандр Берцье]], маршал Францыі * [[13 кастрычніка]]: [[Іаахім Мюрат]], напалеонаўскі маршал {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1815| ]] t02wwpqaeygo9hzcfgm49iaa7jogfbf 1966 0 9182 5160416 5042991 2026-07-02T21:20:04Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160416 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Indira Gandhi 1966 cropped.jpg|thumb|Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] [[Індзіра Гандзі]].]] [[Файл:Argentina_germania_1966.JPG|thumb|Матч чэмпіяната свету па футболе Аргенціна — ФРГ.]] * [[11 студзеня]]: Адкрыты [[Тбіліскі метрапалітэн]]. * [[19 студзеня]]: [[Індзіра Гандзі]] стала 3-м прэм’ер-міністрам [[Індыя|Індыі]]. * [[31 сакавіка]]: У [[СССР]] ажыццёўлены паспяховы запуск першага ў свеце штучнага спадарожніка [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]. * [[1 красавіка]]: Створаны [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]]. * [[8 красавіка]]: [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральным сакратаром]] [[ЦК КПСС]] абраны [[Леанід Брэжнеў]]. * [[9 красавіка]]: [[Ватыкан]] адмяніў [[Індэкс забароненых кніг]]. * [[26 красавіка]]: Землетрасенне ў [[Ташкент|Ташкенце]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[29 красавіка]]: [[Уладзімір Караткевіч]] завершыў раман «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]». * [[26 мая]]: [[Гаяна]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыняты [[сцяг Гаяны]]. * [[30 ліпеня]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 1966]] завяршыўся ў Англіі. * [[5 жніўня]]: Выпушчаны альбом «[[Revolver]]» рок-гурта «[[The Beatles]]». * [[18 жніўня]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[30 верасня]]: [[Батсвана]] абвешчана незалежнай дзяржавай. * [[16 снежня]]: [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый]] прыняты [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]], [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. == Нарадзіліся == * [[28 лютага]]: [[Алесь Бадак]], беларускі паэт, літаратуразнаўца. * [[18 сакавіка]]: [[Джэры Кантрэл]], амерыканскі музыка. * [[13 красавіка]]: [[Юрась Барысевіч]], беларускі эсэіст, перакладчык і мастак. * [[27 чэрвеня]]: [[Айгар Калвітыс]], латышскі палітык. * [[1 ліпеня]]: [[Рафаэль Сіманкас]], іспанскі палітык. == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Жан Люрса]], французскі мастак. * [[11 студзеня]]: [[Альберта Джакамеці]], швейцарскі мастак, скульптар. * [[10 сакавіка]]: [[Фрыц Цэрніке]], галандскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі]] 1953 (нар. 16.7.1888). * [[10 красавіка]]: [[Іўлін Во]], англійскі пісьменнік (нар. 28.10.1903). * [[30 мая]]: [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен]], фінскі [[скульптар]] (нар. 8.3.1894). * [[7 чэрвеня]]: [[Ханс Арп]], нямецкі і французскі паэт, [[мастак]], графік, скульптар (нар. 16.9.1886). * [[10 жніўня]]: [[Фелікс Андрыс Венінг-Мейнес]], нідэрландскі геафізік і геадэзіст (нар. 30.7.1887). * [[10 кастрычніка]]: [[Шарлота Купер]], брытанская [[тэніс]]істка (нар. 22.9.1870). * [[2 лістапада]]: [[Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай]], фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1936 (нар. 24.3.1884). * [[15 снежня]]: [[Уолт Дысней]], амерыканскі мультыплікатар і прадпрымальнік (нар. 5.12.1901). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1966| ]] 57r8wtq44fdvlbdxvyyzm8z81b7268k 5160418 5160416 2026-07-02T21:21:31Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160418 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Indira Gandhi 1966 cropped.jpg|thumb|Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] [[Індзіра Гандзі]].]] [[Файл:Argentina_germania_1966.JPG|thumb|Матч чэмпіяната свету па футболе Аргенціна — ФРГ.]] * [[11 студзеня]]: Адкрыты [[Тбіліскі метрапалітэн]]. * [[19 студзеня]]: [[Індзіра Гандзі]] стала 3-м прэм’ер-міністрам [[Індыя|Індыі]]. * [[31 сакавіка]]: У [[СССР]] ажыццёўлены паспяховы запуск першага ў свеце штучнага спадарожніка [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]. * [[1 красавіка]]: Створаны [[Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. * [[8 красавіка]]: [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральным сакратаром]] [[ЦК КПСС]] абраны [[Леанід Брэжнеў]]. * [[9 красавіка]]: [[Ватыкан]] адмяніў [[Індэкс забароненых кніг]]. * [[26 красавіка]]: Землетрасенне ў [[Ташкент|Ташкенце]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[29 красавіка]]: [[Уладзімір Караткевіч]] завершыў раман «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]». * [[26 мая]]: [[Гаяна]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыняты [[сцяг Гаяны]]. * [[30 ліпеня]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 1966]] завяршыўся ў Англіі. * [[5 жніўня]]: Выпушчаны альбом «[[Revolver]]» рок-гурта «[[The Beatles]]». * [[18 жніўня]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[30 верасня]]: [[Батсвана]] абвешчана незалежнай дзяржавай. * [[16 снежня]]: [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый]] прыняты [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]], [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. == Нарадзіліся == * [[28 лютага]]: [[Алесь Бадак]], беларускі паэт, літаратуразнаўца. * [[18 сакавіка]]: [[Джэры Кантрэл]], амерыканскі музыка. * [[13 красавіка]]: [[Юрась Барысевіч]], беларускі эсэіст, перакладчык і мастак. * [[27 чэрвеня]]: [[Айгар Калвітыс]], латышскі палітык. * [[1 ліпеня]]: [[Рафаэль Сіманкас]], іспанскі палітык. == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Жан Люрса]], французскі мастак. * [[11 студзеня]]: [[Альберта Джакамеці]], швейцарскі мастак, скульптар. * [[10 сакавіка]]: [[Фрыц Цэрніке]], галандскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі]] 1953 (нар. 16.7.1888). * [[10 красавіка]]: [[Іўлін Во]], англійскі пісьменнік (нар. 28.10.1903). * [[30 мая]]: [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен]], фінскі [[скульптар]] (нар. 8.3.1894). * [[7 чэрвеня]]: [[Ханс Арп]], нямецкі і французскі паэт, [[мастак]], графік, скульптар (нар. 16.9.1886). * [[10 жніўня]]: [[Фелікс Андрыс Венінг-Мейнес]], нідэрландскі геафізік і геадэзіст (нар. 30.7.1887). * [[10 кастрычніка]]: [[Шарлота Купер]], брытанская [[тэніс]]істка (нар. 22.9.1870). * [[2 лістапада]]: [[Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай]], фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1936 (нар. 24.3.1884). * [[15 снежня]]: [[Уолт Дысней]], амерыканскі мультыплікатар і прадпрымальнік (нар. 5.12.1901). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1966| ]] kzx4xh3erhetmlpbblnagw9kleqkmxz 5160419 5160418 2026-07-02T21:22:03Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160419 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Indira Gandhi 1966 cropped.jpg|thumb|Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] [[Індзіра Гандзі]].]] [[Файл:Argentina_germania_1966.JPG|thumb|Матч чэмпіяната свету па футболе Аргенціна — ФРГ.]] * [[11 студзеня]]: Адкрыты [[Тбіліскі метрапалітэн]]. * [[19 студзеня]]: [[Індзіра Гандзі]] стала 3-м прэм’ер-міністрам [[Індыя|Індыі]]. * [[31 сакавіка]]: У [[СССР]] ажыццёўлены паспяховы запуск першага ў свеце штучнага спадарожніка [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]. * [[1 красавіка]]: Створаны [[Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. * [[8 красавіка]]: [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральным сакратаром]] [[ЦК КПСС]] абраны [[Леанід Брэжнеў]]. * [[9 красавіка]]: [[Ватыкан]] адмяніў [[Індэкс забароненых кніг]]. * [[26 красавіка]]: Здарылася землетрасенне ў [[Ташкент|Ташкенце]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[29 красавіка]]: [[Уладзімір Караткевіч]] завершыў раман «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]». * [[26 мая]]: [[Гаяна]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыняты [[сцяг Гаяны]]. * [[30 ліпеня]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 1966]] завяршыўся ў Англіі. * [[5 жніўня]]: Выпушчаны альбом «[[Revolver]]» рок-гурта «[[The Beatles]]». * [[18 жніўня]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[30 верасня]]: [[Батсвана]] абвешчана незалежнай дзяржавай. * [[16 снежня]]: [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый]] прыняты [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]], [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. == Нарадзіліся == * [[28 лютага]]: [[Алесь Бадак]], беларускі паэт, літаратуразнаўца. * [[18 сакавіка]]: [[Джэры Кантрэл]], амерыканскі музыка. * [[13 красавіка]]: [[Юрась Барысевіч]], беларускі эсэіст, перакладчык і мастак. * [[27 чэрвеня]]: [[Айгар Калвітыс]], латышскі палітык. * [[1 ліпеня]]: [[Рафаэль Сіманкас]], іспанскі палітык. == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Жан Люрса]], французскі мастак. * [[11 студзеня]]: [[Альберта Джакамеці]], швейцарскі мастак, скульптар. * [[10 сакавіка]]: [[Фрыц Цэрніке]], галандскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі]] 1953 (нар. 16.7.1888). * [[10 красавіка]]: [[Іўлін Во]], англійскі пісьменнік (нар. 28.10.1903). * [[30 мая]]: [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен]], фінскі [[скульптар]] (нар. 8.3.1894). * [[7 чэрвеня]]: [[Ханс Арп]], нямецкі і французскі паэт, [[мастак]], графік, скульптар (нар. 16.9.1886). * [[10 жніўня]]: [[Фелікс Андрыс Венінг-Мейнес]], нідэрландскі геафізік і геадэзіст (нар. 30.7.1887). * [[10 кастрычніка]]: [[Шарлота Купер]], брытанская [[тэніс]]істка (нар. 22.9.1870). * [[2 лістапада]]: [[Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай]], фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1936 (нар. 24.3.1884). * [[15 снежня]]: [[Уолт Дысней]], амерыканскі мультыплікатар і прадпрымальнік (нар. 5.12.1901). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1966| ]] gf0ccknhh74fqxe81xv5cq02aqsqq23 5160421 5160419 2026-07-02T21:27:41Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5160421 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Indira Gandhi 1966 cropped.jpg|thumb|Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] [[Індзіра Гандзі]].]] [[Файл:Argentina_germania_1966.JPG|thumb|Матч чэмпіяната свету па футболе Аргенціна — ФРГ.]] * [[11 студзеня]]: Адкрыты [[Тбіліскі метрапалітэн]]. * [[19 студзеня]]: [[Індзіра Гандзі]] стала 3-м прэм’ер-міністрам [[Індыя|Індыі]]. * [[31 сакавіка]]: У [[СССР]] ажыццёўлены паспяховы запуск першага ў свеце штучнага спадарожніка [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]. * [[1 красавіка]]: Створаны [[Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. * [[8 красавіка]]: [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральным сакратаром]] [[ЦК КПСС]] абраны [[Леанід Брэжнеў]]. * [[9 красавіка]]: [[Ватыкан]] адмяніў [[Індэкс забароненых кніг]]. * [[26 красавіка]]: Здарылася землетрасенне ў [[Ташкент|Ташкенце]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[29 красавіка]]: [[Уладзімір Караткевіч]] завершыў раман «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]». * [[26 мая]]: [[Гаяна]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыняты [[сцяг Гаяны]]. * [[30 ліпеня]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 1966]] завяршыўся ў Англіі. * [[5 жніўня]]: Выпушчаны альбом «[[Revolver]]» рок-гурта «[[The Beatles]]». * [[18 жніўня]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[30 верасня]]: [[Батсвана]] абвешчана незалежнай дзяржавай. * [[16 снежня]]: [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый]] прыняты [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]], [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. == Нарадзіліся == * [[28 лютага]]: [[Алесь Бадак]], беларускі паэт, літаратуразнаўца. * [[18 сакавіка]]: [[Джэры Кантрэл]], амерыканскі музыка. * [[13 красавіка]]: [[Юрась Барысевіч]], беларускі эсэіст, перакладчык і мастак. * [[27 чэрвеня]]: [[Айгар Калвітыс]], латышскі палітык. * [[1 ліпеня]]: [[Рафаэль Сіманкас]], іспанскі палітык. * [[1 кастрычніка]]: [[Джордж Веа]], ліберыйскі футбаліст, палітык. == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Жан Люрса]], французскі мастак. * [[11 студзеня]]: [[Альберта Джакамеці]], швейцарскі мастак, скульптар. * [[10 сакавіка]]: [[Фрыц Цэрніке]], галандскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі]] 1953 (нар. 16.7.1888). * [[10 красавіка]]: [[Іўлін Во]], англійскі пісьменнік (нар. 28.10.1903). * [[30 мая]]: [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен]], фінскі [[скульптар]] (нар. 8.3.1894). * [[7 чэрвеня]]: [[Ханс Арп]], нямецкі і французскі паэт, [[мастак]], графік, скульптар (нар. 16.9.1886). * [[10 жніўня]]: [[Фелікс Андрыс Венінг-Мейнес]], нідэрландскі геафізік і геадэзіст (нар. 30.7.1887). * [[10 кастрычніка]]: [[Шарлота Купер]], брытанская [[тэніс]]істка (нар. 22.9.1870). * [[2 лістапада]]: [[Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай]], фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1936 (нар. 24.3.1884). * [[15 снежня]]: [[Уолт Дысней]], амерыканскі мультыплікатар і прадпрымальнік (нар. 5.12.1901). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1966| ]] q2k4sw3f0ye8nsb41qa5uboggquz3l5 1972 0 9186 5160380 5078848 2026-07-02T19:36:27Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5160380 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Apollo 17 crew.jpg|thumb|Экіпаж касмічнага апарата «Апалон-17», 10 кастрычніка.]] [[Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F038347-0030, Bonn, Willy Brandt, Walter Scheel nach Wahlsieg.jpg|thumb|[[Вілі Брант]] і [[Вальтэр Шэель]] абвяшчаюць аб сваёй перамозе на выбарах у Бундэстаг, 19 лістапада.]] [[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|«[[The Blue Marble]]».]] * [[11 студзеня]]: Усходні Пакістан змяніў назву на [[Бангладэш]]. * [[25 студзеня]]: У [[Мінск]]у нарадзіўся мільённы жыхар. * [[30 студзеня]]: [[Крывавая нядзеля]] ў Ландандэры ([[Паўночная Ірландыя]]). Войскамі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] забіты 14 каталікоў, якія выступілі ў абарону сваіх грамадзянскіх правоў. * [[13 лютага]]: Завяршыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1972|Зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Сапара]]. * [[10 сакавіка]]: [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе|Выбух у футлярным цэху Мінскага радыёзавода]], пад абвалам пліт перакрыцця загінула 120 чалавек, больш за 100 пацярпела. * [[15 сакавіка]]: Прэм’ера фільма «[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]» рэжысёра [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]]. * [[5 красавіка]]: Створаны [[Купалаўскі мемарыяльны запаведнік «Вязынка»]]. * [[10 красавіка]]: Падпісана міжнародная Канвенцыя аб забароне [[Біялагічная зброя|біялагічнай зброі]]. * [[16 красавіка]]: Запушчаны ў палёт «[[Апалон-16]]», дзясяты пілатуемы касмічны карабель у рамках праграмы «Апалон», які здзейсніў пятую высадку людзей на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. * [[5 чэрвеня]]: Распачалася [[Стакгольмская канферэнцыя ААН]], якая адзначыла паваротны момант у развіцці міжнароднай экалагічнай палітыкі (сконч. 16 чэрвеня). * [[8 чэрвеня]]: Афіцыйна зацверджаны [[сцяг Бутана]]. * [[15 чэрвеня]]: [[Катастрофа Convair 880 пад Плейку]] ў [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым В’етнаме]]. * [[17 чэрвеня]]: Разгарэўся [[Уотэргейцкі скандал]] у [[ЗША]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972]] завяршыўся перамогай зборнай [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]]. * [[19 ліпеня]]: [[Іван Мележ|Івану Мележу]] і [[Іван Шамякін|Івану Шамякіну]] прысвоены званні народных пісьменнікаў Беларусі. * [[31 ліпеня]]: [[Аперацыя «Мотармэн»]] праведзена брытанскай арміяй у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]]. * [[14 верасня]]: Завяршыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1972|Летнія Алімпійскія гульні]] ў [[Мюнхен]]е. * [[14 верасня]]: Папа Рымскі [[Павел VI]] адмяніў пострыг валасоў на галаве каталіцкіх святароў (танзуру), што было абавязковым з V ст. * [[30 верасня]]: Адкрыты [[Эландскі мост]] у [[Швецыя|Швецыі]]. * [[3 лістапада]]: У Мінску адбылося адкрыццё [[помнік Якубу Коласу (Мінск)|помніка Якубу Коласу]]. * [[19 лістапада]]: [[Парламенцкія выбары ў Германіі (1972)|Выбары ў Бундэстаг]] у [[ФРГ]]. * [[7 снежня]]: Экіпаж [[Касмічны апарат|касмічнага карабля]] «[[Апалон-17]]» зрабіў [[фатаграфія|фатаграфію]] планеты [[Зямля|Зямля]] вядомую як «[[The Blue Marble]]». * [[19 снежня]]: Касмічны апарат «[[Апалон-17]]», які ажыццявіў шостую і апошнюю ў рамках «[[Апалон (касмічная праграма)|праграмы Апалон]]» высадку людзей на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], вярнуўся на [[Планета Зямля|Зямлю]]. == Нарадзіліся == * [[4 студзеня]]: [[Джон Руіс]], амерыканскі баксёр * [[13 студзеня]]: [[Віталій Шчэрба]], беларускі спартсмен, гімнаст, шасціразовы алімпійскі чэмпіён * [[29 лютага]]: [[Сяргей Ёрш]], беларускі гісторык, журналіст * [[18 мая]]: [[Аляксандр Кулінковіч]], беларускі рок-музыка, лідар гурта [[Neuro Dubel]] * [[20 мая]]: [[Баста Раймз]], амерыканскі спявак і рэпер * [[28 мая]]: [[К'яра Мастраяні]], французская актрыса * [[10 чэрвеня]]: [[Пітэр Серафіновіч]], брытанскі акцёр беларускага паходжання * [[19 чэрвеня]]: [[Жан Дзюжардэн]], французскі акцёр * [[23 чэрвеня]]: [[Зінэдзін Зідан]], французскі футбаліст == Памерлі == * [[3 студзеня]]: [[Франс Мазерэль]], бельгійскі мастак * [[27 студзеня]]: [[Махалія Джэксан]], афраамерыканская спявачка * [[11 жніўня]]: [[Макс Тэйлер]], амерыканскі вірусолаг * [[15 жніўня]]: [[Лявон Цімафеевіч Баразна|Лявон Баразна]], беларускі мастак, даследчык культуры, актывіст захавання гісторыка-культурнай спадчыны * [[27 верасня]]: [[Сымон Кандыбовіч]], беларускі дзяржаўны дзеяч, гісторык {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1972| ]] 5b02bd1obab7s6bjtln35fpqj0x62xb Зямля 0 11204 5160438 5151262 2026-07-03T01:50:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160438 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Зямля}} {{Планета |маленькая картка = * |тып = планета |фон = #00b7b5 |назва = Зямля [[File:Earth symbol (small, bold).svg|24px|alt=🜨|Астранамічны сімвал Зямлі]] |сімвал = Earth symbol.svg |выява = The Blue Marble (remastered).jpg |шырыня = 270 |подпіс = |іншыя назвы = |абазначэнне астэроіда = |катэгорыя астэроіда = |адкрыццё-ref = |першаадкрывальнік = |месца адкрыцця = |дата адкрыцця = |спосаб адкрыцця = |арбіта-ref = |эпоха = |перыгелій = 147 098 290 км <br /> 0,98329134 а. а.{{efn|name="note"}} |афелій = 152 098 232 км <br />1,01671388 [[Астранамічная адзінка|а.&nbsp;а.]]{{efn|name="note"|1=Афелій = a × (1 + e), перыгелій = a × (1 - e), дзе а — [[вялікая паўвось]], e — [[эксцэнтрысітэт]].}} |перыастр = |апаастр = |апсіда = |перыапсіда = |апаапсіда = |вялікая паўвось = 149 598 261 км <br /> 1,00000261 а. а.<ref name=standish_williams_iau/> |радыус арбіты = |эксцэнтрысітэт = 0,01671123<ref name=standish_williams_iau/><ref name=earthfact/> |сідэрычны перыяд = 365,256366004 дзён <br />365 дз. 6 г. 9 хв. 10 сек.<ref name=IERS/> |сінадычны перыяд = |арбітальная хуткасць = 29,783 км/c<br />107 218 км/г<ref name=earthfact/> |анамалія = 357,51716°<ref name=earthfact/> |нахіл = 7,155° (адн. сонечнага экватара)<ref name=Allen294/>, 1,57869° (адн. інварыянтнай плоскасці)<ref name=Allen294/> |вуглавое перамяшчэнне = |даўгата ўзыходнага вузла = 348,73936°<ref name=earthfact/> |даўгата перыастра = |час перыастра = |аргумент перыцэнтра = 114,20783°<ref name=earthfact/> |палавінная амплітуда = |чый спадарожнік = [[Сонца]] |спадарожнікі = 1 ([[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]), 8300+ ([[Штучны спадарожнік Зямлі|штучных]].)<ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4008|title=Reentry Assessment - US Space Command Fact Sheet|author=US Space Command|date=March 1, 2001|publisher=SpaceRef Interactive|access-date=2011-05-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLR4JoD?url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4008|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=live}}</ref> |памеры = |сціск = 0,0033528<ref name=earthfact/> |экватарыяльны радыус = 6378,1 км<ref name=earthfact/> |палярны радыус = 6356,8 км<ref name=earthfact/> |сярэдні радыус = 6371,0 км<ref name=earthfact/> |акружнасць вялікага круга = 40 075,017 км ([[Экватар|па экватары]])<ref name="WGS-84">World Geodetic System (''WGS-84''). [http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Available online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ |date=11 сакавіка 2020 }} from National Geospatial-Intelligence Agency.</ref><br />40 007,86&nbsp;км&nbsp;([[мерыдыян|па мерыдыяне]])<ref name="WGS-84-2">{{cite web|first1=Sigurd|last1=Humerfelt|date=October 26, 2010|title=How WGS 84 defines Earth|url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html|access-date=2011-04-29|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQK9bo86?url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref> |плошча паверхні = 510 072 000 км²<ref name="Pidwirny 2006">{{cite journal|author=Pidwirny, Michael|date=2006-02-02|title=Surface area of our planet covered by oceans and continents. (Table 8o-1)|journal=Fundamentals of Physical Geography|publisher=University of British Columbia, Okanagan|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|access-date=2007-11-26}}</ref><ref name=CIA /><br />148 940 000 км² суша (29,2 %)<ref name="Pidwirny 2006"/> <br />361 132 000 км² вада (70,8 %)<ref name="Pidwirny 2006"/> |аб'ём = 10,8321{{e|11}} км³<ref name=earthfact/> |маса = 5,9726{{e|24}} кг (3{{e|-6}} M<sub>☉</sub>)<ref name=earthfact/> |шчыльнасць = 5,5153 г/см³<ref name=earthfact/> |паскарэнне вольнага падзення = 9,780327 м/с² (0,99732 g)<ref name=earthfact/> |першая касмічная хуткасць = 7,91 км/с{{efn|<math>v_1=\sqrt{G\frac{M}{R}}</math>}} |другая касмічная хуткасць = 11,186 км/с<ref name=earthfact/> |хуткасць вярчэння = 1674,4 км/г (465,1 м/с)<ref name=Allen244/> |перыяд вярчэння = 0,99726968 дзён <br>(23{{smallsup|h}}&nbsp;56{{smallsup|m}}&nbsp;4,100{{smallsup|s}}) — сідэрычны перыяд вярчэння<ref name=Allen296/>,<br />24 гадзіны — працягласць сярэдніх [[Сонечныя суткі|сонечных сутак]]. |нахіл восі = 23°26’21",4119<ref name=IERS/> |прамое ўзыходжанне = |схіленне = |палярная нябесная шырата = |палярная нябесная даўгата = |альбеда = 0,306 (Бонд)<ref name=earthfact/><br />0,367 (геаметрычнае)<ref name=earthfact/> |спектральны клас = |бачная зорная велічыня = |абсалютная зорная велічыня = |вуглавы дыяметр = |тэмпература на паверхні = |тэмпература 1 імя = [[Градус Цэльсія|Цэльсій]] |тэмпература 1 мінімум = −91,2 °C<ref>[http://news.rambler.ru/22582971/ В Антарктиде зафиксирована рекордно низкая температура — Рамблер-Новости]</ref> |тэмпература 1 сярэдняя = 14 °C<ref name=kinver20091210>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm|title=Global average temperature may hit record level in 2010|last1=Kinver|first1=Mark|date=2009-12-10|work=BBC Online|access-date=2010-04-22}}</ref> |тэмпература 1 максімум = 56,7 °C<ref name=asu_highest_temp>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|title=World: Highest Temperature|work=WMO Weather and Climate Extremes Archive|publisher=Arizona State University|access-date=2010-08-07|archive-url=https://www.webcitation.org/69f2puAjj?url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|archive-date=4 жніўня 2012|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.itar-tass.com/c11/519830.html Долина Смерти признана самым жарким местом в мире]</ref> |тэмпература 2 імя = [[Кельвін (адзінка вымярэння)|Кельвін]] |тэмпература 2 мінімум = 184 K |тэмпература 2 сярэдняя = 287,2 К |тэмпература 2 максімум = 329,9 К |атмасфера-ref =<ref name=earthfact/> |атмасферны ціск = |шкала вышыні = |склад атмасферы = 78,08 % — [[азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20,95 % — [[кісларод]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0,93 % — [[аргон]] (Ar)<br /> 0,039 % — [[Вуглякіслы газ]] (СO<sub>2</sub>)<ref name="esrl">{{cite web|url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo|title=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide|publisher=Earth System Research Laboratory|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLSs5H2?url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=live}}</ref><br />Каля 1 % [[пара|вадзяной пары]] (у залежнасці ад клімату) }} '''Зямля́''' — трэцяя ад [[Сонца]] планета. Пятая [[Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах|па памеры]] сярод усіх планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. Яна з’яўляецца таксама найбуйнейшай па [[дыяметр]]ы, [[Маса|масе]] і [[Шчыльнасць|шчыльнасці]] сярод [[Планеты зямной групы|планет зямной групы]]. Часам згадваецца як [[Свет]], Блакітная планета<ref name="blueplanet">{{cite journal|date=February 2009|title=Exploring the Water Cycle of the 'Blue Planet': The Soil Moisture and Ocean Salinity (SMOS) mission|journal=ESA Bulletin|publisher=[[European Space Agency]]|issue=137|pages=6–15 |url=http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf |first1=Mark |last1=Drinkwater |first2=Yann |last2=Kerr |first3=Jordi |last3=Font |first4=Michael |last4=Berger |quote=A view of Earth, the ‘Blue Planet’ [...] When astronauts first went into the space, they looked back at our Earth for the first time, and called our home the ‘Blue Planet’.}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Лебедев Л., Лукьянов Б., Романов А.|загаловак=Сыны голубой планеты|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/1633467/|выдавецтва=Издательство политической литературы|год=1971|старонак=328}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Герман Титов.|загаловак=Голубая моя планета|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/3731443/|выдавецтва=Воениздат|год=1973|старонак=240}}</ref>, часам Тэра (ад {{lang-lat|Terra}}). Адзінае вядомае чалавеку на дадзены момант цела Сонечнай сістэмы ў прыватнасці і [[Сусвет]]у наогул, населенае жывымі арганізмамі. Навуковыя даныя паказваюць, што Зямля ўтварылася з сонечнай туманнасці каля 4,54 мільярда гадоў назад<ref name=age_earth/> і неўзабаве пасля гэтага [[Паходжанне Месяца|набыла]] свой адзіны натуральны спадарожнік — [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. Меркавана жыццё з’явілася на Зямлі прыкладна 3,9 млрд гадоў назад, гэта значыць на працягу першага мільярда пасля яе ўзнікнення. З тых часоў [[біясфера]] Зямлі значна змяніла [[Атмасфера|атмасферу]] і іншыя [[Экалагічныя фактары|абіятычныя фактары]], абумовіўшы колькасны рост аэробных арганізмаў, а таксама фарміраванне [[Азонавы слой|азонавага слоя]], які разам з [[магнітнае поле Зямлі|магнітным полем Зямлі]] аслабляе шкодную для жыцця [[Сонечная радыяцыя|сонечную радыяцыю]]<ref name="Harrison 2002" />, тым самым захоўваючы ўмовы існавання жыцця на Зямлі. Радыяцыя, абумоўленая самой зямной карой, з часоў яе ўтварэння значна знізілася дзякуючы паступоваму распаду радыенуклідаў у ёй. Кара Зямлі падзелена на некалькі сегментаў, або [[тэктоніка пліт|тэктанічных пліт]], якія рухаюцца па паверхні з хуткасцямі парадку некалькіх сантыметраў у год. Вывучэннем складу, будовы і заканамернасцей развіцця Зямлі займаецца навука [[геалогія]]. Прыблізна 70,8 % паверхні планеты займае [[Сусветны акіян]]<ref>{{З|ФЭ|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1232.html}}</ref>, астатнюю частку паверхні займаюць [[кантынент]]ы і [[Востраў|астравы]]. На мацерыках размешчаны [[рэкі]], [[Возера|азёры]], [[падземныя воды]] і [[Лёд|льды]], разам з Сусветным акіянам яны складаюць [[Гідрасфера|гідрасферу]]. [[Вада|Вадкая вада]], неабходная для ўсіх вядомых жыццёвых форм, не існуе на паверхні якой-небудзь з вядомых планет і планетоідаў Сонечнай сістэмы, акрамя Зямлі. Полюсы Зямлі пакрытыя ледзяным панцырам, які ўключае ў сябе марскі лёд [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Антарктыка|Антарктычны ледзяны шчыт]]. [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|справа|Супастаўленне памераў планет зямной групы (злева направа): [[Планета Меркурый|Меркурый]], [[Планета Венера|Венера]], Зямля, [[Планета Марс|Марс]] ]] Унутраныя вобласці Зямлі дастаткова актыўныя і складаюцца з тоўстага, вельмі [[Вязкасць|вязкага]] пласта, так званай [[Мантыя Зямлі|мантыі]], якая пакрывае вадкае знешняе ядро, якое з’яўляецца крыніцай магнітнага поля Зямлі, і ўнутранае цвёрдае [[Ядро Зямлі|ядро]], якое, як мяркуецца, складаецца з [[жалеза]] і [[Нікель|нікелю]]<ref name="Войткевич">{{кніга |аўтар = Войткевич В. Г. |частка = Строение и состав Земли |загаловак = Происхождение и химическая эволюция Земли |адказны = под ред. Л. И. Приходько |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1973 |старонкі = 57-62 |старонак = 168 }}</ref>. Фізічныя характарыстыкі Зямлі і яе арбітальнага руху дазволілі жыццю захавацца на працягу апошніх 3,5 млрд гадоў. Паводле розных ацэнак Зямля будзе захоўваць умовы для існавання жывых арганізмаў яшчэ на працягу 0,5 — 2,3 млрд гадоў<ref name="britt2000" /><ref name=carrington /><ref name="pnas1_24_9576" />. Зямля ўзаемадзейнічае ([[Гравітацыя|прыцягваецца гравітацыйнымі сіламі]]) з іншымі аб’ектамі ў [[космас]]е, уключаючы [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. Зямля круціцца вакол Сонца і робіць вакол яго поўны абарот прыкладна за 365,26 сонечных сутак — [[сідэрычны год]]. Вось кручэння Зямлі нахіленая на 23,44° адносна перпендыкуляра да яе арбітальнай плоскасці, гэта выклікае сезонныя змены на паверхні планеты з перыядам у адзін [[трапічны год]] — 365,24 сонечных сутак. Суткі зараз складаюць прыкладна 24 гадзіны<ref name=earthfact/><ref name=yoder1995/>. Месяц пачаў свой ​​абарот на арбіце вакол Зямлі прыкладна 4,53 мільярда гадоў таму. Гравітацыйнае ўздзеянне Месяца на Зямлю з’яўляецца прычынай узнікнення акіянскіх [[Прылівы і адлівы|прыліваў]]. Таксама Месяц стабілізуе нахіл зямной восі і паступова запавольвае кручэнне Зямлі<ref name="Lambeck1977" /><ref name="touma1994" /><ref>{{cite journal|last=Chapront|first=J.|last2=Chapront-Touzé|first2=M.|last3=Francou|first3=G.|year=2002|title=A new determination of lunar orbital parameters, precession constant and tidal acceleration from LLR measurements|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=387|issue=2|pages=700–709|doi=10.1051/0004-6361:20020420|bibcode = 2002A&A...387..700C | issn = 0004-6361}}</ref>. Некаторыя тэорыі мяркуюць, што падзенні [[астэроід]]аў прыводзілі да істотных змен у навакольным асяроддзі і паверхні Зямлі, выклікаючы, у прыватнасці, масавыя выміранні розных відаў жывых істот<ref>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1783/|title=Динозавров погубили... космические странники|author=И. Лалаянц|date=1993-08|publisher=[[Вокруг света]]|access-date=2013-07-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6I7EZmCyR?url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1783/|archive-date=14 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref>. Планета з’яўляецца домам для мільёнаў відаў жывых істот, уключаючы [[Чалавек разумны|чалавека]]<ref name=science_241_4872_1441 />. Тэрыторыя Зямлі падзелена на 195 незалежных дзяржаў, якія ўзаемадзейнічаюць паміж сабой шляхам дыпламатычных адносін, падарожжаў, гандлю або ваенных дзеянняў. Чалавечая культура сфарміравала шмат уяўленняў пра светабудову — такіх, як канцэпцыя аб {{нп4|Плоская Зямля|плоскай Зямлі|ru|Плоская Земля}}, [[геацэнтрычная сістэма свету]] і {{нп4|гіпотэза Геі|гіпотэза Геі|en|Gaia hypothesis}}, па якой Зямля ўяўляе сабой адзіны суперарганізм<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/12352|title=Дождь и снег появляются благодаря бактериям в облаках|publisher=Membrana.ru|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLTpFS3?url=http://www.membrana.ru/particle/12352|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя Зямлі == {{main|Гісторыя Зямлі}} Сучаснай навуковай гіпотэзай фарміравання Зямлі і іншых планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] з’яўляецца {{нп4|небулярная гіпотэза|гіпотэза сонечнай туманнасці|en|Nebular hypothesis}}, паводле якой Сонечная сістэма ўтварылася з вялікага воблака міжзорнага пылу і газу<ref>{{cite book|last=Encrenaz|first=T.|title=The solar system|url=https://archive.org/details/isbn_9783540002413|year=2004|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-00241-3|page=[https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/89 89]|edition=3rd}}</ref>. Воблака складалася галоўным чынам з [[вадарод]]у і [[Гелій|гелію]], якія ўтварыліся пасля [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]], і больш цяжкіх элементаў, пакінутых выбухамі [[Звышновая зорка|звышновых]]. Прыкладна 4,5 млрд гадоў назад воблака стала сціскацца, што, імаверна, адбылося з-за ўздзеяння [[Ударная хваля|ўдарнай хвалі]] ад звышновай, якая ўспыхнула на адлегласці некалькіх светлавых гадоў{{r|Matson}}. Калі воблака пачало скарачацца, яго [[Момант імпульсу|вуглавы момант]], [[гравітацыя]] і [[інерцыя]] сплюснулі яго ў протапланетны дыск перпендыкулярна да яго восі кручэння. Пасля гэтага абломкі ў протапланетным дыску пад дзеяннем сілы прыцягнення сталі сутыкацца, і, зліваючыся, ўтваралі першыя планетоіды<ref name=Goldreich1973>{{cite journal | author=P. Goldreich, W. R. Ward | title=The Formation of Planetesimals | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-08-01_183_3/page/1050 | journal=Astrophysical Journal | year=1973 | volume=183 | pages=1051–1062 | bibcode=1973ApJ...183.1051G | doi=10.1086/152291}}</ref>. У працэсе [[акрэцыя|акрэцыі]] планетоіды, пыл, газ і абломкі, якія засталіся пасля фарміравання Сонечнай сістэмы, сталі злівацца ва ўсё большыя аб’екты, фарміруючы планеты<ref name=Goldreich1973/>. Прыблізны час утварэння Зямлі — 4,54 ± 0,04 млрд гадоў назад<ref name=age_earth/>. Увесь працэс фарміравання планеты заняў прыкладна 10-20 мільёнаў гадоў{{r|Yin}}. [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] утварыўся пазней, прыкладна 4,527 ± 0,01 млрд гадоў таму<ref name=science310_5754_1671>{{cite journal|last1=Kleine|first1=Thorsten|last2=Palme|first2=Herbert|last3=Mezger|first3=Klaus|last4=Halliday|first4=Alex N.|title=Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-12-09_310_5754/page/1671|journal=Science|volume=310|issue=5754|date=2005-11-24|pages=1671–1674|doi=10.1126/science.1118842|pmid=16308422|bibcode = 2005Sci...310.1671K }}</ref>, хоць яго паходжанне дагэтуль дакладна не ўстаноўлена. Асноўная гіпотэза кажа, што Месяц утварыўся шляхам акрэцыі з рэчыва, якое засталося пасля [[Тэорыя гіганцкага сутыкнення|датычнага сутыкнення]]<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphaug | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708–712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html}}</ref> Зямлі з аб’ектам, па памерах блізкім Марсу<ref name="nig804">[http://www.nkj.ru/archive/articles/1969/ Луна образовалась от колоссального по масштабу столкновения земли с иной планетой?] Наука и жизнь. № 8, 2004.</ref> і масай 10-12 % ад зямной<ref>Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). [http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C «An impact origin of the Earth-Moon system»]. Abstract #U51A-02, American Geophysical Union.</ref> (часам гэты аб’ект называюць «[[Планета Тэя|Тэя]]»){{r|Halliday}}. Пры гэтым сутыкненні было вызвалена прыкладна ў 100 млн разоў больш энергіі, чым у выніку таго, якое, як мяркуецца, выклікала выміранне [[Дыназаўры|дыназаўраў]]<ref>{{cite web|url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|title=Where did the Moon come from?|quote=When young Earth and this rogue body collided, the energy involved was 100 million times larger than the much later event believed to have wiped out the dinosaurs.|publisher=starchild.gsfc.nasa.gov|lang=en|access-date=2013-06-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6HNPWU4rj?url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. Гэтага было дастаткова для выпарэння знешніх слаёў Зямлі і расплаўлення абодвух цел{{r|StarChild|Stanley2005}}. Частка мантыі была выкінута на арбіту Зямлі, што паказвае, чаму Месяц абдзелены металічным матэрыялам{{r|Liu}}, і тлумачыць яго незвычайны склад{{r|Newsom}}. Пад уплывам уласнай сілы цяжару выкінуты матэрыял прыняў сферычную форму, і ўтварыўся Месяц{{r|Taylor}}. Протазямля павялічылася за кошт акрэцыі, і была досыць гарачая, каб расплаўляць металы і мінералы. [[Жалеза]], а таксама [[геахімія|геахімічна]] роднасныя яму {{нп4|геахімічныя класіфікацыі элементаў|сідэрафільныя элементы|ru|Геохимические классификации элементов}}, валодаючы больш высокай шчыльнасцю, чым [[сілікаты]] і [[алюмасілікаты]], апускаліся да цэнтра Зямлі<ref name="Войткевич2">{{кніга|аўтар= Войткевич В.|частка = Образование основных оболочек Земли|загаловак = Происхождение и химическая эволюция Земли|адказны = под ред. Л. И. Приходько|месца = М.|выдавецтва = Наука|год = 1973|старонкі = 99-108|старонак = 168}}</ref>. Гэта прывяло да падзелу ўнутраных слаёў Зямлі на мантыю і металічнае ядро ўсяго праз 10 мільёнаў гадоў пасля таго, як Зямля пачала фарміравацца, стварыўшы слаістую структуру Зямлі і сфарміраваўшы [[магнітнае поле Зямлі]]<ref>Charles Frankel, 1996, ''Volcanoes of the Solar System,'' Cambridge University Press, pp. 7—8, ISBN 0-521-47770-0</ref>. Выдзяленне газаў з кары і [[Вулканізм|вулканічная]] актыўнасць прывялі да ўтварэння першаснай атмасферы. Кандэнсацыя вадзяной пары, узмоцненая лёдам, занесеным [[камета]]мі і [[астэроід]]амі, прывяла да ўтварэння акіянаў<ref name="watersource"/>. Зямная атмасфера тады складалася з лёгкіх атмафільных элементаў: [[вадарод]]у і [[Гелій|гелію]]<ref name=Kasting93/>, але ўтрымлівала значна больш [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], чым цяпер, а гэта зберагло акіяны ад замярзання, бо свяцільнасць Сонца тады [[Парадокс слабага маладога Сонца|не перавышала]] 70 % ад цяперашняга ўзроўню<ref name=asp2002/>. Прыкладна 3,5 мільярда гадоў назад утварылася магнітнае поле Зямлі, якое прадухіліла спусташэнне атмасферы [[Сонечны вецер|сонечным ветрам]]<ref name=physorg20100304/>. Паверхня планеты пастаянна змянялася на працягу сотняў мільёнаў гадоў: [[кантынент]]ы з’яўляліся і разбураліся. Яны перамяшчаліся па паверхні, часам збіраючыся ў [[суперкантынент]]. Прыблізна 750 млн гадоў назад самы ранні з вядомых суперкантынентаў — {{нп4|Радзінія|Радзінія|en|Rodinia}} — стаў расколвацца на часткі. Пазней гэтыя часткі аб’ядналіся ў {{нп4|Паноція|Паноцію|en|Pannotia}} (600—540 млн гадоў назад), затым у апошні з суперкантынентаў — [[Пангея|Пангею]], які распаўся 180 мільёнаў гадоў назад<ref>{{cite journal | author=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://www.americanscientist.org/issues/feature/2004/4/how-do-supercontinents-assemble | access-date=2007-03-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100928185336/http://www.americanscientist.org/issues/feature/2004/4/how-do-supercontinents-assemble | archive-date=28 верасня 2010 | url-status=dead }}</ref>. == Геахраналагічная шкала == [[Геахраналагічная шкала]] — геалагічная часавая шкала гісторыі Зямлі; ужываецца ў [[Геалогія|геалогіі]] і [[Палеанталогія|палеанталогіі]], своеасаблівы каляндар для прамежкаў часу ў сотні тысяч і мільёны гадоў. Упершыню геахраналагічная шкала [[Фанеразой|фанеразоя]] была прапанавана англійскім геолагам {{нп4|Артур Холмс|А. Холмсам|en|Arthur Holmes}} у 1938 годзе<ref name="БСЭ3">{{З|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Геохронология/|Геохронология}}</ref>. З-за адсутнасці рэштак [[Фаўна|фаўны]], геахраналагічная шкала [[Дакембрый|дакембрыя]] пабудавана, у асноўным, паводле даных вызначэнняў абсалютных узростаў парод на розных кантынентах<ref name="БСЭ3" />. Гісторыя Зямлі падзелена на розныя часавыя прамежкі. Іх межы праходзяць па найважнейшых падзеях, якія тады адбываліся. Мяжа паміж эрамі фанеразоя праведзена па найбуйнейшых эвалюцыйных падзеях — глабальных выміраннях. [[Палеазой]]ская эра аддзеленая ад [[мезазой]]скай найбуйнейшым за гісторыю Зямлі масавым пермскім выміраннем. Мезазойская эра аддзеленая ад кайназойскай мел-палеагенавым выміраннем. Кайназойская эра дзеліцца на тры перыяды: [[палеаген]], [[неаген]] і [[чацвярцічны перыяд]] (антрапаген). Гэтыя перыяды, у сваю чаргу, падзяляюцца на геалагічныя эпохі (аддзелы): [[палеаген]] — на [[палеацэн]], [[эацэн]] і [[алігацэн]]; [[неаген]] — на [[міяцэн]] і [[пліяцэн]]. Чацвярцічны перыяд уключае ў сябе [[плейстацэн]] і [[галацэн]]. == Узнікненне жыцця == Існуе шэраг гіпотэз [[Узнікненне жыцця|узнікнення жыцця]] на Зямлі. Каля 3,5-3,8 млрд гадоў назад з’явіўся «апошні ўніверсальны агульны продак», ад якога пасля пайшлі ўсе іншыя жывыя арганізмы<ref>{{cite book |last=Futuyma |first=Douglas J. |author-link=Douglas J. Futuyma |year=2005 |title=Evolution |publisher=Sinuer Associates, Inc |location=Sunderland, Massachusetts |isbn=0-87893-187-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/evolution0000futu }}</ref><ref>{{Citation|last=Doolittle |first=W. F.|year=2000|title=Uprooting the tree of life|url=http://www.icb.ufmg.br/labs/lbem/aulas/grad/evol/treeoflife-complexcells.pdf|journal=Scientific American|volume=282 |issue=6 |pages=90–95|doi=10.1038/scientificamerican0200-90|pmid=10710791 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Glansdorff |first1=N.|last2=Xu |first2=Y|last3=Labedan |first3=B.|year=2008|title=The Last Universal Common Ancestor: Emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner|journal=Biology Direct|volume=3 |pages=29|doi=10.1186/1745-6150-3-29|pmid=18613974 |pmc=2478661}}</ref>. Развіццё [[фотасінтэз]]у дазволіла жывым арганізмам выкарыстоўваць сонечную энергію напрамую. Гэта прывяло да {{нп4|Кіслародная катастрофа|напаўнення кіслародам|ru|Кислородная катастрофа}} атмасферы, якое пачалося прыкладна 2500 млн гадоў назад<ref name=Anabar2007/>, а ў верхніх слаях — да фарміравання [[Азонавы слой|азонавага слоя]]. Сімбіёз дробных клетак з большымі прывёў да {{нп4|Сімбіягенез|развіцця складаных|ru|Endosymbiotic theory}} клетак — эўкарыётаў<ref>{{cite journal | author=Berkner, L. V.; Marshall, L. C. | title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere | journal=Journal of Atmospheric Sciences | year=1965 | volume=22 | issue=3 | pages=225–261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2}}</ref>. Прыкладна 2,1 млрд гадоў назад з’явіліся мнагаклетачныя арганізмы, якія працягвалі прыстасоўвацца да навакольных умоў<ref>{{cite web|url=http://iscience.ru/2010/07/01/obnaruzheny-samye-drevnie-mnogokletochnye/|title=Обнаружены самые древние многоклеточные|publisher=BBC News|access-date=2013-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsbRZtV?url=http://iscience.ru/2010/07/01/obnaruzheny-samye-drevnie-mnogokletochnye/|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref>. Дзякуючы паглынанню пагібельнага [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ўльтрафіялетавага выпраменьвання]] [[Азонавы слой|азонавым слоем]] жыццё змагло пачаць асваенне паверхні Зямлі<ref>{{cite web|last=Burton|first=Kathleen|date=November 29, 2000|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|publisher=NASA|access-date=2007-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/617EZguMg?url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 1960 годзе была прапанавана гіпотэза Зямлі-снежкі, якая сцвярджае, што ў перыяд паміж 750 і 580 млн гадоў назад Зямля была цалкам пакрыта [[лёд]]ам. Гэтая гіпотэза тлумачыць {{нп4|кембрыйскі выбух|кембрыйскі выбух|ru|Кембрийский взрыв}} — рэзкае павышэнне разнастайнасці мнагаклетачных форм жыцця каля 542 млн гадоў таму<ref>{{cite book | last=Kirschvink | first=J. L. | editor-last1=Schopf|editor-first1=J.W.|editor-last2=Klein|editor-first2=C. | year=1992 | title=The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study | pages=51–52 | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN 0-521-36615-1 }}</ref>. Каля 1200 млн гадоў назад з’явіліся першыя [[водарасці]], а прыкладна 450 млн гадоў назад — першыя вышэйшыя [[расліны]]<ref>«The oldest fossils reveal evolution of non-vascular plants by the middle to late Ordovician Period (~450-440 m.y.a.) on the basis of fossil spores» [http://www.clas.ufl.edu/users/pciesiel/gly3150/plant.html Transition of plants to land] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102055109/http://www.clas.ufl.edu/users/pciesiel/gly3150/plant.html |date=2 лістапада 2013 }}</ref>. [[Беспазваночныя]] жывёлы з’явіліся ў [[Эдыякарый|эдыякарскім]] перыядзе<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/metazoafr.html|title=Metazoa: Fossil Record|archive-url=https://www.webcitation.org/69KoGSlLH?url=http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/metazoafr.html|archive-date=22 ліпеня 2012|access-date=28 верасня 2014|url-status=live}}</ref>, а [[пазваночныя]] — падчас кембрыйскага выбуху каля 525 млн гадоў назад<ref name = "Shu et al. 1999">{{cite journal|title=Lower Cambrian vertebrates from south China |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-11-04_402_6757/page/42 | author=Shu |display-authors = etal |date=November 4, 1999|journal=Nature| volume=402|pages=42–46|doi= 10.1038/46965|last2=Luo|first2=H-L.|last3=Conway Morris|first3=S.|last4=Zhang|first4=X-L.|last5=Hu|first5=S-X.|last6=Chen|first6=L.|last7=Han|first7=J.|last8=Zhu|first8=M.|last9=Li|first9=Y.|issue=6757|bibcode=1999Natur.402...42S}}</ref>. Пасля кембрыйскага выбуху было пяць {{нп4|масавае выміранне|масавых выміранняў|en|Extinction event}}<ref>{{cite journal | author=Raup, D. M.; Sepkoski, J. J. | title=Mass Extinctions in the Marine Fossil Record | journal=Science | year=1982 | volume=215 | issue=4539 | pages=1501–1503 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215.1501R | access-date=2007-03-05 }}</ref>. Выміранне ў канцы [[Пермскі перыяд|пермскага перыяду]], самае масавае ў гісторыі жыцця на Зямлі<ref name="Benton"> {{cite book|author=Benton M. J.|year=2005|title=When Life Nearly Died: The Greatest Mass Extinction of All Time|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0500285732}}</ref>, прывяло да гібелі больш за 90 % жывых істот на планеце<ref>{{cite web |last = Barry |first = Patrick L. |title = The Great Dying |work = Science@NASA |publisher = Science and Technology Directorate, Marshall Space Flight Center, NASA |date = January 28, 2002 |url = http://science.nasa.gov/headlines/y2002/28jan_extinction.htm |access-date = March 26, 2009 |archive-url = https://www.webcitation.org/65VDZYtgt?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/28jan_extinction/ |archive-date = 16 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Пасля пермскай катастрофы самымі распаўсюджанымі наземнымі пазваночнымі сталі {{нп4|архазаўры|архазаўры|ru|Архозавры}}<ref name="TannerLucas">{{cite journal|author=Tanner L.H., Lucas S.G. & Chapman M.G.|title=Assessing the record and causes of Late Triassic extinctions|journal=Earth-Science Reviews|volume=65|issue=1-2|pages=103–139|year=2004|doi=10.1016/S0012-8252(03)00082-5|url=http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf|access-date=2007-10-22|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025225841/http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf|archive-date=25 кастрычніка 2007|bibcode=2004ESRv...65..103T}}</ref>, ад якіх у канцы [[Трыясавы перыяд|трыясавага перыяду]] пайшлі [[дыназаўры]]. Яны дамінавалі на планеце на працягу [[Юрскі перыяд|юрскага]] і [[Мелавы перыяд|мелавога]] перыядаў<ref name="BentonVertebratePaleontology">{{cite book|author=Benton, M.J.|year=2004|title=Vertebrate Paleontology|publisher=Blackwell Publishers|pages=xii-452|isbn=0-632-05614-2|no-pp=true}}</ref>. 65 млн гадоў назад адбылося мел-палеагенавае выміранне, выкліканае, імаверна, падзеннем [[метэарыт]]а; яно прывяло да знікнення [[Дыназаўры|дыназаўраў]] і іншых буйных [[Рэптыліі|рэптылій]], але абышло многіх дробных жывёл, такіх як [[млекакормячыя]]<ref>{{cite journal |author=Fastovsky D.E., Sheehan P.M.|year=2005 |url=http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1130%2F1052-5173%282005%29015%3C4%3ATEOTDI%3E2.0.CO%3B2 |title=The extinction of the dinosaurs in North America |journal=GSA Today |volume=15 |issue=3 |pages=4–10 |access-date=2007-05-18 |doi=10.1130/1052-5173(2005)015<4:TEOTDI>2.0.CO;2}}</ref>, якія тады ўяўлялі сабой невялікіх [[Насякомаедныя|насякомаедных]] жывёл, а таксама птушак, якія з’яўляюцца эвалюцыйнай галіной дыназаўраў<ref>{{кніга|аўтар=Gregory S. Paul.|загаловак=Летучие динозавры|арыгінал=Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds|том=|месца=Princeton|выдавецтва=Princeton University Press|год=2006|старонак=272|isbn=978-0-691-12827-6}}</ref>. На працягу апошніх 65 мільёнаў гадоў развілася велізарная колькасць разнастайных відаў млекакормячых, і некалькі мільёнаў гадоў назад малпападобныя жывёлы набылі здольнасць {{нп4|Хадзьба чалавека|прамахаджэння|ru|Ходьба человека}}<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | access-date=2007-03-05 }}</ref>. Гэта дазволіла выкарыстоўваць прылады і спрыяла зносінам, якія дапамагалі здабываць [[Ежа|ежу]] і стымулявалі неабходнасць у вялікім [[мозг]]у. Развіццё [[земляробства]], а затым [[Цывілізацыя|цывілізацыі]], у кароткія тэрміны дазволіла [[Людзі|людзям]] уздзейнічаць на Зямлю як ніякая іншая форма жыцця<ref>{{cite journal | author=Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J. | title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation | journal=Bulletin of the Geological Society of America | year=2007 | volume=119 | issue=1–2 | pages=140–156 | url=http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140 | access-date=2007-04-22 }}</ref>, уплываць на прыроду і колькасць іншых відаў. Апошні [[ледавіковы перыяд]] пачаўся прыкладна 40 млн гадоў назад, яго пік прыпадае на [[плейстацэн]] каля 3 мільёнаў гадоў таму. На фоне працяглых і значных змен сярэдняй тэмпературы зямной паверхні, што можа быць звязана з перыядам абароту [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] вакол цэнтра [[Млечны Шлях|Галактыкі]] (каля 200 млн гадоў), маюць месца і меншыя па амплітудзе і працягласці цыклы пахаладання і пацяплення, што адбываюцца кожныя 40-100 тысяч гадоў, якія маюць відавочна аўтавагальны характар​​, магчыма, выкліканы дзеяннем адваротных сувязей ад рэакцыі ўсёй [[Біясфера|біясферы]] як цэлага, якая імкнецца забяспечыць стабілізацыю клімату Зямлі (гл. {{нп4|гіпотэза Геі|гіпотэзу Геі|ru|Гипотеза Геи}}, прапанаваную {{нп4|Джэймс Лаўлок|Джэймсам Лаўлокам|ru|James Lovelock}}). Апошні цыкл абледзянення ў Паўночным паўшар’і закончыўся каля 10 тысяч гадоў назад<ref>{{cite web|author=Staff|url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|title=Paleoclimatology — The Study of Ancient Climates|publisher=Page Paleontology Science Center|access-date=2007-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/617EaUwHQ?url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. == Будова Зямлі == Зямля адносіцца да [[Планеты зямной групы|планет зямной групы]], і, у адрозненне ад газавых гігантаў, такіх як [[планета Юпітэр|Юпітэр]], мае цвёрдую паверхню. Гэта найбуйнейшая з чатырох планет зямной групы ў [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]], як па памеры, так і па [[Маса|масе]]. Акрамя таго, Зямля сярод гэтых чатырох планет мае найбольшыя [[шчыльнасць]], паверхневую [[Гравітацыя|гравітацыю]] і [[Магнітнае поле планет|магнітнае поле]]<ref name=stern20011125/>. Гэта адзіная вядомая планета з актыўнай [[Тэктоніка пліт|тэктонікай пліт]]<ref name=science288_5473_2002/>. Нетры Зямлі дзеляцца на пласты па хімічных і фізічных уласцівасцях, але ў адрозненне ад іншых планет зямной групы, Зямля мае ярка выяўленае {{нп4|Знешняе ядро|знешняе|ru|Внешнее ядро}} і {{нп4|Унутранае ядро|ўнутранае ядро|ru|Внутреннее ядро}}. Вонкавы пласт Зямлі ўяўляе сабой цвёрдую абалонку, якая складаецца галоўным чынам з [[Сілікаты|сілікатаў]]. Ад [[мантыя Зямлі|мантыі]] яна аддзелена мяжой з рэзкім павелічэннем хуткасцей падоўжных сейсмічных хваль — [[Паверхня Махаровічыча|паверхняй Махаровічыча]]<ref>{{З|БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article078707.html|загаловак=Мохоровичича поверхность}}</ref>. Цвёрдая кара і вязкая верхняя частка мантыі складаюць [[Літасфера|літасферу]]<ref name=BSE_Lito/>. Пад літасферай знаходзіцца [[астэнасфера]], слой адносна нізкай вязкасці, цвёрдасці і трываласці ў верхняй мантыі<ref>{{З|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/077/816.htm|загаловак=Астеносфера}}</ref>. Значныя змены крышталічнай структуры мантыі адбываюцца на глыбіні 410—660 км ніжэй паверхні, якая ахоплівае пераходную зону і аддзяляе верхнюю і ніжнюю мантыю. Пад мантыяй знаходзіцца вадкі слой, які складаецца з расплаўленага жалеза з прымесямі [[Нікель|нікелю]], [[Сера|серы]] і [[Крэмній|крэмнію]] — [[ядро Зямлі]]<ref>{{З|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Ядро%20Земли/|загаловак=Ядро Земли}}</ref>. Сейсмічныя вымярэнні паказваюць, што яно складаецца з 2 частак: цвёрдага ўнутранага ядра з радыусам ~1220 км і вадкага вонкавага ядра, з радыусам ~2250 км<ref name=Tanimoto_1995/><ref>{{Cite journal | first1=Marc | last1=Monnereau | first2=Marie | last2=Calvet | first3=Ludovic | last3=Margerin | first4=Annie | last4=Souriau | title=Lopsided Growth of Earth's Inner Core | url=https://archive.org/details/sim_science_2010-05-21_328_5981/page/1014 | journal=Science | date=May 21, 2010 | volume=328 | issue=5981 | pages=1014–1017 | doi=10.1126/science.1186212 | pmid=20395477}}</ref>. === Форма === {{main|Фігура Зямлі}} <div class="tright" style="clear:none">[[Файл:Volcán Chimborazo, "El Taita Chimborazo".jpg|thumb| Вулкан [[Вулкан Чымбараса|Чымбараса]] ў Эквадоры, найбольш аддалены ад цэнтра Зямлі пункт на паверхні<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|title=The 'Highest' Spot on Earth|publisher=Npr.org|date=2007-04-07|access-date=2012-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKscr9Tt?url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref>]]</div> <div class="tright" style="clear:none">[[Файл:Size planets comparison.jpg|thumb|Параўнанне Зямлі з іншымі планетамі [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістемы]].]]</div> Форма Зямлі ([[геоід]]) блізкая да [[Эліпсоід вярчэння|пляскатага эліпсоіда]]. Разыходжанне геоіда з эліпсоідам, [[Фігура Зямлі|які апраксімуе яго]], дасягае 100 метраў<ref>{{cite web|author=Milbert, D. G.; Smith, D. A.|url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model|publisher=National Geodetic Survey, NOAA|access-date=07.03.2007|archive-url=https://www.webcitation.org/617Ebe39R?url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Сярэдні дыяметр планеты складае прыкладна 12 742 км, а акружнасць — 40 000 км, бо [[метр]] у мінулым вызначаўся як {{Дроб|1|10 000 000}} адлегласці ад [[экватар]]а да [[Паўночны полюс|паўночнага полюса]] праз [[Парыж]]<ref>{{cite web |author = Mohr, P.J.; Taylor, B.N. |date = October, 2000 |url = http://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html |title = Unit of length (meter) |work = NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty |publisher = NIST Physics Laboratory |access-date = 2007-04-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/617EcAGNT?url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> (з-за няправільнага ўліку полюснага сціску Зямлі эталон метра 1795 года аказаўся карацейшым прыблізна на 0,2 мм, адсюль недакладнасць). Кручэнне Зямлі стварае экватарыяльную выпукласць, таму экватарыяльны дыяметр на 43 км больш, чым палярны<ref name="ngdc2006"/>. Найвышэйшым пунктам паверхні Зямлі з’яўляецца [[гара Эверэст]] (8848 м [[Вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]]), а найглыбейшым — [[Марыянскі жолаб]] (10994 м пад узроўнем мора)<ref name="multiple">{{cite web|url=http://eco.ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|title=«Ученые обнаружили горы на дне Марианской впадины»|author=РИА Новости|date=14:34 08-02-2012|access-date=2012-02-10|archive-url=https://www.webcitation.org/684CghKIQ?url=http://eco.ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|archive-date=31 мая 2012|url-status=live}}</ref>. З-за выпукласці экватара самымі аддаленымі пунктамі паверхні ад цэнтра Зямлі з’яўляюцца вяршыня [[Вулкан Чымбараса|вулкана Чымбараса]] ў [[Эквадор]]ы і [[гара Уаскаран]] у [[Перу]]<ref name=ps20_5_16/><ref name=lancet365_9462_831/><ref name=tall_tales/>. === Хімічны састаў === {| class=standard style="{{float right}}" |+Табліца аксідаў зямной кары Ф. У. Кларка<ref name=brown_mussett1981>{{cite book|last1=Brown|first1=Geoff C.|last2=Mussett|first2=Alan E.|title=The Inaccessible Earth|edition=2nd|year=1981|page=166|publisher=Taylor & Francis|isbn=0-04-550028-2}} Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969).</ref> ! Злучэнне !! Формула !! Працэнтнае<br />ўтрыманне |- | [[Аксід крэмнію (IV)]] || align=center | SiO<sub>2</sub> || 59,71 % |- | [[Аксід алюмінію]] || align=center | Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> || 15,41 % |- | [[Аксід кальцыю]] || align=center | CaO || 04,90 % |- | [[Аксід магнію]] || align=center | MgO || 04,36 % |- | [[Аксід натрыю]] || align=center | Na<sub>2</sub>O || 03,55 % |- | [[Аксід жалеза (II)]] || align=center | FeO || 03,52 % |- | [[Аксід калію]] || align=center | K<sub>2</sub>O || 02,80 % |- | [[Аксід жалеза (III)]] || align=center | Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> || 02,63 % |- | [[Вада]] || align=center | H<sub>2</sub>O || 01,52 % |- | [[Аксід тытану (IV)]] || align=center | TiO<sub>2</sub> || 00,60 % |- | [[Аксід фосфару (V)]] || align=center | P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> || 00,22 % |- ! colspan=2 | !! 99,22 % |} Маса Зямлі прыблізна роўная 5,9736{{e|24}} кг. Агульная колькасць атамаў, якія складаюць Зямлю ≈ 1,3-1,4{{e|50}}<ref>{{cite web|url=http://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html|title=How many atoms are there in the world?|author=Drew Weisenberger|publisher=Jefferson Lab|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-date=22 кастрычніка 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022185850/http://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html|url-status=dead}}</ref>. Яна складаецца ў асноўным з [[жалеза]] (32,1 %), [[кісларод]]у (30,1 %), [[Крэмній|крэмнію]] (15,1 %), [[Магній|магнію]] (13,9 %), [[Сера|серы]] (2,9 %), [[Нікель|нікеля]] (1,8 %), [[Кальцый|кальцыю]] (1,5 %) і [[Алюміній|алюмінія]] (1,4 %); на астатнія элементы прыпадае 1,2 %. З-за сегрэгацыі па масе вобласць ядра, як мяркуецца, складаецца з жалеза (88,8 %), невялікай колькасці нікеля (5,8 %), серы (4,5 %) і каля 1 % іншых элементаў<ref name=Morgan1980>{{cite journal | author=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | access-date=2007-02-04 | archive-date=18 ліпеня 2013 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. Характэрна, што [[вуглярод]]у, які з’яўляецца асновай жыцця, у зямной кары ўсяго 0,1 %. Геахімік {{нп4|Франк Уіглсуорт Кларк|Франк Кларк|ru|Frank Wigglesworth Clarke}} вылічыў, што зямная кара трохі больш, чым на 47 % складаецца з [[кісларод]]у. Найбольш распаўсюджаныя мінералы зямной кары практычна цалкам складаюцца з аксідаў; сумарнае ўтрыманне [[хлор]]у, [[сера|серы]] і [[фтор]]у ў пародах звычайна складае менш за 1 %. Асноўнымі аксідамі з’яўляюцца SiO<sub>2</sub>, Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, аксід жалеза (FeO), вокіс кальцыю (CaO), вокіс магнію (MgO), аксід калію (K<sub>2</sub>O) і аксід натрыю (Na<sub>2</sub>O). SiO<sub>2</sub> служыць галоўным чынам кіслотным асяроддзем, утварае [[сілікаты]]; прырода ўсіх асноўных вулканічных парод звязана з ім. З разлікаў, заснаваных на аналізе 1672 відаў парод, Кларк зрабіў выснову, што 99,22 % з іх утрымліваюць 11 аксідаў (табліца справа). Усе іншыя кампаненты сустракаюцца ў вельмі нязначных колькасцях. Ніжэй прыводзіцца больш падрабязная інфармацыя аб хімічным складзе Зямлі (для інертных газаў даныя прыведзены ў 10<sup>−8</sup>см³/г; для астатніх элементаў — у працэнтах)<ref name=Morgan1980/>. {| class="toccolours" border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align: center; border-collapse:collapse;" width=60% |- class="shadow" |- ![[Хімічны элемент]]||Распаўсюджанне ў працэнтах ||Хімічны элемент||Распаўсюджанне ў працэнтах |- |[[Вадарод]] (H)||0,0033||[[Рутэній]] (Ru)||0,000118 |- |[[Гелій]] (<sup>4</sup>He)||<span style="background:#B0F0F0">111</span>||[[Родый]] (Rh)||0,0000252 |- |[[Літый]] (Li)||0,000185||[[Паладый]] (Pd)||0,000089 |- |[[Берылій]] (Be)||0,0000045||[[Серабро]] (Ag)||0,0000044 |- |[[Бор (хімічны элемент)|Бор]] (B)||0,00000096||[[Кадмій]] (Cd)||0,00000164 |- |[[Вуглярод]] (С)||0,0446||[[Індый]] (In)||0,000000214 |- |[[Азот]] (N)||0,00041||[[Волава]] (Sn)||0,000039 |- |[[Кісларод]] (O)||30,12||[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]] (Sb)||0,0000035 |- |[[Фтор]] (F)||0,00135||[[Тэлур]] (Te)||0,000149 |- |[[Неон]] (<sup>20</sup>Ne)||<span style="background:#B0F0F0">0,50</span>||[[Ёд]] (I)||0,00000136 |- |[[Натрый]] (Na)||0,125||[[Ксенон]] (<sup>132</sup>Xe)||<span style="background:#B0F0F0">0,0168</span> |- |[[Магній]] (Mg)||13,90||[[Цэзій]] (Cs)||0,00000153 |- |[[Алюміній]] (Al)||1,41||[[Барый]] (Ba)||0,0004 |- |[[Крэмній]] (Si)||15,12||[[Лантан]] (La)||0,0000379 |- |[[Фосфар]] (P)||0,192||[[Цэрый]] (Ce)||0,000101 |- |[[Сера]] (S)||2,92||[[Празеадым]] (Pr)||0,0000129 |- |[[Хлор]] (Cl)||0,00199||[[Неадым]] (Nd)||0,000069 |- |[[Аргон]] (<sup>36</sup>Ar)||<span style="background:#B0F0F0">2,20</span>||[[Самарый]] (Sm)||0,0000208 |- |[[Калій]] (K)||0,0135||[[Еўропій]] (Eu)||0,0000079 |- |[[Кальцый]] (Ca)||1,54||[[Гадаліній]] (Gd)||0,0000286 |- |[[Скандый]] (Sc)||0,00096||[[Тэрбій]] (Tb)||0,0000054 |- |[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]] (Ti)||0,082||[[Дыспрозій]] (Dy)||0,0000364 |- |[[Ванадый]] (V)||0,0082||[[Гольмій]] (Ho)||0,000008 |- |[[Хром]] (Cr)||0,412||[[Эрбій]] (Er)||0,0000231 |- |[[Марганец]] (Mn)||0,075||[[Тулій]] {{s|(Tm)}}||0,0000035 |- |[[Жалеза]] (Fe)||32,07||[[Ітэрбій]] (Yb)||0,0000229 |- |[[Кобальт]] (Co)||0,084||[[Лютэцый]] (Lu)||0,0000386 |- |[[Нікель]] (Ni)||1,82||[[Гафній]] (Hf)||0,000023 |- |[[Медзь]] (Cu)||0,0031||[[Тантал]] (Ta)||0,00000233 |- |[[Цынк]] (Zn)||0,0074||[[Вальфрам]] (W)||0,000018 |- |[[Галій]] (Ga)||0,00031||[[Рэній]] (Re)||0,000006 |- |[[Германій]] (Ge)||0,00076||[[Осмій]] (Os)||0,000088 |- |[[Мыш’як]] (As)||0,00032||[[Ірыдый]] (Ir)||0,000084 |- |[[Селен]] (Se)||0,00096||[[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]] (Pt)||0,000167 |- |[[Бром]] (Br)||0,0000106||[[Золата]] (Au)||0,0000257 |- |[[Крыптон]] (<sup>84</sup>Kr)||<span style="background:#B0F0F0">0,0236<span/>||[[Ртуць]] (Hg)||0,00000079 |- |[[Рубідый]] (Rb)||0,0000458||[[Талій]] (Tl)||0,000000386 |- |[[Стронцый]] (Sr)||0,00145||[[Свінец]] (<sup>204</sup>Pb)||0,000000158 |- |[[Ітрый]] (Y)||0,000262||[[Вісмут]] (Bi)||0,000000294 |- |[[Цырконій]] (Zr)||0,00072||[[Торый]] (Th)||0,00000512 |- |[[Ніобій]] (Nb)||0,00008||[[Уран (хімічны элемент)|Уран]] (U)||0,00000143 |- |[[Малібдэн]] (Mo)||0,000235||[[Плутоній]] (Pu)||— |} === Унутраная будова === {{Асноўны артыкул|Унутраная будова Зямлі}} Зямля, як і іншыя [[планеты зямной групы]], мае слаістую ўнутраную будову. Яна складаецца з цвёрдых [[Сілікаты|сілікатных]] абалонак ([[Зямная кара|кары]], вельмі вязкай мантыі), і металічнага [[Ядро Зямлі|ядра]]. Знешняя частка ядра вадкая (значна менш вязкая, чым мантыя), а ўнутраная — цвёрдая. ==== Унутранае цяпло ==== Унутраная цеплыня планеты забяспечваецца спалучэннем рэшткавага цяпла, якое засталося ад [[акрэцыя|акрэцыі]] рэчыва, якая адбывалася на пачатковым этапе фарміравання Зямлі (каля 20 %)<ref name="turcotte"/> і [[Радыеактыўны распад|радыеактыўным распадам]] нестабільных [[ізатоп]]аў: {{нп4|калій-40|калію-40|ru|Калий-40}}, {{нп4|Уран-238|урану-238|en|Uranium-238}}, {{нп4|Уран-235|урану-235|ru|Уран-235}} і {{нп4|Торый-232|торыю-232|ru|Торий-232}}<ref name=sanders20031210/><ref name=berkeley>{{cite web|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml|title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|author=Robert Sanders|date=2003-12-10|publisher=UC Berkeley News|access-date=2013-07-14|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6I7EcoOiJ?url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml|archive-date=14 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref>. У трох з пералічаных ізатопаў перыяд паўраспаду складае больш за мільярд гадоў<ref name=berkeley/>. У цэнтры планеты, тэмпература, магчыма, падымаецца да 6000&nbsp;°C (больш, чым на паверхні Сонца), а [[ціск]] можа дасягаць 360 [[Паскаль (адзінка вымярэння)|гПа]] {{nobr|(3 600 000 атм)}}<ref name=Alfe_2002/>. Частка цеплавой энергіі ядра перадаецца да зямной кары з дапамогай {{нп4|Плюм|плюмаў|ru|Мантийный плюм}}. Плюмы прыводзяць да з’яўлення гарачых пунктаў і [[Трап (геалогтя)|трапаў]]<ref name=Richards_1989>{{cite journal|author=Richards, M. A.; Duncan, R. A.; Courtillot, V. E.|title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102|journal=Science|year=1989|volume=246|issue=4926|pages=103–107|bibcode=1989Sci...246..103R|doi=10.1126/science.246.4926.103|pmid=17837768}}</ref>. Паколькі большая частка цяпла ад Зямлі забяспечваецца радыеактыўным распадам, то ў пачатку гісторыі Зямлі, калі запасы кароткачасовых ізатопаў яшчэ не былі вычарпаны, энергавыдзяленне нашай планеты было значна большым, чым зараз<ref name="Войткевич"/>. Сярэднія страты цеплавой энергіі Зямлі складаюць 87 мВт·м<sup>−2</sup> альбо 4,42 × 10<sup>13</sup> Вт (глабальныя цепластраты)<ref name=jg31_3_267>{{cite journal|last1=Pollack|first1=Henry N.|last2=Hurter|first2=Suzanne J.|last3=Johnson|first3=Jeffrey R.|title=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set|journal=Reviews of Geophysics|volume=31|issue=3|pages=267–280|date=August 1993|doi=10.1029/93RG01249|bibcode=1993RvGeo..31..267P |url=http://www.agu.org/journals/ABS/1993/93RG01249.shtml}}</ref>. Частка цеплавой энергіі ядра пераносіцца да плюмаў — гарачых мантыйных патокаў. Гэтыя плюмы могуць выклікаць з’яўленне трапаў<ref name="Richards_1989"/>, [[рыфт]]аў і {{нп4|Гарачы пункт, геалогія|гарачых пунктаў|en|Hotspot (geology)}}. Больш за ўсё энергіі губляецца Зямлёй праз [[Тэктоніка пліт|тэктанічны рух пліт]] і ўздым рэчыва мантыі на [[сярэдзінна-акіянічныя хрыбты]]. Апошнім асноўным тыпам страт цяпла з’яўляецца цепластраты скрозь літасферу, прычым большая колькасць цепластрат такім спосабам адбываецца ў акіяне, бо зямная кара там значна танчэйшая, чым пад кантынентамі<ref name="heat loss">{{cite journal|doi=10.1029/JB086iB12p11535|title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss|year=1981|last1=Sclater|first1=John G|last2=Parsons|first2=Barry|last3=Jaupart|first3=Claude|journal=Journal of Geophysical Research|volume=86|issue=B12 |page=11535|bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref>. ==== Літасфера ==== [[Літасфера]] (ад {{lang-grc|λίθος}} — камень і {{lang-grc2|σφαῖρα}} — шар, сфера) — цвёрдая абалонка Зямлі. Складаецца з зямной кары і верхняй часткі мантыі. У будове літасферы вылучаюць рухомыя вобласці (складкаватыя паясы) і адносна стабільныя платформы. Блокі літасферы — літасферныя пліты — рухаюцца па адносна пластычнай [[Астэнасфера|астэнасферы]]. Вывучэнню і апісанню гэтых рухаў прысвечаны раздзел геалогіі аб тэктоніцы пліт. Пад літасферай размяшчаецца астэнасфера, знешняя частка мантыі. Астэнасфера паводзіць сябе як перагрэтая і надзвычай вязкая вадкасць<ref>{{cite web|author=Staff|date=February 27, 2004|url=http://www.geolsoc.org.uk/template.cfm?name=lithosphere|title=Crust and Lithosphere|work=Plate Tectonics & Structural Geology|publisher=The Geological Survey|access-date=2007-03-11|archive-url=https://www.webcitation.org/617EfCddO?url=http://www.geolsoc.org.uk/index.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, дзе адбываецца паніжэнне хуткасці сейсмічных хваль, што сведчыць аб змене пластычнасці парод<ref name=BSE_Lito>{{З|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Литосфера/|Литосфера}}</ref>. Для абазначэння знешняй абалонкі літасферы ўжываўся цяпер устарэлы тэрмін ''сіаль'', які паходзіць ад назвы асноўных элементаў горных парод ''Si'' ({{lang-la|Silicium}} — [[крэмній]]) і ''Al'' ({{lang-la|Aluminium}} — [[алюміній]]). ==== Зямная кара ==== {{Асноўны артыкул|Зямная кара}} Зямная кара — гэта верхняя частка цвёрдай Зямлі. Ад [[мантыя Зямлі|мантыі]] аддзелена мяжой з рэзкім павышэннем хуткасцей сейсмічных хваль — [[мяжа Махаровічыча|мяжой Махаровічыча]]. Ёсць два тыпы кары — кантынентальная і акіянічная. Таўшчыня кары вагаецца ад 6 км пад акіянам да 30-70 км на кантынентах<ref name=Tanimoto_1995/><ref name="БСЭ1" />. У кантынентальнай кары вылучаюць тры пласты: [[асадкавы чахол]], гранітны і базальтавы. Акіянічная кара складзена пераважна пародамі [[Базальт|асноўнага складу]], плюс асадкавы чахол. Зямная кара падзелена на розныя па велічыні літасферныя пліты, якія рухаюцца адносна адна адной. Кінематыку гэтых рухаў апісвае [[тэктоніка пліт]]. Зямная кара пад акіянамі і кантынентамі істотна адрозніваецца. Зямная кара пад кантынентамі звычайна мае таўшчыню 35-45 км, у гарыстых мясцовасцях магутнасць кары можа даходзіць да 70 км<ref name="БСЭ1">{{З|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Земная%20кора/|Земная кора}}</ref>. З глыбінёй у складзе зямной кары павялічваецца ўтрыманне аксідаў магнію і жалеза, памяншаецца ўтрыманне аксіду крэмнію, прычым гэтая тэндэнцыя ў большай ступені мае месца пры пераходзе да верхняй мантыі (субстрату)<ref name="БСЭ1" />. Верхняя частка кантынентальнай зямной кары ўяўляе сабой перарывісты пласт, які складаецца з асадкавых і вулканічных горных парод. Пласты могуць быць змятыя ў зморшчыны, зрушаныя па разрыву<ref name="БСЭ1" />. На шчытах асадкавая абалонка адсутнічае. Ніжэй размешчаны гранітны пласт, які складаецца з гнейсаў і [[граніт]]аў (хуткасць падоўжных хваль у гэтым пласце — да 6,4 км/с)<ref name="БСЭ1" />. Яшчэ ніжэй знаходзіцца базальтавы пласт (6,4-7,6 км/с), складзены метамарфічнымі горнымі пародамі, [[базальт]]амі і [[габра]]. Паміж гэтымі двума пластамі праходзіць умоўная мяжа, званая паверхняй Конрада. Хуткасць падоўжных сейсмічных хваль пры праходжанні праз гэту паверхню скачкападобна павялічваецца з 6 да 6,5 км/с<ref name=autogenerated3>{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Конрада%20поверхность/|Конрада поверхность}}</ref>. Кара пад акіянамі мае таўшчыню 5-10 км. Яна падзяляецца на некалькі пластоў. Спачатку размешчаны верхні пласт, які складаецца з донных асадкаў, таўшчынёй менш за кіламетр<ref name="БСЭ1" />. Ніжэй ляжыць другі пласт, складзены галоўным чынам з [[серпенцін]]у, [[базальт]]у і, імаверна, з праслойкі асадкаў<ref name="БСЭ1" />. Хуткасць падоўжных сейсмічных хваль у дадзеным пласце даходзіць да 4-6 км/с, а яго таўшчыня 1-2,5 км<ref name="БСЭ1" />. Ніжні, «акіянічны» пласт складзены габра. Гэты пласт мае таўшчыню ў сярэднім каля 5 км і хуткасць праходжання сейсмічных хваль 6,4-7 км/с<ref name="БСЭ1" />. {| class="wikitable" style="margin:4px; margin-right:0; width:100%; text-align:center;" |+ Агульная структура планеты Зямля<ref name=pnas76_9_4192/> |- ! rowspan="8" style="font-size:smaller; text-align:center; padding:0;"|[[Файл:Earth-crust-cutaway-be.svg|300px|center]]<br /> !Глыбіня, <span style="font-size: smaller;">км</span> !style="vertical-align: bottom;"|Слой !Шчыльнасць, <span style="font-size: smaller;">г/см³</span><ref name=robertson2001/> |- |style="text-align: center;"|0—60 |[[Літасфера]] (вар’іруецца ад 5 да 200 км) |style="text-align: center;"| — |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0—35 |[[Зямная кара|Кара]] (вар’іруецца ад 5 да 70 км) |style="text-align: center;"| 2,2—2,9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35—60 |Самая верхняя частка мантыі |style="text-align: center;"| 3,4—4,4 |- |style="text-align: center;"|35—2890 |[[Мантыя Зямлі|Мантыя]] |style="text-align: center;"| 3,4—5,6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100—700 |[[Астэнасфера]] |style="text-align: center;"| — |- |style="text-align: center;"|2890—5100 |[[Ядро Зямлі|Знешняе ядро]] |style="text-align: center;"| 9,9—12,2 |- |style="text-align: center;"|5100—6378 |[[Ядро Зямлі|Унутранае ядро]] |style="text-align: center;"| 12,8—13,1 |} ==== Мантыя Зямлі ==== {{Асноўны артыкул|Мантыя Зямлі}} Мантыя — гэта [[Сілікаты|сілікатная]] абалонка Зямлі, размешчаная паміж зямной карой і ядром Зямлі<ref name = "БСЭ2">{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Мантия%20Земли/|Мантия Земли}}</ref>. Мантыя складае 67 % масы Зямлі і каля 83 % яе аб’ёму (без уліку атмасферы). Яна распасціраецца ад мяжы з зямной карой (на глыбіні 5-70 кіламетраў) да мяжы з ядром на глыбіні каля 2900 км<ref name = "БСЭ2" />. Ад зямной кары аддзелена [[Паверхня Махаровічыча|паверхняй Махаровічыча]], дзе хуткасць сейсмічных хваль пры пераходзе з кары ў мантыю хутка павялічваецца з 6,7-7,6 да 7,9-8,2 км/с. Мантыя займае велізарны дыяпазон глыбінь, і з павелічэннем ціску ў рэчыве адбываюцца фазавыя пераходы, пры якіх мінералы набываюць усё больш шчыльную структуру. Мантыя Зямлі падзяляецца на верхнюю мантыю і ніжнюю мантыю. Верхні слой, у сваю чаргу, падзяляецца на субстрат, [[пласт Гутэнберга]] і [[пласт Галіцына]] (сярэдняя мантыя)<ref name = "БСЭ2" />. Згодна з сучаснымі навуковымі ўяўленнямі, склад зямной мантыі лічыцца падобным да складу каменных метэарытаў, у прыватнасці хандрытаў. У склад мантыі пераважна ўваходзяць хімічныя элементы, якія знаходзіліся ў цвёрдым стане або ў цвёрдых хімічных злучэннях падчас фарміравання Зямлі: [[крэмній]], [[жалеза]], [[кісларод]], [[магній]] і інш. Гэтыя элементы ўтвараюць з дыяксідам крэмнію сілікаты. У верхняй мантыі (субстраце), хутчэй за ўсё, больш фарстэрыту MgSiO<sub>4</sub>, глыбей некалькі павялічваецца ўтрыманне фаяліту Fe<sub>2</sub>SiO<sub>4</sub>. У ніжняй мантыі пад уздзеяннем вельмі высокага [[ціск]]у гэтыя мінералы расклаліся на аксіды (SiO<sub>2</sub>, MgO, FeO)<ref name = "БСЭ" />. [[Агрэгатны стан]] мантыі абумоўліваецца ўздзеяннем тэмператур і звышвысокага ціску. З-за ціску рэчыва амаль усёй мантыі знаходзіцца ў цвёрдым [[Крышталічныя целы|крышталічным]] стане, нягледзячы на высокую тэмпературу. Выключэнне складае толькі [[астэнасфера]], дзе дзеянне ціску аказваецца слабейшым, чым тэмпературы, блізкія да пункта плаўлення рэчыва. З-за гэтага эфекту, відаць, рэчыва тут знаходзіцца альбо ў [[Аморфныя целы|аморфным стане]], альбо ў паўрасплаўленым<ref name = "БСЭ" />. ==== Ядро Зямлі ==== {{Асноўны артыкул|Ядро Зямлі}} Ядро — цэнтральная, найбольш глыбокая частка Зямлі, {{нп4|Геасфера|геасфера|ru|Геосфера}}, якая знаходзіцца пад мантыяй і, як мяркуецца, складаецца з жалеза-нікелевага сплаву з прымешкай іншых сідэрафільных элементаў. Глыбіня залягання — 2900 км. Сярэдні радыус сферы — 3485 км. Падзяляецца на цвёрдае ўнутранае ядро радыусам каля 1300 км і вадкае знешняе ядро радыусам каля 2200 км, паміж якімі часам вылучаюць пераходную зону. Тэмпература ў цэнтры ядра Зямлі дасягае 6000 °С<ref name=esrf>{{cite web|url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter|title=The Earth’s Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought|date=2013-04-26|publisher=European Synchrotron Radiation Facility|access-date=2013-06-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6HKckNXMF?url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter|archive-date=12 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, шчыльнасць каля 12,5 т/м³, ціск да 360 гПа {{nobr|(3 550 000 атмасфер)}}<ref name=Alfe_2002>{{cite journal|author=Alfè, D.; Gillan, M. J.; Vocadlo, L.; Brodholt, J; Price, G. D.|title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core|journal=Philosophical Transaction of the Royal Society of London|year=2002|volume=360|issue=1795|pages=1227–1244|url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf|access-date=28 верасня 2014|archive-date=30 верасня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=esrf/>. Маса ядра — 1,9354{{e|24}} кг. === Тэктанічныя платформы === {{main|Тэктоніка пліт}} {| class="standard" align="right" |+Найбольшыя тэктанічныя пліты<span style="font-weight: normal;"><ref>{{cite web|author=Brown, W. K.; Wohletz, K. H.|year=2005|url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm|title=SFT and the Earth's Tectonic Plates|publisher=Los Alamos National Laboratory|access-date=02.03.2007|archive-url=https://www.webcitation.org/617EeTSRU?url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref></span> !Назва пліты !Плошча<br /><span style="font-size: smaller;">10<sup>6</sup> км²</span> !Зона пакрыцця |- | [[Афрыканская пліта]] ||style="text-align: center;"| 61,3 ||style="text-align: center;"| [[Афрыка]] |- | [[Антарктычная пліта]] ||style="text-align: center;"| 60,9 ||style="text-align: center;"| [[Антарктыка]] |- | [[Аўстралійская пліта]] ||style="text-align: center;"| 47,2 ||style="text-align: center;"| [[Аўстралія]] |- | [[Еўразійская пліта]] ||style="text-align: center;"| 67,8 ||style="text-align: center;"| [[Азія]] і [[Еўропа]] |- | [[Паўночна-Амерыканская пліта]] ||style="text-align: center;"| 75,9 ||style="text-align: center;"| [[Паўночная Амерыка]]<br /> і паўночна-ўсходняя [[Сібір]] |- | [[Паўднёва-Амерыканская пліта]] ||style="text-align: center;"| 43,6 ||style="text-align: center;"| [[Паўднёвая Амерыка]] |- | [[Ціхаакіянская пліта]] ||style="text-align: center;"| 103,3 ||style="text-align: center;"| [[Ціхі акіян]] |} Паводле тэорыі тэктанічных пліт, зямная кара складаецца з адносна цэласных блокаў — [[літасферная пліта|літасферных пліт]], якія знаходзяцца ў пастаянным руху адна адносна адной. Пліты ўяўляюць сабой жорсткія сегменты, якія рухаюцца адносна адзін аднаго. Існуе тры тыпы іх узаемнага перамяшчэння: канвергенцыя (сыходжанне), дывергенцыя (разыходжанне) і зрухавыя перамяшчэнні па {{нп4|трансформны разлом|трансформных разломах|ru|Transform fault}}. На разломах паміж тэктанічнымі плітамі могуць адбывацца [[землетрасенне|землетрасенні]], [[Вулканізм|вулканічная актыўнасць]], гораўтварэнні, утварэнні акіянскіх упадзін<ref>{{cite web|author=Kious, W. J.; Tilling, R. I.|date=May 5, 1999|url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|title=Understanding plate motions|publisher=USGS|access-date=02.03.2007|archive-url=https://www.webcitation.org/617EfflQK?url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Спіс найбуйнейшых тэктанічных пліт з памерамі прыведзены ў табліцы справа. Сярод пліт меншых памераў варта адзначыць Індастанскую, Арабскую, Карыбскую пліты, пліту Наска і пліту Скоція. Аўстралійская пліта фактычна злілася з Індастанскай паміж 50 і 55 млн гадоў назад. Хутчэй за ўсё рухаюцца акіянскія пліты; так, [[пліта Какос]] рухаецца з хуткасцю 75 мм у год<ref>{{cite web |author = Meschede, M.; Udo Barckhausen, U. |date = November 20, 2000 |url = http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |title = Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center |work = Proceedings of the Ocean Drilling Program |publisher = Texas A&M University |access-date = 2007-04-02 ,2 |archive-url = https://www.webcitation.org/617EgK2LY?url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>, а Ціхаакіянская пліта — з хуткасцю 52-69 мм у год. Самая нізкая хуткасць у Еўразійскай пліты — 21 мм у год<ref>{{cite web |author = Staff |url = http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html |title = GPS Time Series |publisher = NASA JPL |access-date = 2007-04-02 |archive-url = https://www.webcitation.org/617Egjmvj?url=http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. === Геаграфічная абалонка === {{Асноўны артыкул|Геаграфічная абалонка}} [[Файл:AYool topography 15min.png|thumb|Размеркаванне вышынь і глыбінь па паверхні Зямлі. Даныя Геафізічнага інфармацыйнага цэнтра [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/topo/|title=Topographic Data and Images|publisher=NOAA National Geophysical Data Center|lang=en|access-date=2013-02-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsdodfb?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/topo/|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref>]] Прыпаверхневыя часткі планеты (верхняя частка [[літасфера|літасферы]], [[гідрасфера]], ніжнія слаі [[атмасфера|атмасферы]]) у цэлым называюцца геаграфічнай абалонкай і вывучаюцца [[геаграфія]]й. Рэльеф Зямлі вельмі разнастайны. Каля 70,8 %<ref name=Pidwirny_2006_7/> паверхні планеты пакрыта вадой (у тым ліку [[Шэльф|кантынентальнага шэльфа]]). Падводная паверхню гарыстая, уключае сістэму сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў, а таксама падводныя вулканы<ref name="ngdc2006" />, [[Глыбакаводны жолаб|акіянічныя жолабы]], падводныя каньёны, акіянічныя плато і [[абісальная раўніна|абісальныя раўніны]]. Астатнія 29,2 %, непакрытыя вадой, уключаюць [[Гара|горы]], [[Пустыня|пустыні]], [[раўніна|раўніны]], [[Пласкагор’е|пласкагор’і]] і інш. На працягу геалагічных перыядаў паверхня планеты пастаянна змяняецца з-за тэктанічных працэсаў і [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]]. Рэльеф зямной паверхні фарміруецца пад уздзеяннем [[выветрыванне|выветрывання]], якое выклікаецца [[Ападкі|атмасфернымі ападкамі]], ваганнямі тэмператур, хімічнымі ўздзеяннямі. Змяняюць зямную паверхню і [[ледавік]]і, берагавая эрозія, утварэнне [[Каралавыя рыфы|каралавых рыфаў]], [[Імпактная падзея|сутыкненні]] з буйнымі [[метэарыт]]амі<ref>{{cite web|last=Kring|first=David A.|url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/index.html|title=Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects|publisher=Lunar and Planetary Laboratory|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLVocq1?url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/index.html|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>. Пры перамяшчэнні кантынентальных пліт па планеце акіянічнае дно апускаецца пад іх край. У той жа час рэчыва мантыі, што падымаецца з глыбінь, стварае дывергентную мяжу на сярэдзінна-акіянічных хрыбтах. Сумесна гэтыя два працэсы прыводзяць да пастаяннага абнаўлення матэрыялу акіянічнай пліты. Узрост большай часткі акіянскага дна меншы за 100 млн гадоў. Найстаражытнейшая акіянічная кара размешчана ў заходняй частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], а яе ўзрост складае прыкладна 200 млн гадоў. Для параўнання, узрост найстарэйшых выкапняў, знойдзеных на сушы, дасягае каля 3 млрд гадоў<ref>{{cite web|last=Duennebier|first=Fred|date=August 12, 1999|url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|title=Pacific Plate Motion|publisher=University of Hawaii|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EhrMeG?url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G.|date=March 7, 2007|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|title=Age of the Ocean Floor Poster|publisher=NOAA|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EiKJ5C?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Кантынентальныя пліты складаюцца з матэрыялу з нізкай шчыльнасцю, такога як вулканічныя граніт і андэзіт. Менш распаўсюджаны базальт — шчыльная вулканічная парода, якая з’яўляецца асноўным складнікам акіянічнага дна<ref>{{cite web|author=Staff|url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|title=Layers of the Earth|publisher=Volcano World|access-date=11.03.2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLWg22n?url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|archive-date=19 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Прыкладна 75 % паверхні мацерыкоў пакрыта [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавымі пародамі]], хоць гэтыя пароды складаюць прыкладна 5 % зямной кары<ref>{{cite web|last=Jessey|first=David|url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|title=Weathering and Sedimentary Rocks|publisher=Cal Poly Pomona|access-date=2007-03-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617EirdT2?url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Трэцімі па распаўсюджанасці на Зямлі пародамі з’яўляюцца [[метамарфічныя горныя пароды]], якія ўтварыліся ў выніку змены (метамарфізму) асадкавых або магматычных горных парод пад дзеяннем высокага ціску, высокай тэмпературы ці таго і другога адначасова. Самыя распаўсюджаныя [[сілікаты]] на паверхні Зямлі — гэта [[кварц]], [[Палявыя шпаты|палявы шпат]], [[амфіболы|амфібол]], [[слюды|слюда]], {{нп4|Піраксены|піраксен|uk|Піроксени}} і [[алівін]]<ref>{{cite web|url=http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm|title=Minerals|publisher=Museum of Natural History, Oregon|access-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm|archive-date=3 ліпеня 2007}}</ref>; {{нп4|карбанаты|карбанаты|ru|Карбонаты}} — [[кальцыт]] (у [[вапняк]]у), [[араганіт]] і [[даламіт]]<ref>{{cite web |last = Cox |first = Ronadh |year = 2003 |url = http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html |title = Carbonate sediments |publisher = Williams College |access-date = 2007-04-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090405173359/http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html |archive-date = 5 красавіка 2009 |url-status=dead }}</ref>. [[Педасфера]] — самы верхні пласт літасферы — уключае [[глеба|глебу]]. Яна знаходзіцца на мяжы паміж [[літасфера]]й, [[атмасфера]]й, [[гідрасфера]]й. На сёння агульная плошча акультураных зямель складае 13,31 % паверхні сушы, з якіх толькі 4,71 % пастаянна занятыя сельскагаспадарчымі культурамі<ref name=CIA/>. Прыкладна 40 % зямной сушы сёння выкарыстоўваецца для ворных угоддзяў і пашы, гэта прыкладна 1,3{{e|7}} ворных зямель і 3,4{{e|7}} км² пашы<ref>{{cite book | author=FAO Staff | year=1995 | title=FAO Production Yearbook 1994 | edition=Volume 48 | publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations | location=Rome, Italy | isbn=92-5-003844-5}}</ref>. === Гідрасфера === {{Асноўны артыкул|Гідрасфера}} [[Файл:Sunrise Over the South Pacific Ocean.jpg|thumb|right|Усход Сонца над Ціхім акіянам ([[5 мая]] [[2013]] г.)]] [[Гідрасфера]] (ад {{lang-grc|Yδωρ}} — вада і {{lang-el2|σφαῖρα}} — шар) — сукупнасць усіх водных запасаў Зямлі. Наяўнасць вадкай вады на паверхні Зямлі з’яўляецца ўнікальнай уласцівасцю, якая адрознівае нашу планету ад іншых аб’ектаў Сонечнай сістэмы. Большая частка вады засяроджаная ў акіянах і морах, значна менш — у [[Рака|рачных]] сетках, [[возера|азёрах]], [[балота]]х і падземных водах. Таксама вялікія запасы вады маюцца ў атмасферы, у выглядзе аблокаў і вадзянога пару. Частка вады знаходзіцца ў цвёрдым стане ў выглядзе [[ледавік]]оў, [[снег|снежнага покрыва]] і ў [[вечная мерзлата|вечнай мерзлаце]], складаючы [[крыясфера|крыясферу]]. Агульная маса вады ў Сусветным акіяне прыкладна складае 1,35{{e|18}} тон, або каля {{Дроб|1|4400}} ад агульнай масы Зямлі. Акіяны пакрываюць плошчу каля 3,618{{e|8}} км² з сярэдняй глыбінёй 3682 м, што дазваляе вылічыць агульны аб’ём вады ў іх: 1,332{{e|9}} км³<ref name=ocean23_2_112/>. Калі ўсю гэту ваду раўнамерна размеркаваць па паверхні, то атрымаўся б слой таўшчынёй больш за 2,7 км{{efn|name=surface|Зыходзячы з таго, што плошча ўсёй паверхні Зямлі — 5,1×10<sup>8</sup> км².}}. З усёй вады, якая ёсць на Зямлі, толькі 2,5 % прыпадае на [[Прэсная вада|прэсную]], астатняя — салёная. Большая частка прэснай вады, каля 68,7 %, у цяперашні час знаходзіцца ў ледавіках<ref name=shiklomanov_et_al_1999/>. Вадкая вада з’явілася на Зямлі, імаверна, каля чатырох мільярдаў гадоў таму<ref name=Mullen_2002/>. Сярэдняя салёнасць зямных акіянаў — каля 35 грам солі на кілаграм марской вады (35 ‰)<ref name=kennish2001/>. Значная частка гэтай солі была вызвалена пры вулканічных вывяржэннях або вымыта з астуджаных вывергнутых горных парод, што ўтварылі дно акіяна<ref name=Mullen_2002/>. У акіянах утрымліваюцца раствораныя газы атмасферы, неабходныя для выжывання шматлікіх водных форм жыцця<ref name=natsci_oxy4/>. Марская вада мае значны ўплыў на [[клімат]] у свеце, [[лета]]м робячы яго халаднейшым, а [[зіма|зімой]] — цяплейшым<ref name=michon2006/>. Ваганні тэмператур вады ў акіянах могуць прывесці да значных змен клімату, напрыклад, [[Эль-Ніньё]]<ref name=sample2005/>. === Атмасфера Зямлі === {{Асноўны артыкул|Атмасфера Зямлі}} [[Файл:ISS-34 Stratocumulus clouds.jpg|thumb|right|Від на [[Ціхі акіян]] з космасу]] [[Файл:MODIS Map.jpg|thumb|right|Від зямных аблокаў з космасу]] Атмасфера (ад {{lang-grc|ἀτμός}} — пар і {{lang-grc2|σφαῖρα}} — шар) — газавая абалонка вакол Зямлі; складаецца з [[азот]]у і [[кісларод]]у, са следавымі колькасцямі вадзянога пару, [[Дыяксід вугляроду|дыяксіду вугляроду]] і іншых газаў. З моманту свайго ўтварэння яна значна змянілася пад уплывам [[Біясфера|біясферы]]. З’яўленне аксігеннага [[фотасінтэз]]у 2,4-2,5 млрд гадоў назад спрыяла развіццю аэробных арганізмаў, а таксама насычэнню атмасферы кіслародам і ўтварэнню [[азонавы слой|азонавага слоя]], які ахоўвае ўсё жывое ад шкодных ультрафіялетавых прамянёў<ref name=Anabar2007>{{артыкул|аўтар = Ariel D. Anbar, Yun Duan1, Timothy W. Lyons, Gail L. Arnold, Brian Kendall, Robert A. Creaser, Alan J. Kaufman, Gwyneth W. Gordon, Clinton Scott, Jessica Garvin и Roger Buick|загаловак = A Whiff of Oxygen Before the Great Oxidation Event?|мова = en|выданне= Science|год = 2007|том = 317|нумар= 5846|старонкі = 1903-1906|doi = 10.1126/science.1140325}}{{v|2012|01|10}}</ref>. Атмасфера вызначае [[надвор'е]] на паверхні Зямлі, абараняе планету ад [[касмічныя прамяні|касмічных прамянёў]], і часткова — ад метэарытных бамбардзіровак<ref name="atmosphere"/>. Яна таксама рэгулюе асноўныя клімататворчыя працэсы: [[кругаварот вады ў прыродзе]], цыркуляцыю паветраных мас, [[Канвекцыя|пераносы цяпла]]<ref name="БСЭ"/>. Малекулы атмасферных газаў могуць захопліваць цеплавую энергію, замінаючы ёй сысці ў адкрыты космас, тым самым павялічваючы тэмпературу планеты. Гэта з’ява вядома як [[парніковы эфект]]. Асноўнымі парніковымі газамі лічацца вадзяная пара, [[вуглякіслы газ]], [[метан]] і [[азон]]. Без гэтага эфекту цеплаізаляцыі сярэдняя паверхневая тэмпература Зямлі складала б ад −18 да −23&nbsp;°C (пры тым, што ў рэчаіснасці яна роўная 14,8&nbsp;°C), і жыццё хутчэй за ўсё не існавала б<ref name=Pidwirny_2006_7/>. Праз атмасферу да зямной паверхні паступае [[электрамагнітнае выпраменьванне]] Сонца — галоўная крыніца энергіі хімічных, фізічных і біялагічных працэсаў у геаграфічнай абалонцы Зямлі<ref name="БСЭ"/>. Атмасфера Зямлі падзяляецца на слаі, якія адрозніваюцца паміж сабой тэмпературай, шчыльнасцю, хімічным саставам і г. д. Агульная маса газаў, якія складаюць зямную атмасферу — прыкладна 5,15{{e|18}} кг. На ўзроўні мора атмасфера аказвае на паверхню Зямлі [[ціск]], роўны 1 [[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атм]] (101,325 кПа)<ref name=earthfact/>. Сярэдняя шчыльнасць паветра каля паверхні — 1,22 г/л, прычым яна хутка памяншаецца з ростам вышыні: так, на вышыні 10 км над узроўнем мора яна складае 0,41 г/л, а на вышыні 100 км — 10<sup>−7</sup> г/л<ref name="БСЭ">{{З|БСЭ|http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/161924}}</ref>. У ніжняй частцы атмасферы змяшчаецца каля 80 % агульнай яе масы і 99 % усяе вадзяной пары (1,3-1,5{{e|13}} т), гэты слой называецца [[трапасфера]]й<ref>McGraw-Hill Concise Encyclopedia of Science & Technology. (1984). Troposhere. «It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.»</ref>. Яго таўшчыня неаднолькавая і залежыць ад тыпу клімату і сезонных фактараў: так, у палярных рэгіёнах яна складае каля 8-10 км, ва ўмераным поясе да 10-12 км, а ў трапічных або экватарыяльных даходзіць да 16-18 км [136]<ref name="АЕС">Земля // Астрономічний енциклопедичний словник / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 168. — ISBN 966-613-263-X. (укр.)</ref>. У гэтым слоі атмасферы тэмпература апускаецца ў сярэднім на 6&nbsp;°C на кожны кіламетр пры руху ў вышыню<ref name="БСЭ"/>. Вышэй размяшчаецца пераходны слой — [[трапапаўза]], які аддзяляе трапасферу ад [[стратасфера|стратасферы]]. Тэмпература тут знаходзіцца ў межах 190—220 K. Стратасфера — слой атмасферы, які знаходзіцца на вышыні ад 10-12 да 55 км (у залежнасці ад умоў надвор’я і часу года). На яго прыходзіцца не больш за 20 % усёй масы атмасферы. Для гэтага слоя характэрна паніжэнне тэмпературы да вышыні ~25 км, з наступным павышэннем на мяжы з [[мезасфера]]й амаль да 0 °С<ref>Seinfeld, J. H., and S. N. Pandis, (2006), Atmospheric Chemistry and Physics: From Air Pollution to Climate Change 2nd ed, Wiley, New Jersey</ref>. Гэтая мяжа называецца [[стратапаўза]]й і знаходзіцца на вышыні 47-52 км<ref>{{cite web|url=http://goldbook.iupac.org/M03855.html|title=Mesosphere|publisher=IUPAC|lang=en|access-date=2013-02-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgPdupa?url=http://goldbook.iupac.org/M03855.html|archive-date=25 лютага 2013|url-status=live}}</ref>. У стратасферы адзначаецца найбольшая канцэнтрацыя [[азон]]у ў атмасферы, які засцерагае ўсе жывыя арганізмы на Зямлі ад шкоднага [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавага выпраменьвання]] Сонца. Інтэнсіўнае паглынанне сонечнага выпраменьвання [[азонавы слой|азонавым слоем]] выклікае хуткі рост тэмпературы ў гэтай частцы атмасферы<ref name="БСЭ"/>. Мезасфера размешчана на вышыні ад 50 да 80 км над паверхняй Зямлі, паміж стратасферай і [[тэрмасфера]]й. Яна аддзелена ад гэтых слаёў {{нп4|мезапаўза|мезапаўзай|ru|Мезопауза}} (80-90 км)<ref>{{cite web| url = http://www.atoptics.co.uk/highsky/hmeso.htm| title = Mesosphere & Mesopause| author = Les Cowley| publisher = Atmospheric Optics| access-date = 2012-12-31| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6DRbDOkR3?url=http://www.atoptics.co.uk/highsky/hmeso.htm| archive-date = 5 студзеня 2013| url-status = live}}</ref>. Гэта самае халоднае месца на Зямлі, тэмпература тут апускаецца да −100&nbsp;°C<ref name="archiv">{{cite web |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html |title=Mesosphere |publisher=Atmosphere, Climate & Environment Information ProgGFKDamme |access-date=2011-11-14 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html |archive-date=1 ліпеня 2010 }}</ref>. Пры такой тэмпературы вада, якая змяшчаецца ў паветры, хутка замярзае, часам утвараючы {{нп4|серабрыстыя аблокі|серабрыстыя аблокі|en|Noctilucent cloud}}<ref name="archiv"/>. Іх можна назіраць адразу пасля заходу Сонца, але найлепшая бачнасць ствараецца, калі яно знаходзіцца ад 4 да 16° ніжэй гарызонту<ref name="archiv"/>. У мезасферы згарае большая частка [[метэарыт]]аў, якія пранікаюць у зямную атмасферу. З паверхні Зямлі яны назіраюцца як падаючыя зоркі<ref name="archiv"/>. На вышыні 100 км над узроўнем мора знаходзіцца ўмоўная мяжа паміж зямной атмасферай і космасам — {{нп4|Лінія Кармана|лінія Кармана|ru|Линия Кармана}}<ref name="МАФ">{{cite web| url = http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics| title = Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author = Sanz Fernández de Córdoba| publisher = Официальный сайт Международной авиационной федерации| access-date = 2012-06-26| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date = 22 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У [[тэрмасфера|тэрмасферы]] тэмпература хутка падымаецца да 1000 К, гэта звязана з паглынаннем у ёй караткахвалевага сонечнага выпраменьвання. Гэта самы працяглы слой атмасферы (80-1000 км). На вышыні каля 800 км рост тэмпературы спыняецца, бо паветра тут вельмі разрэджанае і слаба паглынае [[сонечная радыяцыя|сонечную радыяцыю]]<ref name="БСЭ"/>. [[Іанасфера]] ўключае ў сябе два апошнія слоі. Тут адбываецца [[іанізацыя]] малекул пад дзеяннем [[сонечны вецер|сонечнага ветру]] і ўзнікаюць палярныя ззянні<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere|title=Ionosphere and magnetosphere — Encyclopedia Britannica|access-date=2013-03-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQrxcCbA?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere|archive-date=27 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref>. [[Экзасфера]] — знешняя і вельмі разрэджаная частка зямной атмасферы. У гэтым слоі часціцы могуць пераадольваць [[Другая касмічная хуткасць|другую касмічную хуткасць]] Зямлі і знікаць у [[Касмічная прастора|касмічную прастору]]. Гэта выклікае павольны, але ўстойлівы працэс, так званую дысіпацыю (рассейванне) атмасферы. У космас вырываюцца ў асноўным часціцы лёгкіх газаў: [[вадарод]]у і [[гелій|гелію]]<ref name="aes">Екзосфера // Астрономічний енциклопедичний словник / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 148. — ISBN 966-613-263-X. (укр.)</ref>. Малекулы вадароду, якія маюць самую нізкую малекулярную масу, могуць лягчэй дасягаць другой касмічнай хуткасці і сыходзіць у касмічную прастору больш хуткімі тэмпамі, чым іншыя газы<ref name=jas31_4_1118/>. Лічыцца, што страта аднаўляльнікаў, напрыклад вадароду, была неабходнай умовай для магчымасці ўстойлівага назапашвання кіслароду ў атмасферы<ref name=sci293_5531_839/>. Такім чынам, уласцівасць вадароду пакідаць атмасферу Зямлі, магчыма, паўплывала на развіццё жыцця на планеце<ref name=abedon1997/>. У цяперашні час вялікая частка вадароду, якая трапляе ў атмасферу, пераўтвараецца ў ваду, не пакідаючы Зямлю, а страта вадароду адбываецца ў асноўным ад разбурэння [[метан]]у ў верхніх слаях атмасферы<ref name=arwps4_265/>. ==== Хімічны састаў атмасферы ==== Каля паверхні Зямлі асушанае паветра змяшчае каля 78,08 % [[азот]]у (па аб’ёме), 20,95 % [[кісларод]]у, 0,93 % [[аргон]]у і каля 0,03 % вуглякіслага газу. Аб’ёмная канцэнтрацыя кампанентаў залежыць ад вільготнасці паветра — утрымання ў ім вадзяной пары, якое вагаецца ад 0,1 да 1,5 % у залежнасці ад клімату, часу года, мясцовасці. Напрыклад, пры 20&nbsp;°C і адноснай вільготнасці 60 % (сярэдняя вільготнасць пакаёвага паветра летам) канцэнтрацыя кіслароду ў паветры складае 20,64 %. На долю астатніх кампанентаў прыходзіцца не больш за 0,1 %: гэта [[вадарод]], [[метан]], [[Монааксід вугляроду|аксід вугляроду]], аксіды серы і аксіды азоту і іншыя [[інертныя газы]], акрамя аргону<ref name="Gribbin">Gribbin, John Science. A History (1543—2001). — L.: Penguin Books, 2003. — 648 с. — ISBN 978-0-140-29741-6.</ref>. Таксама ў паветры заўсёды прысутнічаюць цвёрдыя часціцы (пыл — гэта часціцы арганічных матэрыялаў, попел, [[сажа]], [[пылок]] раслін і інш., пры нізкіх тэмпературах — крышталі лёду) і кроплі вады ([[воблакі]], [[туман]]) — [[аэразолі]]. Канцэнтрацыя цвёрдых часціц пылу памяншаецца з вышынёй. У залежнасці ад пары года, клімату і мясцовасці канцэнтрацыя часціц аэразоляў у складзе атмасферы змяняецца. Вышэй за 200 км асноўны кампанент атмасферы — азот. На вышыні звыш 600 км пераважае [[гелій]], а ад 2000 км — [[вадарод]] («вадародная карона»)<ref name="БСЭ"/>. ==== Надвор’е і клімат ==== Зямная атмасфера не мае вызначаных меж, яна паступова становіцца ўсё больш разрэджанаю і плаўна пераходзіць у [[Касмічная прастора|касмічную прастору]]. Тры чвэрці масы атмасферы змяшчаецца ў першых 11 кіламетрах ад паверхні планеты ([[трапасфера]]). [[Сонечная энергія]] награвае гэты слой ля паверхні, выклікаючы пашырэнне [[паветра]] і памяншаючы яго шчыльнасць. Затым нагрэтае паветра падымаецца, а яго месца займае больш халоднае і шчыльнае паветра. Так узнікае цыркуляцыя атмасферы — сістэма замкнёных плыней паветраных мас шляхам пераразмеркавання цеплавой энергіі<ref name="moran2005"/>. Асновай цыркуляцыі атмасферы з’яўляюцца [[пасат]]ы ў экватарыяльным поясе (ніжэй за 30° шыраты) і {{нп4|заходнія вятры ўмеранага пояса||en|Westerlies}} (у шыротах паміж 30° і 60°)<ref name="berger2002"/>. [[Марскія цячэнні]] таксама з’яўляюцца важнымі фактарамі ў фарміраванні клімату, таксама як і [[тэрмахалінная цыркуляцыя]], якая размяркоўвае цеплавую энергію з экватарыяльных рэгіёнаў у палярныя<ref name=rahmstorf2003/>. Вадзяная пара, якая ўздымаецца з паверхні, утварае воблакі ў атмасферы. Калі атмасферныя ўмовы дазволяць падняцца цёпламу вільготнаму паветру, гэтая вада кандэнсуецца і выпадае на паверхню ў выглядзе [[дождж|дажджу]], [[снег]]у або [[град]]у<ref name="moran2005" />. Большая частка [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]], што выпадаюць на сушу, трапляе ў рэкі, і ў канчатковым выніку вяртаецца ў акіяны ці застаецца ў [[Возера|азёрах]], а затым зноў выпараецца, паўтараючы цыкл. Гэты кругаварот вады ў прыродзе з’яўляецца жыццёва важным фактарам для існавання жыцця на сушы. Колькасць ападкаў, выпадаючых за год, розная, пачынаючы ад некалькіх метраў да некалькіх міліметраў у залежнасці ад геаграфічнага становішча рэгіёна. Атмасферная цыркуляцыя, [[Тапалогія|тапалагічныя]] асаблівасці мясцовасці і перапады тэмператур вызначаюць сярэднюю колькасць ападкаў, якая выпадае ў кожным рэгіёне<ref name=hydrologic_cycle/>. Колькасць сонечнай энергіі, якая дасягнула паверхні Зямлі, памяншаецца з павелічэннем шыраты. У больш высокіх шыротах сонечнае святло падае на паверхню пад больш вострым вуглом, чым у нізкіх; і яно павінна прайсці больш доўгі шлях у зямной атмасферы. У выніку гэтага сярэднегадавая тэмпература паветра (на ўзроўні мора) памяншаецца прыкладна на 0,4&nbsp;°C пры руху на 1 градус па абодва бакі ад [[экватар]]а<ref name=sadava_heller2006/>. Зямля падзелена на [[клімат]]ычныя паясы — [[Прыродная зона|прыродныя зоны]], якія маюць прыблізна аднастайны клімат. Тыпы клімату можна класіфікаваць па рэжыму тэмпературы, колькасці зімніх і летніх ападкаў. Найбольш распаўсюджаная сістэма класіфікацыі клімату — [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыя Кёпена]], у адпаведнасці з якой найлепшым крытэрыем вызначэння тыпу клімату з’яўляецца тое, якія расліны растуць на дадзенай мясцовасці ў натуральных умовах<ref>{{cite book | author=McKnight, Tom L; Hess, Darrel | year=2000 | chapter=Climate Zones and Types: The Köppen System | title=Physical Geography: A Landscape Appreciation | pages=[https://archive.org/details/physicalgeographmckn/page/200 200-1] | location=Upper Saddle River, NJ | publisher=Prentice Hall | isbn=0-13-020263-0 | url=https://archive.org/details/physicalgeographmckn/page/200 }}</ref>. У сістэму ўваходзяць пяць асноўных кліматычных зон ([[вільготныя трапічныя лясы]], [[Пустыня|пустыні]], [[Умераны клімат|умераны пояс]], [[кантынентальны клімат]] і [[Палярны клімат|палярны тып]]), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на больш канкрэтныя падтыпы<ref name="berger2002" />. === Біясфера === {{Асноўны артыкул|Біясфера}} Біясфера (от {{lang-grc|βιος}} — жыццё і {{lang-grc2|σφαῖρα}} — сфера, шар) — гэта сукупнасць частак зямных абалонак (літа-, гідра-і атмасферы), якая заселена жывымі арганізмамі, знаходзіцца пад іх уздзеяннем і занята прадуктамі іх жыццядзейнасці. Тэрмін «біясфера» быў упершыню прапанаваны [[Аўстра-Венгрыя|аўстрыйскім]] геолагам і палеантолагам [[Эдуард Зюс|Эдуардам Зюсам]] у 1875 годзе<ref name="o noosphere">''Вернадский В. И.'' [http://vernadsky.lib.ru/e-texts/archive/noos.html Несколько слов о ноосфере] // Успехи современной биологии. — 1944 г., № 18, стр. 113—120.</ref>. Біясфера — абалонка Зямлі, заселеная жывымі арганізмамі і пераўтвораная імі. Яна пачала фарміравацца не раней, чым 3,8 млрд гадоў назад, калі на нашай планеце сталі зараджацца першыя арганізмы. Яна ўключае ў сябе ўсю гідрасферу, верхнюю частку літасферы і ніжнюю частку атмасферы, г.зн. засяляе экасферу. Біясфера ўяўляе сабой сукупнасць усіх жывых арганізмаў. У ёй жыве некалькі мільёнаў відаў [[расліна|раслін]], [[жывёла|жывёл]], [[грыб]]оў і [[мікраарганізм]]аў. Біясфера складаецца з экасістэм, якія ўключаюць у сябе супольнасці жывых арганізмаў ([[біяцэноз]]), асяроддзя іх пражывання ([[біятоп]]аў), сістэмы сувязей, якія ажыццяўляюць абмен рэчывам і [[энергія]]й паміж імі. На сушы яны падзеленыя галоўным чынам геаграфічнымі [[шырата|шыротамі]], [[вышыня над узроўнем мора|вышынёй над узроўнем мора]] і адрозненнямі па выпадзенні ападкаў. Наземныя экасістэмы, якія знаходзяцца ў [[Арктыка|Арктыцы]] або [[Антарктыка|Антарктыцы]], на вялікіх вышынях або ў вельмі засушлівых раёнах, адносна бедныя раслінамі і жывёламі; разнастайнасць відаў дасягае піка ў [[вільготныя трапічныя лясы|вільготных трапічных лясах]] {{нп4|экватарыяльны пояс|экватарыяльнага пояса|ru|Экваториальный пояс}}<ref name=amnat163_2_192>{{cite journal|last1=Hillebrand|first1=Helmut|title=On the Generality of the Latitudinal Gradient|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_2004-02_163_2/page/192|journal=American Naturalist|year=2004|volume=163|issue=2|pages=192–211|doi=10.1086/381004|pmid=14970922}}</ref>. === Магнітнае поле Зямлі === {{Асноўны артыкул|Магнітнае поле Зямлі}} [[Файл:Structure of the magnetosphere arrows Workaround be.png|thumb|upright=1.5|Структура магнітнага поля Зямлі]] Магнітнае поле Зямлі ў першым прыбліжэнні ўяўляе сабой [[Электрычны дыполь|дыполь]], полюсы якога размешчаныя побач з геаграфічнымі полюсамі планеты. Поле ўтварае магнітасферу, якая адхіляе часціцы [[Сонечны вецер|сонечнага ветру]]. Яны назапашваюцца ў радыяцыйных паясах — двух канцэнтрычных абласцях у форме тора вакол Зямлі. Каля магнітных полюсаў гэтыя часціцы могуць «высыпацца» у атмасферу і прыводзіць да з’яўлення [[Палярныя ззянні|палярных ззянняў]]. На экватары магнітнае поле Зямлі мае індукцыю 3,05{{e|-5}} [[Тэсла (адзінка вымярэння)|Tл]] і [[магнітны момант]] 7,91{{e|15}} Tл·м³<ref name=lang2003>{{cite book|first1=Kenneth R.|last1=Lang|year=2003|title=The Cambridge guide to the solar system|page=[https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang/page/92 92]|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-81306-9|url=https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang/page/92}}</ref>. Паводле тэорыі {{нп4|магнітнае дынама|«магнітнага дынама»|ru|Магнитное динамо}}, поле генеруецца ў цэнтральнай вобласці Зямлі, дзе цяпло стварае праходжанне электрычнага току ў вадкім металічным ядры. Гэта ў сваю чаргу прыводзіць да ўзнікнення ў Зямлі магнітнага поля. Канвекцыйныя рухі ў ядры з’яўляюцца хаатычнымі; {{нп4|магнітны полюс|магнітныя полюсы|ru|Магнитный полюс}} дрэйфуюць і перыядычна мяняюць сваю палярнасць. Гэта выклікае інверсіі магнітнага поля Зямлі, якія ўзнікаюць у сярэднім некалькі разоў за кожныя некалькі мільёнаў гадоў. Апошняя інверсія адбылася прыблізна 700 000 гадоў назад<ref name=fitzpatrick2006>{{cite web|last1=Fitzpatrick|first1=Richard|date=2006-02-16|url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node70.html|title=MHD dynamo theory|publisher=NASA WMAP|access-date=2007-02-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6GCk7irNg?url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node70.html|archive-date=28 красавіка 2013|url-status=live}}</ref><ref name=campbelwh>{{cite book|last1=Campbell|first1=Wallace Hall|title=Introduction to Geomagnetic Fields|publisher=Cambridge University Press|year=2003|location=New York|page=57|isbn=0-521-82206-8}}</ref>. Магнітасфера — вобласць прасторы вакол Зямлі, якая ўтвараецца, калі паток зараджаных часціц сонечнага ветру адхіляецца ад сваёй першапачатковай траекторыі пад уздзеяннем магнітнага поля. На баку, павернутым да Сонца, таўшчыня яе [[Галоўная ўдарная хваля|галоўнай ударнай хвалі]] складае каля 17 км<ref>{{cite web |url = http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=49637 |title = Cluster reveals Earth's bow shock is remarkably thin |date = 2011-11-16 |publisher = European Space Agency |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6E082iPvO?url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=49637 |archive-date = 28 студзеня 2013 |url-status = live }}</ref> і размешчана яна на адлегласці каля 90 000 км ад Зямлі<ref>{{cite web |url = http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=40994 |title = Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock |date = 2011-05-16 |publisher = European Space Agency |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6E083WYLJ?url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=40994 |archive-date = 28 студзеня 2013 |url-status = live }}</ref>. На начным баку планеты магнітасфера выцягваецца, набываючы доўгую цыліндрычную форму. Калі зараджаныя часціцы высокай энергіі сутыкаюцца з магнітасферай Зямлі, то з’яўляюцца радыяцыйныя паясы (паясы Ван Алена). [[Палярныя ззянні]] ўзнікаюць, калі сонечная [[плазма]] дасягае атмасферы Зямлі ў раёне магнітных полюсаў<ref name=stern2005>{{cite web|last1=Stern|first1=David P.|date=2005-07-08|url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html|title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6GCk917YE?url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html|archive-date=28 красавіка 2013|url-status=live}}</ref>. == Арбіта і вярчэнне Зямлі == {{main|Сутачнае вярчэнне Зямлі}} [[Файл:Globespin.gif|thumb|справа|Вярчэнне Зямлі]] Зямлі патрабуецца ў сярэднім 23 гадзіны 56 хвілін і 4,091 секунд ([[зорныя суткі]]), каб здзейсніць адзін абарот вакол сваёй восі<ref name=aj136_5_1906/><ref>{{cite web|last=Fisher|first=Rick|date=January, 30, 1996|url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html|title=Astronomical Times|publisher=National Radio Astronomy Observatory|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EjSVHT?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Хуткасць вярчэння планеты з захаду на ўсход складае прыкладна 15 градусаў у гадзіну (1 градус у 4 хвіліны, 15' у хвіліну). Гэта эквівалентна вуглавому дыяметру Сонца або Месяца кожныя дзве хвіліны (бачныя памеры Сонца і Месяца прыкладна аднолькавыя)<ref name=zeilik1998/><ref name=angular/>. Вярчэнне Зямлі нестабільнае: хуткасць яе вярчэння адносна [[нябесная сфера|нябеснай сферы]] змяняецца (у красавіку і лістападзе працягласць сутак адрозніваецца ад эталонных на 0,001 с)​​, вось кручэння прэцэсіруе (на 20,1" у год) і вагаецца (аддаленне імгненнага полюса ад сярэдняга не перавышае 15')<ref>[http://elkin52.narod.ru/astro/sem/sem.htm Нестабильности вращения Земли] — Д. ф.-м. н. Н. С. Сидоренков, Гидрометцентр России, г. Москва</ref>. У вялікім маштабе часу — запавольваецца. Працягласць аднаго абароту Зямлі павялічвалася за апошнія 2000 гадоў у сярэднім на 0,0023 секунды ў стагоддзе (па назіраннях за апошнія 250 гадоў гэта павелічэнне меншае — каля 0,0014 секунды за 100 гадоў)<ref>[http://crydee.sai.msu.ru/ak4/Chapt_4_75.htm Неравномерность вращения Земли. Эфемеридное время. Атомное время]</ref>. З-за прыліўнага паскарэння кожныя наступныя суткі аказваюцца даўжэйшымі за папярэднія ў сярэднім на 29 нанасекунд<ref name=USNO_TSD/>. Перыяд вярчэння Зямлі адносна нерухомых зорак, згодна з Міжнароднай службе кручэння Зямлі (IERS), роўны 86164,098903691 секунд па UT1 або 23 г. 56 мін. 4,098903691 с<ref name=IERS/><ref name=Aoki/>. Зямля рухаецца вакол [[Сонца]] па [[эліпс|эліптычнай]] арбіце на адлегласці каля 150 млн км з сярэдняй хуткасцю 29,765 км/с. Хуткасць вагаецца ад 30,27 км/с (у [[Перыгелій|перыгеліі]]) да 29,27 км/с (у [[афелій|афеліі]])<ref name="БСЭ"/>. Рухаючыся па арбіце, Зямля здзяйсняе поўны абарот за 365,2564 сярэдніх сонечных сутак (адзін зорны год). З Зямлі перамяшчэнне Сонца адносна зорак складае каля 1° у дзень ва ўсходнім кірунку. Хуткасць руху Зямлі па арбіце непастаянная: у ліпені (пры праходжанні афелія) яна найменшая і складае каля 60 вуглавых хвілін у суткі, а пры праходжанні перыгелія ў студзені найбольшая, каля 62 хвілін у суткі. Сонца і ўся Сонечная сістэма абарочваецца вакол цэнтра галактыкі [[Млечны Шлях]] па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/c. У сваю чаргу, [[Сонечная сістэма]] ў складзе Млечнага Шляху рухаецца з хуткасцю прыкладна 20 км/с у кірунку да пункта (апекса), які знаходзіцца на мяжы сузор’яў [[Сузор'е Ліра|Ліры]] і [[Сузор’е Геркулес|Геркулеса]], паскараючыся па меры пашырэння [[Сусвет]]у. [[Файл:PaleBlueDot.jpg|thumb|справа|right|[[Pale Blue Dot|Здымак Зямлі]], зроблены касмічным апаратам [[Вояджэр-1]] з адлегласці ў 6 млрд км (40 а.а.) ад Зямлі.]] [[Файл:Планета Земли фотография КА Юноны.jpg|thumb|right|Здымак Зямлі, зроблены касмічным апаратам [[КА Юнона|Юнона]] з адлегласці ў 9,66 мільёнаў кіламетраў (0.06457 а.а.) ад Зямлі. 26 жніўня 2011]] [[Файл:PIA05547-Spirit Rover-Earth seen from Mars.png|thumb|справа|Зямля з Марса]] [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] абарочваецца разам з Зямлёй вакол агульнага цэнтра мас кожныя 27,32 сутак адносна зорак. Прамежак часу паміж дзвюма аднолькавымі [[фазы Месяца|фазамі месяца]] ([[сінадычны месяц]]) складае 29,53059 дня. Калі глядзець з паўночнага полюса свету, Месяц рухаецца вакол Зямлі супраць гадзіннікавай стрэлкі. У гэты ж бок адбываецца і абарот усіх планет вакол Сонца, і кручэнне Сонца, Зямлі і Месяца вакол сваёй восі. Вось кручэння Зямлі адхілена ад перпендыкуляра да плоскасці яе арбіты на 23,5 градуса (кірунак і вугал нахілу восі Зямлі змяняецца з-за [[Прэцэсія|прэцэсіі]], а бачнае ўзвышэнне Сонца залежыць ад пары года); арбіта Месяца нахілена на 5 градусаў адносна арбіты Зямлі (без гэтага адхілення ў кожным месяцы адбывалася б адно сонечнае і адно месяцавае зацьменне)<ref name="moon_fact_sheet">{{cite web|last=Williams|first=David R.|date=September 1, 2004|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|title=Moon Fact Sheet|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EjstNn?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. З-за нахілу восі Зямлі вышыня Сонца над [[гарызонт]]ам на працягу года змяняецца. Для назіральніка ў паўночных шыротах [[лета]]м, калі [[Паўночны полюс]] нахілены да Сонца, светлавы дзень даўжэйшы, і Сонца ў небе знаходзіцца вышэй. Гэта прыводзіць да больш высокіх сярэдніх тэмператур паветра. Зімой, калі Паўночны полюс адхіляецца ў процілеглы ад Сонца бок, сітуацыя змяняецца на адваротную і сярэдняя тэмпература становіцца ніжэй. За Паўночным [[палярны круг|палярным кругам]] у гэты час бывае [[палярная ноч]], якая на шыраце Паўночнага палярнага круга доўжыцца амаль двое сутак (сонца не ўзыходзіць у дзень зімняга сонцастаяння), дасягаючы на Паўночным полюсе паўгода. Гэтыя змены ўмоў надвор’я, абумоўленыя нахілам зямной восі, прыводзяць да змены пор года. Чатыры сезоны вызначаюцца [[Сонцастаянне|сонцастаяннямі]] — момантамі, калі зямная вось максімальна нахіленая ў напрамку да Сонца альбо ад Сонца, — і [[раўнадзенства]]мі. Зімняе сонцастаянне адбываецца каля [[21 снежня]], летняе — прыкладна [[21 чэрвеня]], вясенняе раўнадзенства — прыблізна [[20 сакавіка]], а асенняе — [[23 верасня]]. Калі Паўночны полюс нахілены да Сонца, паўднёвы, адпаведна, нахілены ад яго. Такім чынам, калі ў паўночным паўшар’і [[лета]], у паўднёвым — [[зіма]], і наадварот (хоць месяцы называюцца аднолькава, г. зн., напрыклад, [[люты]] ў паўночным паўшар’і — апошні (і самы халодны) месяц зімы, а ў паўднёвым — апошні (і самы цёплы) месяц лета). [[Файл:First image of Earth.jpg|thumb|right|справа|Першая ў гісторыі выява цэлай Зямлі (рэстаўрацыя). Зроблена арбітальнай станцыяй [[КА Лунар орбітэр-5|Lunar Orbiter V]] 8 жніўня 1967 года]] Вугал нахілу зямной восі адносна пастаянны на працягу доўгага часу. Аднак ён нязначна зрушваецца (гэтыя змены вядомыя як [[нутацыя]]) з перыядычнасцю 18,6 гадоў. Таксама існуюць доўгаперыядычныя ваганні (каля 41 000 гадоў), вядомыя як [[цыклы Міланкавіча]]. Арыентацыя восі Зямлі з цягам часу таксама змяняецца, працягласць перыяду прэцэсіі складае 25 000 гадоў; гэтая прэцэсія з’яўляецца прычынай адрознення зорнага года і [[трапічны год|трапічнага года]]. Абодва гэтыя рухі выкліканыя прыцягненнем, дзеючым з боку Сонца і Месяца на экватарыяльную выпукласць Зямлі. Полюсы Зямлі перамяшчаюцца адносна яе паверхні на некалькі метраў. Такі рух полюсаў мае разнастайныя цыклічныя складнікі, якія разам называюцца квазіперыядычным рухам. У дадатак да гадавых кампанентаў гэтага руху існуе 14-месячны цыкл, названы чандлераўскім рухам полюсаў Зямлі. Хуткасць кручэння Зямлі таксама не пастаянная, што адлюстроўваецца ў змене працягласці сутак<ref>{{cite web|last=Fisher|first=Rick|date=February 5, 1996|url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html|title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|publisher=National Radio Astronomy Observatory|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EkMYXJ?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У цяперашні час Зямля праходзіць [[перыгелій]] каля 3 студзеня, а [[афелій]] — прыкладна 4 ліпеня. Колькасць сонечнай энергіі, якая дасягае Зямлі ў перыгеліі, на 6,9 % большая, чым у афеліі, бо адлегласць ад Зямлі да Сонца ў афеліі большая на 3,4 %. Гэта тлумачыцца [[закон адваротных квадратаў|законам адваротных квадратаў]]. Паколькі паўднёвае паўшар’е нахілена ў бок Сонца прыкладна ў той жа час, калі Зямля знаходзіцца бліжэй за ўсё да Сонца, то на працягу года яно атрымлівае крыху больш сонечнай энергіі, чым паўночнае. Аднак гэты эфект істотна менш значны, чым змена поўнай энергіі, абумоўленая нахілам зямной восі, і, акрамя таго, большая частка лішняй энергіі паглынаецца вялікай колькасцю вады паўднёвага паўшар’я<ref>{{cite web|last=Williams|first=Jack|date=20 декабря 2005|url=http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm|title=Earth's tilt creates seasons|publisher=USAToday|access-date=2007-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/617Ekmg04?url=http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Для Зямлі радыус {{нп4|сфера Хіла|сферы Хіла|ru|Сфера Хилла}} (сфера ўплыву зямной гравітацыі) роўны прыкладна 1,5 млн км<ref>{{cite web|author=Vazquez, M.; Montanes Rodriguez, P.; Palle, E.|year=2006|url=http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf|title=The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets|publisher=Instituto de Astrofisica de Canarias|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617ElSxyd?url=http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>{{efn|Для Зямлі радыус Хіла: : <math>\begin{smallmatrix} R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}} \end{smallmatrix}</math>, дзе ''m'' — маса Зямлі, ''a'' — астранамічная адзінка, ''M'' — маса Сонца. Такім чынам, радыус у астранамічных адзінках роўны: <math>\begin{smallmatrix} \left ( \frac{1}{3 \cdot 332946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0,01 \end{smallmatrix}</math>.}}. Гэта максімальная адлегласць, на якой уплыў гравітацыі Зямлі большы, чым уплыў гравітацыі іншых планет і Сонца. == Назіранне == Упершыню Зямля была сфатаграфавана з космасу ў 1959 апаратам Эксплорэр-6<ref>{{cite web|author=Staff|date=October, 1998|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106420main_explorers.pdf|format=PDF|title=Explorers: Searching the Universe Forty Years Later|publisher=NASA/Goddard|access-date=2007-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/617Em55Gc?url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106420main_explorers.pdf|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. Першым чалавекам, які ўбачыў Зямлю з космасу, стаў у 1961 годзе [[Юрый Гагарын]]. Экіпаж {{нп4|КА Апалон-8|Апалона-8|en|Apollo 8}} у 1968 годзе першым назіраў узыход Зямлі з месяцавай арбіты. У 1972 годзе экіпаж [[Апалон-17|Апалона-17]] зрабіў знакаміты здымак Зямлі — «[[The Blue Marble]]». З адкрытага космасу і са «знешніх» планет (размешчаных за арбітай Зямлі) можна назіраць праходжанне Зямлі праз фазы, падобныя [[фазы Месяца|месяцавым]], гэтак жа, як зямны назіральнік можа бачыць {{нп4|фазы Венеры||ru|Фазы Венеры}} (адкрытыя [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілеем]]). == Месяц == {{Асноўны артыкул|Месяц, спадарожнік Зямлі}} Месяц — адносна вялікі планетападобны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнік]] з дыяметрам, роўным чвэрці зямнога. Гэта найбольшы, у адносінах да памераў сваёй планеты, [[Спадарожнік (космас)|спадарожнік]] Сонечнай сістэмы. [[Файл:The Earth and the Moon photographed from Mars orbit.jpg|thumb|Выгляд Зямлі і Месяца з Марса]] Гравітацыйнае прыцягненне паміж Зямлёй і Месяцам з’яўляецца прычынай зямных [[Прылівы і адлівы|прыліваў і адліваў]]. Аналагічны эфект на Месяцы выяўляецца ў тым, што ён увесь час павернуты да Зямлі адным і тым жа бокам (перыяд абароту Месяца вакол сваёй восі роўны перыяду яго абароту вакол Зямлі). Гэта называецца прыліўнай сінхранізацыяй. Падчас абароту Месяца вакол Зямлі Сонца асвятляе розныя ўчасткі паверхні спадарожніка, што праяўляецца ў з’яве месяцавых фаз: цёмная частка паверхні аддзяляецца ад светлай [[Тэрмінатар (астраномія)|тэрмінатарам]]. З-за прыліўнай сінхранізацыі Месяц аддаляецца ад Зямлі прыкладна на 38 мм у год. Праз мільёны гадоў гэта малюсенькае змяненне, а таксама павелічэнне зямнога дня на 23 мкс у год, прывядуць да значных змен<ref>{{cite web |author = Espenak, F.; Meeus, J. |date = February 7, 2007 |url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |title = Secular acceleration of the Moon |publisher = NASA |access-date = 2007-04-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/617EmWduC?url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/secular.html |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Так, напрыклад, у [[Дэвонскі перыяд|дэвоне]] (прыкладна 410 млн гадоў таму) у годзе было 400 дзён, а суткі доўжыліся 21,8 гадзіны<ref>{{cite web |first = Hannu K. J. |last = Poropudas |date = December 16, 1991 |url = http://www.skepticfiles.org/origins/coralclo.htm |title = Using Coral as a Clock |publisher = Skeptic Tank |access-date = 2007-04-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/6BOqnqCQZ?url=http://www.skeptictank.org/files//origins/coralclo.htm |archive-date = 14 кастрычніка 2012 |url-status = live }}</ref>. [[Файл:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|thumb|[[Поўня, фаза Месяца|Поўны Месяц]]]] Месяц можа істотна паўплываць на развіццё жыцця шляхам змены клімату на планеце. Палеанталагічныя знаходкі і камп’ютарныя мадэлі паказваюць, што нахіл зямной восі стабілізуецца прыліўнай сінхранізацыяй Зямлі з Месяцам<ref>{{cite journal | author=Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A.C.M.; Levrard, B. | title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth | journal=Astronomy and Astrophysics | year=2004 | volume=428 | pages=261–285 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A&A...428..261L | access-date=2007-03-31 }}</ref>. Калі б вось кручэння Зямлі прыблізілася да плоскасці [[Экліптыка|экліптыкі]], то ў выніку клімат на планеце стаў бы надзвычай суровым. Адзін з полюсаў быў бы накіраваны прама на Сонца, а другі — у процілеглы бок, і па меры абароту Зямлі вакол Сонца яны мяняліся б месцамі. Полюсы былі б накіраваныя прама на Сонца летам і зімой. {{нп4|Планеталогія|Планетолагі|ru|Планетология}}, якія вывучалі такую ​​сітуацыю, сцвярджаюць, што, у такім выпадку на Зямлі вымерлі б усе буйныя жывёлы і вышэйшыя расліны<ref>{{cite journal | author=Williams, D.M.; J.F. Kasting | title=Habitable planets with high obliquities | journal=Lunar and Planetary Science | year=1996 | volume=27 | pages=1437–1438 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27.1437W | access-date=2007-03-31 }}</ref>. Бачны з Зямлі вуглавы памер Месяца вельмі блізкі да бачнага памеру Сонца. Вуглавыя памеры (і [[цялесны вугал]]) гэтых двух нябесных цел блізкія, таму што хоць дыяметр Сонца і больш за месяцавы ў 400 разоў, яно знаходзіцца ў 400 разоў далей ад Зямлі. Дзякуючы гэтай акалічнасці і наяўнасці значнага эксцэнтрысітэту арбіты Месяца, на Зямлі могуць назірацца як поўныя, так і кольцападобныя зацьменні. Найбольш распаўсюджаная гіпотэза [[паходжанне Месяца|паходжання Месяца]], [[тэорыя гіганцкага сутыкнення|гіпотэза гіганцкага сутыкнення]], сцвярджае, што Месяц утварыўся ў выніку сутыкнення протапланеты [[Планета Тэя|Тэя]] (памерам прыкладна з Марс) з прота-Зямлёй. Гэта, сярод іншага, тлумачыць прычыны падабенства і адрознення складу месяцавага грунту і зямнога<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphaug | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-02_412_6846/page/500 | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708–712 | date = 2001 }}</ref>. У цяперашні час у Зямлі няма іншых натуральных спадарожнікаў, акрамя Месяца, аднак ёсць па меншай меры два натуральныя саарбітальныя спадарожнікі — гэта астэроіды 3753 Круітні, 2002 AA29<ref>{{cite news | first=David | last=Whitehouse | title=Earth's little brother found | publisher=BBC News | date=October 21, 2002 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm | access-date=2007-03-31 }}</ref><ref>{{cite news | first=Максим | last=Борисов | title=Вторая луна нас покидает | publisher=Грани.Ру | date=14 чэрвеня 2006 | url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.107205.html | access-date=31 кастрычніка 2007 | archive-date=16 лістапада 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071116051844/http://grani.ru/Society/Science/m.107205.html | url-status=dead }}</ref> і мноства штучных. [[Файл:Earth-Moon2.jpg|thumb|center|upright=3|Паказ маштабу адносных памераў Зямлі, Месяца і адлегласці паміж імі]] == Патэнцыяльна небяспечныя аб’екты == Падзенне на Зямлю буйных (дыяметрам у некалькі тысяч км) астэроідаў пагражае яе разбурэннем, аднак усе назіраныя ў сучасную эпоху падобныя целы для гэтага занадта малыя і іх падзенне небяспечна толькі для [[Біясфера|біясферы]]. Згодна з распаўсюджанай гіпотэзай, такія падзенні маглі паслужыць прычынай некалькіх масавых выміранняў<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/03/100304_dinosaur_extinction_crater.shtml|title=Динозавры вымерли из-за падения астероида|publisher=BBC — Русская служба|access-date=2013-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6HLsIoMcr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/03/100304_dinosaur_extinction_crater.shtml|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://compulenta.computerra.ru/archive/earth/271815/|title=Гигантский метеорит вызвал распад сверхконтинента Гондвана|author=Михаил Карпов|date=2006-06-05|publisher=«Компьюлента»|access-date=2013-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6HLsKfxCC?url=http://compulenta.computerra.ru/archive/earth/271815/|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, але адназначнага адказу дагэтуль не атрымана. Астэроіды з перыгелійнымі адлегласцямі, меншымі або роўнымі 1,3 астранамічнай адзінкі<ref name=astronet>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202522/node3.html|title=Астероиды, сближающиеся с Землей|publisher=Астронет|access-date=2013-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6HLsN3dSF?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202522/node3.html|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref> лічацца такімі, што збліжаюцца з Зямлёй. Астэроіды, якія могуць у агляднай будучыні наблізіцца да Зямлі на адлегласць, меншую або роўную 0,05 а. а., і [[абсалютная зорная велічыня]] якіх не перавышае 22m, лічацца патэнцыяльна небяспечнымі аб’ектамі. Калі ўзяць сярэдняе альбеда астэроідаў роўным 0,13, то гэтаму значэнні адпавядаюць целы, памер якіх у папярочніку перавышае 150 м<ref name=astronet/>. Цела меншых памераў пры праходжанні праз атмасферу большай часткай разбураюцца і згараюць, не пагражаючы Зямлі істотна<ref name=astronet/>. Такія аб’екты могуць прычыніць толькі лакальную шкоду. Толькі 20 % астэроідаў, якія збліжаюцца з Зямлёй, з’яўляюцца патэнцыяльна небяспечнымі<ref name=astronet/>. == Геаграфічныя звесткі == {{Асноўны артыкул|Геаграфія}} [[Файл:World map 2004 CIA large 2m.jpg|upright=1.5|thumb|right|Фізічная карта Зямлі]] '''Плошча''' * ''[[Паверхня]]:'' {{nobr|510,072 млн [[Квадратны кіламетр|км²]]}} * ''[[Суша]]:'' 148,94 млн км² (29,1 %)<ref name=CIA/> * ''[[Вада]]:'' 361,132 млн км² (70,9 %)<ref name=CIA/> '''Даўжыня берагавой лініі:''' 356 000 км<ref name=CIA/> === Выкарыстанне сушы === Даныя на 2011 год<ref name=CIA/> * ''[[ралля]]'' — 10,43 % * ''[[шматгадовыя насаджэнні]]'' — 1,15 % * ''іншае'' — 88,42 % '''Паліўныя землі:''' {{nobr|3 096 621,45 км²}} (на 2011 год)<ref name=CIA/> === Сацыяльна-эканамічная геаграфія === {{main|Чалавек разумны|Сацыяльна-эканамічная геаграфія|Насельніцтва Зямлі}} 31 кастрычніка 2011 года насельніцтва Зямлі дасягнула 7 мільярдаў чалавек<ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html|title=Various '7 billionth' babies celebrated worldwide|access-date=2011-10-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6BRv8XqdA?url=http://news.yahoo.com/various-7-billionth-babies-celebrated-worldwide-064439018.html|archive-date=16 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref>. Паводле ацэнак ААН, насельніцтва Зямлі дасягне 7,3 млрд у 2013 годзе і 9,2 млрд у 2050 годзе<ref name=un2006/>. Чакаецца, што асноўная доля росту насельніцтва прыйдзецца на краіны, якія развіваюцца. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва на сушы каля 47 чал./км², у розных месцах Зямлі моцна адрозніваецца, прычым найвышэйшай яна з’яўляецца ў Азіі. Паводле прагнозаў, к 2030 года ўзровень урбанізацыі насельніцтва дасягне 60 %<ref name=prb2007/>, тады як цяпер ён складае 49 % у сярэднім па свеце<ref name=prb2007/>. На 12 чэрвеня 2013 за межамі Зямлі пабываў 531 чалавек, з іх 12 былі на Месяцы. == Роля ў культуры == [[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|right|Фатаграфія Зямлі з касмічнага карабля [[Апалон-17]].]] [[Файл:Unisphere in summer.jpg|thumb|right|Стальны стылізаваны глобус «{{нп4|Унісфера|Унісфера|ru|Унисфера}}» вышынёй 43 метры ў [[Нью-Ёрк]]у.]] Слова «зямля» ўзыходзіць да {{lang-x-slav|*zemja}} з тым жа значэннем, якое, у сваю чаргу, паходзіць ад {{lang-x-ie|*d<sup>h</sup>eĝ<sup>h</sup>ōm}} «зямля»<ref>{{кніга|аўтар=Фасмер М.|загаловак=Этимологический словарь русского языка|том=2|спасылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=93&vol=2|месца=М.|выданне=Прогресс|год=1964–1973|старонкі=93}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Boryś W.|загаловак=Słownik etymologiczny języka polskiego|месца=Kraków|выданне=Wydawnictwo Literackie|год=2005|старонкі=739-740|isbn=978-83-08-04191-8}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=J. P. Mallory,Douglas Q. Adams.|загаловак=Encyclopedia of Indo-European culture|спасылка=|месца=London|выдавецтва=Fitzroy Dearborn Publishers|год=1997|pages=174|isbn=9781884964985}}</ref>. У [[Англійская мова|англійскай мове]] Зямля — ''Earth''. Гэтае слова працягвае [[Старажытнаанглійская мова|старажытнаанглійскае]] ''eorthe'' і [[Сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскае]] ''erthe''<ref>{{cite book | date=July 2005 | title=Random House Unabridged Dictionary | publisher=Random House | id=ISBN 0-375-42599-3 }}</ref>. Як імя планеты ''Earth'' ўпершыню было выкарыстана каля 1400 [195]. Гэта адзіная назва планеты, якая не была ўзята з грэка-рымскай міфалогіі. [[Файл:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.25|left|🜨]] Стандартны астранамічны знак Зямлі — крыж, акрэслены акружнасцю. Гэты сімвал выкарыстоўваўся ў розных культурах для розных мэт. Іншая версія сімвала — крыж на вяршыні круга (♁), стылізаваная дзяржава; выкарыстоўваўся ў якасці ранняга астранамічнага сімвала планеты Зямля<ref>{{cite book | first=Carl G. | last=Liungman | year=2004 | chapter=Group 29: Multi-axes symmetric, both soft and straight-lined, closed signs with crossing lines | title=Symbols — Encyclopedia of Western Signs and Ideograms | pages=281–282 | publisher=Ionfox AB | location=New York | id=ISBN 91-972705-0-4 }}</ref>. У многіх культурах Зямлю абагаўлялі. Яна асацыюецца з багіняй, багіняй-маці, называецца Маці Зямля, нярэдка паказваецца як багіня ўрадлівасці. У ацтэкаў Зямля называлася Тананцын — «наша маці». У кітайцаў — гэта багіня Хоу-Ту (后土)<ref>{{cite book | first=E. T. C. | last=Werner | year=1922 | title=Myths & Legends of China | publisher=George G. Harrap & Co. Ltd. | location=New York | url=http://www.gutenberg.org/etext/15250 | access-date=2007-03-14 }}</ref>, падобная на грэчаскую багіню Зямлі — [[Гея (багіня)|Гею]]. У скандынаўскай міфалогіі багіня Зямлі {{нп4|Ёрд|Ёрд|ru|Ёрд}} была маці [[Тор (міфалогія)|Тора]] і дачкой Анара. У старажытнаегіпецкай міфалогіі, у адрозненне ад многіх іншых культур, Зямля атаясамліваецца з мужчынам — бог [[Геб]], а неба з жанчынай — багіня [[Нут (міфалогія)|Нут]]. У многіх рэлігіях існуюць міфы аб узнікненні свету, якія апавядаюць пра стварэнне Зямлі адным ці некалькімі бажаствамі. У мностве антычных культур Зямля лічылася плоскай, так, у культуры Месапатаміі, свет уяўляўся ў выглядзе плоскага дыска, які плаваў па паверхні акіяна. Дапушчэнні аб сферычнай форме Зямлі былі зроблены старагрэчаскімі філосафамі; такога погляду прытрымліваўся [[Піфагор]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] большасць еўрапейцаў лічыла, што Зямля мае форму шара, што было засведчана такім мысліцелем як [[Фама Аквінскі]]<ref>{{cite web|last=Russell|first=Jeffrey B.|url=http://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html|title=The Myth of the Flat Earth|publisher=American Scientific Affiliation|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EnVfVa?url=http://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Да з’яўлення касмічных палётаў меркаванні аб шарападобнай форме Зямлі былі заснаваны на назіранні другасных прыкмет і на аналагічнай форме іншых планет<ref>{{cite web |last = Jacobs |first = James Q. |date = February 1, 1998 |url = http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html |title = Archaeogeodesy, a Key to Prehistory |access-date = 2007-04-21 |archive-url = https://www.webcitation.org/617Eny1Xn?url=http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Тэхнічны прагрэс другой паловы [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] змяніў агульнае ўспрыманне Зямлі. Да пачатку касмічных палётаў Зямля часта адлюстроўвалася як зялёны свет. Фантаст Фрэнк Паўль, магчыма, першым адлюстраваў бясхмарную блакітную планету (з выразна выдзеленай сушай) на абароце ліпеньскага выпуску часопіса Amazing Stories у [[1940]] годзе<ref name="fja"> {{cite book | last = Ackerman | first = Forrest J | author-link = Forrest J Ackerman | year = 1997 | title = Forrest J Ackerman's World of Science Fiction | publisher = RR Donnelley & Sons Company | location = Los Angeles | id = ISBN 1-57544-069-5 | pages = 116–117 }}</ref>. У [[1972]] годзе экіпажам [[Апалон-17|Апалона-17]] была зроблена знакамітая фатаграфія Зямлі, якая атрымала назву «[[The Blue Marble|Blue Marble]]» (Блакітны Мармур). Здымак Зямлі, зроблены ў [[1990]] годзе [[Вояджэр-1|Вояджэрам-1]] з вялізнай ад яе адлегласці, падштурхнуў [[Карл Саган|Карла Сагана]] параўнаць планету з бледнай блакітнай кропкай (Pale Blue Dot)<ref name="seti-pbd">{{cite web |author = Staff |url = http://gtrc911.quaker.org/pale_blue_dot.html |title = Pale Blue Dot |publisher = SETI@home |access-date = 2006-04-02 |archive-url = https://www.webcitation.org/617EoXZin?url=http://gtrc911.quaker.org/pale_blue_dot.html |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Параўноўвалі Зямлю і з вялікім касмічным караблём з сістэмай жыццезабеспячэння, якую неабходна падтрымліваць<ref>{{cite book | first=R. Buckminster | last=Fuller | author-link=Buckminster Fuller | year=1963 | title=Operating Manual for Spaceship Earth | edition=First | publisher=E.P. Dutton & Co. | location=New York | id=ISBN 0-525-47433-1 | url=http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html | access-date=2007-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120423182500/http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |archive-date=23 красавіка 2012 |url-status=dead }}</ref>. [[Біясфера|Біясферу]] Зямлі часам разглядалі як адзін вялікі арганізм<ref>{{cite book | first=James E. | last=Lovelock | author-link=James Lovelock | year=1979 | title=Gaia: A New Look at Life on Earth | url=https://archive.org/details/gaianewlookatlif00loverich | edition=First | publisher=Oxford University Press | location=Oxford | id=ISBN 0-19-286030-5 }}</ref>. == Экалогія == У апошнія два стагоддзі рух у абарону навакольнага асяроддзя праяўляе занепакоенасць уплывам дзейнасці чалавецтва на прыроду Зямлі. Ключавымі задачамі гэтага сацыяльна-палітычнага руху з’яўляюцца абарона прыродных рэсурсаў, ліквідацыя забруджвання. Абаронцы прыроды выступаюць за экалагічна рацыянальнае выкарыстанне рэсурсаў планеты і кіраванне навакольным асяроддзем. Гэтага, на іх думку, можна дамагчыся шляхам унясення змяненняў у дзяржаўную палітыку і змяненнем індывідуальных адносін кожнага чалавека. Гэта асабліва тычыцца буйнамаштабнага выкарыстання неаднаўляльных рэсурсаў. Неабходнасць уліку ўплыву вытворчасці на навакольнае асяроддзе накладае дадатковыя выдаткі, што прыводзіць да ўзнікнення канфлікту паміж камерцыйнымі інтарэсамі і ідэямі прыродаахоўных рухаў<ref>{{cite web |last = Meyer |first = Stephen M. |date = 2002-08-18 |url = http://web.mit.edu/polisci/mpepp/ |title = MIT Project on Environmental Politics & Policy |publisher = Massachusetts Institute of Technology |access-date = 2006-08-10 |archive-url = https://www.webcitation.org/617Eoz4yw?url=http://web.mit.edu/polisci/mpepp/ |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. == Будучыня Зямлі == {{main|Будучыня Зямлі}} Будучыня планеты цесна звязана з будучыняй [[Сонца]]. У выніку назапашвання ў ядры Сонца «адпрацаванага» [[гелій|гелію]] {{нп4|сонечная свяцільнасць|свяцільнасць|ru|Солнечная светимость}} зоркі пачне павольна ўзрастаць. Яна павялічыцца на 10 % на працягу наступных 1,1 млрд гадоў<ref name="sun_future">{{cite journal| author=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.| title=Our Sun. III. Present and Future| journal=Astrophysical Journal| year=1993| volume=418| pages=457–468| url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S| access-date=2007-03-31}}</ref>, і ў выніку гэтага {{нп4|зона заселенасці|заселеная зона|ru|Зона обитаемости}} [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] перамесціцца за межы сучаснай зямной арбіты. Паводле некаторых кліматычных мадэлей, павелічэнне колькасці сонечнага выпраменьвання, якое падае на паверхню Зямлі, прывядзе да катастрафічных наступстваў, уключаючы магчымасць поўнага выпарэння ўсіх акіянаў<ref>{{cite journal| last = Kasting| first = J.F.| title=Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus| journal=Icarus| year=1988| volume=74| pages=472–494| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Icar...74..472K| access-date=2007-03-31 }}</ref>. Павышэнне тэмпературы паверхні Зямлі паскорыць неарганічную {{нп4|геахімічны цыкл вугляроду|цыркуляцыю CO<sub>2</sub>|ru|Геохимический цикл углерода}}, паменшыўшы яго канцэнтрацыю да смяротнага для раслін узроўню (10 [[мільённая доля|ppm]] для [[C4-фотасінтэз]]у) за 500—900 млн гадоў<ref name="britt2000" />. Знікненне расліннасці прывядзе да зніжэння ўтрымання [[кісларод]]у ў атмасферы і жыццё на Зямлі стане немагчымым за некалькі мільёнаў гадоў<ref name=ward_brownlee2002/>. Яшчэ праз мільярд гадоў вада з паверхні планеты знікне цалкам, а сярэднія тэмпературы паверхні дасягнуць 70 °С<ref name="nat geo"/>. Большая частка сушы стане непрыдатнай для існавання жыцця<ref name=carrington/><ref name=ward_brownlee2002/>, і яно ў першую чаргу павінна застацца ў акіяне{{sfn|Ward|Brownlee|2003|pp=117–128}}. Але нават калі б Сонца было вечным і нязменным, то ўнутранае астуджэнне Зямлі магло б прывесці да страты большай часткі атмасферы і акіянаў (з-за зніжэння вулканічнай актыўнасці)<ref>{{cite journal| author=Guillemot, H.; Greffoz, V.| title=Ce que sera la fin du monde| journal=Science et Vie| date=Сакавік 2002| volume=1014| language=fr }}</ref>. К таму часу адзінымі жывымі істотамі на Зямлі застануцца [[экстрэмафілы]], арганізмы, здольныя вытрымліваць высокую тэмпературу і недахоп вады<ref name="nat geo"/>. Праз 3,5 мільярда гадоў ад цяперашняга часу свяцільнасць Сонца павялічыцца на 40 % у параўнанні з сучасным узроўнем<ref name="Richard Pogge"/>. Умовы на паверхні Зямлі к таму часу будуць падобныя на паверхневыя ўмовы сучаснай Венеры<ref name="Richard Pogge"/>: акіяны цалкам выпарацца і выляцяць у космас<ref name="Richard Pogge"/>, паверхня стане бясплоднай распаленай пустыняй<ref name="Richard Pogge">{{cite web |author=Pogge, Richard W. |date=1997 |url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |title=The Once and Future Sun |format=lecture notes |access-date=2009-12-27 |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |archive-date=22 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Гэтая катастрофа зробіць немагчымым існаванне якіх-небудзь форм жыцця на Зямлі<ref name="Richard Pogge"/>. Праз 7,05<ref name="Richard Pogge"/> млрд гадоў у сонечным ядры скончацца запасы вадароду. Гэта прывядзе да таго, што Сонца сыдзе з [[галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]] і пяройдзе ў стадыю чырвонага гіганта<ref name="astrogalaxy"/>. Мадэль паказвае, што яно павялічыцца ў радыусе да велічыні, роўнай прыкладна 120 % цяперашняга радыуса арбіты Зямлі (1,2 а. а.), а яго свяцільнасць узрасце ў 2350—2730 раз<ref name=Schroder2008/>. Аднак да таго часу арбіта Зямлі можа павялічыцца да 1,4 а. а., бо прыцягненне Сонца аслабне з-за таго, што яно страціць 28-33 % сваёй масы ў выніку ўзмацнення сонечнага ветру<ref name="Richard Pogge"/><ref name=Schroder2008>{{cite journal|author= K. P. Schroder, Robert Connon Smith|title= Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 | year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |bibcode=2008MNRAS.386..155S |arxiv=0801.4031}}</ref>{{sfn|Zeilik|Gregory|1998|p=322}}. Аднак даследаванні 2008 года паказваюць, што Зямля, магчыма, усё ж такі будзе паглынутая Сонцам у выніку {{нп4|прыліўныя сілы|прыліўных узаемадзеянняў|ru|Приливные силы}} з яго знешняй абалонкай<ref name=Schroder2008/>. К таму часу паверхня Зямлі будзе расплаўленай{{sfn|Brownlee|2010|p=95}}<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца|publisher=membrana.ru|access-date=2013-03-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQrycODe?url=http://www.membrana.ru/particle/775|archive-date=27 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>, бо тэмпература на ёй дасягне 1370 °С<ref>С точки зрения науки. Гибель Земли</ref>. [[Атмасфера Зямлі]], імаверна, будзе вынесена ў касмічную прастору моцным сонечным ветрам ад чырвонага гіганта<ref name=minard09>{{cite news | first=Anne | last=Minard | date=May 29, 2009 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | work=National Geographic News | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | access-date=2009-08-30 }}</ref>. З паверхні Зямлі Сонца будзе выглядаць як велізарны чырвоны круг з вуглавымі памерамі ≈160°, займаючы тым самым большую частку неба{{efn|1=<math>\alpha = 2 \arctan \left( \tfrac{d}{2D}\, \right),</math> дзе α — вуглавы памер назіранага аб’екта, D — адлегласць да яго, d — яго дыяметр. Калі Сонца стане чырвоным гігантам, то яго дыяметр (d) дасягне прыкладна 1,2·2·150 млн км = 360 млн км. Адлегласць паміж цэнтрамі Зямлі і Сонца (D) можа павялічыцца да 1,4 а.а., а паміж паверхнямі — да 0,2 а.а, г.зн. 0,2·150 млн км = 30 млн км.}}. Праз 10 млн гадоў з таго часу, як Сонца ўвойдзе ў фазу чырвонага гіганта, тэмпературы ў сонечным ядры дасягнуць 100 млн K, адбудзецца {{нп4|геліевая ўспышка||ru|Гелиевая вспышка}}<ref name="Richard Pogge"/>, і пачнецца тэрмаядзерная рэакцыя сінтэзу вугляроду і кіслароду з гелію<ref name="astrogalaxy">{{cite web|url=http://astrogalaxy.ru/277.html|title=Солнце. О будущем нашего Солнца|author=Г. Александровский|date=2001|publisher=Астрогалактика|lang=ru|access-date=2013-02-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsXeFNh?url=http://astrogalaxy.ru/277.html|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref>, Сонца паменшыцца ў радыусе да 9,5 сучасных<ref name="Richard Pogge"/>. Стадыя «выпальвання гелію» працягнецца 100—110 мільёнаў гадоў, пасля чаго паўторыцца бурнае пашырэнне знешніх абалонак зоркі, і яна зноў стане чырвоным гігантам. Выйшаўшы на асімптатычную вобласць гігантаў, Сонца павялічыцца ў дыяметры ў 213 разоў у параўнанні з сучасным памерам<ref name="Richard Pogge"/>. Праз 20 мільёнаў гадоў пачнецца перыяд нестабільных пульсацый паверхні зоркі<ref name="Richard Pogge"/>. Гэтая фаза існавання Сонца будзе суправаджацца магутнымі ўспышкамі, часам яго свяцільнасць будзе перавышаць сучасны ўзровень у 5000 раз<ref name="astrogalaxy"/>. Гэта будзе адбывацца ад таго, што ў тэрмаядзерную рэакцыю будуць уступаць раней не закранутыя рэшткі гелію<ref name="astrogalaxy"/>. Яшчэ праз прыкладна 75 000 гадоў<ref name="astrogalaxy"/> (паводле іншых крыніц — 400 000<ref name="Richard Pogge"/>) Сонца скіне абалонкі, і ў канчатковым выніку ад чырвонага гіганта застанецца толькі яго маленькае цэнтральнае ядро — [[белы карлік]], невялікі, гарачы, але вельмі шчыльны аб’ект, з масай каля 54,1 % ад першапачатковай сонечнай<ref name=autogenerated2>{{cite journal | author=I. J. Sackmann, A. I. Boothroyd, K. E. Kraemer | title=Our Sun. III. Present and Future | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/456 | pages=457 | journal=Astrophysical Journal | year=1993 | volume=418 | bibcode=1993ApJ...418..457S | doi=10.1086/173407 }}</ref>. Калі Зямля зможа пазбегнуць паглынання знешнімі абалонкамі Сонца падчас фазы чырвонага гіганта, то яна будзе існаваць яшчэ многія мільярды (і нават трыльёны) гадоў, да таго часу, пакуль будзе існаваць Сусвет, аднак умоў для паўторнага ўзнікнення жыцця (па меншай меры, у яго цяперашнім выглядзе) на Зямлі не будзе. З уваходжаннем Сонца ў фазу белага карліка, паверхня Зямлі паступова астыне і пагрузіцца ў змрок<ref name="nat geo">С точки зрения науки. Смерть Солнца</ref>. Калі ўявіць памеры Сонца з паверхні Зямлі будучыні, то яно будзе выглядаць не як дыск, а як зіхатлівая кропка з вуглавымі памерамі каля 0°0’9"{{efn|1=<math>\alpha = 2 \arctan \left( \tfrac{d}{2D}\, \right);</math> калі Сонца скіне абалонкі, то яго дыяметр (d) стане прыкладна роўным зямному, гэта значыць каля {{s|13 000 км}}. Адлегласць паміж Зямлёй і цэнтрам Сонца будзе роўна 1,85 [[Астранамічная адзінка|а. а.]], Гэта значыць D = 1,85·150 млн км = 280 млн км.}}. == Гл. таксама == * [[Атмасфера Зямлі]] * [[Геаграфічная абалонка]] * [[Узрост Зямлі]] * [[Геахраналагічная шкала]] * [[The Blue Marble]] * [[Атмасферны ціск]] * [[Навукі аб Зямлі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name=standish_williams_iau>{{cite web|last1=Standish|first1=E. Myles|last2=Williams|first2=James C.|title=Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets|publisher=International Astronomical Union Commission 4:, Ephemerides|url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|format=PDF|access-date=2010-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOqmsTQG?url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|archive-date=14 кастрычніка 2012|url-status=dead}} См. табл. 8.10.2. Рассчитано исходя из значения 1 а.е. = 149 597 870 700(3) м.</ref> <ref name=earthfact>{{cite web|author=David R. Williams.|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|date=2013-07-01|title=Earth Fact Sheet|lang=en|publisher=[[NASA]]|access-date=2014-04-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6GVr9SIKY?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|archive-date=10 мая 2013|url-status=live}}</ref> <ref name=IERS>{{cite web|date=2007-08-07|url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|title=Useful Constants|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]]|access-date=2008-09-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6Bto7IZMb?url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|archive-date=3 лістапада 2012|url-status=live}}</ref> <ref name=Allen294>{{cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities|last1=Allen|first1=Clabon Walter|last2=Cox|first2=Arthur N.|publisher=Springer|year=2000|isbn=0-387-98746-0|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294|page=294|access-date=2011-03-13}}</ref> <ref name=CIA>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2014-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|archive-date=5 студзеня 2010|url-status=dead}}</ref> <ref name=Allen244>{{cite book|editor=Arthur N. Cox|title=Allen's Astrophysical Quantities|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244|edition=4th|year=2000|publisher=AIP Press|location=New York|isbn=0-387-98746-0|page=244|access-date=2010-08-17}}</ref> <ref name=Allen296>{{cite book |title=''Allen's Astrophysical Quantities'' |url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |author=Clabon Walter Allen and Arthur N. Cox |publisher=Springer |year=2000 |isbn=0-387-98746-0 |pages=296}}</ref> <ref name=age_earth>* {{cite book|author=Dalrymple, G. Brent.|year=1994|title=The Age of the Earth|publisher=Stanford University Press|location=California|url=http://books.google.com/books?id=a7S3zaLBrkgC|isbn=0-8047-1569-6}} * {{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|publisher=Publications Services, USGS|access-date=2007-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6LzCHbfFM?url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archive-date=19 снежня 2013|url-status=live}} * {{cite journal|author=Dalrymple, G. Brent |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001|volume=190|issue=1|pages=205–221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|bibcode=2001GSLSP.190..205D}} * {{cite web |author=Stassen, Chris |date=2005-09-10 |url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |title=The Age of the Earth |publisher=TalkOrigins Archive |access-date=2008-12-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/69kxbrM8f?url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |archive-date=8 жніўня 2012 |url-status=live }}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book|first1=Roy M.|last1=Harrison|last2=Hester|first2=Ronald E.|year=2002|title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=0-85404-265-2}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web|first1=Robert|last1=Britt|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got?|date=2000-02-25|access-date=27 верасня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|archive-date=5 чэрвеня 2009}}</ref> <ref name=carrington>{{cite news|first1=Damian|last1=Carrington|title=Date set for desert Earth|publisher=BBC News|date=2000-02-21|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|access-date=2007-03-31}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal|last1=Li|first1=King-Fai|last2=Pahlevan|first2=Kaveh|last3=Kirschvink|first3=Joseph L.|last4=Yung|first4=Yuk L.|year=2009|title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9576–9579|url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf|access-date=2009-07-19|doi=10.1073/pnas.0809436106|pmid=19487662|pmc=2701016|bibcode = 2009PNAS..106.9576L }}</ref> <ref name=yoder1995>{{cite book|last1=Yoder|first1=Charles F.|editor=T. J. Ahrens|year=1995|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington|url=http://www.agu.org/reference/gephys.html|access-date=2007-03-17|isbn=0-87590-851-9|page=8|archive-date=21 красавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Lambeck1977">{{cite journal |last = Lambeck |first = K. |year = 1977 |title = Tidal Dissipation in the Oceans: Astronomical, Geophysical and Oceanographic Consequences |journal = Philosophical Transactions for the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |volume = 287 |issue = 1347 |pages = 545–594 |doi = 10.1098/rsta.1977.0159 |bibcode = 1977RSPTA.287..545L }}</ref> <ref name="touma1994">{{cite journal |last = Touma |first = Jihad |last2 = Wisdom |first2 = Jack |year = 1994 |title = Evolution of the Earth-Moon system |journal = The Astronomical Journal |volume = 108 |issue = 5 |pages = 1943–1961 |doi = 10.1086/117209 |bibcode = 1994AJ....108.1943T }}</ref> <ref name=science_241_4872_1441>{{cite journal|last1=May|first1=Robert M.|title=How many species are there on earth?|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-09-16_241_4872/page/1440|journal=Science|year=1988|volume=241|issue=4872|pages=1441–1449|bibcode=1988Sci...241.1441M|doi=10.1126/science.241.4872.1441|pmid=17790039}}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal|display-authors=1|last1=Morbidelli|first1=A.|last2=Chambers|first2=J.|last3=Lunine|first3=J. I.|last4=Petit|first4=J. M.|last5=Robert|first5=F.|last6=Valsecchi|first6=G. B.|last7=Cyr|first7=K. E.|title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth|url=https://archive.org/details/sim_meteoritics-planetary-science_2000-11_35_6/page/1309|journal=Meteoritics & Planetary Science|year=2000|volume=35|issue=6|pages=1309–1320|bibcode=2000M&PS...35.1309M|doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x}}</ref> <ref name=Kasting93>{{cite journal|last=Kasting|first=James F.|title=Earth's early atmosphere|url=https://archive.org/details/sim_science_1993-02-12_259_5097/page/920|journal=Science|year=1993|volume=259|pages=920–926|doi=10.1126/science.11536547|issue=5097|pmid=11536547}}</ref> <ref name=asp2002>{{cite conference|last1=Guinan|first1=E. F.|last2=Ribas|first2=I.|editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan|year=2002|title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|book-title=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments|location=San Francisco|isbn=1-58381-109-5|publisher=Astronomical Society of the Pacific|bibcode=2002ASPC..269...85G}}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news|author=Staff|title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere|date=March 4, 2010|work=Physorg.news|url=http://www.physorg.com/news186922627.html|access-date=2010-03-27}}</ref> <ref name=stern20011125>{{cite web|last1=Stern|first1=David P.|date=2001-11-25|url=http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html|title=Planetary Magnetism|publisher=NASA|access-date=2007-04-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKxiMn9g?url=http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html|archive-date=10 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name=science288_5473_2002>{{cite journal|last1=Tackley|first1=Paul J.|title=Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory|journal=Science|date=2000-06-16|volume=288|issue=5473|pages=2002–2007|doi=10.1126/science.288.5473.2002|pmid=10856206|bibcode = 2000Sci...288.2002T }}</ref> <ref name=Tanimoto_1995>{{кніга |аўтар=Tanimoto, Toshiro |адказны=Thomas J. Ahrens |год=1995 |частка=Crustal Structure of the Earth |pages=214–224 |загаловак=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |выдавецтва=[[American Geophysical Union]] |месца=Washington, DC |isbn=0-87590-851-9 |спасылка=http://books.google.com/books?id=aqjU_NHyre4C |спасылка частка=http://www.agu.org/books/rf/v001/RF001p0214/RF001p0214.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archivedate=16 кастрычніка 2006 }}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |author = Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. |date = Jul7 26, 2006 |url = http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title = Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |publisher = NOAA/NGDC |access-date = 2007-04-21 |archive-url = https://www.webcitation.org/617EcbhDm?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |archive-date = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> <ref name=ps20_5_16>{{cite journal|last1=Senne|first1=Joseph H.|title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|journal=Professional Surveyor|year=2000|volume=20|issue=5|pages=16–21}}</ref> <ref name=lancet365_9462_831>{{cite journal|last1=Sharp|first1=David|title=Chimborazo and the old kilogram|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-5-11-2005_365_9462/page/831|journal=The Lancet|date=2005-03-05|volume=365|issue=9462|pages=831–832|doi=10.1016/S0140-6736(05)71021-7|pmid=15752514}}</ref> <ref name=tall_tales>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/k2/moments/s1086384.htm|title=Tall Tales about Highest Peaks|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=2008-12-29|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKxJij5u?url=http://www.abc.net.au/science/articles/2004/04/16/1086384.htm?site=science%2Fgreatmomentsinscience|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="turcotte">{{cite book|last1=Turcotte|first1=D. L.|last2=Schubert|first2=G.|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK| year=2002|edition=2|pages=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 136]–137|chapter=4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name=sanders20031210>{{cite news|first1=Robert|last1=Sanders|title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|publisher=UC Berkeley News|date=2003-12-10|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml|access-date=2007-02-28}}</ref> <ref name=pnas76_9_4192>{{cite journal|last1=Jordan|first1=T. H.|title=Structural geology of the Earth's interior|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1979-09_76_9/page/4192|journal=Proceedings National Academy of Science|year=1979|volume=76|issue=9|pages=4192–4200|doi=10.1073/pnas.76.9.4192|pmid=16592703|pmc=411539|bibcode = 1979PNAS...76.4192J }}</ref> <ref name=robertson2001>{{cite web|last1=Robertson|first1=Eugene C.|date=2001-07-26|url=http://pubs.usgs.gov/gip/interior/|title=The Interior of the Earth|publisher=USGS|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617Edzj7x?url=http://pubs.usgs.gov/gip/interior/|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name=Pidwirny_2006_7>{{cite web |author=Pidwirny, Michael |year=2006 |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |title=Fundamentals of Physical Geography (2nd edition) |publisher=PhysicalGeography.net |access-date=2007-03-19 |archive-url=https://www.webcitation.org/617EhGJ8l?url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |archive-date=22 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref> <ref name=ocean23_2_112>{{Cite journal|last1=Charette|first1=Matthew A.|last2=Smith|first2=Walter H. F.|title=The Volume of Earth's Ocean|journal=Oceanography|volume=23|issue=2|pages=112–114|date=June 2010|url=http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf|access-date=2010-06-04|doi=10.5670/oceanog.2010.51|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930134516/http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf|archive-date=30 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name=shiklomanov_et_al_1999>{{cite web|last1=Shiklomanov|first1=Igor A.|year=1999|url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/|title=World Water Resources and their use Beginning of the 21st century Prepared in the Framework of IHP UNESCO|publisher=State Hydrological Institute, St. Petersburg|access-date=2006-08-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6FbsxLE2m?url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/|archive-date=3 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name=Mullen_2002>{{cite web |author=Leslie Mullen |url=http://www.astrobio.net/exclusive/223/salt-of-the-early-earth |title=Salt of the Early Earth |quote=Liquid water began accumulating on the surface of the Earth about 4 billion years ago, forming the early ocean. Most of the ocean's salts came from volcanic activity or from the cooled igneous rocks that formed the ocean floor. |publisher=Astrobiology Magazine |date=2002-06-11 |access-date=2014-04-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbswddCT?url=http://www.astrobio.net/exclusive/223/sitemap.php |archive-date=3 красавіка 2013 |url-status=live }}</ref> <ref name=kennish2001>{{cite book|first1=Michael J.|last1=Kennish|year=2001|title=Practical handbook of marine science|url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3|page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/35 35]|edition=3rd|publisher=CRC Press|series=Marine science series|isbn=0-8493-2391-6}}</ref> <ref name=natsci_oxy4>{{cite web|last1=Morris|first1=Ron M|url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html|title=Oceanic Processes|publisher=NASA Astrobiology Magazine|access-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html|archive-date=15 красавіка 2009}}</ref> <ref name=michon2006>{{cite web|last1=Scott|first1=Michon|date=2006-04-24|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/|title=Earth's Big heat Bucket|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2007-03-14}}</ref> <ref name=sample2005>{{cite web|first1=Sharron|last1=Sample|date=2005-06-21|url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html|title=Sea Surface Temperature|publisher=NASA|access-date=2007-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fbsy25N9?url=http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/|archive-date=3 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web|author=Staff|date=2003-10-08|url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html|title=Earth's Atmosphere|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgRBXL0?url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html|archive-date=25 лютага 2013|url-status=live}}</ref> <ref name=sadava_heller2006>{{cite book|last1=Sadava|first1=David E.|last2=Heller|first2=H. Craig|last3=Orians|first3=Gordon H.|title=Life, the Science of Biology|publisher=MacMillan|year=2006|edition=8th|page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114]|isbn=0-7167-7671-5|url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}</ref> <ref name=un2006>{{cite web|author=Staff|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905200753/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archive-date=5 верасня 2009|title=World Population Prospects: The 2006 Revision|publisher=United Nations|access-date=2007-03-07|url-status=live}}</ref> <ref name=prb2007>{{cite web|author=Staff|year=2007|url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|title=Human Population: Fundamentals of Growth: Growth|publisher=Population Reference Bureau|access-date=2007-03-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKxj3SWs?url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|archive-date=10 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book|last1=Ward|first1=Peter D.|last2=Brownlee|first2=Donald|year=2002|title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|publisher=Times Books, Henry Holt and Company|location=New York|isbn=0-8050-6781-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811}}</ref> <ref name=Matson>{{cite web|last=Matson|first=John|title=Luminary Lineage: Did an Ancient Supernova Trigger the Solar System's Birth?|work=Scientific American|date=July 7, 2010|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=solar-system-trigger-sn|access-date=2012-04-13|archive-url=https://www.webcitation.org/69kxmi4xs?url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=solar-system-trigger-sn|archive-date=8 жніўня 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Yin">{{cite journal | last=Yin | first=Qingzhu | last2=Jacobsen | first2=S. B. | last3=Yamashita | first3=K. | last4=Blichert-Toft | first4=J. | last5=Télouk | first5=P. | last6=Albarède | first6=F. | title=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf-W chronometry of meteorites | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-29_418_6901/page/948 | journal=Nature | year=2002 | volume=418 | issue=6901 | pages=949–952 | doi=10.1038/nature00995 | pmid=12198540 | bibcode=2002Natur.418..949Y }}</ref> <ref name=Newsom>{{cite journal|last=Newsom|first=Horton E.|last2=Taylor |first2=Stuart Ross |title=Geochemical implications of the formation of the Moon by a single giant impact|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-03-02_338_6210/page/n160|journal=Nature|year=1989|volume=338|issue=6210|pages=29-34|doi=10.1038/338029a0|bibcode = 1989Natur.338...29N }}</ref> <ref name="Liu">{{cite journal|last=Liu|first=Lin-Gun|title=Chemical composition of the Earth after the giant impact|url=https://archive.org/details/sim_earth-moon-and-planets_1992-05_57_2/page/n4|journal=Earth, Moon and Planets|year=1992|volume=57|issue=2|pages=85–97|doi=10.1007/BF00119610|bibcode = 1992EM&P...57...85L }}</ref> <ref name=StarChild>{{cite web|url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|title=StarChild Question of the Month for October 2001|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|author=High Energy Astrophysics Science Archive Research Center, HEASARC|access-date=20 April 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69kxbATF7?url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|archive-date=8 жніўня 2012|url-status=live}}</ref> <ref name=Stanley2005>{{harvnb|Stanley|2005}}</ref> <ref name="Halliday">Halliday, A.N.; '''2006''': ''The Origin of the Earth; What’s New?'', Elements '''2(4)''', p.&nbsp;205-210.</ref> <ref name="Taylor">{{Cite web |last = Taylor |first = G. Jeffrey |date = April 26, 2004 |url = http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 |title = Origin of the Earth and Moon |publisher = NASA |access-date = 2006-03-27 |archive-url = https://www.webcitation.org/69kxiqRQz?url=http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 |archive-date = 8 жніўня 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name=jas31_4_1118>{{cite journal|last1=Liu|first1=S. C.|last2=Donahue|first2=T. M.|title=The Aeronomy of Hydrogen in the Atmosphere of the Earth|journal=Journal of Atmospheric Sciences|year=1974|volume=31|issue=4|pages=1118–1136|bibcode=1974JAtS...31.1118L|doi=10.1175/1520-0469(1974)031<1118:TAOHIT>2.0.CO;2}}</ref> <ref name=sci293_5531_839>{{cite journal|title=Biogenic Methane, Hydrogen Escape, and the Irreversible Oxidation of Early Earth|last1=Catling|first1=David C.|last2=Zahnle|first2=Kevin J.|last3=McKay|first3=Christopher P.|journal=Science|volume=293|issue=5531|pages=839–843|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/293/5531/839|doi=10.1126/science.1061976|year=2001|pmid=11486082 |bibcode=2001Sci...293..839C }}</ref> <ref name=abedon1997>{{cite web|author=Abedon Stephen T.|date=1997-03-31|url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm|title=History of Earth|publisher=Ohio State University|access-date=2007-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6F17z629O?url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm|archive-date=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name=arwps4_265>{{cite journal|last1=Hunten|first1=D. M.|title=Hydrogen loss from the terrestrial planets|journal=Annual review of earth and planetary sciences|year=1976|volume=4|issue=1|pages=265–292|bibcode=1976AREPS...4..265H|doi=10.1146/annurev.ea.04.050176.001405|last2=Donahue|first2=T. M}}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web|last1=Moran|first1=Joseph M.|year=2005|url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html|title=Weather|work=World Book Online Reference Center|publisher=NASA/World Book, Inc|access-date=2007-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6F17zYBBn?url=http://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html|archive-date=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web|last1=Berger|first1=Wolfgang H.|year=2002|url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|title=The Earth's Climate System|publisher=University of California, San Diego|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6F180Errm?url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|archive-date=10 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref> <ref name=hydrologic_cycle>{{cite web|author=Various|date=1997-07-21|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml|title=The Hydrologic Cycle|publisher=University of Illinois|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6FHAZ1iIh?url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml|archive-date=21 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref> <ref name=rahmstorf2003>{{cite web|first1=Stefan|last1=Rahmstorf|year=2003|url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html|title=The Thermohaline Ocean Circulation|publisher=Potsdam Institute for Climate Impact Research|access-date=2007-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6F180jPsW?url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html|archive-date=10 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref> <ref name=Aoki>Первоисточник использует «секунды UT1» вместо «секунды среднего солнечного времени». — {{cite journal|last=Aoki|first=S.|title=The new definition of universal time|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/359|journal=Astronomy and Astrophysics|year=1982|volume=105|issue=2|pages=359–361|bibcode=1982A&A...105..359A|last2=Kinoshita|first2=H.|last3=Guinot|first3=B.|last4=Kaplan|first4=G. H.|last5=McCarthy|first5=D. D.|last6=Seidelmann|first6=P. K.}}</ref> <ref name=zeilik1998>{{cite book|last1=Zeilik|first1=M.|last2=Gregory|first2=S. A.|title=Introductory Astronomy & Astrophysics|url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil|edition=4th|page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56]|publisher=Saunders College Publishing|isbn=0-03-006228-4|year=1998}}</ref> <ref name=angular>{{cite web|last1=Williams|first1=David R.|date=2006-02-10|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html|title=Planetary Fact Sheets|lang=en|publisher=NASA|access-date=2008-09-28|archive-date=25 верасня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html|url-status=dead}} — вуглавы дыяметр Сонцы і Месяцы паказаны на адпаведных старонках.</ref> <ref name=aj136_5_1906>{{cite journal|last1=McCarthy|first1=Dennis D.|last2=Hackman|first2=Christine|last3=Nelson|first3=Robert A.|title=The Physical Basis of the Leap Second|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-11_136_5/page/1906|journal=The Astronomical Journal|volume=136|issue=5|pages=1906–1908|date=November 2008|doi=10.1088/0004-6256/136/5/1906|bibcode=2008AJ....136.1906M}}</ref> <ref name=USNO_TSD>{{cite web|title=Leap seconds|publisher=Time Service Department, USNO|url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|access-date=2008-09-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6GqfadvHY?url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|archive-date=24 мая 2013|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == * Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. ISBN 985-11-0262-8. * ''[[Вольга Піліпаўна Якушка|Якушка В. П.]]'' Зямля // {{Крыніцы/БЭ|7}} * {{cite book |first=Neil F. |last=Comins |year=2001 |title=Discovering the Essential Universe |url=https://archive.org/details/discoveringessen0000comi |edition=2nd |publisher=W. H. Freeman |bibcode=2003deu..book.....C |isbn=0-7167-5804-0 }}. * {{ВТ-ЭСБЕ|Земля}} * {{З|БСЭ|http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/161924}}. * {{cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|title=Solar System Exploration: Earth|publisher=NASA|access-date=2013-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6GVr8TSgV?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|archive-date=10 мая 2013|url-status=live}} * {{citation | last=Brownlee | first=Donald E. | year=2010 | chapter=Planetary habitability on astronomical time scales | title=Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth | editor1-first=Carolus J. | editor1-last=Schrijver | editor2-first=George L. | editor2-last=Siscoe | chapter-url=https://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-11294-X }} * {{кніга |загаловак=Earth system history |спасылка=https://archive.org/details/earthsystemhisto0000stan_j8i8 |год=2005 |выдавецтва=Freeman |месца=New York |isbn=978-0-7167-3907-4 |выданне=2nd |ref=Stanley |аўтар=Stanley, Steven M.}} * {{citation | last1=Ward | first1=Peter Douglas | last2=Brownlee | first2=Donald | title=The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world | year=2003 | publisher=Macmillan | isbn=0-8050-7512-7 }} * {{cite web |author=David R. Williams. |date=2013-07-01 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet |lang=en |publisher=[[NASA]] |access-date=2014-04-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GVr9SIKY?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |archive-date=10 мая 2013 |url-status=live }} * {{cite book |last=Yoder | first=Charles F. |editor=T. J. Ahrens |year=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |publisher=American Geophysical Union |location=Washington |url=http://books.google.com/books?id=aqjU_NHyre4C |isbn=0875908519 }} == Спасылкі == {{Commonscat|Earth}} * [http://www.glaz.tv/online-webcams/international-space-station-live Вэб-камера анлайн: Выгляд зямной паверхні з космасу ([[Міжнародная касмічная станцыя]])] * [http://science.compulenta.ru/667612/ На древней метановой Земле было то ясно, то туманно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120320003735/http://science.compulenta.ru/667612/ |date=20 сакавіка 2012 }}{{ref-ru}} * [http://www.worldometers.info/ru/ Всемирная статистика в реальном времени]{{ref-ru}} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Профіль Зямлі] — [http://solarsystem.nasa.gov/ Даследаванне Сонечнай сістэмы] — [[НАСА|NASA]].{{ref-en}} * [http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html Змяненні тэмпературы і ападкаў]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131128084534/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html |date=28 лістапада 2013 }} — National Climatic Data Center.{{ref-en}} * [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Змяненні клімату] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=22 студзеня 2009 }} — [[НАСА|NASA]].{{ref-en}} * [http://geomag.usgs.gov/ Геамагнетызм Зямлі] — Геалагічная служба ЗША.{{ref-en}} * [http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm Фотаздымкі Зямлі на сайце NASA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090430041323/http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |date=30 красавіка 2009 }}.{{ref-en}} * [http://earthobservatory.nasa.gov/ Зямная абсерваторыя] — [[НАСА|NASA]].{{ref-en}} * [http://www.satellite-maps.ru/planet/earth.htm Планета Зямля]{{ref-ru}} ;Відэа — [[Міжнародная касмічная станцыя]]: * [http://www.youtube.com/watch?v=74mhQyuyELQ Палёт над Зямлёй] * [http://www.youtube.com/watch?v=l6ahFFFQBZY Палярнае ззянне. Від з космасу] {{Нарматыўны кантроль}} {{Зямля}} {{Сонечная сістэма}} {{Месцазнаходжанне Зямлі}} {{Выдатны артыкул|Астраномія}} [[Катэгорыя:Зямля| ]] [[Катэгорыя:Планеты Сонечнай сістэмы|Зямля]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] mggr30t8gfhinzdlk1f9vtz2jizfib6 Каменец 0 16219 5160528 5089963 2026-07-03T10:36:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160528 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Каменец |арыгінальная назва = Каменец |назва ў родным склоне = Каменца |выява = Kamyanets004.jpg |подпіс = Цэнтр горада і царква Святога Сімяона |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |першае згадванне = 1276 |магдэбургскае права = [[26 чэрвеня]] [[1503]] |ранейшыя імёны = |статус з = 1983 }} '''Ка́менец'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kamieniec}}) або '''Камяне́ц'''<ref name="BE"/> ({{lang-be-lat|Kamianiec}}) — горад у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]], на [[Лясная (рака)|рацэ Лясная]]. Размешчаны за 39 км ад [[Брэст]]а, за 28 км ад чыгуначнай станцыі Жабінка на лініі [[Баранавічы]] — Брэст, на аўтамабільнай дарозе Брэст — [[Каменюкі]]. == Назва == Тапонім «Каменец» утварыўся ад мясцовай мураванай («каменнай») [[Камянецкая вежа|вежы]], вакол якой узнікла паселішча<ref name="KTSB"/>. У [[1795]]—[[1940]] горад меў афіцыйную назву ''Каменец-Літоўскі'' дзеля адрознення ад украінскага [[Камянец-Падольскі|Камянца-Падольскага]]. 13 кастрычніка 1996 жыхары [[Украіна|ўкраінскага]] [[Камень-Кашырскі|Каменя-Кашырскага]] адсвяткавалі 800-гадовы юбілей свайго горада, памылкова атаясаміўшы гістарычную назву ''Камень'' з Каменцам, які паводле некаторых звестак упершыню згадваецца пад 1196. То бок фактычна яны адзначылі юбілей Каменца<ref name="KRV"/>. == Гісторыя == Упершыню згаданы ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісе]] пад 1276 годам, калі ўладзімірскі князь [[Уладзімір Васількавіч]] пабудаваў «[[Замак|горад]]» Каменец і [[Камянецкая вежа|мураваную вежу]] ў ім<ref name="evkl27"/>: {{Цытата|...зруби город на пустом мъстъ, нарицаемъм Льстнъ, и нарече имя eму Каменець, зане бысть камена земля. Созда же въ нем столпъ каменъ высотою 17 саженей, подобенъ удивлению всъм зрящим на нъ}} Некаторыя аўтары<ref name="knihi-1" /> даюць памылковую ранейшую дату першай згадкі — 1196 год. У 1289 годзе галіцкі князь [[Юрый Львовіч]] разбурыў горад. У 1366 годзе Каменец згадваецца як горад у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], ва ўладанне вялікіх князёў. Неаднаразова (у 1375, 1378 і 1379) цярпеў ад нападаў [[крыжакі|крыжакоў]]. У 1382—1383 гадах Каменец быў ва ўладанні зяця [[Кейстут]]а, князя [[Януш Мазавецкі|Януша Мазавецкага]]. У 1409 годзе кароль польскі Ягайла прыняў тут паслоў ад Папы Рымскага [[Аляксандр V (антыпапа)|Аляксандра V]]. Тым часам у горадзе быў палац-замак. Жыхары Каменца бралі ўдзел у [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] (1410). З 1413 года горад быў цэнтрам [[Камянецкі павет|Камянецкага павета]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. Знаходзіўся на гандлёвым шляху з [[Брэст]]а ў [[Гродна]] і з [[Кракаў|Кракава]] ў [[Вільня|Вільню]]. [[26 чэрвеня]] [[1503]] года вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў Каменцу [[магдэбургскае права]]<ref name="evkl27" />, а ў 1524<ref name="evkl27" />годзе [[Жыгімонт Стары]] — гарадскі герб «''у срэбным полі чырвоны мур з вежай за ім''»<ref name="knihi-2" />. У 1520<ref name="evkl27" /> годзе ўвайшоў у склад [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]], у 1565—1566 гадах паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы — у [[Берасцейскі павет]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У XVI ст. у Каменцы было 3—4 тыс. жыхароў. У XVII—XVIII стагоддзях тут існаваў замкава-палацавы комплекс, працавала тэкстыльная мануфактура [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовую вайну]] [[Маскоўскае княства|маскоўскія]] захопнікі спалілі горад<ref name="evkl27" />. З прычыны ўчыненых разбурэнняў у [[1661]] [[сойм Рэчы Паспалітай]] вызваліў камянецкіх мяшчан ад усіх падаткаў тэрмінам на 4 гады. У [[1673]] пры Уваскрасенскай царкве заснавалі манастыр. У 2-й пал. [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] у Каменцы было 13 вуліц<ref name="evkl28" />. У [[1723]] тут збудавалі касцёл. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Каменец апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе ўвайшоў у склад [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Жыхары Камянца адразу жа пачалі барацьбу за свае мяшчанскія правы ў новай дзяржаве, для чаго захоўвалі і выкарыстоўвалі арыгіналы прывілеяў манархаў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай<ref>Соркіна, І. Мястэчкі Беларускага Палесся ў XIX — першай трэці XX стст. / Іна Соркіна // ARCHE Пачатак. — 2013. — № 4 (121). — С. 62. ''Са спасылкай на'' Нацыянальны гістарычны музей Беларусі ў Гродне. — Ф. 1. — Воп. 1. — Спр. 1381. — Арк. 11—12.</ref>. У сярэдзіне ХІХ ст. у месце было 597 двароў. У канцы ХІХ ст. дзейнічалі праваслаўная царква, касцёл і яўрэйскі малітоўны дом. Паводле вынікаў перапісу (1897) — 1186 будынкаў, дзейнічалі лячэбніца і царкоўна-прыходская школа. На 1914 працавала 7 дробных прадпрыемстваў. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Каменца-Літоўскага" widths="150" heights="150"> Выява:Kamianiec Litoŭski Tower.jpg|Вежа і горад. В. Гразноў, 1-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Kamianieckaja vieža. Камянецкая вежа (1850).jpg|Вежа і горад. Невядомы мастак, сяр. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Kamianiec Litoŭski Tower, N. Orda.jpg|Панарама горада. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 2-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Kamianiec, Padrečnaja. Камянец, Падрэчная (N. Orda, 20.04.1876).jpg|Панарама, злева ўдалечыні сінагога. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[1876]] </gallery></center> Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Каменец апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Берасцейскім павеце [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. Станам на [[1921]] у мястэчку працавалі 3 лесапільні, вінакурня, цэх апрацоўкі аўчын, 2 маслабойні. У [[1939]] Каменец увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў [[1940]] атрымаў афіцыйны статус [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]] і стаў цэнтрам раёна. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[23 чэрвеня]] [[1941]] да [[22 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1962 годзе ў склад Каменца ўключана вёска [[Замосты (Каменецкі раён)|Замосты]], якая знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Каменецкага пассавета<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 кастрычніка, 27 лістапада, 27 снежня 1962 г. і Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 22 студзеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. [[24 чэрвеня]] [[1983]] Каменец зноў атрымаў статус [[горад]]а. <center><gallery caption="Места на старых фатаздымках" widths="150" heights="150"> Выява:Kamianiec, Padrečnaja. Камянец, Падрэчная (1930).jpg|Вежа Выява:Kamianiec Litoŭski, kaścioł.jpg|Касцёл Свв. Апп. Пятра і Паўла Выява:Kamianiec Litoŭski, kaścioł (1921).jpg|Касцёл, бакавы фасад Выява:Kamianiec, gimnazija (1930).jpg|Адкрыццё гімназіі </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:10000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1850 from:0 till:2900 bar:1878 from:0 till:6855 bar:1897 from:0 till:4600 bar:1921 from:0 till:2348 bar:1972 from:0 till:5100 bar:1991 from:0 till:8300 bar:1997 from:0 till:9400 bar:2004 from:0 till:8800 bar:2009 from:0 till:8447 bar:2017 from:0 till:8401 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 927 муж., з іх шляхты 4, духоўнага саслоўя 5, мяшчан-іўдзеяў 738, мяшчан-хрысціян і сялян 176, жабракоў 14<ref name="miastečki"/>; 1850 год — 2,9 тыс. чал.; 1878 год — 6&nbsp;855 чал., у тым ліку 5&nbsp;900 іўдзеяў<ref name="HSKP"/>; 1893 год — 1&nbsp;640 чал.<ref name="academic-1"/>; 1897 год — 4,6 тыс. чал.<ref name="gerb"/> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 2&nbsp;348 чал.<ref name="EHB-1"/>; 1972 год — 5,1 тыс. чал.<ref name="academic-2"/>; 1991 год — 8,3 тыс. чал.<ref name="academic-3"/>; 1997 год — 9,4 тыс. чал.<ref name="EHB-2">Камянец // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} С. 78.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 8,8 тыс. чал.; 2005 год — 8,7 тыс. чал.; 2006 год — 8,6 тыс. чал.; 2008 год — 8,5 тыс. чал.; 2009 год — 8&nbsp;447 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 8&nbsp;405 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 8&nbsp;401 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Каменца |- | * Сумеснае расійска-беларускае акцыянернае таварыства «Белавежскія сыры» * Камянецкі філіял адкрытага акцыянернага таварыства «Савушкін прадукт» * Прыватнае нарыхтоўча-вытворчае гандлёва-ўнітарнае прадпрыемства «Камянецкі каапнарыхтпрамгандаль» |} == Транспарт == Праз Каменец праходзіць аўтамабільная дарога [[Брэст]] — [[Камянюкі]], да Брэста — каля 40 км. 19 лютага у горадзе адкрыты аўтобусны рух. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === [[Файл:Будынак былой польскай школы.JPG|thumb|злева|Камянецкая гімназія]] У Каменцы працуюць 2 агульнаадукацыйныя школы, гімназія, музычная школа, 2 дашкольныя дзіцячыя ўстановы. === Медыцына === Медыцынскія паслугі аказваюць гарадскія бальніца і паліклініка. === Культура === Дзейнічаюць 2 дамы культуры, клуб, кінатэатр, 2 бібліятэкі, філіял [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей|Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея]] — «Камянецкая вежа»<ref name="TEB"/>. === Спорт === Для правядзення спартыўных мерапрыемстваў у Каменцы маецца стадыён «Колас», прыстасаваны для гульні ў [[футбол]], для правядзення лёгкаатлетычных спаборніцтваў, пляцоўкі для гульні ў [[баскетбол]] і [[валейбол]], месца для зімовага катка. Ёсць павільён для настольных гульняў: [[настольны тэніс]], [[більярд]]. Пры стадыёне знаходзіцца адміністрацыйна-сацыяльны будынак з прыбіральнямі, апранальнямі, душавымі. Апроч таго, у Каменцы дзейнічае фізкультурна-спартыўны клуб, дзіцячая і маладзёжная спартыўная школа «Пушча», футбольны клуб «Каменец». Штогод праводзіцца каля 50 спартыўных мерапрыемстваў. == Забудова == [[Файл:Краявіды Камянца 11.jpg|thumb|злева|Гістарычная забудова]] [[Файл:Краявіды Камянца 03.jpg|thumb|Міжваенны дом]] У паўднёвай частцы Каменца сфарміраваўся мікрараён, забудаваны 4—5-павярховымі жылымі дамамі. Аўтамагістраль Брэст — Камянюкі падзяляе горад на ўсходнюю і заходнюю часткі. Асновай яго планавальнай структуры з’яўляецца няправільная радыяльная сетка вуліц. Галоўная вуліца — Брэсцкая (дзялянка аўтамабільнай дарогі Брэст — Камянюкі). На ёй склаўся адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Перспектыву вуліцы Брэсцкай замыкае сквер і будынак сярэдняй школы № 1. Пераважае аднапавярховая індывідуальная забудова. Прамысловая зона знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы. == Славутасці == [[Файл:Tower of Kamyanets.jpg|thumb|left|Камянецкая вежа]] [[Файл:Сьвята-Сімяонаўская царква..JPG|thumb|Сімяонаўская царква]] [[Файл:Краявіды Камянца 06.jpg|thumb|Помнік Алексу]] * [[Камянецкая вежа]] ([[1271]]—[[1288]]) * Гімназія (1931) * Гістарычная забудова горада (кан. ХІХ — пач. ХХ стагоддзяў; фрагменты) * [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Камянец)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1925) * Могілкі старыя каталіцкія (XVIII—XX стагоддзі) * [[Сінагога, Камянец|Сінагога]] * [[Сімяонаўская царква (Камянец)|Царква Святога Сімяона]] (1914) * [[Камянецкія ліпы]] — колішні батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Помнік Алексу]] ([[1985]], ск. Аляксандр Лышчык<ref name="stol-kam"/>) '''Страчаная спадчына:''' * Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (1723) == Вядомыя асобы == * [[Міхал Францішак Карповіч]] (1744—1803) — палітычны і царкоўны дзеяч ВКЛ, багаслоў-асветнік, удзельнік паўстання 1794 года. * [[Георгій Канстанцінавіч Кескевіч]] (нар. 1951) — беларускі архітэктар. * [[Аляксандр Сяргеевіч Карпіцкі]] (нар. 1960) — беларускі вучоны, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Вячаслаў Віктаравіч Калацэй]] (нар. 1971) — беларускі культуролаг. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="BE">Камяне́ц // {{Крыніцы/БелЭн|7к}} С. 554.</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 152.</ref> <ref name="knihi-1">[[Юрый Чантурыя|Ю. Чантурыя]]. [http://knihi.com/spadcyna/spadcyna4.html Гарады і час] // {{Крыніцы/Страчаная спадчына (2003)}}</ref> <ref name="evkl27">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=27|артыкул=Камянец|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}}</ref> <ref name="knihi-2">[http://knihi.com/hierb/kamia.html Каменец] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|}}</ref> <ref name="evkl28">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=28|артыкул=Камянец|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}}</ref> <ref name="miastečki">{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 412.</ref> <ref name="HSKP">Kamieniec // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. 763.</ref> <ref name="academic-1">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/48194/Каменец Каменец] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> <ref name="gerb">[http://gerb.brestobl.com/kamen0.html Каменец (Камянец, Kamenets)] на [http://gerb.brestobl.com Гербы Брестской области]</ref> <ref name="EHB-1">Камянец // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} С. 79.</ref> <ref name="academic-2">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/92693/Каменец Каменец] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="academic-3">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/145986 Каменец] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="EHB-2">Камянец // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} С. 78.</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">Каменец // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> <ref name="stol-kam">[http://www.stol-kam.na.by/p100.htm Па турыстычным маршруце. г. Каменец]{{ref-ru}}</ref> <ref name="KRV">Петро Кравчук. Книга рекордів Волині. — Любешів: «Ерудит», 2005. С. 12.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=27—28|артыкул=Камянец|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * Kamieniec // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/763 763]—764. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kamieniec, Belarus|Каменец}} {{OSM relation|5603384|Каменец}} * [http://www.radzima.org/be/pub/324_m/ м. Каменец] на [[Radzima.org]] * [http://brestobl.com/gorod/centr/11.html Інфармацыя на старонцы BrestObl.com] * [http://kamenets.by/ Каменец — Беларусь у лепшым выглядзе]{{ref-ru}} * [http://rzecz-pospolita.com/kamieniec-litewski0.php3 Каменец — rzeczpospolita.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060104111357/http://rzecz-pospolita.com/kamieniec-litewski0.php3 |date=4 студзеня 2006 }} * [http://www.methodology.by/index.php?option=com_content&task=view&id=321&Itemid=35 Отчет об экспедиции в Каменец (20-21 июня 2008 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250608015752/http://www.methodology.by/index.php?option=com_content&task=view&id=321&Itemid=35 |date=8 чэрвеня 2025 }}{{ref-ru}} {{Камянецкі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} [[Катэгорыя:Каменец| ]] l6gdufkze4nicq3ho8t63rfu4c2umfc Вікіпедыя:Да выдалення 4 16411 5160361 5160013 2026-07-02T17:18:33Z Emilia Noah 155537 У архіў. 5160361 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кэнто Масуда]] == Вынесены да выдалення а 03:12 31 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Wooze}} з каментарыем: «not notable + crosswiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:24, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, наконт ''not notable'' можна было б паспрачацца, калі б у артыкуле меўся змест. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 6 чэрвеня 2026 (+03). == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} h7ppfs3cwl3i5un0jrnfnl7nob60lop Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч 0 17688 5160497 5063420 2026-07-03T09:23:03Z Lš-k. 16740 5160497 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Дэбют = [[Сялянка (опера)|«Сялянка»]] }} '''Вінцэ́нт Яку́б Ду́нін-Марцінке́віч''', у беларускай традыцыі пач. XX ст. '''Вінцу́к Ду́нін-Марцінке́віч''' ({{lang-be-latin|Vincent Jakub Dunin-Marcinkievič, Vincuk Dunin-Marcinkievič}}, {{lang-pl|Wincenty Jakub Dunin-Marcinkiewicz}}; {{ДН|4|2|1808}}, фальварак [[Панюшкавічы]], [[Бабруйскі павет]] — {{ДС|29|12|1884}}, [[Малая Люцінка|Люцінка]], [[Мінскі павет]]) — беларускі {{паэт|Расійскай імперыі|Беларусі}}, {{драматург|Расійскай імперыі|Беларусі}}, тэатральны дзеяч. Заснавальнік нацыянальнай драматургіі, тэатра, лічыцца першым класікам новай [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Паходжанне == [[Файл:Duniny-Marcinkievičy. Дуніны-Марцінкевічы (1832).jpg|злева|міні|Радавое дрэва «Дунінаў-Марцінкевічаў», 1832 г. Сапраўднасць звестак на ім аспрэчваецца даследчыкамі.]] Належаў да каталіцкага [[шляхта|шляхецкага]] роду Марцінкевічаў [[Лебедзь (герб)|гербу «Лебедзь»]]. [[Прыдомак]] «Дунін-» Вінцэнт Марцінкевіч дадаў у сталым узросце, да 1832 года не было ніводнага дакумента з прыдомкам. Усе дакументы бацькі, маці і брата маюць толькі прозвішча Марцінкевіч. Упершыню «Дунін-» з’явіўся ў дакументах Мінскага дваранскага сходу, дзе малады Вікенцій даказваў сваё дваранскае паходжанне. Гісторык [[Зміцер Дрозд]] лічыць, што бальшыня пададзеных у радаводзе Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча дакументаў — падробкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=169275|title=Навошта Марцінкевічу спатрэбіўся Дунін|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-17}}</ref>. Паводле гербоўнікаў Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, яго сваякі паходзілі з [[Данія|Даніі]]. Прыдомак прозвішча {{lang-pl|duńczyk}} — датчанін. Пазней, у паэме «З-над Іслачы, або Лекі на сон», згадваючы сваю асобу ў шэрагу іншых персанажаў твора, ён напіша: «Мой герб такога роду, які налічвае дванаццаць ваяводаў». Але гэта, хутчэй за ўсё, мастацкая фантазія Марцінкевіча. Працяглы час Дуніна-Марцінкевіча памылкова называлі пляменнікам мітрапаліта рымска-каталіцкай царквы Расійскай імперыі [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслава Богуша-Сестранцэвіча]]. На праўдзе, яны не былі ў крэўным сваяцтве — пляменніца Сестрэнцэвіча, Людавіка Рыкачэўская, была першай жонкай бацькі Вінцэнта Марцінкевіча — Яна Марцінкевіча, але Вінцэнт быў сынам Яна з другога шлюбу<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13842&mode=print|title=Сямейныя таямніцы Дуніна-Марцінкевіча|author=Зміцер Дрозд|website=www.kimpress.by|access-date=2023-08-17|archive-date=6 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906090753/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13842&mode=print|url-status=dead}}</ref>. У расійскай традыцыі і дакументах Расійскай імперыі яго запісвалі як Віке́нцій Іва́навіч Ду́нін-Марцінке́віч. == Біяграфія == === Раннія гады === Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч нарадзіўся 4 лютага 1808 года ў фальварку [[Панюшкавічы]] Бабруйскага павета (цяпер вёска Панюшкавічы, Бабруйскі раён) у сям’і [[шляхта|шляхціца]]-арандатара<ref>Пачынальнікі: З гісторыка-літаратурных матэрыялаў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] / Уклад. Г. В. Кісялёў. Мн., 1977. С. 118.</ref>. У 1824 годзе скончыў [[Бабруйскае павятовае вучылішча]], пазней Віленскую базыльянскую бурсу. Рана асірацеў, атрымліваў падтрымку ад [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслава Богуша-Сестранцэвіча]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=407}}. Лічыцца, што вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім універсітэце]] (паводле іншых звестак — у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]) на медыцынскім факультэце, але не мог прызвычаіцца да анатаміравання і кінуў вучобу. Звестак пра ўсе этапы адукацыі не пацвярджаюцца ніякімі архіўнымі дакументамі, а вядомы толькі паводле біяграфій Марцінкевіча. У фармулярным спісе аб службе ніякіх даных аб атрыманай адукацыі няма. Хутчэй за ўсё, яна была хатняй. З 1827 года распачынае чыноўніцкую кар’еру. Ён працаваў памочнікам каморніка пры Мінскім межавым судзе, служыў перакладчыкам у Мінскай епархіяльнай кансісторыі, быў служачым у Мінскай крымінальнай палаце. У лістападзе 1835 года па падазрэнні ў падробцы дваранскіх дакументаў і каралеўскіх пячатак быў арыштаваны і знаходзіўся пад хатнім арыштам, на гарадской гаўптвахце і каля тыдня ў [[Пішчалаўскі замак|Мінскім турэмным замку]]. Вярнуўся на працу ў духоўную кансісторыю толькі праз 4 месяцы, у лютым 1836 годзе, дзе ў тлумачэнні пра такі вялікі прагул напісаў толькі пра хатні арышт, схаваўшы факт зняволення ў турме<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=139425|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч і падробка пячатак|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-17}}</ref>. У выніку расследавання быў пакінуты на працы, але з «моцным падазрэннем». === Творчыя гады === У 1840 годзе сумесна з жонкай Юзэфай Бараноўскай, з якой ажаніўся ў вельмі маладым веку, набыў невялікі маёнтак [[Малая Люцінка|Люцінка]] (Люцынка) у Пяршайскай воласці (каля мястэчка [[Івянец]]) [[Мінскі павет|Мінскага павета]] і пайшоў з дзяржаўнай службы. У Люцынцы актыўна займаецца творчасцю. Тут разгарнулася яго культурна-асветная, літаратурная і тэатральная дзейнасць і прайшлі ўсе наступныя гады жыцця, тут арганізаваў [[Тэатр Дуніна-Марцінкевіча|тэатр]]. Пры гэтым часта бываў у Мінску ў асяродку дэмакратычнай інтэлігенцыі. У пачатку 1840-х гадоў, паводле некаторых звестак, служыў нейкі час аканомам-кіраўніком у маёнтку Шчаўры [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў асвечаных памешчыкаў Рашкоўскіх, з якімі захоўваў прыяцельскія адносіны і пазней{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. Дачка Каміла і сын Міраслаў падавалі вялікія надзеі ў дзяцінстве як добрыя выканаўцы на фартэпіяна, Дунін-Марцінкевіч вазіў іх на канцэрты ў [[Вільня|Вільню]], [[Кіеў]], [[Варшава|Варшаву]]. У 1854 годзе заўдавеў і праз некалькі гадоў ажаніўся зноў — з Марыяй Грушэўскай. Паводле некаторых звестак, у 1850-х гадах быў дэпутатам мінскай дваранскай зборні{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. [[Файл:Sielanka (1846).pdf|page=11|міні|Старонка першага выдання оперы «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]», 1846 г. Дыялогі па-беларуску напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], як і ўва ўсіх іншых пажыццёвых выданнях Дуніна-Марцінкевіча. У далейшым пісьменнік сутыкнецца з немагчымасцю друку ў Расійскай імперыі праз забарону на лацінскі шрыфт для беларускай мовы (афіцыйна — «беларускай гаворкі»).]] У пачатку 1840-х гадоў пачаў пісаць [[лібрэта]]. Напісаў тэксты некалькіх аперэт: «Рэкруцкі яўрэйскі набор» (1841), «Спаборніцтва музыкаў», «Чарадзейная вада» (1843). Музыку для іх стварыў [[Станіслаў Манюшка]] з удзелам мінскага музыканта [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Канстанціна Кжыжаноўскага]], часткова самога Дуніна-Марцінкевіча. Таксама Дунін-Марцінкевіч сам выканаў адну з галоўных роляў «Рэкруцкага набору». У тыя ж гады стварае камічную оперу «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]» («Ідылія»). У 1846 годзе твор быў выдадзены віленскім выдаўцом Завадскім, ён стаў важным для станаўлення беларускай літаратуры праз тое, што сяляне ў ім гаварылі па-беларуску{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. 9 лютага 1852 года опера была пастаўлена ў Мінску, сам Дунін-Марцінкевіч быў кіраўніком пастаноўкі, а таксама выканаў ролю войта Навума Прыгаворкі. У 1850-я гады Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч жыў пераважна ў Мінску. З ім падтрымлівалі цесныя сувязі бібліёграф [[Ігнат Сымонавіч Легатовіч|Ігнат Легатовіч]], мастак [[Адам Шэмеш]], паэт А. Пянькевіч, выдавец [[Аляксандр Валіцкі]], кампазітар Станіслаў Манюшка, калекцыянер [[Ежы Кабылінскі|Юры Кабылінскі]] і інш. У гасцях, калі прыязджалі ў Мінск, у яго былі паэты [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслаў Сыракомлля]], [[Адам Плуг]], музыкант А. Концкі і г.д. У Мінску выходзяць паэтычныя кнігі: «Гапон» (1855), «Вечарніцы і Апантаны» (1855), «Цікавішся? Прачытай!» (1856), «Дудар беларускі, або Усяго патроху» (1857). Апрача польскамоўных твораў, у зборнікі ўвайшлі таксама і буйныя беларускія творы: паэмы або вершаваныя аповесці і апавяданні «Гапон», «Дурны Зміцер, хоць хітры», «Стаўроўскія дзяды», «Купала», «Шчаўроўскія дажынкі», вершы «Павіншаванне войта Навума...», «Верш Навума Прыгаворкі...». У 1857 годзе Дунін-Марцінкевіч напісаў разгорнутую беларускую баладу «Травіца брат-сястрыца», цыкл вершаваных аповесцей «Быліцы, расказы Навума», але галоўная аповесць цыкла — «Халімон на каранацыі» — не была прапушчана расійскай цэнзурай, і была надрукаваная толькі ў 1945—1946 гады{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. Пачынае беларускі пераклад паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]». У 1859 годзе дзве першыя песні-«быліцы» перакладу былі надрукаваныя і цалкам падрыхтаваныя да выпуску віленскім выдаўцом Сыркіным, але ў выніку не дапушчаныя да выпуску расійскімі ўладамі праз [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскі шрыфт]] выдання, які быў забаронены для выданняў па-беларуску ў Расійскай імперыі (афіцыйна — «беларускай гаворкай»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. Тыраж быў знішчаны, захавалася некалькі экзэмпляраў. Пасля гэтага Дуніну-Марцінкевічу не ўдавалася выдаць беларускія творы, хоць у 1867 годзе ён спрабаваў надрукаваць «Быліцы, расказы Навума» кірыліцай («рускім шрыфтам») у «[[Виленский вестник|Віленскім весніку]]». Да канца жыцця яму ўдалося зрабіць дзве публікацыі на польскай мове, абедзве ў 1861 годзе: кніга «Люцынка, або Шведы на Літве» (Вільня) і публіцыстычны артыкул «Ліст у рэдакцыю «Газэты Польскей», у якім ён тлумачыў мэты сваёй літаратурна-асветніцкай дзейнасці і заклікаў да асветы народа{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. === Паўстанне і рэакцыя. Апошнія гады === [[Файл:В. Дунін-Марцінкевіч з дачкой Камілай у групе інтэлігенцыі горада Мінска.jpg|250px|thumb|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч з дачкой Камілай у групе інтэлігенцыі горада Мінска, пачатак 1860-х гг.|злева]] Паводле поглядаў быў блізкі да шляхецкіх рэвалюцыянераў (правае крыло «[[Чырвоныя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|чырвоных]]»). У 1861 годзе ўдзельнічаў у паездцы [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] ў Варшаву, якая мела палітычную афарбоўку. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] паўстанцы мелі падтрымку ў [[Люцінка|Люцынцы]], сам жа пісьменнік у пачатку паўстання знік з дому і расшукваўся ўладамі, якія падазравалі яго ў напісанні беларускіх антыўрадавых выданняў (напрыклад, «[[Гутарка старога дзеда|Гутаркі старога дзеда]]»). У кастрычніку 1864 года Вінцэнт-Дунін Марцінкевіч быў арыштаваны ў мястэчку [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]] Свянцянскага павета і дастаўлены ў Мінск. Да снежня 1865 года быў зняволены ў [[Пішчалаўскі замак|мінскай турме]]. Прамы ўдзел Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча ў паўстанні не быў даказаны, ён быў вызвалены з абавязацельствам жыць бязвыезна ў Люцынцы пад наглядам паліцыі, на яго быў накладзены вялікі штраф. Дачка Каміла за сувязь з паўстанцамі была выслана ў [[Сібір]] і з 1863 года адбывала ссылку ў [[Салікамск]]у. Нагляд паліцыі быў зняты ў 1872—1874 гадах, але ізноў устаноўлены ў 1876 годзе. Прычынай нагляду стала адкрыццё ў Люцынцы без дазволу ўлад невялікай школы, дзе галоўнай настаўніцай была дачка пісьменніка Цэзарына{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=409}}. Да самай смерці заставаўся пад наглядам паліцыі. Зрэдку бываў у Мінску, на больш далёкія паездкі не атрымліваў дазволу. Сябры і прыхільнікі ([[Ян Карловіч]], [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]) абмяркоўвалі выданне твораў Дуніна-Марцінкевіча за мяжой Расійскай імперыі, аднак звестак пра здзяйсненне гэтых планаў няма. Не маючы магчымасці друкавацца, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч працягваў творчую дзейнасць. У гэты перыяд ім створаны фарс-вадэвіль «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» (1866, напісаны на пінскай гаворцы; надрукаваны па-беларуску ў 1918), камедыя «[[Залёты]]» (1870, часткова па-беларуску і па-польску; надрукавана ў 1918), паэма «З-над Іслачы, або Лекі на сон» (1868, на польскай мове, надрукавана ў 1984){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=409}}. Памёр у Люцынцы, пахаваны непадалёк ва ўрочышчы [[Падневічы|Тупальшчына]]. == Творчасць == [[Файл:Hapon powieść białoruska z prawdziwego zdarzenia.pdf|page=7|міні|злева|Старонка першага выдання «[[Гапон (паэма)|Гапона]]», 1855 г.]] Пісаў [[беларуская мова|па-беларуску]] (пераважна [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]) і [[польская мова|па-польску]]. Творчую дзейнасць пачаў з оперных лібрэта. Як драматург і акцёр дэбютаваў у [[Мінск]]у, паставіўшы аперэту «Рэкруцкі яўрэйскі набор» (1841) і выканаўшы ў ёй адну з галоўных роляў. Прысылаў свае творы ў газету [[Kurier Wileński (1840)|«Kurier Wilenski» («Виленский вестник»)]], якую рэдагаваў [[Адам Ганоры Кіркор]]. У 1846 годзе ў [[Вільня|Вільні]] надрукаваны яго драматычны твор [[Сялянка (опера)|«Сялянка»]] («Ідылія»), у якім сяляне гавораць па-беларуску. Опера была пастаўлена ў 1852 на мінскай сцэне створаным ім тэатральным калектывам (паўторна пастаўлена ў Мінску ў 1994). Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч выконваў ролю Навума Прыгаворкі (адсюль яго псеўданім). Першыя вядомыя паэтычныя творы Дуніна-Марцінкевіча на польскай мове («Малітва на памінальны дзень», «Дзіця і маці», «Вясна») прасякнуты [[сентыменталізм]]ам і рэлігійнымі матывамі. У 1850-я гады распрацоўваў новыя жанравыя формы — вершаванае апавяданне і аповесць, баладу, вытрыманыя ў павучальна-дыдактычным духу («Вечарніцы», «[[Гапон (паэма)|Гапон]]», 1855, «Купала», 1856, «Шчароўскія дажынкі», 1857, «Травіца брат-сястрыца» і «Быліцы, расказы Навума», нап. 1857). У гэтых творах сплавіліся рамантычная цікавасць да народных звычаяў, традыцый і рэалістычнае імкненне перанесці на грунт рэальнага жыцця матывы, вобразы народных легенд, казак, паданняў. У творчасці Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча сфарміраваўся своеасаблівы метад рамантычнага этнаграфізму, які адпавядаў пачатковаму этапу развіцця беларускай літаратуры XIX ст.{{sfn|БелЭн|1998|с=260}} [[Файл:Pan Tadeusz (1907).pdf|page=1|міні|Беларускі пераклад «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] аўтарства Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. Выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», Санкт-Пецярбург, 1908 г. Выдадзена беларускай лацінкай]] Адыход ад сентыментальна-ідылічных форм і жанраў выявіўся ў структуры вершаваных твораў, іх вострай канфліктнасці, імкненні вылучыць на першы план маральна-бытавую праблематыку, у спробах асэнсаваць некаторыя надзённыя з’явы сацыяльна-гістарычнай рэчаіснасці{{sfn|БелЭн|1998|с=260}}. У «Стаўроўскіх дзядах» (2-я частка «Вечарніц») побач са звычаёвымі рэаліямі выразна гучаць агульнагуманістычныя і сацыяльныя матывы. Ідэя маральнай чысціні народа выяўлена ў вершаванай аповесці «Купала». З пазіцый народнай этыкі зыходзіў аўтар і ў паэме «Гапон», паказаўшы барацьбу героя за асабістае шчасце, шырыню яго натуры, моцнае пачуццё чалавечай годнасці. У творы адлюстраваны і характэрныя сацыяльна-псіхалагічныя з’явы часу — нарастанне стыхійнага бунту сялян, трагедыя рэкрутчыны, маральны заняпад феадальнага грамадства. Этнаграфічна-бытавая праблематыка вызначальная і для вершаванай аповесці «Шчароўскія дажынкі», вершаванага апавядання «Быліцы, расказы Навума», балады «Травіца брат-сястрыца» і інш. У іх асноўнай матывіроўкай паводзін і ўчынкаў сталі народныя крытэрыі працавітасці і сумленнасці чалавека. Паэтызацыя земляробчай працы, узвышэнне чалавека з народа — сведчанне сувязі творчасці пачынальніка беларускай літаратуры з перадавымі традыцыямі славянскіх літаратур, глыбокага дэмакратызму яго эстэтыкі. У «Быліцах, расказах Навума» п’янства, маральная разбэшчанасць матывуюцца адмоўным уплывам феадальнай культуры. Ідэя абнаўлення жыцця на больш гуманных, дэмакратычных прынцыпах выразна выяўлена ў «Халімоне на каранацыі»{{sfn|БелЭн|1998|с=260}} (напісаны ў 1857, апублікаваны ў 1946). Твор праўдзіва адлюстраваў супярэчнасці ў свядомасці сялянскай масы напярэдадні [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|рэформы 1861 года]]: нягледзячы на расчараванне спадарожнікаў Халімона пасля каранацыі, у іх усё ж застаецца вера ў «добрага» цара. У распрацоўцы жанру балады паэт абапіраўся на багатыя традыцыі рамантызму славянскіх літаратур, яе вытокі бачыў у народнай творчасці{{sfn|БелЭн|1998|с=260}}. Пра шырыню і плённасць творчых інтарэсаў Дуніна-Марцінкевіча сведчаць яго вершаваныя апавяданні на польскай мове, прысвечаныя актуальным з’явам грамадскага жыцця («Благаславёная сям’я», 1856), гістарычным падзеям («Славяне ў XIX стагоддзі», 1856, «Люцынка, або Шведы на Літве», напісаны ў 1857). Пра арыентацыю на здабыткі [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і яго рамантычнай школы сведчаць і творы на польскай мове, і пераклад на беларускую мову [[Пан Тадэвуш|«Пана Тадэвуша»]] (1859), забароненыя царскай цэнзурай (выйшлі толькі 2 «быліцы»). [[Файл:LVIA, F. 1135-10-219. Старонка Пінскай шляхты В. Дуніна-Марцінкевіча.jpg|міні|Старонка рукапісу «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінскай шляхты]]»]] У 1860-я — 1870-я гады напісаў камедыі «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» і «[[Залёты]]». У камедыі «Пінская шляхта» (аўтарскае вызначэнне: фарс-вадэвіль, напісана ў 1866, апублікавана ў 1918) аўтар выкрывае паразітычную сутнасць царскага чыноўніцтва. Тут многа камедыйна-бытавых сцэн, дзеянне часта суправаджаецца песнямі і танцамі, але вядучыя прынцыпы — сатырычнае выкрыццё «чыноўных п’явак». Высмейваецца каставая абмежаванасць пінскай шляхты. Сатырычная камедыя «Залёты» (напісана ў 1870, апублікавана ў 1918) напісана ў традыцыях двухмоўя і прысвечана праблеме расслаення парэформеннай вёскі. У цэнтры п’есы вобраз вясковага гандляра Антона Сабковіча, асноўныя прынцыпы якога індывідуалізм, цынічны разлік, эгаізм. Пачаўшы пісаць, ён сутыкнуўся з тымі самымі цяжкасцямі, што і ўсе літаратары гэтага перыяду — адсутнасцю ўнармаванай беларускай мовы (не было [[слоўнік]]аў і [[граматыка|граматык]]). Нягледзячы на гэта, ён здолеў выйсці за вузкія дыялектныя межы і зарыентаваўся на агульнанародныя моўныя сродкі (пачаў ужываць формы словаў, якія былі вядомыя ва ўсёй [[Беларусь|Беларусі]]). Пры гэтым дыялогі «Пінскай шляхты», напісаныя на мясцовым дыялекце Піншчыны, упершыню былі апублікаваны ўжо ў перакладзе на беларускую літаратурную мову (пераклаў [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]]). Творчае станаўленне Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча складанае. Ён паэтызаваў жыццё і побыт селяніна як носьбіта высокіх маральных і эстэтычных каштоўнасцей, што садзейнічала нараджэнню новых дэмакратычных ідэй у беларускай літаратуры. Вялікая заслуга Дуніна-Марцінкевіча ў развіцці беларускай літаратурнай мовы, сілабічнага вершаскладання, у выпрацоўцы новых жанрава-стылістычных форм (ідылія, вершаванае апавяданне і аповесць, балада, камедыя). Значная частка яго твораў, у тым ліку камедыі, не ўбачылі свету пры жыцці аўтара. == Тэатр Дуніна-Марцінкевіча == {{Асноўны артыкул|Тэатр Дуніна-Марцінкевіча}} Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч арганізаваў тэатральную трупу — першы беларускі тэатр, які ладзіў спектаклі ў 1840—1850-я гады. Тэатр наследаваў народныя традыцыі мастацтва, вызначаўся дэмакратызмам, абуджаў нацыянальную самасвядомасць у гледачоў, пакінуў прыкметны след у гісторыі беларускага сцэнічнага мастацтва, садзейнічаў яго станаўленню і развіццю. Выступаў пераважна ў фальварку [[Люцынка]], а таксама ў [[Мінск]]у, [[Бабруйск]]у, [[Глуск]]у і інш. У 1852 годзе дзейнасць калектыву была забаронена ўладамі, і ён паказваў спектаклі фактычна нелегальна да 1856 года{{sfn|БелЭн|1998|с=261}}. Выступленні прымяркоўваліся да свят і ўрачыстасцей. Для гэтага пісьменнік спецыяльна пісаў новую п’есу (большасць не збераглася). У спектаклях ужываліся беларуская, руская, і польская мовы. У Мінску паказаны «Рэкруцкі яўрэйскі набор» (1841) і «Сялянка» («Ідылія», 9 лютага 1852; у ролях Іагана Бенатана і Навума Прыгаворкі раскрыўся яркі камедыйны талент Дуніна-Марцінкевіча). У трупу (больш за 20 чалавек) уваходзілі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, яго дочкі Каміла і Мальвіна, сын Міраслаў, [[Канстанцін Кжыжаноўскі]], Ляўданскі, Лопат, [[Ежы Кабылінскі|Юры Кабылінскі]], Прушынскі і інш. У пастаноўках удзельнічаў хор сялян з Люцынкі, быў аркестр. == Памяць == [[Файл:Dunin momiuszko.jpg|250px|thumb|Помнік Вінцэнту Дунін-Марцінкевічу і Станіславу Манюшку ў Мінску.]] Польскі пецярбургскі часопіс «Kraj» («Край») у некралогу Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча напісаў: «Удзячна і сардэчна ўспомняць яго некалі — калі пасталеюць — наступныя беларускія пакаленні». На пачатку ХХ стагоддзя невялікая кагорта беларусаў-адраджэнцаў адзначыла 25-ю гадавіну смерці пісьменніка. Газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» прысвяціла яму асобны нумар. Побач з артыкуламі [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]] «Вінцук Дунін-Марцінкевіч, яго жыццё і літаратурнае значэнне», [[Альгерд Бульба|Альгерда Бульбы]] «Грамадзянскае становішча В. Дуніна-Марцінкевіча», [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]] «В. Дунін-Марцінкевіч у практычным жыцці», вершам [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Памяці Вінцука Марцінкевіча» быў змешчаны рэдакцыйны матэрыял, у якім адзначалася: {{Цытата|Усе культурныя нацыі вельмі шануюць памяць найбольш заслужаных сыноў сваіх і ў гадаўшчыну іх ураджэння, смерці і т.п. успамінаюць іх заслугі. Такія нацыянальныя памінкі маюць вялікую вагу: асвячаюць перад народам жыццё і працу лепшых грамадзян, яны паказваюць моц і сілу ўсяе нацыі, каторая такіх сыноў узгадавала, развіваюць у народзе паважанне да сябе самога, будзяць нацыянальную свядомасць, а разам з гэтым заахвочваюць кожнага да працы для грамадзянства, даводзячы жывым прыкладам, што раней ці пазней родны край ацэніць тую працу павэдлуг справядлівасці. }} [[Выява:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|злева|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары]] ў [[Прага|Празе]] ў час вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча. 1924]] [[Беларуская грамада ў Празе]] 30 снежня 1924 года правяла юбілейную вечарыну, прысвечаную 40-м угодкам з дня смерці Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. На магіле пісьменніка ва ўрочышчы [[Падневічы|Тупальшчына]], недалёка ад Люцінкі пастаўлены помнік, а ў самой [[Люцінка|Люцінцы]] месца, дзе стаяў яго дом, адзначана мемарыяльным знакам. Мемарыяльная дошка ўстаноўлена і на радзіме пісьменніка, у вёсцы [[Сычкава]] Бабруйскага раёна. Імя Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча носяць вуліцы ў [[Вуліца Дуніна-Марцінкевіча (Мінск)|Мінску]], [[Бабруйск|Бабруйску]], [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Івянец|Івянцы]], [[Пяршаі|Пяршаях]]. Імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча носіць [[Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі]] ў [[Бабруйск]]у. Міністэрства культуры Беларусі і Беларускі саюз тэатральных дзеячаў (БСТД) заснавалі тэатральную прэмію імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. У Беларусі існуе Міжнародны фестываль нацыянальнай драматургіі, які таксама носіць імя драматурга. 4 лютага 2008 года Нацыянальны банк Беларусі ўвёў у абарачэнне памятныя манеты «В. Дунін-Марцінкевіч. 200 год». Пошта Беларусі ў 2008 годзе выпусціла марку, прысвечаную пісьменніку. 3 верасня 2016 года ў цэнтры Мінска адкрыты помнік кампазітару [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] і Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу<ref>[http://www.svaboda.org/a/u-centry-miensku-adkryli-pomnik-maniusku-i-duninu-marcinkievicu/27965089.html У цэнтры Менску адкрылі помнік Манюшку і Дуніну-Марцінкевічу]</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Манеты і маркі"> Выява:Vincent Dunin-Marcinkievič (silver coin, reverse).gif Выява:2008. Stamp of Belarus 03-2008-01-22-718.jpg </gallery></center> == Выбраная бібліяграфія == * Hapon: powieść białoruska, z prawdziwego zdarzenia, w języku białoruskiego ludu napisana: ozdobiona 4 rycynami / przez Wincentego Dunin Marcinkiewicza. — Mińsk: nakładem księgarzy mińskich braci Bejlinów, 1855. — 125 с. * Ciekawyś? Przeczytaj!: trzy powiastki i wierszyk ulotny / przez Wincentego Dunin Marcinkiewicza. — Mińsk: drukiem Jokiela Dworzeca, 1856. — 112 с. * Dudarz białoruski, czyli Wszystkiego po trosze / przez Wincentego Dunin Marcinkiewicza. — Mińsk: nakładem i drukiem J. Dworca, 1857. — 117 с. * Wieczarnicy / Wincuka Dunin-Marcinkiewicza. — Pieciarburh: Zahlanie sonce i ŭ naše wakonce, 1909. — 32 c. — (Biełaruskije pieśniary; T. 5). * Драматычныя творы / Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 124, [2] с. * Збор твораў у 2 т. Т. 1. Драматычныя творы, вершаваныя аповесцi i апавяданнi / Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч; уклад. з тэкст. падрыхт., прадм., перакл. і камент. Я.Янушкевiча. — Мiнск: Маст. лiт., 2007. — 494 с.: [16] л. iл. Т. 2. Вершаваныя аповесцi i апавяданнi, вершы, публiцыстыка, лiсты i пасланнi, пераклады, Dubia / Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч; уклад. з тэкст. падрыхт., пер/ Я.Янушкевiча. — Мiнск: Маст. лiт., 2008. — 598 с.: [16] л. iл. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт|[[Мікола Грынчык|Грынчык М.]]|260—261|Грынчык М.}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|2|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт|[[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Кісялёў Г.]], Махнач Т.|407—415}} * Кісялёў Г. Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча. — Мн., 1988. * Навуменка І. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. — Мн., 1992. * Рагойша В. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8 * Янушкевіч Я. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX ст. / НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. I. Мархель, В. А. Чамярыцкі. — 2-е выд. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 582 с. ISBN 978-985-08-1167-7. * Wincenty Dunin-Marcinkiewicz : poeta polsko-białoruski / [[Юзаф Галомбак|Józef Gołąbek]]. — Wilno, 1932. == Гл. таксама == * [[Паэтычны эпас Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Wikidata/Ancestors}}{{Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч| ]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] sw284y2zc8wbtid35ba8f79di69kisg Зубр еўрапейскі 0 19245 5160430 5150873 2026-07-03T00:29:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160430 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Зубр (значэнні)}} {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | parent = Bison | rang = Від | latin = Bison bonasus | author = ([[Карл Ліней|Linnaeus]], 1758) | syn = {{btname|Bos bonasus|Linnaeus, 1758}} | children name = | children = | range map = BisonBonasusIUCN.svg | range map caption = | range legend = {{легенда|#008000|Распаўсюджанне на 2020 год}} | iucnstatus = NT | wikispecies = Bison bonasus }} '''Зубр еўрапе́йскі''' (''Bison bonasus'') — [[Еўропа|еўрапейскі]] від з роду {{bt-bellat|Бізоны{{!}}бізонаў|Bison}} атраду {{bt-bellat|Парнакапытныя|Artiodactyla}}, рэдкая [[жывёла]], якая знаходзіцца ў стане аднаўлення [[папуляцыя|папуляцыі]]. Апошні прадстаўнік дзікіх быкоў у Еўропе<ref>Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь. — Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5</ref>. У раннім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] зубры яшчэ сустракаліся ў некранутых лясах [[Заходняя Еўропа|Заходняй]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёва]]-[[Усходняя Еўропа|Усходняй]] Еўропы. Іх асяроддзе пражывання — [[Шыракалістыя лясы|лісцевыя]], [[Хвойны лес|хвойныя]] і [[мяшаныя лясы]] ва [[умераны клімат|ўмеранай паласе]]. У адпаведнасці з такім асяроддзем, зубр, як чародная жывёла, сустракаецца толькі ў малых групах. Тыповы [[статак]] налічвае ад 12 да 20 жывёл і складаецца з кароў і маладняку. Палаваспелыя быкі знаходзяцца ў статках толькі падчас [[цечка|цечкі]] ў самак. Найбліжэйшым сваяком зубра з’яўляецца {{bt-bellat|амерыканскі бізон|Bison bison}}. Гэтыя два віды генетычна сумяшчальныя і могуць скрыжоўвацца без абмежаванняў. Папуляцыя зубра ў Еўропе складалася з двух падвідаў: горных зуброў (''Bison bonasus caucasicus'') і раўнінных (''Bison bonasus bonasus''). Горныя зубры [[выміранне|вымерлі]] і існуюць сёння выключна як змешаны від ([[гібрыд]]) з раўнінным зубрам (раўнінна-каўказская лінія). Гэта лінія ўзыходзіць толькі да аднаго горнага зубра, т. зв. «каўказскага», апошняга чыстакроўнага прадстаўніка гэтага падвіда. Такім чынам, у пародзе зуброў выдзяляецца дзве лініі: раўнінная (Bison bonasus bonasus) і раўнінна-каўказская — скрыжаванне раўнінных і горных зуброў. Кожная пародзістая жывёліна знаходзіцца на ўліку ў адмысловай кнізе, якая вядзецца ў [[Белавежскі нацыянальны парк|Белавежскім нацыянальным парку]]. У 1920-х гг. зубр быў пад пагрозай знікнення. Апошняга дзікага зубра застрэлілі на [[Каўказ]]е ў [[1927]] г. Усе сённяшнія зубры паходзяць усяго ад дванаццаці асобін, захаваных у [[заапарк]]ах і [[запаведнік]]ах<ref>Krasińska M., Krasiński Z. Der Wisent. Die Neue Brehm-Bücherei. с. 42</ref>. Нізкая [[Зменлівасць|генетычная зменлівасць]] з’яўляецца адною з галоўных пагроз для доўгатэрміновага захавання віду<ref>Ariane Bemmer: [http://www.tagesspiegel.de/politik/lob-des-wiederkaeuens/8859312.html Lob des Wiederkäuens] In: ''[[Der Tagesspiegel]] vom 28. September 2013</ref>. Дзякуючы намаганням па захаванні віду з боку заапаркаў і прыватных асоб, у [[1952]] г. стала магчымым ізноў пасяліць першыя свабодныя статкі зуброў у раёне сённяшняга Белавежскага нацыянальнага парку на [[Беларусь|беларуска]]-[[Польшча|польскай]] мяжы. У [[2004]] г. існавала 31 свабодная папуляцыя з агульнай колькасцю 1955 зуброў. Гэта складае каля 60 % сусветнага пагалоўя<ref>Krasińska M., Krasiński Z. Der Wisent. Die Neue Brehm-Bücherei. с. 265</ref>. == Этымалогія == ''Зубр'' — кароткая форма старажытнага прыметніка, утвораная ад ''зуб'' з дапамогай суфікса -р-. ''Зуб'' мае больш старажытнае значэнне тыпу «востры, выступаючы прадмет», якое пазначала доўгія [[рогі]] гэтай жывёлы, таму ''Зубр'' можна перакласці як «рагаты»<ref>[http://netnotes.narod.ru/interest/t8.html Происхождение слов. Названия животных]</ref><ref>[http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-4241.htm зубр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120113042856/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-4241.htm |date=13 студзеня 2012 }} Фасмер Макс</ref>. == Апісанне == [[Файл:EuropeanBisonLyd3.png|thumb|left|250px|Шкілет зубра.]] [[Файл:Bison bonasus horn p.jpg|thumb|250px|left|Рог зубра.]] [[Файл:Bison bonasus right eye close-up.jpg|thumb|left|250px|Вока зубра.]] Зубр — самае цяжкае і буйное з наземных млекакормячых у [[Еўропа|Еўропе]]<ref name="RR">[http://www.rri.ro/art.shtml?lang=9&sec=228&art=108222 Заповедники зубров в Румынии 29.07.2011]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Варта заўважыць, што гэта тычыцца старых замераў XIX і першай паловы і сярэдзіны XX стагоддзяў, а [[сучаснасць|сучасныя]] зубры сталі некалькі драбнейшыя і саступаюць па памерах як сваім [[продкі|продкам]] (і іх [[пудзіла]]м), гэтак і сучасным [[амерыка]]нскім {{bt-bellat|Лясны бізон{{!}}лясным бізонам|Bison bison athabascae}} (падвід амерыканскіх бізонаў). Вага сучасных дарослых самцоў белавежскага падвіду дасягае 850 кілаграмаў<ref name="ПНП">[https://wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/Patriarh%20Nalibokskoy%20pushti%20%28chasty%202%29/?sphrase_id=41178 Патриарх Налибокской пущи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210621015523/https://wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/Patriarh%20Nalibokskoy%20pushti%20%28chasty%202%29/?sphrase_id=41178 |date=21 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, каўказскага — 700. Даўжыня тулава да 330 см<ref name="RR"/> ці нават большая<ref name="ПНП"/>, вышыня ў плячах ад 1,6 да амаль 2 метраў<ref name="ПНП"/>. Самкі драбнейшыя за самцоў<ref name="floranimal"/>. Як ужо адзначалася, сучасныя зубры некалькі здрабнелі, а даныя аб звычайным для іх росце ў 2 метры і вазе да тоны<ref name="RR"/>, якія сустракаюцца ў энцыклапедыях і даведніках, грунтуюцца на абмеры жывёл векавой даўнасці. Пярэдняя частка [[Цела (біялогія)|цела]] ў зубра значна лепш развіта<ref name="floranimal">[http://www.floranimal.ru/pages/animal/z/405.html ЗУБР (Bison bonasus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111127220754/http://www.floranimal.ru/pages/animal/z/405.html |date=27 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref> — яна масіўнейшая, вышэйшая і шырэйшая чым задняя, [[карак]] і перад {{нп3|спіна|спіны|ru|Спина}} выдаецца гарбом<ref name="ЗЖ">[http://animals-wild.ru/mlekopitayushhie-zhivotnye/170-zubr-zhivotnoe.html Зубр животное] {{ref-ru}}</ref><ref name="ВВФ">[http://www.wwf.ru/species/zubr Зубр на сайце WWF.ru]</ref>. {{нп3|Жывот||ru|Живот}} падабраны і не правісае. [[Галава]] жывёлы масіўная<ref name="ВВФ"/>, укарочаная з шырокім выпуклым [[лоб|ілбом]]<ref name="БПУШ"/>, нахіленая ўніз. [[Рог]]і ў зубра невялікія<ref name="ВВФ"/> і чорныя, круглявыя, выпуклыя, накіраваныя выгібам вонкі (у бакі), а кончыкамі ўверх. На працягу жыцця яны не змяняюцца, унутры полыя<ref name="БПУШ"/>. Даўжыня іх па вонкавым выгібе да 65 см, развал — да 78 см<ref name="ББ">[http://belhuntclub.net/catalog/item32.html Зубр, зубр европейский (Bison bonasus)] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130109084356/http://belhuntclub.net/catalog/item32.html |date=9 студзеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Вуха|Вушы]] кароткія і шырокія, густа парослыя поўсцю ўнутры і звонку<ref name="БПУШ"/>. [[Вока|Вочы]] маленькія і шырока расстаўленыя, цёмна-карычневага, амаль чорнага колеру, вочны яблык выпуклы і рухлівы<ref name="ЗЖ"/><ref name="БПУШ"/>. Зрэнка вертыкальна даўгаватая, у сярэдзіне звужаная. Вейкі доўгія і густыя<ref name="БПУШ"/>. [[Губы]], [[язык]] і [[паднябенне]] цёмныя, аспідна-сіняватага колеру<ref name="БПУШ"/>. Язык пакрыты сасочкамі значнай велічыні<ref name="БПУШ"/>. Зубоў 32. Формула іх у зуброў агульная з большасцю {{bt-bellat|Жвачныя{{!}}жвачных|Ruminantia}}: разцы 0/3, клыкі 0/1, перадкарэнныя 3/3, карэнныя 3/3. Разцы пашыраныя і маюць долатападобную форму<ref name="БПУШ"/><ref name="ББ"/>. [[Шыя]] магутная, тоўстая, без характэрнага для многіх быкоў адвіслага {{нп3|падгрудак|падгрудка|en|Dewlap}}. [[Нага|Ногі]] у зубра моцныя, тоўстыя, прычым пярэднія нашмат карацейшыя за заднія. [[Капыт]]ы вялікія, выпуклыя, ёсць таксама маленькія бакавыя капыткі, якія не дасягаюць зямлі ({{нп3|Рудыментарныя органы|рудыменты|ru|Рудиментарные органы}}). [[Хвост]] у зуброў пакрыты доўгімі валасамі амаль па ўсёй даўжыні, на канцы густы [[валасы|валасяны]] пучок, падобны на [[пэндзаль]]. Хвост прыкметна адрознівае зубра ад іншых быкоў і хатняга рагатага быдла. Хваставых пазванкоў ў зубра на адзін больш, чым у хатняга быка, але кожны з іх карацейшы, таму ў цэлым і ўвесь хвост карацейшы, што асабліва прыкметна пры параўнальна вялікіх памерах звера. Апошні хваставы [[пазванок]] не даходзіць да {{нп3|Скакацельны сустаў|скакацельнага сустава|en|Hock (anatomy)}}<ref name="БПУШ">[http://www.brest-sv.com/librery/animals/zybr3.html Карцов Г. Беловежская пуща, 1382—1902.— 295 с.: ил., 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111027145220/http://brest-sv.com/librery/animals/zybr3.html |date=27 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. Без уліку рагоў і капытоў зубр цалкам пакрыты густой [[Поўсць|поўсцю]] і толькі сярэдзіна верхняй [[губы]] і пярэдні край [[ноздры|ноздраў]] голыя<ref name="БПУШ"/>. Спераду тулава і на грудзях поўсць доўгая і падобная на [[грыва|грыву]]<ref name="ВВФ"/>, а на [[горла|горле]] і [[падбародак|падбародку]] — на [[барада|бараду]]. Галава і [[лоб]] пакрытыя кучаравай поўсцю<ref name="БПУШ"/>. Ззаду поўсць кароткая, што асабліва кідаецца ў вочы ў параўнанні з доўгай поўсцю спераду, таму часам складваецца памылковае ўражанне, быццам задняя частка ў зубра голая, але гэта не так — уся [[скура]] ў зубра пакрыта поўсцю<ref name="БПУШ"/>. Летняя {{нп3|масць|афарбоўка|de|Fellfarbe}} зубра каштанава-бурая. Галава прыкметна цямнейшая за тулава. Барада чорная, грыва светла-каштанавая. Зімовая афарбоўка цямнейшая, акрамя таго зімовая поўсць даўжэйшая, гусцейшая і больш кучаравая чым летняя. У маладых цялят поўсць бежавая<ref name="ЗЖ"/> пры нараджэнні, пазней — карычневая з чырвоным адценнем<ref name="З"/>. Вясновая {{нп3|лінька||ru|Линька}} адбываецца ў сярэдзіне мая-чэрвені, прычым да чэрвеня старая поўсць вылазіць настолькі, што зубры здалёк здаюцца голымі. У верасні поўсць кароткая, але {{нп3|падшэрстак||ru|Подшёрсток}} такі густы, што з-за яго ўжо не відаць скуры. Да зімы поўсць даўжэе, асабліва ў пярэдняй частцы цела і на галовах у самцоў<ref name="ЗЖ"/><ref name="БПУШ"/>. Шэрсць на загрыўку зуброў тырчыць уверх, з-за чаго жывёлы здаюцца вышэйшымі. Каровы меншыя за быкоў ростам<ref name="ЗЖ"/>, маюць больш тонкія і гладкія рогі. Поўсць на галаве і шыі, а таксама барада меншыя чым у самцоў. Зубраняты адрозніваюцца ад хатніх цялят вялікімі галовамі, высокім гарбатым каркам і барадой<ref name="БПУШ"/>, якая звешваецца з ніжняй часткі мыскі. Поўсць у маладых зуброў карацейшая чым у дарослых. У зубра добра развітыя нюх і слых, а зрок крыху горшы<ref name="floranimal"/><ref name="ЗЖ"/>. [[Файл:Wisent feces-Skupowo-1.jpg|150px|thumb|Памёт зубра]] Сам зубр адчувальна пахне мускусам<ref name="БПУШ"/>. Наяўнасць зуброў у пэўнай мясцовасці можна вызначыць па іх {{нп3|Сляды жывёл|слядах|ru|Следы животных}} і [[кал|памёце]], а таксама па аб’едзенай [[Папарацепадобныя|папараці]] (ні ва ўсходнееўрапейскіх лясах, ні на [[Каўказ]]е цяпер няма іншых жывёл, якія б елі папараць). Памёт зуброў вельмі падобны на каровін. След звера таксама вельмі падобны на след каровы, толькі пяткі значна больш ўціскаюцца і самі сляды большыя і круглейшыя, чым у кароў. У зубрыц след некалькі даўжэйшы і вастрэйшы, чым у самцоў<ref name="БПУШ"/>. == Арэал == [[Файл:Wisent at Skansen.jpg|thumb|left|250px|Зубр у музеі [[Скансен]], [[Стакгольм]], [[Швецыя]]]] Гістарычны арэал віду прасціраўся ад Пірэнеяў, Англіі і паўднёвай Скандынавіі да Заходняй Сібіры.<ref>[http://redbook-ua.org/item/bison-bonasus-linnaeus/ Чырвоная кніга Украіны]</ref> Вольнажывучыя папуляцыі зараз ёсць у [[Польшча|Польшчы]]<ref name="RR"/>, [[Літва|Літве]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="RR"/>, [[Украіна|Украіне]]<ref name="RR"/>, [[Румынія|Румыніі]]<ref name="RR"/>, [[Расія|Расіі]]<ref name="RR"/>, [[Славакія|Славакіі]]<ref name="RR"/>, [[Латвія|Латвіі]], [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]] (з 2005 года)<ref name="Bison in the Republic of Moldova">[http://www.iatp.md/arii/text/eng/pad_domn_bison.htm Bison in the Republic of Moldova] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306122131/http://www.iatp.md/arii/text/eng/pad_domn_bison.htm |date=6 сакавіка 2009 }}</ref> і [[Іспанія|Іспаніі]] (з 2010)<ref name="Univision.com">{{cite web |url=http://www.univision.com/contentroot/wirefeeds/world/8226775.shtml |title=El bisonte europeo se reimplanta en España |publisher=Univision.com |date=2010-06-05 |accessdate=2011-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606191221/http://www.univision.com/contentroot/wirefeeds/world/8226775.shtml |archivedate=6 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. На Беларусі існуе сем прыродных мікрапапуляцый зуброў: [[Белавежская пушча#Фаўна|Белавежская]], Барысаўска-Бярэзінская, [[Налібоцкая пушча#Прырода|Налібоцкая]], Палеская, Асіповіцкая, Азёрская, Азяранская, агульнай колькасцю каля тысячы галоў<ref name="ТБ">[http://news.tut.by/society/247392.html Концепцию сохранения зубров разработали в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826092702/http://news.tut.by/society/247392.html |date=26 жніўня 2011 }}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=b1lgWS8I4dg Фільм «Радиоактивные волки Чернобыля»] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/05/02/ic_media_photo_116_4737/ Стадо зубров в Полесском радиационно-экологическом заповеднике ежегодно увеличивается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110928145950/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/05/02/ic_media_photo_116_4737/ |date=28 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. == Роднасныя адносіны == Зубр вельмі блізкі да {{bt-bellat|Амерыканскі бізон{{!}}бізона амерыканскага|Bison bison}}, з якім уваходзіць у адзін род. Абодва віды могуць без абмежаванняў скрыжоўвацца і даваць пладавітае патомства — {{нп3|зубрабізон|зубрабізонаў|ru|Зубробизон}}, з-за чаго іх часам разглядаюць як адзін від. === Падвіды === Усяго існавалі тры падвіды зуброў, два з якіх на сучасных момант зніклі: * ''Bison bonasus bonasus'' — белавежскі зубр; * ''Bison bonasus caucasicus'' — {{нп3|каўказскі зубр||ru|Кавказский зубр}} (апошнія «чыстыя» прадстаўнікі падвіду былі знішчаны ў пачатку XX стагоддзя); * ''Bison bonasus hungarorum'' — зубр карпацкі або венгерскі (канчаткова знішчаны ў канцы XVIII стагоддзя)<ref>[http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/carpathianbison.htm Recently extinct animals — Bison bonasus hungarorum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060522194018/http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/carpathianbison.htm |date=22 мая 2006 }}{{Ref-en}}</ref><ref>[http://www.apus.ru/site.xp/049056053049.html Праект APUS.RU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111222132229/http://www.apus.ru/site.xp/049056053049.html |date=22 снежня 2011 }}{{Ref-ru}}</ref>. Белавежскі (еўрапейскі) падвід аднаўляецца шляхам развядзення жывёл, якія захаваліся ў [[Заалагічны парк|заапарках]], каўказскі — узнаўляецца гібрыдызацыяй ''Bison bonasus'' і ''Bison bonasus caucasicus''. == Асаблівасці біялогіі == === Гон === [[Файл:Turnir.jpg|thumb|250px|Турнір быкоў]] {{нп3|Гон, біялогія|Гон|ru|Гон (биология)}} у зуброў адбываецца ў канцы [[лета]] — пачатку [[восень|восені]] ([[жнівень]] ([[ліпень]]<ref name="ПНП"/>)-[[верасень]])<ref name="ЗЖ"/><ref name="З"/>. У {{нп3|сезон размнажэння||uk|Шлюбний сезон}} быкі рыюць капытамі зямлю, труцца аб дрэвы, б’юцца паміж сабой, але пры гэтым у адрозненне ад хатняй жывёлы не равуць. Пераважаюць лабавыя (лоб у лоб) сутыкненні, але нярэдкія і ўдары рагамі збоку. Пачынаецца бой з дэманстрацыі пагрозы: быкі стаяць адзін супраць аднаго, нахіліўшы галаву, рохкаюць, качаюць галавой уверх-уніз, направа-налева, капаюць зямлю капытом, валяюцца па зямлі, а затым, сутыкаючыся лбамі, спрабуюць прагнаць праціўніка<ref name="ЗІБ">[http://bio.1september.ru/view_article.php?ID=201001001 Зубры и бизоны: долгий путь к спасению] {{ref-ru}}</ref>. Бойкі часта атрымліваюцца даволі жорсткімі. У барацьбе за самку самцы нярэдка наносяць адзін аднаму цяжкія [[Траўма|траўмы]]<ref name="ТГЗ">[http://slavyanskaya-kultura.ru/slavic/nature/ta-zhnyi-gost-zubr.html Таёжный гость. Зубр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111025231501/http://slavyanskaya-kultura.ru/slavic/nature/ta-zhnyi-gost-zubr.html |date=25 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. Пераможаны зубр апускае галаву, як бы прызнаючы перавагу суперніка, паварочваецца і адыходзіць<ref name="ЗЖ"/><ref name="ЗІБ"/>. === Цяжарнасць і дзяцінства === [[Файл:Bison bonasus 005.jpg|thumb|left|250px|Зубраня]] [[Файл:Zubr BPN 02.jpg|thumb|left|250px|Самка і зубраня]] Як і ў [[Карова|свойскіх быкоў]], у зуброў [[цяжарнасць]] доўжыцца 9 месяцаў<ref name="ЗЖ"/>, таму роды прыпадаюць на канец [[красавік]]а-[[май]]. У каровы нараджаецца адно зубраня вагой да 25 кг<ref name="ЗЖ"/>, якое праз 1-1,5 гадзіны ўжо можа бегчы за самкай<ref name="floranimal"/><ref name="ЗЖ"/>. Зубрыха год выкормлівае цяля [[малако]]м (яго [[Тлушчы|тлустасць]] — 8-12 %, часам да 14 %<ref name="ПНП"/>)<ref name="ЗЖ"/><ref name="З"/><ref name="ЗІБ"/>, але дзіцяня не пакідае маці на працягу двух гадоў, хоць на другі год ужо [[харчаванне|сілкуецца]] самастойна. Першую раслінную ежу зубраня спрабуе ва ўзросце трох тыдняў<ref name="ЗЖ"/>. {{нп3|Палавая спеласць|Палавой спеласці|ru|Половая зрелость}} зубры дасягаюць у шасцігадовым узросце, часам раней. Гон у самак здараецца раз у 3 гады. Працягласць жыцця складае 20-25 гадоў, асобныя прадстаўнікі віду дажываюць да 30 гадоў (у заапарках працягласць жыцця зуброў звычайна даўжэйшая чым на волі)<ref name="ПНП"/><ref name="ЗЖ"/>. === Харчаванне === У вясенне-летні перыяд зубры трымаюцца ў мясцінах з разнатраўем і сілкуюцца пераважна [[трава|травой]] і значна менш — [[Кара (біялогія)|карой]] [[дрэва|дрэў]], увосень часта збіраюцца ў дубровах. Зімой добра раскопваюць корм з-пад снегу капытам ці рогам, робяць ямкі ў снезе пысай<ref name="floranimal"/>, ядуць шмат галінак і кары<ref name="ЗЖ"/>, але часам могуць есці нават [[ігліца, расліны|ігліцу]], у запаведніках трымаюцца паблізу спецыяльных падкормачных пляцовак. Акрамя гэтага могуць есць пабегі раслін, лішайнікі і нават грыбы<ref name="ЗЖ"/>. Склад кармавых раслін зуброў адносна вялікі — не меней чым 400 відаў, склад корму мяняецца ў залежнасці ад сезону і канкрэтнай мясцовасці<ref name="floranimal"/>. З драўнянага корму перавага аддаецца {{bt-bellat|Граб{{!}}грабу|Carpinus}}, {{bt-bellat|Ясень{{!}}ясеню|Fraxinus}}, {{bt-bellat|Ліпа{{!}}ліпе|Tilia}}, {{bt-bellat|Дуб{{!}}дубу|Quercus}}, з травяністых раслін — {{bt-bellat|Метлюжковыя{{!}}метлюжковым|Poaceae}}, {{bt-bellat|Бабовыя{{!}}бабовым|Fabaceae}}, {{bt-bellat|Астравыя{{!}}астравым|Asteraceae}}. Хмызнякі і кустоўі ў рацыёне прадстаўлены {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбой|Salix}}, {{bt-bellat|Маліна{{!}}малінай|Rubus}}, {{bt-bellat|Чарніцы{{!}}чарніцамі|Vaccinium myrtillus}}. Дарослыя зубры ў суткі з’ядаюць 40-60 кг зялёнай масы (маладняк ва ўзросце 2-3 гадоў удвая менш) і выпіваюць да 50 літраў вады. У натуральных умовах у летні перыяд травяністы корм зубра складае 70-80 %, драўняна-галінаваты — 20-30 %<ref name="ББ"/>. === Паводзіны === Вялікую частку дня зубры [[сон|спяць]] або дрэмлюць, хоць зрэдку могуць пасвіцца і днём, але як правіла на [[Паша|пашу]] або на [[вада]]пой яны ідуць увечары за тры-чатыры гадзіны да [[заход]]у сонца. Нягледзячы на свой велічэзны рост, зубр перамяшчаецца хутка. Ён нават можа скакаць галопам і, больш таго, лёгка пераскоквае перашкоду вышынёй у 2 метры<ref name="ТГЗ"/>. Гістарычна зубры {{нп3|Калектыўныя паводзіны жывёл|статкавыя жывёлы|en|Collective animal behavior}} — нават старыя самцы звычайна трымаліся маленькімі групкамі, а звычайнымі былі [[статак|статкі]] ў 6-8 і больш галоў на чале з вопытнай самкай<ref name="ПНП"/>. У Белавежскай пушчы трапляліся статкі да 50-60 галоў, на Каўказе такіх вялікіх не было. Зараз звычайна папуляцыі ў [[запаведнік]]ах невялікія, што адбіваецца на памеры [[калектыў|калектываў]], якія ўтвараюць жывёлы. У норме статак зуброў складаецца з кароў, іх [[цяля]]т і маладых бычкоў 2-3 гадоў. Маладыя быкі пасля пакідання статка часта аб’ядноўваюцца і ўтвараюць групы «маладых халасцякоў». Дарослыя самцы трымаюцца асобна (адзінцы) і далучаюцца да статкаў толькі падчас гону<ref name="ЗЖ"/>. Зімой асобныя статкі часта аб’ядноўваюцца ў яшчэ большыя групы, у якіх можа знаходзіцца і некалькі самцоў. {{external media |topic = Голас зубра |subtopic = |font-size = |align = |clear = |width = 230px |image1 = |image2 = |image3 = |audio1 =[http://belhuntclub.net/upload/userfiles/1/1463-1252318283-459.mp3 Голас зубра] , размешчаны [http://belhuntclub.net/catalog/item32.html тут] |audio2 = |audio3 = |video1 = |video2 = |video3 = }} У адрозненне ад [[Карова|хатніх кароў]] зубры маўклівыя жывёлы<ref name="floranimal"/>, [[мыканне|рыкаюць]] яны толькі зрэдку і вельмі ціха — іх не чуваць ўжо за некалькі дзясяткаў [[крок]]аў. Голас зубра — адрывістае нягучнае рохканне, пры раздражненні — буркатанне, пры спалоху — пырханне<ref name="floranimal"/>. Да іншых жывёл зубры ставяцца {{нп3|Агрэсіўныя паводзіны|варожа|en|Aggression}} — асабліва да іншых буйных [[Фітафагія|траваедных]]. У Белавежскай пушчы ля {{нп3|кармушка|кармушак|ru|Кормушка}} зуброў знаходзілі трупы забітых імі [[Конь свойскі|коней]], [[лось|ласёў]] і [[алені|аленяў]]. Людзей зубры звычайна пазбягаюць<ref name="floranimal"/>, калі ж чалавек падыходзіць вельмі блізка, то могуць пагражаць — матляць галавой, настаўляць рогі, {{нп3|злосць|злосна|ru|Злость}} [[сапенне|сапці]]. У летні перыяд жывёлы больш палахлівыя і асцярожныя. Убачыўшы ці пачуўшы чалавека ў тую пару, жывёлы ўцякаюць па сігналу самкі-важака, але падняць сігнал трывогі можа любы зубр. За важаком накіроўваюцца наўскач усе астатнія члены групы: у галаве бягуць цяляты, а ў хвасце статка — самцы<ref name="belhuntclub"/>. На людзей нападаюць вельмі рэдка, але вядомыя выпадкі, калі зубры атакавалі машыны<ref>[http://road-crimea.narod.ru/2008/zubr.htm Зубры в Крыму] {{ref-ru}}</ref>. Таксама часам (з-за свайго даволі дрэннага зроку), калі чалавек падыходзіць з падветранага боку, могуць самі падысці да яго каб лепш разгледзець. [[Натуральны вораг|Натуральнымі ворагамі]] зуброў з’яўляюцца {{bt-bellat|Буры мядзведзь{{!}}мядзведзі|Ursus arctos}}, {{bt-bellat|воўк{{!}}ваўкі|Canis lupus}}<ref name="floranimal"/>, {{bt-bellat|Леапард{{!}}леапарды|Panthera pardus}} (на Каўказе) і {{bt-bellat|Рысь звычайная{{!}}рысі|Lynx lynx}}. Праўда ні адна з гэтых жывёл у адзіночку не ўяўляе пагрозы для дарослага зубра, але яны могуць паляваць на цялят і [[моладзь]], а [[зграя]] ваўкоў часам небяспечная нават для дарослых асобін. == Пражыванне == [[Файл:Bison live in Bialowieza forest 2.jpg|thumb|250px|Зубр у Белавежскай пушчы]] Гістарычна зубры — жыхары [[Мяшаныя лясы|мяшаных лясоў]]<ref name="floranimal"/><ref name="ЗЖ"/>, пры гэтым белавежская папуляцыя жыла ў [[раўніна|раўнінных]], а каўказская — у {{нп3|Горна-лясны пояс|горных лясах|ru|Горно-лесной пояс}}. Звычайна зубры выбіраюць сабе пэўны ўчастак, як правіла каля ракі, на якім і пасвяцца. У выпадку недахопу корму жывёлы шукаюць сабе новыя ўчасткі. [[Балота|Багністых]] мясцовасцей зубры пазбягаюць і наведваюць іх толькі ў [[засуха|засухі]], калі нават такія ўчасткі становяцца сушэйшымі. У старажытнасці, калі ў еўрапейскіх лясах яшчэ жылі {{bt-bellat|Тур, жывёла{{!}}туры|Bos primigenius}}, гэтыя два віды быкоў дзялілі паміж сабой экалагічныя нішы — туры жылі ў вільготных і багністых нізінах, а зубры ў сухіх лясах. Вясной зубры трымаюцца каля рэк, а з пачаткам лета пераходзяць пасвіцца ў глыбіню лесу. У самую спякоту хаваюцца ў густых цяністых зарасніках. Ад насякомых-крывасмокаў жывёлы ратуюцца ў сухіх месцах і ў мясцовасцях, дзе лес прадзімаецца ветрам. Пасвяцца зубры раніцай і ўвечары, выходзячы на паляны, а сярэдзіну дня праводзяць на лежні ў лесе, перажоўваючы жвачку. У гарачае надвор’е зубры двойчы ў дзень ходзяць на вадапой. Яны любяць катацца ў сухой друзлай зямлі, але гразевых ваннаў не прымаюць<ref name="floranimal"/>. Калі белавежскія зубры жылі пераважна ў лісцевых лясах, то каўказскія — у {{bt-bellat|Піхта{{!}}піхтавых|}} з прымешкамі {{bt-bellat|бук{{!}}буку|}}, {{bt-bellat|вяз{{!}}вязу|}}, {{bt-bellat|граб{{!}}грабу|}} і іншых лісцевых парод. Пасвіліся яны пераважна на [[Паляна (геаграфія)|палянах]]<ref name="ЗЖ"/> і [[схіл]]ах [[Балка|лагчын]], пры гэтым аддаючы перавагу самым роўным ўчасткам. Улетку каўказскія зубры падымаліся да верхняй мяжы лясоў, дзе было нямала [[корм]]у, а самі жывёлы не пакутавалі ад спякоты і надакучлівых насякомых. == Гісторыя == [[Файл:Niaux, bisons.JPG|thumb|250px|right|Копія выявы зубра з [[Пячора Ніо|пячоры Ніо]]]] У даўнія часы зубры насялялі ўсю Еўропу<ref name="ПНП"/>: на радзіме [[Галы|галаў]], [[Германцы|германцаў]], [[Шведы|шведаў]], [[Дакі|дакаў]] і [[Славяне|славян]]. У [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Іспанія|Паўночнай Іспаніі]] і [[Англія|Англіі]] зуброў вынішчылі ў дагістарычныя часы<ref name="ЗІБ"/>. Магчыма, першая згадка пра зубра сустракаецца ў працы [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] ў [[300 да н.э.]], дзе, побач з апісаннем жывёлы, вельмі падобнай да зубра, напісана наступнае<ref name="ПНП"/>: {{Цытата|Ёсць таксама некаторыя жывёлы, якія двухкапытовыя і ў той жа час маюць чуб і два адзін да аднаго загнутыя рогі; сюды адносіцца баназас, які жыве ў Пеоніі і Медыцы ... Ён велічынёй з быка, але мае большы аб'ём, чым вол, бо не выцягнуты ў даўжыню; расцягнутая скура яго можа пакрыць ложак для сямі чалавек}} Яшчэ адно апісанне зубра было зроблена [[Пліній Старэйшы|Плініем Старэйшым]], які назваў яго «Бізонам»<ref name="З">[http://www.infonature.ru/animal/animal-00042.html Зубр] {{ref-ru}}</ref> Пліній даў зубру такое апісанне<ref name="З"/><ref>[http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137&query=head%3D%23349 Англійскі пераклад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091002070209/http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137&query=head%3D%23349 |date=2 кастрычніка 2009 }}, праверана 28 кастрычніка 2011 года</ref>: {{Цытата|бык з конскай грывай, які носіць настолькі кароткія рогі, што ў баі яны не маюць ніякай карысці. Замест таго, каб змагацца, зубр ўцякае ад кожнай пагрозы і пакідае за сабой на працягу паўмілі след з фекалій, якія пры дакрананні абпальваюць праследавацеля як агонь}} Рымляне лавілі зуброў у [[Фракія|Фракіі]] і [[Германія|Германіі]] для ўдзелу ў гладыятарскіх баях, якія {{Не перакладзена 3|Venatio|інсцэніравалі паляванне на дзікіх жывёл|pl|Venatio}}<ref name="З"/>. [[Файл:Wisent (100866184) (greyscale).jpg|thumb|250px|Зубр, [[Сігізмунд Герберштэйн]], 1556]] Зубр, дзякуючы сваім памерам, быў вельмі зручным і выгадным аб’ектам [[паляванне|палявання]], таму ў [[стэп]]авай зоне [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] зубр знік яшчэ ў XVI—XVII стагоддзях, у лесастэпах — у канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзя. У [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] папуляцыя зуброў пачала скарачацца яшчэ у VI стагоддзі з-за хуткіх тэмпаў высечкі лясоў. Апошнія зубры зніклі ў [[Англія|Англіі]] ў XI стагоддзі, у [[Францыя|Францыі]] і [[Швецыя|Швецыі]] — у XIV стагоддзі. Пазней скарачэнне арэала зуброў адбылося ва ўсходніх і паўднёвых частках Еўропы: у [[Венгрыя|Венгрыі]], на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] — у сярэдзіне XVIII стагоддзя<ref name="belhuntclub">[http://belhuntclub.net/catalog/item32.html Зубр, зубр европейский (Bison bonasus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120222075644/http://belhuntclub.net/catalog/item32.html |date=22 лютага 2012 }} Белорусский охотничий портал</ref>, у [[Румынія|Румыніі]] ў {{Нп3|Роднанскія горы|Роднанскіх гарах|ru|Родна}} апошні зубр быў забіты ў [[1762]] годзе, у горных лясах [[Курфюрства Саксонія|Саксоніі]] — да [[1793]] года<ref name="floranimal"/>. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў уцалелі толькі дзве прыродныя [[папуляцыя|папуляцыі]] — у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] і на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] ў вярхоўях рэк [[Лаба (прыток Кубані)|Лабы]] і [[Белая (прыток Кубані)|Белай]]. У Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя жыло да 1700 галоў — з аднаго боку жывёл ахоўвалі, з другога — рэгулярна ладзілі [[цар]]скія паляванні. Менавіта з паляўнічымі мэтамі ў той час зуброў прывезлі ў [[Крым]] і ў [[Гатчына|Гатчыну]]. Актыўнае паляванне паменшыла Белавежскую папуляцыю да 737 асобін у 1914 годзе. [[Першая сусветная вайна|Вайна]] і звязанае з ёй {{нп3|браканьерства||ru|Браконьерство}} прывялі да [[катастрофа|катастрафічнага]] скарачэння [[пагалоўе|пагалоўя]]. У 1917 годзе ў Пушчы засталося толькі 168 зуброў, а ў 1918 толькі 76. Частка жывёл была вывезена ў Германію. 9 лютага 1921<ref name="floranimal"/> года (па іншых звестках у 1919 годзе<ref name="ПНП"/>) былым лесніком пушчы Варфаламеем Шпаковічам быў забіты дзеля мяса апошні вольны белавежскі зубр. Нямецкі заолаг {{Не перакладзена 3|Эрна Мор|Эрна Мор|de|Erna Mohr}} так адгукнулася на гэту падзею<ref name="floranimal"/>: {{Цытата|Няхай яго імя, як і імя Герастрата, захаваецца ў стагоддзях!}} Прыкладна ў той жа час загінулі невялікія папуляцыі ў Кіры і Гатчыне. З прычыны грамадзянскай вайны спынілася ахова зуброў і на Каўказе. [[Браканьер]]ы вынішчылі асноўную папуляцыю да 1924 года, у 1926 годзе бачылі апошніх асобін. Каўказскі падвід зубра быў цалкам знішчаны. === Развядзенне і ўзнаўленне папуляцыі === [[Файл:Jan Sztolcman Polish ornithologist.jpg|thumb|150px|left|{{Не перакладзена 3|Ян Штольцман|Ян Штольцман|de|Jan Sztolcman}}]] [[Файл:C109.jpg|250px|thumb|Зубраня з самкай]] [[Файл:Wisentsauerland1.jpg|thumb|250px|Зубр]] Вынішчаны інтэнсіўным паляваннем чалавека зубр у пачатку XX стагоддзя захаваўся на волі толькі ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] і на [[Каўказ]]е, але знік і ў гэтых мясцінах. Апошні зубр на волі быў забіты ў [[Польшча|Польшчы]] ў 1921 годзе. Такая вялікая і прыгожая жывёла як зубр прыцягвала да сябе ўвагу, таму з’явілася ідэя адрадзіць гэтых жывёл. У 1923 годзе па прапанове польскага арнітолага і намесніка дырэктара Заалагічнага музея ў Варшаве {{Не перакладзена 3|Ян Штольцман|Яна Штольцмана|de|Jan Sztolcman}} на Парыжскім кангрэсе было створана {{Не перакладзена 3|Міжнароднае таварыства па ахове зубра|Міжнароднае таварыства па ахове зубра|de|Internationale Gesellschaft zur Erhaltung des Wisents}} са штаб-кватэрай у [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]]<ref name="З"/><ref>[http://www.geo.ru/puteshestviya/vozvrashchenie-poteryannogo-vida Возвращение потерянного вида] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118165456/http://www.geo.ru/puteshestviya/vozvrashchenie-poteryannogo-vida |date=18 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1926 годзе быў праведзены [[улік|ўлік]] усіх зуброў, што захаваліся яшчэ ў [[заапарк]]ах свету — былі знойдзеныя 52 асобіны<ref>Заблоцкий М. А. Восстановление зубра в СССР и за границей //Охрана природы и заповедное дело в СССР. Бюллетень № 4. — М., 1960. — С. 52 — 70.</ref>. Да 1938 года колькасць зуброў павялічылася да 97 — 43 быкі і 54 каровы, прычым толькі адзін зубр быў народжаны на волі яшчэ ў 1913 годзе ў Белавежскай Пушчы. Зубр стаў адным з першых відаў, які захаваўся ў заапарках пасля знішчэння ў прыродзе. Вялікі ўдар па зубрах нанесла [[Другая сусветная вайна]], калі загінула каля паловы ўсяго статку і толькі па яе заканчэнні колькасць зуброў пачала паступова расці. Спачатку зуброў выпусцілі на волю ў Белавежскай пушчы — як у [[Польшча|польскай]], так і ў [[Беларусь|беларускай]] (тады яшчэ [[СССР|савецкай]]) яе частках. Пазней, па меры павелічэння пагалоўя, зуброў выпусцілі і ў іншых мясцовасцях. У цэлым можна сказаць, што колькасць папуляцыі белавежскага падвіду зубра стабілізавалася. Па іншаму склаўся лёс каўказскага [[падвід]]у. Чыстакроўных каўказскіх зуброў пасля знішчэння прыроднай папуляцыі не захавалася. Праўда ў некаторых заапарках былі жывёлы з дамешкам крыві каўказскага зубра — гібрыды з белавежскімі зубрамі або амерыканскімі бізонамі. У 1940 годзе пачалася праца па аднаўленню каўказскага зубра метадам [[Племянная работа|племянной работы]] і [[Селекцыя|селекцыі]] дзякуючы [[Паглынальнае скрыжаванне|паглынальнаму скрыжаванню]]. На жаль, тыя жывёлы загінулі падчас Другой сусветнай вайны, таму першапачатковы падвід каўказскага зубра парушаны. Аднак у другой палове XX стагоддзя было вырашана аднавіць каўказскую папуляцыю — быў створаны статак з зуброў і зубрабізонаў, якіх выпусцілі ў некаторыя запаведнікі на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]]. Як ні дзіўна, але з часам, літаральна за некалькі пакаленняў, гэтыя жывёлы, у якіх практычна не было крыві каўказскіх зуброў, сталі вельмі моцна нагадваць падвід, які тут калісьці жыў. Яны прыкметна змяніліся марфалагічна, яшчэ больш змяніліся іх паводзіны. Таму хоць па паходжанню папуляцыя сучасных каўказскіх зуброў не з’яўляецца спадчынніцай гістарычнай, але [[Марфалогія, біялогія|марфалагічна]] і [[Эталогія|эталагічна]] падобная на яе. Гібрыд зубра і бізона, які натуралізаваўся на Паўночна-Заходнім Каўказе, быў апісаны ў 2000 годзе, як асобны, хоць і няпэўны падвід еўрапейскага зубра — ''горны'' ({{bt|Bison bonasus montanus|[[Rautian]], [[Kalabuschkin]], [[Nemtsev]], 2000}})<ref>Rautian G.S., Kalabushkin B.A., Nemtsev A.S. 2000. A new subspecies of the European bison, Bison bonasus montanus ssp. nov. (Bovidae, Artiodactyla). Doklady Biological Sciences. 375, 4: 563—567.</ref><ref name="НП">[http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16027.htm Bison bonasus montanus Rautian, kalabuschkin, nemtsev, 2000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120407224641/http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16027.htm |date=7 красавіка 2012 }}</ref>. Узнаўленне зубра праводзілася ў спецыяльных гадавальніках у Белавежскай пушчы, заапарках Еўропы, на Каўказе і ў іншых месцах. === Рэінтрадукцыя === Зубры пачалі [[Рэінтрадукцыя|вяртацца]] ў дзікую прыроду, пачынаючы з 1951 года. У [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] ў Польшчы і Беларусі ўтрымліваецца 800 дзікіх зуброў, з іх на тэрыторыі Беларусі на пачатак 2011 года жыло каля 415 асобін<ref name="ТБ"/><ref name=climch>{{cite news | first = Gabriela | last = Baczynska | url = http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSLN291035 | title = FEATURE-Climate change clouds fate of ancient Polish woods | date = 2008-09-28 | work = [[Reuters]] | accessdate = 2008-09-28}}</ref>. Усяго на тэрыторыі Беларусі сфарміравана 7 мікрапапуляцый зуброў агульнай колькасцю 983 асобіны, што параўнальнае з колькасцю зуброў у Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя<ref name="ej">{{кніга |аўтар = Сергей Глаголев |частка = |загаловак = Беларускія зубры пачынаюць выраджацца |арыгінал = Белорусские зубры начинают вырождаться |спасылка = http://www.ej.by/news/sociaty/2011/08/27/belorusskie_zubry_nachinayut_vyrozhdat_sya.html |адказны = |выданне = EJ |месца = |выдавецтва = |год = [[27 жніўня]] [[2011]] |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210622033502/https://ej.by/news/sociaty/2011/08/27/belorusskie_zubry_nachinayut_vyrozhdat_sya.html |archivedate = 22 чэрвеня 2021 }}</ref>. Яны таксама знаходзяцца ў лясных запаведніках на Заходнім Каўказе. Вольнажывучыя папуляцыі зараз існуюць у [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіне]], [[Румынія|Румыніі]], [[Расія|Расіі]], [[Славакія|Славакіі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]] (з 2005 года),<ref name="Bison in the Republic of Moldova"/> і Іспаніі (з 2010)<ref name="Univision.com"/>. Зубры ўтрымліваюцца ў заапарках 30 краін. Сусветная папуляцыя складае прыкладна 8461 асобін (па стане на пачатак 2020 года), з якіх 6244<ref name="СЗЖ">[https://brestcity.com/blog/skolko-zubrov-zhivet-v-belovezhskoj-pushhe-po-dannym-na-2020-j-god Сколько зубров живет в Беловежской пуще по данным на 2020-й год?] {{ref-ru}}</ref> жылі ў дзікай прыродзе, паўвольна ўтрымліваліся 479 асобін<ref name="СЗЖ"/>, а 1738 — у вальерах<ref name="СЗЖ"/><ref>{{cite web |url= https://bpn.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1133&Itemid=213|title= Powojenne zeszyty Księgi Rodowodowej Żubrów w wersji elektronicznej do pobrania|publisher= Białowieski Park Narodowy|accessdate=06.04.2024 |lang=pl}}</ref>. Усе яны паходзяць усяго ад 12 асобін<ref name="З"/>. У 2011 годзе [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Беларусі|Міністэрствам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя]] была распрацавана канцэпцыя захавання зуброў у Беларусі. На першым этапе (2011—2015 гады) канцэпцыя прадугледжвае стварэнне схем рассялення зуброў, комплексу ветэрынарна-санітарных мерапрыемстваў па паляпшэнні ўмоў утрымання, а таксама фарміраванне не меней чым пяці новых мікрапапуляцый. Плануецца стварыць на базе [[рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Налібоцкі»|рэспубліканскага ландшафтнага заказніка «Налібоцкі»]] навукова-селекцыйны цэнтр па пытаннях захавання і паляпшэння стану папуляцыі беларускіх зуброў, таксама стварыць адзіную базу даных аб стане белавежскіх зуброў, якая будзе ўключаць інфармацыю аб мікрапапуляцыях, іх колькасці і распаўсюджванні. У рамках другога этапа (2016—2030 гады) канцэпцыі плануецца распрацаваць крытэрыі ацэнкі племянной каштоўнасці, правілы вядзення селекцыйна-племянной работы з зубрамі. Немалаважная роля адведзена стварэнню генетычных пашпартоў жывёл<ref name="brest">{{Cite web |url=http://virtual.brest.by/news11092.php |title=Концепцию сохранения зубров разработали в Беларуси |access-date=27 лістапада 2011 |archive-date=21 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121214246/http://virtual.brest.by/news11092.php |url-status=dead }}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:1000 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:400 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1971 text:1971 bar:1972 text:1972 bar:1973 text:1973 bar:1974 text:1974 bar:1975 text:1975 bar:1976 text:1976 bar:1977 text:1977 bar:1978 text:1978 bar:1979 text:1979 bar:1980 text:1980 bar:1981 text:1981 bar:1982 text:1982 bar:1983 text:1983 bar:1984 text:1984 bar:1985 text:1985 bar:1986 text:1986 bar:1987 text:1987 bar:1988 text:1988 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1992 text:1992 bar:1993 text:1993 bar:1994 text:1994 bar:1995 text:1995 bar:1996 text:1996 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1971 from:0 till: 66 bar:1972 from:0 till: 77 bar:1973 from:0 till: 82 bar:1974 from:0 till: 87 bar:1975 from:0 till: 90 bar:1976 from:0 till: 101 bar:1977 from:0 till: 114 bar:1978 from:0 till: 132 bar:1979 from:0 till: 143 bar:1980 from:0 till: 159 bar:1981 from:0 till: 156 bar:1982 from:0 till: 169 bar:1983 from:0 till: 196 bar:1984 from:0 till: 206 bar:1985 from:0 till: 204 bar:1986 from:0 till: 226 bar:1987 from:0 till: 242 bar:1988 from:0 till: 255 bar:1989 from:0 till: 263 bar:1990 from:0 till: 315 bar:1991 from:0 till: 315 bar:1992 from:0 till: 295 bar:1993 from:0 till: 308 bar:1994 from:0 till: 290 bar:1995 from:0 till: 280 bar:1996 from:0 till: 251 bar:1997 from:0 till: 232 bar:1998 from:0 till: 238 PlotData= bar:1971 at: 66 fontsize:S text: 66 shift:(-8,5) bar:1972 at: 77 fontsize:S text: 77 shift:(-10,5) bar:1973 at: 82 fontsize:S text: 82 shift:(-10,5) bar:1974 at: 87 fontsize:S text: 87 shift:(-10,5) bar:1975 at: 90 fontsize:S text: 90 shift:(-10,5) bar:1976 at: 101 fontsize:S text: 101 shift:(-10,5) bar:1977 at: 114 fontsize:S text: 114 shift:(-10,5) bar:1978 at: 132 fontsize:S text: 132 shift:(-10,5) bar:1979 at: 143 fontsize:S text: 143 shift:(-10,5) bar:1980 at: 159 fontsize:S text: 159 shift:(-10,5) bar:1981 at: 156 fontsize:S text: 156 shift:(-10,5) bar:1982 at: 169 fontsize:S text: 169 shift:(-10,5) bar:1983 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5) bar:1984 at: 206 fontsize:S text: 206 shift:(-10,5) bar:1985 at: 204 fontsize:S text: 204 shift:(-10,5) bar:1986 at: 226 fontsize:S text: 226 shift:(-10,5) bar:1987 at: 242 fontsize:S text: 242 shift:(-10,5) bar:1988 at: 255 fontsize:S text: 255 shift:(-10,5) bar:1989 at: 263 fontsize:S text: 263 shift:(-10,5) bar:1990 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5) bar:1991 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5) bar:1992 at: 295 fontsize:S text: 295 shift:(-10,5) bar:1993 at: 308 fontsize:S text: 308 shift:(-10,5) bar:1994 at: 290 fontsize:S text: 290 shift:(-10,5) bar:1995 at: 280 fontsize:S text: 280 shift:(-10,5) bar:1996 at: 251 fontsize:S text: 251 shift:(-10,5) bar:1997 at: 232 fontsize:S text: 232 shift:(-10,5) bar:1998 at: 238 fontsize:S text: 238 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,295) text:Дынаміка змянення папуляцыі зуброў у Белавежскай пушчы (1971-1998 гг.) </timeline> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:1000 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1992 text:1992 bar:1993 text:1993 bar:1994 text:1994 bar:1995 text:1995 bar:1996 text:1996 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1992 from:0 till: 350 bar:1993 from:0 till: 350 bar:1994 from:0 till: 383 bar:1995 from:0 till: 362 bar:1996 from:0 till: 386 bar:1997 from:0 till: 377 bar:1998 from:0 till: 390 bar:1999 from:0 till: 421 bar:2000 from:0 till: 471 bar:2001 from:0 till: 494 bar:2002 from:0 till: 534 bar:2003 from:0 till: 564 bar:2004 from:0 till: 564 bar:2005 from:0 till: 691 bar:2006 from:0 till: 691 bar:2007 from:0 till: 790 bar:2008 from:0 till: 883 bar:2009 from:0 till: 958 bar:2010 from:0 till: 1015 bar:2011 from:0 till: 1084 bar:2012 from:0 till: 1155 bar:2013 from:0 till: 1250 bar:2014 from:0 till: 1363 bar:2015 from:0 till: 1464 bar:2016 from:0 till: 1615 bar:2017 from:0 till: 1827 bar:2018 from:0 till: 1937 bar:2019 from:0 till: 2101 bar:2020 from:0 till: 2356 bar:2021 from:0 till: 2474 bar:2022 from:0 till: 2688 bar:2023 from:0 till: 2713 bar:2024 from:0 till: 2927 PlotData= bar:1992 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5) bar:1993 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5) bar:1994 at: 383 fontsize:S text: 383 shift:(-10,5) bar:1995 at: 362 fontsize:S text: 362 shift:(-10,5) bar:1996 at: 386 fontsize:S text: 386 shift:(-10,5) bar:1997 at: 377 fontsize:S text: 377 shift:(-10,5) bar:1998 at: 390 fontsize:S text: 390 shift:(-10,5) bar:1999 at: 421 fontsize:S text: 421 shift:(-10,5) bar:2000 at: 471 fontsize:S text: 471 shift:(-10,5) bar:2001 at: 494 fontsize:S text: 494 shift:(-10,5) bar:2002 at: 534 fontsize:S text: 534 shift:(-10,5) bar:2003 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5) bar:2004 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5) bar:2005 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5) bar:2006 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5) bar:2007 at: 790 fontsize:S text: 790 shift:(-10,5) bar:2008 at: 883 fontsize:S text: 883 shift:(-10,5) bar:2009 at: 958 fontsize:S text: 958 shift:(-10,5) bar:2010 at: 1015 fontsize:S text: 1015 shift:(-10,5) bar:2011 at: 1084 fontsize:S text: 1084 shift:(-10,5) bar:2012 at: 1155 fontsize:S text: 1155 shift:(-10,5) bar:2013 at: 1250 fontsize:S text: 1250 shift:(-10,5) bar:2014 at: 1363 fontsize:S text: 1363 shift:(-10,5) bar:2015 at: 1464 fontsize:S text: 1464 shift:(-10,5) bar:2016 at: 1615 fontsize:S text: 1615 shift:(-10,5) bar:2017 at: 1827 fontsize:S text: 1827 shift:(-10,5) bar:2018 at: 1937 fontsize:S text: 1937 shift:(-10,5) bar:2019 at: 2101 fontsize:S text: 2101 shift:(-10,5) bar:2020 at: 2356 fontsize:S text: 2356 shift:(-10,5) bar:2021 at: 2474 fontsize:S text: 2474 shift:(-10,5) bar:2022 at: 2688 fontsize:S text: 2688 shift:(-10,5) bar:2023 at: 2713 fontsize:S text: 2713 shift:(-10,5) bar:2024 at: 2927 fontsize:S text: 2927 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,330) text:Колькасць зуброў у Беларусі (асобін) </timeline> == Захворванні сучасных зуброў == З-за іх абмежаванага генафонду, зубры лічацца вельмі ўразлівымі да захворванняў, асабліва такіх як [[яшчур]] і [[сібірская язва]], хваробы мочапалавых органаў у самцоў, страўнікава-кішачныя хваробы, [[катаракта]] вачэй<ref name="ПНП"/><ref name="ТГЗ"/>. Лічыцца, што пры павелічэнні генетычнай разнастайнасці колькасць і працэнт хворых і слабых жывёл павінны зменшыцца. Навукоўцамі распрацоўваюцца праграмы па стварэнню папуляцый зуброў, якія б жылі асобна адна ад адной, і пашырэнню іх арэала і рацыёну харчавання, напрыклад, у Беларусі спецыялістамі Інстытута заалогіі НАН Беларусі пры падтрымцы іншых навуковых устаноў была распрацавана «Дзяржаўная праграма па рассяленню, захаванню і выкарыстанню зубра ў Беларусі», якая прадугледжвае рассяленне зуброў па як мага большай тэрыторыі ў нашай краіне<ref name="ПНП"/>. Акрамя рассялення жывёл, з 1985 года з мэтай аздараўлення папуляцыі, змяншэння нерацыянальных страт і вывучэння прычын захворвання мочапалавых органаў у самцоў пачало праводзіцца штогадовае селекцыйнае выбракоўванне і выключэнне непаўнавартасных асобін<ref name="ІР">[http://bp21.org.by/ru/books/celeb011.html Итоги разведения зубров за 60 лет] {{ref-ru}}</ref>. Доўгі час адзначаецца наяўнасць зуброў з пашкоджаннем геніталій у Белавежскай пушчы. Першыя выпадкі такіх захворванняў адносяцца да пачатку XX стагоддзя. Таксама адзначаны выпадкі такіх захворванняў і ў іншых папуляцыях<ref name="РЗ">[http://bp21.org.by/ru/books/gef_bp21.html Распространение инфекционных и инвазионных заболеваний у беловежских зубров] {{ref-ru}}</ref>. Пасля хвароба мочапалавой сістэмы была дыягнаставана як некратычны [[Баланіт|баланапасціт]]<ref name="РЗ"/><ref>Веремей Э. И., Максимович В. В., Синица Н. В., Терешенкова А. С., Гаевский В. И., Буневич А. Н. Некротический балано-постит зубров //Материалы научно-практической конференции, посвященной 50-летию регулярных исследований в Беловежской пуще. — Минск, 1990.- С. 201</ref>. Захворванне часта прыводзіць да смерці жывёл<ref name="РЗ"/>. Праведзеныя гельмінталагічныя даследаванні дазволілі выявіць, што зубры інвазіраваны (заражаны) 15 відамі гельмінтаў, прычым экстэнсіўнасць заражэння гэтых жывёл дасягае 91,2 %. У 79,18 % зуброў выяўлены {{bt-bellat|Круглыя чэрві{{!}}нематоды|Nematoda}}, у 66,7 % — {{bt-bellat|трэматоды|Trematoda}} і ў 7,69 % — {{bt-bellat|цэстоды|Cestoda}}<ref name="РЗ"/>. Як правіла, гельмінты ў зуброў сустракаліся ў асацыяцыях ад двух да васьмі відаў у адной асобіны<ref name="РЗ"/>. Зніжэнне імунітэту ў зуброў таксама, магчыма, звязана з лішкам у органах і тканках [[Свінец|свінцу]] і [[Кадмій|кадмію]] і недахопам [[Медзь|медзі]] і [[кобальт]]у<ref>Козло П. Г., Дерябина Т. Г., Буневич А. Н. Оценка накопления и распределения металлов в органах и тканях зубров, обитающих в Беловежской пуще //Сохранение биологического разнообразия лесов Беловежской пущи. — Каменюки-Минск, 1996. — С. 217—225</ref>. == Паляванне і ахова == [[Файл:Fleischextrakt 0002774 m.jpg|thumb|250px|left|Паляванне на зубра, Італія, каля 1900]] [[Файл:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb|250px|left|«Паляванне на зубра». [[Канут Русецкі|К. Русецкі]]]] Зубр быў важным аб’ектам промыслу продкаў беларусаў, у Сярэднявеччы і пазней на іх палявалі літоўскія князі, польскія каралі і рускія цары, а таксама самыя высокапастаўленыя асобы многіх краін Еўропы<ref name="ПНП"/>. У 1409—1410 гадах у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] адбыўся масавы забой зуброў, засоленае мяса нарыхтоўвалі для войскаў, якія ўдзельнічалі ў [[Вялікая вайна (1409-1411)|Вялікай вайне]], магчыма, бочкі з мясам па [[Буг]]у сплаўлялася да [[Чэрвіньск над Віслан|Чэрвіньска]], дзе саюзныя войскі злучыліся перад паходам да поля [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]<ref name="borisovmeat">[http://www.borisovmeat.com/ru/brand/king-hunting О королевской охоте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111009090553/http://www.borisovmeat.com/ru/brand/king-hunting |date=9 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. З-за празмернага і некантралюемага [[промысел|промыслу]] зубры былі даведзены да пагрозы знікнення. Становішча вымусіла, напрыклад, літоўскіх князёў забараніць паляванне на гэтых жывёл. Тры [[Статуты Вялікага княства Літоўскага]] прадугледжвалі за зламыснае забойства зубра велічэзны штраф у 1200 грошаў (сярэбраных манет)<ref name="КЛІМАТ">[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:aDPiRDdbZQQJ:beldumka.belta.by/isfiles/000167_705238.pdf+%D1%88%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%84+%D1%83+1200+%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B0%D1%9E.&hl=ru&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESgGfo_A-URAjBoQTFOx_YTwf66Lj2QBxzXqjXEZ-TvbkgEwflGwjuBcJ80vQRRd5Tg29QeNaShRxbTUOhLJ9oxAzGOCfYgJO-lz4VcKGeYqW01bLNeOixp3mh3BIflhLUhtjoyl&sig=AHIEtbTLT0Affdf6pv9HRZ_ZDifaqJLwnA КЛІМАТ СТАРАЖЫТНАЙ БЕЛАРУСІ / АХОВА ПРЫРОДЫ: ПЕРШЫЯ КРОКІ] // «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]»</ref>. У [[1559]] годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Жыгімонт Аўгуст]] даручыў [[Маршалак земскі|каралеўскаму маршалку]] і галоўнаму рэвізору Вялікага Княства Літоўскага [[Рыгор Багданавіч Валовіч|Рыгору Валовічу]] правесці рэвізію ўсіх пушчаў і пераходаў звярыных, а асабліва зуброў.<ref name="borisovmeat"/> Але ў большасці краін знікненне зубра адбылося на працягу XVII—XIX стагоддзяў, і канчаткова від быў знішчаны ў многіх месцах падчас Першай сусветнай вайны. Па самых прыблізных дадзеных можна адзначыць, што знікненне зубра ў дзікай прыродзе адбылося ў Іспаніі, Балгарыі, былой Югаславіі ў IX—X стагоддзях, у Швецыі — у XI, у Англіі — у XII, у Францыі — у XVI стагоддзях, ва Усходняй Еўропе — у 1755 годзе<ref name="ПНП"/>. Такое становішча патрабавала мер па ахове віду, у тым ліку забароны на паляванне, мер па аднаўленню знішчаных папуляцый, стварэння запаведных участкаў у месцах пасялення гэтых быкоў. Дзякуючы мерам, якія прадпрымаюцца, колькасць зуброў у свеце паступова аднаўляецца. Від мае некалькі незалежных ахоўных катэгорый. Ён занесены ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] з 1993 года (у Чырвоную кнігу БССР з 1981)<ref name="ПНП"/><ref>[http://redbook.minpriroda.by/animalsinfo.html?id=13 Красная книга Республики Беларусь. Европейский зубр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110205193738/http://redbook.minpriroda.by/animalsinfo.html?id=13 |date=5 лютага 2011 }}{{Ref-ru}}</ref>, [[Чырвоная кніга Літвы|Літвы]], [[Чырвоная кніга Расіі|Расіі]], [[Чырвоная кніга Украіны|Украіны]] (увесь час, пачынаючы з 1980 года), [[Чырвоная кніга Польшчы|Польшчы]], [[Еўрапейскі Чырвоны спіс]] (1991), [[Чырвоная кніга МСАП|Чырвоную кнігу МСАП]] (пастаянна, з 1966 года)<ref name="ПНП"/>. [[Паляванне]] на зуброў, як правіла, забаронена або вельмі абмежавана. Гэта звязана з малымі тэмпамі размнажэння жывёл і вельмі вялікім попытам на іх як аб’екты палявання. Там, дзе прырост папуляцый зубра з’яўляецца высокім (перш за ўсё, у Беларусі), дазволена паляванне. Такія паляванні часта з’яўляюцца камерцыйнымі, з мэтай прыцягнення новых дадатковых сродкаў на ахоўныя мерапрыемствы. Зуброў спрабуюць развесці таксама ў {{Не перакладзена 3|Плейстацэнавы парк|Плейстацэнавым парку|ru|Плейстоценовый парк}} ў [[Якуція|Якуціі]]<ref>[http://elementy.ru/news/430403?page_design=print Хороший забор — главное условие восстановления мамонтовых степей]</ref>. == Гаспадарчае значэнне == [[Файл:Żubroń head Białowieża cropped.jpg|thumb|250px|Галава зуброна]] Прыручыць зубра яшчэ ні разу не ўдавалася. Зуброў паспяхова скрыжоўваюць з буйной рагатай жывёлай<ref name="ББ"/>. Першы вядомы гібрыд зубра і хатняга быдла быў атрыманы польскім памешчыкам Леапольдам Валіцкім у 1847 годзе. Яго назвалі [[зуброн]]ам. Самцы першага пакалення зубронаў не маюць здольнасці да размнажэння. У цяперашні час развядзенне зубронаў спынена. Паводле дадзеных даследаванняў, для гібрыдаў характэрныя высокая забойная вага (56 %), вышэйшае ўтрыманне ў мясе бялку (20,5 %) і ніжэйшае — тлушчу. Мяса мае лёгкі пах дзічыны, высокія кулінарныя якасці і падатлівае да тэрмічнай апрацоўкі. Атрыманне высокапрадукцыйных гібрыдаў — адзін са шляхоў практычнага выкарыстання зуброў у народнай гаспадарцы<ref name="ББ"/>. Мяса дарослага зубра мае характэрны пах мускусу, жорсткае і валакністае. Мяса маладых жывёл ва ўзросце да 4 гадоў — далікатнае, лёгка паддаецца тэрмічнай апрацоўцы<ref name="ББ"/>. Дарослы зубр дае да паўтоны мяса, 4 кг воўны, іх шкура валодае вялікай трываласцю і можа быць выкарыстаная на прывадныя рамяні<ref name="ГА">[http://www.google.by/url?sa=t&rct=j&q=%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B7%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0&source=web&cd=16&ved=0CDYQFjAFOAo&url=http%3A%2F%2Fe-lib.gasu.ru%2Fkonf%2Fsssk%2Farhive%2F2009%2F01%2Fsel.pdf&ei=zImqTr6hGOn14QT7pcXXDg&usg=AFQjCNFaEH9f4pXtWT_pscfxUB3TcoxB4g&cad=rja Популяция зубра на Горном Алтае] {{ref-ru}}</ref>. З рагоў і капытоў зубра можна рабіць розныя сувеніры, са шкур рабілі лёгкія лодкі<ref name="ББ"/>. Шкуры маладых жывёл і самак прыдатныя для вытворчасці скураных вырабаў<ref name="ГА"/>. Зубры, як і іншыя буйныя траваедныя, угнойваюць глебу, што спрыяе паляпшэнню якасці расліннага покрыва. == Зубр у культуры == [[Файл:F07 0054.Ma.JPG|thumb|200px|Статуэтка {{Нп3|Зубр, які ліжа ўкус насякомага|зубра, які ліжа ўкус насякомага|en|Bison Licking Insect Bite}}]] [[Файл:Auerochsen.jpg|thumb|left|200px|[[Аўгуст Гаўль]]. {{Нп3|Зубры, якія змагаюцца|Зубры, якія змагаюцца|ru|Борющиеся зубры}}, [[Кёнігсберг]]]] [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|thumb|200px|Выява зубра на [[Беларускі рубель|беларускіх рублях]]]] [[Файл:Lithuania-1991-Bill-100-Reverse.jpg|thumb|200px|100 [[Літва|літоўскіх]] талонасаў (1991)]] [[Файл:Fritz Schaper - Altgermanische Wisentjagd.jpg|thumb|left|200px|«Старажытнагерманскае паляванне на зубра» {{Нп3|Фрыц Шапер|Фрыц Шапер|de|Fritz Schaper}}]] Зубры з’явіліся на наскальных малюнках Паўднёва-Заходняй Еўропы яшчэ 32000 гадоў таму. На 15000-гадовых насценных роспісах па частаце з’яўлення зубры займаюць другое месца пасля дзікіх коней.<ref>Nigge et al., S. 33</ref> Самыя вядомыя з іх прадстаўлены ў пячоры [[Пячора Альтаміра|Альтаміра]] ў [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама ў пячоры [[Пячора Руфіньяк|Руфіньяк]] у дэпартаменце [[Дардонь]] на паўднёвым захадзе [[Францыя|Францыі]]. Адным з самых прыгожых увасабленняў з’яўляецца выразаная з аленевага рогу статуэтка {{Нп3|Зубр, які ліжа ўкус насякомага|зубра, які ліжа ўкус насякомага|en|Bison Licking Insect Bite}}, знойдзеная ў пячоры {{Нп3|Пячора Мадлен|Мадлен|en|Abri de la Madeleine}} у французскім дэпартаменце [[Дардонь]]. У сярэдневяковай літаратуры час ад часу з’яўляліся апісанні зубра. Зубр упамінаецца, напрыклад, у {{Нп3|Песня аб Нібелунгах|Песні аб Нібелунгах|ru|Песнь о Нибелунгах}}. У многіх творах былі пераблытаны апісанні тураў і зуброў, зубр часта называўся бізонам. Зубр з’яўляецца нацыянальным сімвалам [[Беларусь|Беларусі]]<ref>[http://birdwatch.by/news/858 birdwatch.by]{{Ref-be}}</ref>. Да таго ж ён з’яўляецца тытульным героем паэмы «[[Песня пра зубра]]» [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]]. У апублікаваным у 1834 годзе польскім нацыянальным эпасе «[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] зубры згадваюцца ў некалькіх вершах<ref>Fritz Gottschalk: Wisentinseln — Lebensbilder des europäischen Urwaldriesens, WAGE Verlag, Tessin, ISBN 3-9807492-5-8, S. 83 und S. 84</ref>. У «Палескіх рабінзонах» [[Янка Маўр|Янкі Маўра]] ёсць сцэна забойства апошняга зубра<ref> {{кніга |аўтар = [[Янка Маўр|Я. Маўр]] |частка = |загаловак = Сын воды. Полесские робинзоны. ТВТ |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Юнацтва |год = 1986 |том = |старонкі = |старонак = 300 |серыя = |isbn = |тыраж = 180000 }}</ref>. Існуе даволі вялікая колькасць скульптур зуброў, з якіх можна згадаць, напрыклад «{{Нп3|Зубры, якія змагаюцца|Зуброў, якія змагаюцца|ru|Борющиеся зубры}}» [[Аўгуст Гаўль|Аўгуста Гаўля]], бронзавую скульптуру зубра ў [[Брэменскі парк рададэндранаў|Брэменскім парку рададэндранаў]], створаную {{Нп3|Эрнст Горземан|Эрнстам Горземанам|ru|Ernst Gorsemann}}, «Старажытнагерманскае паляванне на зубра» {{Нп3|Фрыц Шапер|Фрыца Шапера|de|Fritz Schaper}}. Самая вялікая скульптура зубра ў свеце знаходзіцца на аўтамабільнай трасе {{таблічка-by|М|1}} [[Брэст]] — [[Масква]] на мяжы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцей ля вёскі [[Петкавічы (Баранавіцкі раён)|Петкавічы]]. Вага скульптуры 76 тон, вышыня — 20 метраў<ref>[http://www.nemiga.info/belarus/belaya-vezha/pamyatnik-zubru.htm Самая вялікая скульптура зубра ў свеце]</ref><ref>[http://www.ng.by/ru/issues?art_id=53266 Сем цудаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120802021952/http://ng.by/ru/issues?art_id=53266 |date=2 жніўня 2012 }}</ref>. Імя зубра выкарыстоўваюць для называння самых розных рэчаў: ад веласіпеда «Зубраня» ({{lang-ru|«Зубрёнок»}}) да напою «[[Зуброўка (напой)|Зуброўка]]». Таксама ў гонар зубра названы род метлюжковых {{bt-bellat|Зуброўка|Hierochloe}}, бо гэтыя жывёлы ахвотна ядуць яго. Найбольш вядомы ў Беларусі, раней — беларускі дзіцячы аздараўленчы лагер, а цяпер [[Нацыянальны дзіцячы адукацыйна-аздараўленчы цэнтр «Зубраня»]] ([[Мядзельскі раён]], [[Мінская вобласць]]). == Зубр у геральдыцы == Зубры на гербе сімвалізуюць уладу, сілу прыроды, якую цяжка прыручыць, мужнасць, велікадушнасць і працавітасць. === Галерэя гербаў з зубрамі === <gallery> Выява:POL gmina Białowieża COA.svg|Герб [[Белавежа|Белавежы]] Выява:POL powiat hajnowski COA.svg|Герб [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскага павета]] Выява:POL gmina Narewka COA.svg|Герб {{Не перакладзена 3|Вёска Нараўка|Нараўкі|pl|Narewka}} Выява:Tykocin Herb.svg|Герб гміны {{Не перакладзена 3|Тыкоцін, гміна|Тыкоцін|pl|Gmina Tykocin}} Выява:Coat of Arms of Brest Region.svg|Герб [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] Выява:Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg|Герб [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] Выява:Coat of Arms of Serpukhov rayon (Moscow oblast).png|Герб Серпухаўскага раёна [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] </gallery> == У філатэліі == {{Commonscat|Wisent on stamps|Зубр на паштовых марках}} Першая [[паштовая марка]] з выявай зубра была выпушчана ў [[Польшча|Польшчы]] ў [[1954]] годзе. Маркі з зубрамі выпускаліся [[Паштовая адміністрацыя|паштовымі адміністрацыямі]] [[Стары свет|Старога]] і [[Новы свет|Новага Свету]]. Акрамя паштовых марак існуюць [[Мастацкі маркіраваны канверт|мастацкія маркіраваныя канверты]], а таксама [[спецыяльны паштовы штэмпель|спецыяльныя паштовыя штэмпелі]] з выявай зубра. <center><gallery> File:1998. Stamp of Belarus 0285.jpg|Зубр на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[1998]] года File:1999. Stamp of Belarus 0322.jpg|Зубр на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[1999]] года, прысвечанай [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] Выява:Belarus stamp 2008 5000R European Bisons.jpg|Зубр на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2008]] года. Адзінаццаты стандартны выпуск Выява:European bison on stamps Romania 1968.jpg|Зубр [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Румынія|Румыніі]] [[1968]] года Выява:The Soviet Union 1969 CPA 3796 stamp (European Bisons).jpg|Зубры [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[СССР]] [[1969]] года з серыі − Запаведнік [[Белавежская пушча]] Выява:1973 CPA 4248.jpg|[[Паштовая марка]] [[СССР]], [[1973]]: [[Каўказскі дзяржаўны прыродны біясферны запаведнік|Каўказскі запаведнік]] Выява:1996. Stamp of Belarus 0124.jpg|Выява зубра на паштовай марцы Беларусі [[1995]] года File:75 лет зоопарку2.jpg|[[спецыяльны паштовы штэмпель|Спецштэмпель]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2002]] год, да 75-годдзя [[Гродна|Гродзенскага]] [[гродзенскі заапарк|заапарка]] File:1190 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Respublikaj Poĺšča) - Special postmark.png|[[спецыяльны паштовы штэмпель|Спецштэмпель]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2017]] год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж [[Польшча]]й і [[Беларусь|Беларуссю]] File:Belarus–Poland relations 2017 stampsheet.jpg|[[Малы аркуш]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2017]] год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж [[Польшча]]й і [[Беларусь|Беларуссю]] File:Postcard Belarus Song about Wisent 2008.jpg|[[Аднабаковая паштовая картка з арыгінальнай маркай]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2008]] год, прысвечана 485-годдзю публікацыі паэмы [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «''[[Песня пра зубра]]''» </gallery></center> == У нумізматыцы == Банкамі [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]]<ref>[http://ukrcoins.kiev.ua/index.php?productID=184 Памятная монета Украины «Зубр»(2003)]</ref>, [[Малаві]]<ref>[http://belnumismat.1bbs.info/viewtopic.php?t=1745 Зубр на монете] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110513124700/http://belnumismat.1bbs.info/viewtopic.php?t=1745 |date=13 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref> і [[Беларусь|Беларусі]] былі выпушчаныя манеты з выявамі зубра. <center><gallery> Файл:Bialowieza Forest - Bison (silver) rv.png|Абарона навакольнага асяроддзя. Памятныя манеты «Белавежская пушча. Зубр» («Белавежская пушча. Зубр») Файл:RR5516-0007R Зубр.gif|Манета Банка Расіі — Серыя: «Чырвоная кніга», Зубр, 50 рублёў, рэверс Файл:BY-2006-50roubles-Bison-b.png|Залатая манета серыі «Нацыянальныя паркі і запаведнікі Беларусі» (2006 год) Файл:50 hod peramohi coin.jpg|Зубр на манеце "50 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне" (1995 год) </gallery></center> == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Кавказский зубр |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = "Красный пролетарии" |год = 1939 |том = |старонкі = |старонак = 144 |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Published by the International Society for the Protection of the European Bison. |арыгінал = Księgi rodowodowe żubrów: Wydawnictwo Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Żubra. Pod redakcją Jana Żabińskiego. |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Państwowe Wydawn. Naukowe |год = 1964 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} '''Захаванне:''' * Буневич А. Н. Воспроизводительные показатели популяции зубров Беловежской пущи //Редкие виды млекопитающих России и сопредельных территорий. Тез. Междунар. Совещ., 9-11 апреля 1997 г., Москва. — М., 1997. — С. 17. * Буневич А. Н. Итоги расселения зубров по территории Беловежской пущи //Заповедники Белоруссии. Исследования. — Минск, 1991.- Вып. 15.- С. 98 — 110. * Буневич А. Н., Кочко Ф. П. Динамика численности и структура популяции зубров Беловежской пущи //Популяционные исследования в заповедниках. — М., 1988. — С. 96 — 114. * Веремей Э. И., Максимович В. В., Синица Н. В., Терешенкова А. С., Гаевский В. И., Буневич А. Н. Некротический балано-постит зубров //Материалы научно-практической конференции, посвященной 50-летию регулярных исследований в Беловежской пуще. — Минск, 1990.- С. 201. * Заблоцкий М. А. Восстановление зубра в СССР и за границей //Охрана природы и заповедное дело в СССР. Бюллетень № 4. — М., 1960. — С. 52 — 70. * Козло П. Г., Дерябина Т. Г., Буневич А. Н. Оценка накопления и распределения металлов в органах и тканях зубров, обитающих в Беловежской пуще //Сохранение биологического разнообразия лесов Беловежской пущи. — Каменюки-Минск, 1996. — С. 217—225. * Корочкина Л. Н. Беловежский зубр //Беловежская пуща. Исследования. — Минск, 1958. — Вып. 1. — С. 7 −34. * Корочкина Л. Н., Ковальков М. П., Толкач В. Н. и др. Беловежская пуща. — Минск, 1980. — 230 с. * Корочкина Л. Н., Вакула В. А. Зубр Беловежской пущи. — Брест: Альтернатива, 2008. — 95 с. * Сипко Т. П. Анализ генофонда зубров Беловежской пущи //Материалы научно-практической конференции, посвященной 50-летию регулярных исследований в Беловежской пуще. — Минск, 1990. — С. 16 — 18. * Małgorzata Krasińska, Zbigniew Krasiński: ''Der Wisent.'' Die Neue Brehm-Bücherei. Bd 74. Westarp Wissenschaften, Hohenwarsleben 2008. ISBN 3-89432-481-3 * Krasinska M., Krasinski Z.A., Bunevich A.N. Spatial Distribution of the European Bizon Populations in the Polish and Belarussian Parts of Bialowieza Primeval Forest //Abstracts Euro-American Mammal Congress, Santiago de Compostela, 19-24 July, 1998. Universidade de Santiago de Compostela. — 1998. — P. 331. * Krasinska M., Krasinski Z.A., Bunevich A.N. Zrozniowanie wielkosci grup mieszanych w populacjach zubra w zaleznosci od wycorzystania ekosystemow Puszczy Bialowieskiej //Parki Narodowe i Reserwaty Przyrody. — Bialowieza, 1997. — 16.1 — 58 — 55 — 66. * Krasinski Z.A., Bunevich A.N., Krasinska M. Characterystyka populacji zubra nizinnego w polskej i bialoruskiej czesci Puszczy Bialowieskiej //Parki Narodowe i Reserwaty Przyrody. — Bialowieza, 1994. — 13, № 4. — C. 25 — 67. * Slatis H.M. An analysis of inbreeding in the European bison //Genetics. — 1960. — № 45. — Р. 275—287. == Спасылкі == {{Чырвоная кніга Беларусі|жывёла|13|II}} {{Commonscat|Bison bonasus}} * [http://www.lasy.gov.pl/informacje/kampanie_i_akcje/zubryonline Зубры анлайн] — Вэбкамера ў Белавежскай пушчы на падкормавай пляцоўцы для зуброў, працуе кругласутачна ў рэжыме рэальнага часу. * [http://redbook.minpriroda.by/animalsinfo.html?id=13 Зубр еўрапейскі. Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110205193738/http://redbook.minpriroda.by/animalsinfo.html?id=13 |date=5 лютага 2011 }} * [http://www.google.by/url?sa=t&rct=j&q=%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B7%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0&source=web&cd=16&ved=0CDYQFjAFOAo&url=http%3A%2F%2Fe-lib.gasu.ru%2Fkonf%2Fsssk%2Farhive%2F2009%2F01%2Fsel.pdf&ei=zImqTr6hGOn14QT7pcXXDg&usg=AFQjCNFaEH9f4pXtWT_pscfxUB3TcoxB4g&cad=rja Популяция зубра на Горном Алтае] {{ref-ru}} * [http://belhuntclub.net/catalog/item32.html Зубр, зубр еўрапейскі (Bison bonasus). Артыкул на сайце Беларускім паляўнічым партале] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130109084356/http://belhuntclub.net/catalog/item32.html |date=9 студзеня 2013 }} * [http://www.encyklopedia.puszcza-bialowieska.eu/index.php?dzial=haslo&id=377 Зубры ў старых ілюстрацыях] {{ref-pl}} * [http://www.zubry.sggw.pl/ Żubry w Polsce!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111170616/http://www.zubry.sggw.pl/ |date=11 студзеня 2012 }} {{ref-pl}} * [http://bp21.org.by/ru/books/celeb011.html Итоги разведения зубров за 60 лет] {{ref-ru}} * [http://www.kknoka.ru/index.php?/topic/790-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%8B-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2/page__st__40 Красная Книга России, запретные виды для производства охоты] {{ref-ru}} * [http://www.wwf.ru/species/zubr Зубр] {{ref-ru}} * [http://www.floranimal.ru/pages/animal/z/405.html Зубр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111127220754/http://www.floranimal.ru/pages/animal/z/405.html |date=27 лістапада 2011 }} {{ref-ru}} * [http://bp21.org.by/ru/books/gef_bp21.html Распространение инфекционных и инвазионных заболеваний у беловежских зубров] {{ref-ru}} * [http://bp21.org.by/ru/books/gef_bp19.html Зубр (Bison b. bonasus L.) в Беларуси: анализ состояния популяций и стратегия сохранения вида] {{ref-ru}} * [http://charter97.org/ru/news/2011/11/16/44723/ Академики предложили отстреливать зубров за деньги] {{ref-ru}} * [http://bison-stamps.narod.ru/index.html Бізоны на паштовых марках. Шмат марак з зубрамі] * [http://www.svaboda.org/a/28201511.html Навукоўцы адкрылі, адкуль прыйшлі белавескія зубры] {{Добры артыкул|Біялогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Быкі]] [[Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] jyvm1icc1uongthft6f2hcstpvi94hf Інды-поп 0 25234 5160314 4770287 2026-07-02T14:47:05Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Інды-поп]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160314 wikitext text/x-wiki {{Музычны жанр | Назва = Інды-поп | Кірунак = [[Рок-музыка|Рок]] | Вытокі = дзявоцкія [[поп-музыка|поп-ансамблі]] [[1960-я|60-х]]<br /> [[барока-поп]]<br /> [[паўэр-поп]]<br /> [[пост-панк]]<br /> [[інды-рок]] | Узнікненне = пачатак 1980-х, [[Вялікабрытанія]] | Росквіт = 1980-я, Вялікабрытанія | Паджанры = [[Тві-поп]] | Роднасныя =| | Вытворныя =| }} '''Цві-поп''' ({{lang-en|Twee pop}}) — жанр інды-рока, для якога характэрныя саладжавыя мелодыі і тэксты, рэзкі гітарны гук. Тві-поп стаў вядомы з 1986 г., калі часопіс [[New Musical Express]] выпусціў касету [[C86]] — збор малавядомых інды-груп. [[Постпанк]]-група 1970–1980-х [[The Television Personalities]] часта завецца адной з аказалых найбольшы ўплыў на гэты жанр, нараўне з гуртамі [[Buzzcocks]] і [[The Ramones]]. Тэрмін «тві-поп» не быў шырока распаўсюджаны да 1990-х. У 1980-х групы, гульцы ў гэтым стылі, звалі інды-гуртамі. Слова «тві-поп» было ўведзена дыджэем [[Піл Джон|Джонам Пілам]], які ўпершыню ўжыў яго адносна групы [[Bogshed]]. Больш «панкавы» тві-поп з Паўночнай Амерыкі часта таксама завуць словам «кадлкор» (''cuddlecore''). ==Найболей вядомыя тві-поп групы== * [[All Girl Summer Fun Band]] * [[Architecture in Helsinki]] * [[Belle & Sebastian]] * [[The Boy Least Likely To]] * [[Camera Obscura]] * [[Hot Hot Heat]] * [[The New Pornographers]] * [[The Russian Futurists]] * [[Wolf Parade]] * [[Foster the People]] * The Concretes ==Тві-поп групы Беларусі== * [[Hair Peace Salon]]<ref name="Осокина">{{Cite web|url=http://babruysk.by/v-bobrujske-vystupila-gruppa-hair-peace-salon/|title=В Бобруйске выступила группа «Hair Peace Salon»|last=Осокина|first=Ольга|date=2012-11-27|access-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410055312/http://babruysk.by/v-bobrujske-vystupila-gruppa-hair-peace-salon/|archive-date=10 красавіка 2019|publisher=[[Бобруйский курьер]]|language=ru|trans-title=The group “Hair Peace Salon” performed in Babruysk|url-status=live}}</ref> ==Гл. таксама== * [[C86]] {{зноскі}} {{Альтрок}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альтэрнатыўная музыка]] [[Катэгорыя:Інды-поп]] 6dqup5d7a0akxjjxggsmmjuy85rzj8t Зеўс 0 25801 5160413 4780253 2026-07-02T21:08:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160413 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Зеўс | Міфалогія = Старажытнагрэчаская | Выява = Statue of Zeus (Hermitage) - Статуя Юпитера.jpg| Памер выявы = 250px | Подпіс = Статуя Зеўса ў [[Эрмітаж]]ы | Апісанне = Бог грому і маланкі, вярхоўны бог | У іншых культурах = [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]], [[Арамазд]], [[Ахура-Мазда]] | Бацька = [[Кронас]] | Маці = [[Рэя]] | Жонка = [[Гера]] | Дзеці = [[Арэс]], [[Афрадыта]], [[Апалон]], [[Афіна]], [[Гефест]], [[Артэміда]], [[Гермес]], [[Персефона]], [[Дыяніс]] і г.д. }} '''Зеўс''' ({{lang-grc|Ζεύς}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] бог неба, грому і маланак, які кіраваў усім светам. Галоўны з [[Алімпійскія багі|богаў-алімпійцаў]], трэці сын [[Тытаны|тытана]] [[Кронас]]а і [[Рэя|Рэі]]. Атрыбутамі Зеўса былі [[эгіда]] (шчыт), [[скіпетр]], часам [[Арлы|арол]]; месцазнаходжаннем лічыўся [[Алімп]] (Зеўс-Алімпіец). Брат [[Аід]]а, [[Гестыя|Гестыі]], [[Дземетра|Дземетры]] і [[Пасейдон]]а. Жонка Зеўса — багіня [[Гера]] (яна ж яго сястра), але ён часта здраджвае ёй. Акрамя таго, ён размяркоўвае дабро і зло на зямлі, часам яго асацыююць з лёсам, часам — ён сам выступае як істота, падуладная Мойрэ — лёсу. Ён можа прадбачыць будучыню. Ён абвяшчае наканаванні лёсу з дапамогай сноў, а таксама грому і маланак. Увесь грамадскі парадак быў пабудаваны Зеўсам, ён падарыў людзям законы, усталяваў уладу цароў, таксама ахоўвае сям'ю і хату, сочыць за захаваннем традыцый і звычаяў. == Паходжанне == Ён прыналежыць да трэцяга пакалення багоў, якія зрынулі другое пакаленне — [[Тытаны|тытанаў]]. Бацьку Зеўса Кронасу было прадказана, што яму наканавана быць зрынутым уласным сынам, і, каб не быць зрынутым сваімі дзецьмі, ён кожны раз праглынаў толькі што народжанага [[Рэя]]й дзіцяці. Рэя вырашылася, нарэшце, абдурыць мужа і ўпотай нарадзіла чарговага дзіця — Зеўса. Розныя версіі міфа завуць месцам нараджэння востраў Крыт (пячору Дыкта, або гару Дыкта, або гару Іда) або [[Фрыгія|Фрыгію]] (гара Іда). Кронасу жа замест нованароджанага яна дала праглынуць спавіты камень. Па крыцкім варыянце міфа, Зеўс быў аддадзены на выхаванне [[курэты|курэтам]] і [[карыбанты|карыбантам]], якія выкармілі яго малаком казы [[Амалфея|Амальтэі]]. Па наданні пячору ахоўвалі вартаўнікі, і кожны раз, калі маленькі Зеўс пачынаў плакаць, яны стукалі дзідамі ў шчыты, для таго каб гэтага не пачуў Кронас. Калі Зеўс вырас, па адным з варыянтаў міфа, ён, неапазнаны, стаў паслугачом-віначэрпіем ва ўласнага бацькі і, па радзе тытаніды Меціды, даў яму ванітавае зелле (сумесь солі і гарчыцы), падмяшанае ў мядовы напой. З прыступам ванітаў, Крон вывергнуў усіх раней паглынутых ім дзяцей, братоў і сясцёр Зеўса. Затым разам з Зеўсам яны пачалі дужанне з Кронасам. Бітва доўжылася 10 гадоў, але не выявіла пераможцу. Тады Зеўс вызваліў з Тартара [[цыклопы|цыклопаў]] і [[Гекатанхейры|старукіх]], якія пакляліся на вернасць Зеўсу. Нарэшце тытаны былі зрынутыя і зрынутыя ў бездань. Тры брата — Зеўс, [[Пасейдон]] і [[Аід]] — падзялілі ўладу паміж сабой. Зеўсу дасталася панаванне на небе, [[Пасейдон]]у — моры, [[Аід]]у — царстве мёртвых. У перыяд [[патрыярхат|патрыярхату]] Зеўс лакалізуецца на горы [[Алімп]] і завецца [[багі-алімпійцы|Алімпійскім]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 == Спасылкі == {{Commons|Category:Zeus}} * [http://greekroman.ru/zeus.htm Энцыклапедыя антычнай міфалогіі: Зеўс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061208230835/http://www.greekroman.ru/zeus.htm |date=8 снежня 2006 }} * [https://whoiszeus.by Хто такі Зеўс: Дзе сёння выкарыстоўваецца імя Зеўс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230130153840/https://whoiszeus.by/ |date=30 студзеня 2023 }} — 2022, Аляксей Іваноў {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Патрыярхат]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі]] [[Катэгорыя:Багі неба і надвор’я]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя багі]] [[Катэгорыя:Багі грому]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Багі, якія ўзыходзяць да індаеўрапейскага грамавержца]] cyhc4h69gf2cc6jyfeyibd0whub3w25 Заронава (аграгарадок) 0 31508 5160326 5141523 2026-07-02T15:16:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160326 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Заронава}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Заронава |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 18|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 53|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Заронаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 157 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243034416 }} '''Заро́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaronava}}, {{lang-ru|Зароново}}) — [[аграгарадок]] (да 2011 — [[вёска]])<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца непадалёку ад [[Заронава (возера)|аднайменнага возера]]. == Інфраструктура == У Заронаве дзейнічаюць бібліятэка<ref>[http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm Сайт ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170429102540/http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm |date=29 красавіка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>, фельчарска-акушэрскі пункт. == Славутасць == У вёсцы знаходзяцца каменныя крыжы.<ref>[http://www.expressnews.by/534.html ИЗ ЗЕМЛИ РАСТУТ КРЕСТЫ? Увидеть своими глазами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120516124000/http://www.expressnews.by/534.html |date=16 мая 2012 }}</ref> === Памятныя мясціны === * Брацкая магіла (1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000280}}. == Выбітныя ўраджэнцы і жыхары == * [[Анатоль Аляксандравіч Лазоўскі]] — доктар сельскагаспадарчых навук. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://evitebsk.com/wiki/Зароново Зароново] артыкул у Віцебскай энцыклапедыі {{Заронаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] 1dlc6ysds8ml6fzlznqbnmlqrpuzh31 Зыгмунт Чаховіч 0 32760 5160434 5078875 2026-07-03T01:00:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160434 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Чаховіч}} {{ДД | подпіс = Зыгмунт Чаховіч пад канец жыцця | тытул =Член [[Літоўскі правінцыйны камітэт|ЛПК]] | жонка =Анэля Арамовіч | дзеці = }} '''Зыгмунт Баніфацый Рох Бярнардавіч Чаховіч-Ляхавіцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864]], бібліяфіл. Паводле іншых звестак, Зыгмунт Чаховіч паходзіў з маёнтка Краснова Свянцянскага павета. == Біяграфія == [[File:Zygmunt Czechowicz 2.jpg|thumb|злева]] Радавод [[Чаховічы|Чаховічаў]] пачынаецца з XVI стагоддзя, з часоў [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]].<ref name="Шыпшына"/> Сын [[Бярнард Чаховіч|Бярнарда Чаховіча]], завілейскага [[Падкаморы|падкаморага]], удзельніка [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]], і Юзэфы з [[Святаполк-Мірскія|Мірскіх]].<ref name="Куфэрак ">[http://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 Драўніцкі Янка, КАМАІ — РАДЗІМА БРАНІСЛАВА РУТКОЎСКАГА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241204223121/https://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 |date=4 снежня 2024 }} // Куфэрак Віленшчыны</ref> У 1851 годзе скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]], з адзнакай скончыў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]] на камеральным аддзяленні. На павятовым сойміку ў Свянцянах у1861 годзе землеўласнікі аднагалосна прынялі праект заснавання публічнай бібліятэкі. Зыгмунт Чаховіч ахвяруе 150 кніг з мэтай, каб пасля прачытання змяніць іх на іншыя<ref>Якубянец-Чаркоўска Я. Паўстанне 1863 года ў Свянцянскім павеце. — «Сумежжа», Паставы, 2013. -С.10.</ref>. У 1862—1863 — член Віленскага Камітэта Руху, пасля яго ліквідацыі — займае пасаду сакратара ў «Аддзеле кіраўнікоў правінцыямі Літвы». Прыхільнік жорсткай лініі [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]]. Зыгмунт Чаховіч не верыў ні ў які кі­рунак або ў заснаваную на праграме працу; пакідаў гэта на волю сляпога выпадку<ref name="spadchyna">[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1415&Itemid=698&limitstart=1#_ftn4 Сведчанні сучаснікаў і гісторыкаў]</ref>:{{пачатак цытаты}}Мы ў маленькай лодачцы пасярод вялікай буры, — розныя элементы не прыйдуць да згоды.{{канец цытаты}} Арыштаваны 31 ліпеня [[1863]]. Выданы шпіёнам-яўрэем, быў пасля арышту прыгавораны спачатку да расстрэлу. У снежні 1863 г. [[Канстанцін Радзівіл (1793—1869)|Канстанцін Радзівіл]], з якім ён быў пароднены праз [[Сулістроўскія|Сулістроўскіх]], прасіў у віленскага генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] аб замене смяротнага прысуду. Кару змянілі на 10 гадоў катаргі. Аднак Мураўёў лічыў гэту кару замягкай і падвысіў да 12 гадоў цяжкіх работ. Нягледзячы на жорсткія рэпрэсіі [[вернападданніцкі адрас]] не падпісаў. Катаргу адбываў у [[Нерчынскія руднікі|Нерчынскіх рудніках]]. Пасля вызвалення жыў у маёнтку [[Малыя Бясяды]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер [[Лагойскі раён]]), бо радавое гняздо Сурвілішкі царскія ўлады перадалі генералу Маўрысу<ref>Драўніцкі Я. Крывавы 1863 год// Нашы карані. Ілюстраваны часопіс краязнаўцаў Паазер’я. Паставы: Сумежжа. — № 5, студзень-сакавік 2003 г. — С.16-24</ref>. У Малых Бяседах Зыгмунт Чаховіч стварыў вялікую бібліятэку. З Чаховічам пазнаёміўся малады [[Янка Купала]], сям’я якога ў 1895—1904 жыла непадалёку ў фальварку Селішча. У доме Чаховіча Купала ўпершыню пазнаёміўся з нелегальнай літаратурай (прысвечанай польскаму вызвольнаму руху), гутарыў з ім пра паўстанне 1863—1864, карыстаўся яго багатай бібліятэкай. Пра сустрэчы з Чаховічам паэт пісаў у аўтабіяграфіях. [[Файл:Зыгмунт Чаховіч, член Камітэта руху (фотаздымак з апошніх гадоў жыцця).jpg|thumb|Фотаздымак з апошніх гадоў жыцця]] Па словах [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]], які добра ведаў Зыгмунта, Чаховіч быў «высакародны, узнёслы, але пры гэтым непаслядоўны і без цвёрдых перакананняў, лёгка даваў сабой кіраваць». Як пісаў Купала, Чаховіч быў «ідэаліст і летуценнік»<ref>Янка Купала. Збор твораў у 9 тамах. Том 9, кніга 1. — Мінск, «Мастацкая літаратура»; 2003 / ст. 268</ref>. Памёр {{Датасмерці|28|10|1907|15}}. Пахаваны на старых могілках у [[Радашковічы|Радашковіч]]ах (магіла не адшуканая). == У культуры і мастацтве == Сябар Чаховіча, паэт [[Ежы Ляскарыс]], прысвяціў яму адзін са сваіх вершаў «Д-а З.[ыгмунта] Ч.[аховіча]»<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n100/art18.htm|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: 2(100)/2022 :: ЮРЫ ЛЯСКАРЫС: ВЕРШЫ|website=media.catholic.by|access-date=2025-04-30}}</ref>. Асоба Зыгмунта Чаховіча натхніла класіка беларускай літаратуры [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Вобраз этага неардынарнага чалавека адлюстраваны ў яго п’есе «[[Калыска чатырох чараўніц]]», у якой паказаны вялікі ўплыў З. Чаховіча на фарміраванне светапогляду [[Янка Купала|Янкі Купалы]]<ref name="Шыпшына">[http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=18649 Шыпшына]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Сям’я == {{сс3|8.09.1859|года}} ў [[Валкалацкі касцёл|Валкалацкім касцёле]] ажаніўся з Анэляй з [[Арамовічы|Арамовічаў]] (24 красавіка 1841 — 21 сакавіка 1902), дачкой Францішка і Эстэлі з [[Петразаліны|Петразалінаў]]<ref>[https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:6V76-SWLQ Запіс пра шлюб]</ref>, з якой меў сыноў: * Мечыслаў (Мечыслаў-Інакенцій-Юзаф) Зыгмунтавіч Чаховіч (пам. 1902), маёнтак Бясяды, член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] з 1888 года<ref>Адреса членов Минского общества сельского хозяйства. ― Минск : Паровая типолит. Х. Дворжец, [1889―1897?]. ― 34 с.</ref>. * Вітольд-Марцэл-Сатурнін. Жонка таксама пахаваная на каталіцкіх могілках у Радашковічах, захаваўся надмагільны помнік са скульптурнай выявай Дзевы Марыі. {{зноскі}} == Літаратура == * Рапановіч. Слоўнік геаграфічных назваў. * Киселев Г. Бесядские пути-дороги // Неман. 1984. № 3; * Янка Купала: Энцыкл. даведнік. Мн., 1986. С. 378, 654. * Marek J. Minakowski, ''Ci wielcy Polacy to nasza rodzina'', wyd. 3, Dr Minakowski Publikacje Elektroniczne, Kraków [[2008]], ISBN 83-918058-5-9. * Oleg Łatyszonek, Eugeniusz Mironowicz, ''Historia Białorusi od połowy XVIII do XX w., Rozdział IV. Powstanie styczniowe'', Białystok] [[2002]], ss. 94-95. == Літаратура == * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} == Спасылкі == * [http://archives.gov.by/index.php?id=345160 Алфавитный список лиц, осужденных за участие в восстании 1863—1864 гг. на лишение прав состояния, конфискацию имущества и ссылку. 1 октября 1864 г. Печатный документ]. {{Wikidata/Ancestors}} {{Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чаховіч Зыгмунт Бярнардавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Чаховічы|Зыгмунт]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лагойскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пастаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір]] ivak5mbj2c8wvehcbeypink1lnzbw8z Камод 0 47638 5160535 4759088 2026-07-03T11:17:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160535 wikitext text/x-wiki [[Файл:Louis_XV._Commode_(Jones_Collection).jpg|міні|Камод эпохі [[Людовік XV|Людовіка XV]]]] [[Файл:Commode-3.jpg|справа|міні|Сучасны камод]] '''Камод''' ({{Lang-fr|commode}} — «зручны») — [[Буфет (мэбля)|тумба]] з некалькімі высоўнымі скрынямі, пераважна размешчанымі адна над другой<ref>ДАСТ 20400-80. Прадукцыя мэблевай вытворчасці. Тэрміны і азначэнні</ref>. == Гісторыя == Сваім паходжаннем ён абавязаны [[Куфар|куфру]] і [[Секрэтэр|сакрэтэру]]. Менавіта па параўнанні з куфрам камода ўспрымаўся як больш практычны, «зручны». Камоды ўвайшлі ва ўжытак у пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]<ref>{{Cite web|url=http://mego-design.ru/news/69|title=История мебели - комод|publisher=mego-design.ru|accessdate=2016-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610192639/http://mego-design.ru/news/69|archivedate=10 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref>, калі ў звычайныя скрыні для захоўвання адзення сталі дадаваць высоўныя скрыні, высокія ножкі, для выгоды выкарыстання і розныя дэкаратыўныя элементы. Гэтак жа пашырылася і выкарыстанне камода: у іх сталі захоўваць ювелірныя ўпрыгажэнні, [[Касметыка|касметыку]] і іншыя неабходныя рэчы. Сучасныя камоды могуць быць сумешчаныя з пеленальным столікам і дзіцячымі ложкамі, мець падстаўкі пад бутэлькі і спецыяльныя нішы пад захоўванне дробязяў, так жа з'явіліся камоды для [[Кухня (памяшканне)|кухні]].<ref>{{Cite web|url=http://womanwiki.ru/w/%25D0%259A%25D0%25BE%25D0%25BC%25D0%25BE%25D0%25B4|title=Ошибка|publisher=womanwiki.ru|accessdate=2016-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610213305/http://womanwiki.ru/w/%25D0%259A%25D0%25BE%25D0%25BC%25D0%25BE%25D0%25B4|archivedate=10 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref> У Расіі ў савецкі час паступова быў выцеснены [[Гардэроб (шафа)|гардэробам]], які акрамя высоўных скрынь, мае таксама аддзяленне з вешалкамі для верхняй сукенкі, і ў сваім універсальным прызначэнні аказаўся больш зручным, а таксама больш прымальным з прычыны з'яўлення нормаў абмежаванні жылплошчы. У [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]] камоды атрымалі яшчэ большае распаўсюджанне і шырыню выкарыстання. Напрыклад, мініяцюрныя камодзікі для дзяцей і упрыгожванняў. Іх выкарыстоўваюць як не асноўную мэблю ў доме, а ў дадатку да [[Туалетны стол|туалетнага століка]]. Гэтак жа камоды сталі дадаткова аснашчацца разеткамі для выкарыстання бытавых электрапрыбораў, дадатковым асвятленнем і ўбудаванымі зарадкамі. == Знешні выгляд == Камод з'яўляецца характэрным пераўвасабленнем [[куфар|куфра]]. Першапачаткова ён павялічваўся ў вышыню, для большай змяшчальнасці. Затым у камода з'явіліся ножкі, а суцэльны фасад ператварыўся ў дверцы, якія адкрываюцца. У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] з'явілася шафа з высоўнай скрыняй і распашнымі дзверцамі, званыя «крэдзенцы»<ref>{{Cite web|url=http://www.4living.ru/items/article/cupboard-varieties/|title=Шкафы для столовой: разновидности|publisher=www.4living.ru|accessdate=2016-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201140252/http://www.4living.ru/items/article/cupboard-varieties/|archivedate=1 лютага 2019|url-status=dead}}</ref>. Найбольшае развіццё камод атрымаў у эпоху росквіту [[ракако]] (пачатак [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]). Менавіта ў гэты час з'явілася вялікая колькасць варыяцый, формаў і аздаблення камодаў. Тады ж з'явілася мноства варыянтаў выкарыстання камода: з люстэркам для будуара, камод-сакрэтнік для кабінета. Формы камодаў вар'іраваліся ад гнутых, з тонкімі гнутымі ножкамі, да масіўных і угловатых цяжкіх формаў. Камода прайшоў праз пераўвасабленне ўсіх стыляў да [[Мінімалізм (дызайн)|мінімалізму]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул|год=1959|загаловак=Комод|выданне=Краткая энциклопедия домашнего хозяйства|месца=М.|выдавецтва=Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия»}} * Джудит Миллер, Джил Бейс // Мебель. Все стили от древности до современности. - АСТ, 2011. == Спасылкі == * [http://womanwiki.ru/w/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4 WomanWiki // Комод] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190123071415/http://womanwiki.ru/w/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4 |date=23 студзеня 2019 }} * [http://www.komodiki.olgaboyko.ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BA.html Комодики // Что такое комодик для косметики?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160515031536/http://komodiki.olgaboyko.ru/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BA.html |date=15 мая 2016 }} * [http://www.4living.ru/items/article/chest-of-drawers-classification/ Сайт о жизни в доме // Виды комодов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190207044633/http://www.4living.ru/items/article/chest-of-drawers-classification/ |date=7 лютага 2019 }} [[Катэгорыя:Корпусная мэбля]] [[Катэгорыя:Шафа]] t2djc1cqvlgioirkkr9hh0n2dvok7a2 Генрых Птушнік 0 48608 5160292 4743312 2026-07-02T13:12:36Z Ueschar 151377 5160292 wikitext text/x-wiki {{Перанесці}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Генрых I ''Птушнік'' | арыгінал імя = {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} | выява = The crown of Germany is offered to Henry the Fowler.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = [[герцаг Саксоніі]] | парадак = 4 | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[30 лістапада]] [[912]] | перыядканец = [[2 ліпеня]] [[936]] | папярэднік = [[Атон I, герцаг Саксоніі|Атон I ''Яснавяльможны'']] | пераемнік = [[Атон I Вялікі|Атон II ''Вялікі'']] | пасада_2 = [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] | парадак_2 = 8 | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[6 мая]] [[919]] | перыядканец_2 = [[2 ліпеня]] [[936]] | папярэднік_2 = [[Конрад I, кароль Германіі|Конрад I Франконскі]] | пераемнік_2 = [[Атон I Вялікі|Атон I ''Вялікі'']] | каранацыя_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = | вікісховішча = Henry I the Fowler }}{{Значэнні|Генрых I|тып=імя}} '''Генрых Птушнік''' ([[876]] — 2 ліпеня [[936]]) нямецкі кароль ([[919]]—[[936]]) і герцаг Саксоніі ([[912]]—[[936]]). З'яўляецца заснавальнікам дынастыі нямецкіх каралёў і імператараў. Лічыцца першым каралём сярэднявечнай Германіі, якая раней звалася Усходняя Францыя. Паспяхова стварыў і рэарганізаваў нямецкае войска, якое спыніла рабаванні венграў, напады нарманаў на поўначы і [[Славяне|славян]] на ўсходзе. == Біяграфія == Яго бацька быў герцагам Саксоніі, а яго маці дачкой Карломана Баварскага. Пасля смерці свайго бацькі ў 912, Генрых становіцца герцагам [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]. Ступіўшы на сталец, часта быў у канфлікце з паўднёвымі суседзямі, герцагамі Франконіі. == Нямецкі кароль == Калі ў 918 памёр кароль Конрад I, Генрыху было прапанавана стаць пераемнікам апошняга. Гэта было зусім нечаканым з улікам спрэчак, якія вялі паміж сабою Конрад і Генрых з-за Цюрынгію. Па легендзе, калі пасланне аб прапанове стаць каралём дайшло да Генрыха, той займаўся лоўляй птушак, з-за чаго і атрымаў псеўданім «Птушкар». У 919 франконскія і саксонскія дваране абралі каралём Генрыха. Генрых адмовіўся быць памазаным Царквой, таму што ён нібы жадаў быць каралём — абраным народам, а не царквою. Але баварскі герцаг Арнульф не прызнаў Генрыха і заставаўся яму антыкаралём да [[921]], калі Генрых перамог Баварыю і прымусіў паклясціся яе ў вернасці. == Валадарства == Генрых зрабіў некалькі спроб заваяваць Латарынгію, якая з [[910]] знаходзілася пад кантролем французаў. Рудольф Бургундскі з вялікім войскам імунуўся прадухіліць гэты намер. Але ў [[925]] немцы здолелі перамагчы і далучыць Латарынгію да складу Германіі. Такім чынам Латарынгія засталася на працягу некалькіх стагоддзяў у нямецкім валоданні і стала пятым герцагствам у нямецкім каралеўстве. '''Герцагствы:''' * [[Герцагства Саксонія|Саксонія]] * [[Герцагства Баварыя|Баварыя]] * [[Герцагства Швабія|Швабія]] * [[Герцагства Франконія|Франконія]] * [[Герцагства Латарынгія|Латарынгія]] == Войска == Генрых Птушнік быў паспяховым ваенным лідарам. Германія ўвесь час адчувала знішчальныя напады венграў. У [[924]] Генрых плаціць ім вялікую даніну, з тым каб забяспечыць мір на дзесяць гадоў, на працягу якіх Генрых вастанавіў абарончую здольнасць гарадоў і стварыў новую элітную армію. Новаўтворанае войска, у ядры якога стаялі цяжкія рыцары, пайшло спачатку ва ўсходнім кірунку пад Эльбу. Тут асноўным насельніцтвам былі славяне, якія сталі лёгкай здабычай новападрыхтованага войска. З [[928]] войска захапіла шэраг гарадоў, а ў [[929]] задушыла паўстанне ў Чэхіі. У 933 венгры зноў атакавалі, але на гэты раз Генрых здолеў іх перамагчыы. На поўначы існавалі сталыя праблемы з нарманамі, якія рабавалі гарады паўночнай Германіі. Генрых правёў супраць іх шэраг кампаній, падчас якіх далучыў да Германіі некаторыя тэрыторыі. == Аб'яднаная дзяржава == Калі Генрых I памёр у 936, усе нямецкія герцагствы былі аб'яднаныя ў адно каралеўства. Ён стаў першым нямецкім каралём. Яго сын, Атон I, стаў імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Другі сын стаў герцагам Баварыі, а трэці архібіскупам Кёльна. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Henry I the Fowler}} * {{cite web |url = http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/deutschland_koenige_2/heinrich_1_deutscher_koenig_936_liudolfinger/heinrich_1_deutscher_koenig_+_936.html |title = Heinrich I, Deutscher König |publisher = Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer |access-date = 2011-05-03 |lang = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20080207014743/http://www.genealogie-mittelalter.de/deutschland_koenige_2/heinrich_1_deutscher_koenig_936_liudolfinger/heinrich_1_deutscher_koenig_+_936.html |archive-date = 7 лютага 2008 |url-status = live }} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380769|title=Kings of Germany 918-1024, Saxon dynasty (Liudolfinger)|publisher=Foundation for Medieval Genealogy |accessdate=2011-05-03}} * {{cite web |url = http://www.derhistoriker.de/mittelalter/09+Designation_Heinrich_I.pdf |title = Bericht Widukind v. Corveys über die Designation Heinrich I. durch Konrad I. |access-date = 2011-05-03 |lang = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20050425044348/http://www.derhistoriker.de/mittelalter/09+Designation_Heinrich_I.pdf |archive-date = 25 красавіка 2005 |url-status = dead}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі германскія]] [[Катэгорыя:Герцагі саксонскія]] [[Катэгорыя:Саксонская дынастыя]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Маркграфы Цюрынгіі]] ri9eqbia993jvagzmhmp80wpqeyf2cn 5160293 5160292 2026-07-02T13:15:06Z Ueschar 151377 5160293 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Генрых І Птушкалоў}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Генрых I ''Птушнік'' | арыгінал імя = {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} | выява = The crown of Germany is offered to Henry the Fowler.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = [[герцаг Саксоніі]] | парадак = 4 | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[30 лістапада]] [[912]] | перыядканец = [[2 ліпеня]] [[936]] | папярэднік = [[Атон I, герцаг Саксоніі|Атон I ''Яснавяльможны'']] | пераемнік = [[Атон I Вялікі|Атон II ''Вялікі'']] | пасада_2 = [[кароль Усходне-Франкскага каралеўства]] | парадак_2 = 8 | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[6 мая]] [[919]] | перыядканец_2 = [[2 ліпеня]] [[936]] | папярэднік_2 = [[Конрад I, кароль Германіі|Конрад I Франконскі]] | пераемнік_2 = [[Атон I Вялікі|Атон I ''Вялікі'']] | каранацыя_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = | вікісховішча = Henry I the Fowler }}{{Значэнні|Генрых I|тып=імя}} '''Генрых Птушнік''' ([[876]] — 2 ліпеня [[936]]) нямецкі кароль ([[919]]—[[936]]) і герцаг Саксоніі ([[912]]—[[936]]). З'яўляецца заснавальнікам дынастыі нямецкіх каралёў і імператараў. Лічыцца першым каралём сярэднявечнай Германіі, якая раней звалася Усходняя Францыя. Паспяхова стварыў і рэарганізаваў нямецкае войска, якое спыніла рабаванні венграў, напады нарманаў на поўначы і [[Славяне|славян]] на ўсходзе. == Біяграфія == Яго бацька быў герцагам Саксоніі, а яго маці дачкой Карломана Баварскага. Пасля смерці свайго бацькі ў 912, Генрых становіцца герцагам [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]]. Ступіўшы на сталец, часта быў у канфлікце з паўднёвымі суседзямі, герцагамі Франконіі. == Нямецкі кароль == Калі ў 918 памёр кароль Конрад I, Генрыху было прапанавана стаць пераемнікам апошняга. Гэта было зусім нечаканым з улікам спрэчак, якія вялі паміж сабою Конрад і Генрых з-за Цюрынгію. Па легендзе, калі пасланне аб прапанове стаць каралём дайшло да Генрыха, той займаўся лоўляй птушак, з-за чаго і атрымаў псеўданім «Птушкар». У 919 франконскія і саксонскія дваране абралі каралём Генрыха. Генрых адмовіўся быць памазаным Царквой, таму што ён нібы жадаў быць каралём — абраным народам, а не царквою. Але баварскі герцаг Арнульф не прызнаў Генрыха і заставаўся яму антыкаралём да [[921]], калі Генрых перамог Баварыю і прымусіў паклясціся яе ў вернасці. == Валадарства == Генрых зрабіў некалькі спроб заваяваць Латарынгію, якая з [[910]] знаходзілася пад кантролем французаў. Рудольф Бургундскі з вялікім войскам імунуўся прадухіліць гэты намер. Але ў [[925]] немцы здолелі перамагчы і далучыць Латарынгію да складу Германіі. Такім чынам Латарынгія засталася на працягу некалькіх стагоддзяў у нямецкім валоданні і стала пятым герцагствам у нямецкім каралеўстве. '''Герцагствы:''' * [[Герцагства Саксонія|Саксонія]] * [[Герцагства Баварыя|Баварыя]] * [[Герцагства Швабія|Швабія]] * [[Герцагства Франконія|Франконія]] * [[Герцагства Латарынгія|Латарынгія]] == Войска == Генрых Птушнік быў паспяховым ваенным лідарам. Германія ўвесь час адчувала знішчальныя напады венграў. У [[924]] Генрых плаціць ім вялікую даніну, з тым каб забяспечыць мір на дзесяць гадоў, на працягу якіх Генрых вастанавіў абарончую здольнасць гарадоў і стварыў новую элітную армію. Новаўтворанае войска, у ядры якога стаялі цяжкія рыцары, пайшло спачатку ва ўсходнім кірунку пад Эльбу. Тут асноўным насельніцтвам былі славяне, якія сталі лёгкай здабычай новападрыхтованага войска. З [[928]] войска захапіла шэраг гарадоў, а ў [[929]] задушыла паўстанне ў Чэхіі. У 933 венгры зноў атакавалі, але на гэты раз Генрых здолеў іх перамагчыы. На поўначы існавалі сталыя праблемы з нарманамі, якія рабавалі гарады паўночнай Германіі. Генрых правёў супраць іх шэраг кампаній, падчас якіх далучыў да Германіі некаторыя тэрыторыі. == Аб'яднаная дзяржава == Калі Генрых I памёр у 936, усе нямецкія герцагствы былі аб'яднаныя ў адно каралеўства. Ён стаў першым нямецкім каралём. Яго сын, Атон I, стаў імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Другі сын стаў герцагам Баварыі, а трэці архібіскупам Кёльна. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Henry I the Fowler}} * {{cite web |url = http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/deutschland_koenige_2/heinrich_1_deutscher_koenig_936_liudolfinger/heinrich_1_deutscher_koenig_+_936.html |title = Heinrich I, Deutscher König |publisher = Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer |access-date = 2011-05-03 |lang = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20080207014743/http://www.genealogie-mittelalter.de/deutschland_koenige_2/heinrich_1_deutscher_koenig_936_liudolfinger/heinrich_1_deutscher_koenig_+_936.html |archive-date = 7 лютага 2008 |url-status = live }} * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/GERMANY,%20Kings.htm#_Toc144380769|title=Kings of Germany 918-1024, Saxon dynasty (Liudolfinger)|publisher=Foundation for Medieval Genealogy |accessdate=2011-05-03}} * {{cite web |url = http://www.derhistoriker.de/mittelalter/09+Designation_Heinrich_I.pdf |title = Bericht Widukind v. Corveys über die Designation Heinrich I. durch Konrad I. |access-date = 2011-05-03 |lang = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20050425044348/http://www.derhistoriker.de/mittelalter/09+Designation_Heinrich_I.pdf |archive-date = 25 красавіка 2005 |url-status = dead}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі германскія]] [[Катэгорыя:Герцагі саксонскія]] [[Катэгорыя:Саксонская дынастыя]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Маркграфы Цюрынгіі]] ehvra7yed9hdy93wczio3om1biyo8e4 Вінцэнт Дмахоўскі 0 51209 5160495 5156145 2026-07-03T09:19:02Z Lš-k. 16740 5160495 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дмахоўскі}} {{Мастак | імя = Вінцэнт Дмахоўскі | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Vincent Dmachoŭski. Вінцэнт Дмахоўскі (1904).jpg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Вінцэнт Дмахоўскі''' ({{lang-pl|Wincenty Dmochowski, Dmuchowski, Dmóchowski}}; {{Wikidata/p569}}, фальварак Гаў’я, [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]]<ref name=":0" /> — {{СС|6|сакавіка|1862|22|лютага}}, [[Вільня]]) — мастак, жывапісец, піянер беларускага гістарычнага пейзажу. Творчасць звязана з грамадскім жыццём і мастацтвам [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Польшча|Польшчы]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=258}}. == Біяграфія == Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Шчучынскі піярскі калегіум|піярскім вучылішчы]] ў [[Шчучын]]е, пасля ў [[Мінск|Мінску]]. У 1826 годзе Вінцэнт Дмахоўскі паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]] на літаратурны факультэт, адначасова з вучобай браў урокі малявання ў [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Прымаў удзел у антырасійскім [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]], пасля яго паражэння вымушаны быў эміграваць у [[Каралеўства Прусія|Прусію]]. У 1833 годзе расійскі ўрад абвясціў амністыю, але Дмахоўскі вярнуўся на радзіму ўжо ў 1832 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kultura-info.by/view/1764|title=Шляхі будучага майстра|author=Зміцер Юркевіч|website=kultura-info.by|date=2024-09-05|access-date=2024-09-05|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918205903/https://kultura-info.by/view/1764|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://kultura-info.by/view/1759|title=Майстра з берагоў Гаўі|author=Зміцер Юркевіч|website=kultura-info.by|date=2024-09-02|access-date=2024-09-05|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918225556/https://kultura-info.by/view/1759|url-status=dead}}</ref>. Адкрыў у Вільні мастацкую майстэрню, якая за 20 год працы стала своеасаблівай мастацкай школай, дзе вучыліся многія вядомыя майстры, у тым ліку [[Гелена Скірмунт]] і іншыя. Часта наведваў свой небагаты маёнтак [[Нагародавічы]]. У віленскі перыяд Дмахоўскі стварыў шматлікія і разнастайныя творы, але краявіды радзімы асабліва хвалявалі мастака: «На начлезе», «Каля пераправы», «Наваградак», «Возера Свіцязь», «Радзіма» («Двор у Нагародавічах», 1843) і іншыя. Сучаснікі налічвалі больш за сто пейзажаў і жанравых карцін мастака. Дмахоўскага называлі ''«[[Клод Ларэн]] віленскіх ваколіц»'', як і французскі жывапісец XVII ст. Дмахоўскі быў мастаком-рамантыкам, знаходзіў у штодзённым жыцці эмацыянальны настрой, паэзію і веліч. Творчая спадчына мастака захоўваецца ў музеях Літвы і Польшчы. Таксама Дмахоўскі вядомы як скульптар і сцэнограф. У 1850—1854 гадах афармляў спектаклі ў [[Віленскі гарадскі тэатр|Віленскім гарадскім тэатры]] («Галька» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], «Італьянка ў Алжыры» [[Джаакіна Расіні]], «Фаварытка» [[Гаэтана Даніцэці]] і іншыя). Пахаваны ў [[Нагародавічы|Нагародавічах]]{{Крыніца?}}. == Сям’я == Сын Вінцэнта Дмахоўскага — [[Уладзіслаў Дмахоўскі]] (1841—1913), таксама жывапісец. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" perrow="3" caption="Асобныя творы Вінцэнта Дмахоўскага"> Файл:1837. Крыжакі перад атакай замка Пуня.jpg|Крыжакі перад атакай на замак [[Пуня (Літва)|Пуню]] Файл:Naharodavičy. Нагародавічы (V. Dmachoŭski, 1843).jpg|[[Нагародавічы]] Файл:1853. Руіны замка на возеры Троцкім.jpg|Руіны замка на возеры [[Трокі|Троцкім]] Файл:Miednicki zamak. Медніцкі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|[[Медніцкі замак|Руіны замка]] ў [[Меднікі|Медніках]] Файл:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|[[Гальшанскі замак|Руіны замка]] ў [[Гальшаны|Гальшанах]] Файл:1854. Замак у Троках.jpg|[[Тракайскі замак|Замак]] у [[Тракай|Троках]] Файл:1861. Туганавічы, двор і пуня.jpg|[[Карчова|Туганавічы]], двор і пуня Файл:Tuhanavičy, Vieraščaka, Kaplica. Туганавічы, Верашчака, Капліца (V. Dmachoŭski, 1861).jpg|Капліца на ўзгорку ў Туганавічах Файл:1860. Лясны пажар.jpg|Лясны пажар Файл:Navahradak. Наваградак (V. Dmachoŭski, XIX).jpg|[[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Базыльянская царква]] ў [[Навагрудак|Наваградку]] Файл:Вуліца ў Вільне.jpg|Вуліца ў [[Вільня|Вільні]] Файл:Кляштар у Пажайсце.jpg|Кляштар у [[Пажайсце|Пажайсці]] </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Дмахоўскі Вікенцій||258—259}} * ''Дробаў Л. М.'' Мастакі XIX стагоддзя. — Мінск, «Беларусь», 1971. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130215}} * [http://pawet.net/collections/dmachowski/Вінцэнт_Дмахоўскі.html Старонка Вінцэнта Дмахоўскага] на [[pawet.net]] {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дмахоўскі Вікенцій Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзятлаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Шчучынскага піярскага калегіума]] [[Катэгорыя:Дмахоўскія|Вікенцій Ігнатавіч]] o11gj4ofzzar9j3t2wl5mu85nrg3xrr Зімовыя Алімпійскія гульні 2014 0 51632 5160442 4580750 2026-07-03T02:36:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160442 wikitext text/x-wiki {{Алімпіяда |Назва = XXII зімовыя Алімпійскія гульні |Эмблема = Выява:Sochi 2014 (Emblem).svg |Апісанне = Афіцыйны лагатып |Памер = 300 |Горад = {{сцяг|Расія}} [[Сочы]] |Слоган = Зімовыя. Спякотныя. Твае. |Краіны = 88 |Удзельнікаў = 2800 |Медалёў = 98 камплектаў<br />у 7 відах спорту<br />(15 дысцыплін) |Адкрыццё = [[7 лютага]] [[2014]] |Адкрываў = [[Уладзімір Пуцін]] |Закрыццё = [[23 лютага]] [[2014]] |Алімпійскі_агонь =[[Ірына Радніна]] <br />[[Уладзіслаў Аляксандравіч Траццяк|Уладзіслаў Траццяк]] |Алімпійская_клятва = |Стадыён = {{s|Алімпійскі стадыён «[[Фішт (стадыён)|Фішт]]»}} }} '''Зімовыя Алімпійскія гульні 2014''', афіцыйна вядомыя як '''XXII Алімпійскія зімовыя гульні''' ({{lang-en|2014 Winter Olympics}}), прайшлі ў [[Сочы]] [[7 лютага]] — [[23 лютага]] [[2014]] года. Сталіца Алімпійскіх гульняў — 2014 была выбрана пад час 119-й сесіі [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] у [[Гватэмала (горад)|Гватэмале]] 4 ліпеня 2007 года. На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] [[Алімпійскія гульні]] адбыліся ў другі раз (да гэтага ў [[Масква|Маскве]] ў 1980 годзе прайшлі [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Летнія Алімпійскія гульні]]), i ўпершыню — зімовыя Гульні. Пасля заканчэння Алімпійскіх гульняў на тых жа аб'ектах былі праведзены [[Зімовыя Паралімпійскія гульні 2014]]. Арганізацыяй зімовых Алімпійскіх і Паралімпійскіх гульняў 2014 года займаўся Аргкамітэт «Сочы 2014». == Выбар горада == На тое, каб прыняць зімовыя Алімпійскія гульні, прэтэндавалі расійскі Сочы, аўстрыйскі [[Зальцбург]] і паўднёвакарэйскі [[Пхенчхан]]. Выбар быў зроблены праз галасаванне членаў [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]] 4 ліпеня 2007. Каб перамагчы ў першым туры, гарадам‑кандыдатам на правядзенне Алімпіяды‑2014 трэба было набраць 50% плюс адзін голас. Калі не — другі тур галасавання з удзелам двух гарадоў‑лідараў. Першы тур пераможцу не выявіў, а ў другім з перавагай у чатыры галасы Сочы абышоў Пхенчхан. == Талісманы == [[File:Stamps of Russia 2012 No 1559-61 Mascots 2014 Winter Olympics.jpg|thumb|left|Талісманы Алімпійскіх гульняў]] Талісманамі Алімпійскіх гульняў сталі адразу трое — Леапард, Белы мядзведзь і Зайка, Паралімпійскіх — Праменьчык і Сняжынка. == Спартыўныя аб'екты == {{Сочы 2014}} Лядовыя палацы, прэс-цэнтр i ніжняя алімпійская вёска размяшчаюцца ў Iмерэцінскай даліне, гарналыжныя трасы, малы прэс-цэнтр i верхняя алімпійская вёска — у [[Красная Паляна|Краснай Паляне]]. Уласна ў [[Сочы]], на цэнтральным стадыёне плошчай каля 10 га, прайшло адкрыццё i закрыццё Гульняў. Пасля заканчэння зімовай Алімпіяды алімпійскі парк у Iмерэцінскай даліне будзе перабудаваны такім чынам, каб служыць пастаянным спартыўна-турыстычным комплексам, а ў перспектыве прэтэндаваць яшчэ на правядзенне летніх Алімпійскіх гульняў. == Краіны-ўдзельніцы == [[File:2014 Winter Olympics Participants.png|thumb|center|600px]] {{clear}} {|class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! Спіс краін-удзельніц |- | {{multicol}} <!--spacing---> {{multicol}} * {{GRE}} (краіна-заснавальніца Гульняў) * {{AUS}} * {{AUT}} * {{AZE}} * {{ALB}} * {{AND}} * {{ARG}} * {{ARM}} * {{BLR}} * {{BEL}} * {{BER}} * {{BUL}} * {{BIH}} * {{BRA}} * {{IVB}} * {{MKD}} * {{GBR}} * {{HUN}} * {{VEN}} * {{ISV}} * {{GER}} * {{HKG}} {{Col-break}} * {{GEO}} * {{DEN}} * {{DMA}} * {{ZIM}} * {{ISR}} * {{IRI}} * {{IRL}} * {{ISL}} * {{ESP}} * {{ITA}} * {{KAZ}} * {{CAY}} * {{CAN}} * {{CYP}} * {{KGZ}} * {{CHN}} * {{LAT}} * {{LIB}} * {{LTU}} * {{LIE}} * {{LUX}} * {{MLT}} {{Col-break}} * {{MAR}} * {{MEX}} * {{MDA}} * {{MON}} * {{MGL}} * {{Алімпійскі сцяг}} Незалежныя ўдзельнікі ([[Індыя]]) * {{NEP}} * {{NED}} * {{NZL}} * {{NOR}} * {{PAK}} * {{PAR}} * {{PER}} * {{POL}} * {{POR}} * {{KOR}} * {{ROU}} * {{SMR}} * {{SRB}} * {{SVK}} * {{SLO}} * {{USA}} {{Col-break}} * {{TJK}} * {{THA}} * {{TPE}} * {{TLS}} * {{TOG}} * {{TGA}} * {{TUR}} * {{UZB}} * {{UKR}} * {{PHI}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{CRO}} * {{MNE}} * {{CZE}} * {{CHI}} * {{SUI}} * {{SWE}} * {{EST}} * {{JAM}} * {{JPN}} * {{RUS}} (краіна-арганізатар) |} |} |} == Расклад спаборніцтваў== {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto;font-size:90%" |bgcolor="#00cc33"| ЦА || Цырымонія адкрыцця |bgcolor="#3399ff"| ● || Кваліфікацыі |bgcolor="#ffcc00"| № || Фіналы спаборніцтваў |bgcolor="#ffdead"| ПВ || Паказальныя выступленні |bgcolor="#ee3333"| ЦЗ || Цырымонія закрыцця |} {| class="wikitable" style="margin:0.6em auto;font-size:90%;line-height:1.25em;text-align:center" !colspan="2"|Люты !!width="25px"|06<br />Чц !!width="25px"|07<br />Пт !!width="25px"|08<br />Сб !!width="25px"|09<br />Нд !!width="25px"|10<br />Пн !!width="25px"|11<br />Аў !!width="25px"|12<br />Ср !!width="25px"|13<br />Чц !!width="25px"|14<br />Пт !!width="25px"|15<br />Сб !!width="25px"|16<br />Нд !!width="25px"|17<br />Пн !!width="25px"|18<br />Аў !!width="25px"|19<br />Ср !!width="25px"|20<br />Чц !!width="25px"|21<br />Пт !!width="25px"|22<br />Сб !!width="25px"|23<br />Нд !! Медалі |- | Цырымоніі ||[[Выява:Olympic rings.svg|20px]] | |bgcolor="#00cc33"|ЦА | | | | | | | | | | | | | | | |bgcolor="#ee3333"|ЦЗ | |- |align="left"| [[Біятлон на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014|Біятлон]] ||[[Выява:Biathlon pictogram.svg|20px]] | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | 11 |- |align="left"| [[Бабслей]] ||[[Выява:Bobsleigh pictogram.svg|20px]] | | | | | | | | | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | 3 |- |align="left"| [[Гарналыжны спорт]] || [[Выява:Alpine skiing pictogram.svg|20px]] | | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | 10 |- |align="left"| [[Кёрлінг]] || [[Выява:Curling pictogram.svg|20px]] | | | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | 2 |- |align="left"| [[Канькабежны спорт]] || [[Выява:Speed skating pictogram.svg|20px]] | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 2 | | 12 |- |align="left"| [[Лыжнае дваябор’е]] || [[Выява:Nordic combined pictogram.svg|20px]] | | | | | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | | 3 |- |align="left"| [[Лыжныя гонкі]] || [[Выява:Cross country skiing pictogram.svg|20px]] | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 2 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | |bgcolor="#ffcc00"| 2 | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | 12 |- |align="left"| [[Скачкі на лыжах з трампліна]] || [[Выява:Ski jumping pictogram.svg|20px]] | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | | | | | 4 |- |align="left"| [[Санны спорт]] || [[Выява:Luge pictogram.svg|20px]] | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | | | | | | | | | 4 |- |align="left"| [[Скелетон]] || [[Выява:Skeleton pictogram.svg|20px]] | | | | | | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | | | | | | | 2 |- |align="left"| [[Снаўбордынг]] || [[Выява:Snowboarding pictogram.svg|20px]] |bgcolor="#3399ff"| ● | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 2 | | |bgcolor="#ffcc00"| 2 | | 10 |- |align="left"| [[Фігурнае катанне]] || [[Выява:Figure skating pictogram.svg|20px]] |bgcolor="#3399ff"| ● | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffdead"|ПВ | | 5 |- |align="left"| [[Фрыстайл на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014|Фрыстайл]] || [[Выява:Freestyle skiing pictogram.svg|20px]] |bgcolor="#3399ff"| ● | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 2 |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | | 10 |- |align="left"| [[Хакей з шайбай]] || [[Выява:Ice hockey pictogram.svg|20px]] | | |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#3399ff"| ● |bgcolor="#ffcc00"| 1 | 2 |- |align="left"| [[Шорт-трэк]] ||[[Выява:Short track speed skating pictogram.svg|20px]] | | | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | |bgcolor="#ffcc00"| 2 | | |bgcolor="#ffcc00"| 1 | | |bgcolor="#ffcc00"| 3 | | | 8 |- |colspan="2"| Медалёў за дзень | | |bgcolor="#ffcc00"| 5 |bgcolor="#ffcc00"| 8 |bgcolor="#ffcc00"| 5 |bgcolor="#ffcc00"| 8 |bgcolor="#ffcc00"| 6 |bgcolor="#ffcc00"| 6 |bgcolor="#ffcc00"| 6 |bgcolor="#ffcc00"| 7 |bgcolor="#ffcc00"| 5 |bgcolor="#ffcc00"| 6 |bgcolor="#ffcc00"| 5 |bgcolor="#ffcc00"| 8 |bgcolor="#ffcc00"| 6 |bgcolor="#ffcc00"| 7 |bgcolor="#ffcc00"| 7 |bgcolor="#ffcc00"| 3 |98 |- |colspan="2"| Медалёў усяго | | |bgcolor="#ffcc00"| 5 |bgcolor="#ffcc00"| 13 |bgcolor="#ffcc00"| 18 |bgcolor="#ffcc00"| 26 |bgcolor="#ffcc00"| 32 |bgcolor="#ffcc00"| 38 |bgcolor="#ffcc00"| 44 |bgcolor="#ffcc00"| 51 |bgcolor="#ffcc00"| 56 |bgcolor="#ffcc00"| 62 |bgcolor="#ffcc00"| 67 |bgcolor="#ffcc00"| 75 |bgcolor="#ffcc00"| 81 |bgcolor="#ffcc00"| 88 |bgcolor="#ffcc00"| 95 |bgcolor="#ffcc00"| 98 | |- !colspan="2"|Люты !! 06 Чц !! 07 Пт !! 08 Сб !! 09 Нд !! 10 Пн !! 11 Аў !! 12 Ср !! 13 Чц !! 14 Пт !! 15 Сб !! 16 Нд !! 17 Пн !! 18 Аў !! 19 Ср !! 20 Чц !! 21 Пт !! 22 Сб !! 23 Нд !! Медалі |} === Медальны залік === <!-- Па стане на 24 лістапада 2017 года--> {{галоўная|Медальны залік на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|team=NOC}} |- style="background:#ccf;" | 1 || align=left | {{RUS}}* || 11 || 11 || 9 || 31 |- | 2 || align=left | {{NOR}} || 11 || 5 || 10 || 26 |- | 3 || align=left | {{CAN}} || 10 || 10 || 5 || 25 |- | 4 || align=left | {{USA}} || 9 || 7 || 12 || 28 |- | 5 || align=left | {{NED}} || 8 || 7 || 9 || 24 |- | 6 || align=left | {{GER}} || 8 || 6 || 5 || 19 |- | 7 || align=left | {{SUI}} || 6 || 3 || 2 || 11 |- | 8 || align=left | {{BLR}} || 5 || 0 || 1 || 6 |- | 9 || align=left | {{AUT}} || 4 || 8 || 5 || 17 |- | 10 || align=left | {{FRA}} || 4 || 4 || 7 || 15 </onlyinclude><!--Move this /onlyinclude tag directly under the 10th NOC--> |- | 11 || align=left | {{POL}} || 4 || 1 || 1 || 6 |- | 12 || align=left | {{CHN}} || 3 || 4 || 2 || 9 |- | 13|| align=left | {{KOR}} || 3 || 3|| 2 || 8 |- | 14 || align=left | {{SWE}} || 2 || 7 || 6 || 15 |- | 15 || align=left | {{CZE}} || 2 || 4 || 2 || 8 |- | 16 || align=left | {{SLO}} || 2 || 2 || 4 || 8 |- | 17 || align=left | {{JPN}} || 1 || 4 || 3 || 8 |- | 18 || align=left | {{FIN}} || 1 || 3 || 1 || 5 |- | 19 || align=left | {{GBR}} || 1 || 1 || 2 || 4 |- | 20 || align=left | {{UKR}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 21 || align=left | {{SVK}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 22 || align=left | {{ITA}} || 0 || 2 || 6 || 8 |- | 23 || align=left | {{LAT}} || 0 || 2 || 2 || 4 |- | 24 || align=left | {{AUS}} || 0 || 2 || 1 || 3 |- | 25 || align=left | {{CRO}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 26 || align=left | {{KAZ}} || 0 || 0 || 1 || 1 <onlyinclude><includeonly> |- class="sortbottom" | 11–26 || align=left | ''[[2014 Winter Olympics medal table#Medal table|Remaining NOCs]]'' || 21 || 36 || 34 || 91 </includeonly> |- class="sortbottom" !colspan=2| Усяго || 95 || 91 || 98 || 284 |}</onlyinclude> == Спасылкі == {{commonsCat|2014 Winter Olympics}} * [http://www.sochi2014.com/ Афіцыйны сайт]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070709203253/http://sochi2014.com/ |date=9 ліпеня 2007 }} {{Алімпійскія гульні}} {{Зімовыя Алімпійскія гульні 2014}} {{Спартыўныя збудаванні зімовых Алімпійскіх гульняў 2014}} {{Краіны на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зімовыя Алімпійскія гульні 2014| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы ў Расіі|2014]] [[Катэгорыя:Люты 2014 года]] i7nk6lfw1bnm1p5lmrdgp74ilds9zop Марк Блок 0 52857 5160313 5080739 2026-07-02T14:47:04Z Guise 53058 5160313 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Блок}} {{Навуковец |Імя = Марк Блок |Арыгінал імя = {{lang-fr|Marc Bloch}} |Фота = Marc Bloch (1886–1944).jpg |Шырыня = |Навуковая сфера = [[гісторык]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Марк Леапольд Бенджамін Блок''' ({{lang-fr|Marc Léopold Benjamin Bloch}}; {{ДН|6|6|1886}}, [[Ліён]], [[Францыя]] — {{ДС|16|6|1944}}, Сен-Дыдзье-лё-Форман) – [[Францыя|французскі]] гісторык, заснавальнік [[школа Аналаў|школы «Аналаў»]]. Працы прысвечаны заходнееўрапейскаму [[феадалізм]]у, аграрным адносінам у [[Францыя|Францыі]], агульным праблемам гісторыі [[метадалогія|метадалогіі]]. Сумесна з [[Люсьен Феўр|Люсьенам Феўрам]] заснаваў [[часопіс Аналы|часопіс «Аналы»]]([[1929]]). Удзельнік руху супраціву ў Францыі падчас нямецкай акупацыі. Быў арыштаваны [[гестапа]] і расстраляны. == Бібліяграфія == Скончыў Вышэйшую нармальную школу (педагагічны інстытут) у [[Парыж]]ы, стажыраваўся ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, з [[1912]] выкладаў у ліцэях [[Манпелье]] і [[Амьен]]а. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — у дзеючай арміі. З [[1919]] — прафесар [[Універсітэт Страсбурга|Страсбургскага ўніверсітэта]]. З [[1936]] — прафесар эканамічнай гісторыі ў [[Сарбона|Сарбоне]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — капітан французскай арміі ў [[1939]] — [[1940]] Блок адхіліў прапанову пераехаць з акупаванай Францыі ў [[ЗША]], жадаючы падзяліць лёс сваёй краіны. Акупанты разрабавалі яго бібліятэку; як яўрэй ён быў вымушаны сысці з «Аналаў» і публікаваўся там пад псеўданімам. Блок прыняў актыўны ўдзел у руху Супраціву, быў вымушаны перайсці на нелегальнае становішча і ў [[1944]] быў расстраляны гестапа. == Навуковая дзейнасць == Блок — сацыяльны гісторык, сфера яго інтарэсаў — аграрная гісторыя, феадальны строй сярэдневяковай Еўропы, але канчатковая мэта — даць комплексны аналіз грамадства (менавіта таму ён актыўна жадаў аб'яднаць намаганні вучоных розных спецыяльнасцей на старонках «Аналаў»). У кнізе «Характэрныя рысы французскай аграрнай гісторыі» (1931) у цэнтры ўвагі Блока — пазямельныя адносіны, але ў не меншай меры — прыёмы землекарыстання, сельскагаспадарчая тэхніка, колькасць і склад народанасельніцтва, ландшафты і т. п. Блок імкнуўся ўключыць у аграрную гісторыю і гісторыю адносін улады («Каралі і сервы: кіраўнік з гісторыі эпохі Капетынгаў»; 1920). У працы «Каралі-Цудатворца. Нарыс уяўленняў аб звышнатуральным характары каралеўскай улады, распаўсюджаных пераважна ў Францыі і ў Англіі» (1924) Блок аналізуе т.зв. «Каралеўскі цуд» — распаўсюджаныя ў народзе вераванні і рытуалы, звязаныя з уяўленнямі, што манархі Англіі і Францыі могуць вылечваць золатушных накладаннем рук. Такім чынам Блок паказвае, што манархія выступае ў якасці сілы, якая аб'ядноўвае ўладу і магію. Гэтая кніга, амаль не заўважаная ў момант публікацыі, цяпер лічыцца адной з асноўных у гісторыі ментальнасці. Сацыяльная гісторыя, у інтэрпрэтацыі Блока, — не толькі гісторыя адносін землеўладання і сеньярыяльнай і каралеўскай улады, формаў сялянскай залежнасці і памеснай эксплуатацыі; не абмяжоўваецца яна і вывучэннем сістэм землекарыстання. Яна ўключае ў сябе ў якасці неад'емнага кампанента чалавечай свядомасці, названую ментальнасць і толькі праз іх становіцца зразумелай і набывае сэнс для гісторыка. Гісторыя — не «вывучэнне мінулага», але «навука аб людзях у часе», «пра чалавека ў грамадстве». Для Блока нават страх перад пеклам — важны сацыяльны фактар Сярэднявечча. == Метадалогія гісторыі == Мэтай сваіх даследванняў Блок бачыў разгляд метадаў, якія ўжываліся ў гістарычных даследваннях, апісанне гісторыі такой, якой яна, па яго перакананні, будзе ў далейшым. Прадметам гістарычнага даследвання згодна гісторыку мусіць быць чалавек у часе. На падставе гэтага ён высоўвае і абгрунтоўвае паняцце гістарычнага часу, які мусіць служыць для трывалай прывязкі гістарычных падзей у часе. Другой праблемай, распрацоўваемай Блокам з'яўляецца праблема гістарычнага назірання. Для яго мінулае – гэта пэўная зададзенасць, якую нельга змяніць і ўспрыманне гэтага мінулага непасрэдна не магчыма. Таму гісторык прапануе і метады з дапамогай які найбольш якасна магчыма аналізаваць гістарычныя крыніцы, а таксама метады іх больш шырокага аналізу. == Бібліяграфія == * ''Rois et Serfs'', thèse soutenue en [[1920]]. * ''Les Rois thaumaturges'', [[1924]]. * ''Les Caractères originaux de l'histoire rurale française'', [[1931]]. * ''La Société féodale'', 2 vol., [[1939]]—[[1940]]. * ''L'Étrange Défaite|L'Étrange défaite'', [[1940]]. * ''[http://classiques.uqac.ca/classiques/bloch_marc/apologie_histoire/apologie_histoire.html Apologie pour l'histoire ou métier d'historien] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110616122507/http://classiques.uqac.ca/classiques/bloch_marc/apologie_histoire/apologie_histoire.html |date=16 чэрвеня 2011 }}'' ([[1941]], publié en [[1949]]) {{зноскі}} == Літаратура == * Гуревич, А. Я., Харитонович, Д. Э. Блок Марк / А. Я. Гуревич, Д. Э. Харитонович // Культурология {{Школа Аналаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блок Марк}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Францыі]] shcarxzej0wpde8kc834jwpg0thq0ak Зборная Францыі па футболе 0 62158 5160369 4782294 2026-07-02T18:26:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160369 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Францыя}} | Лагатып = Лагатып Федэрацыі футбола Францыі.png | Шырыня = 160px | Мянушкі = Сінія ({{lang-fr|Les Bleus}})<br />Трохкаляровыя ({{lang-fr|Les Tricolores}}) | Канфедэрацыя = [[УЕФА]] ([[Еўропа]]) | Федэрацыя = [[Федэрацыя футбола Францыі]] | Трэнер = | Капітан = [[Уго Льярыс]] | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Уго Льярыс]] (145) | Лепшы бамбардзір = [[Аліўе Жыру]] (53) | Хатні стадыён = [[Стад дэ Франс]] | Код ФІФА = FRA <!-- Форма --> | pattern_la1 = _fra24h | pattern_b1 = _fra24h | pattern_ra1 = _fra24h | pattern_sh1 = _fra24h | pattern_so1 = _fra24h | leftarm1 = 0025DD | body1 = 0025DD | rightarm1 = 0025DD | shorts1 = 0025DD | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _fra24a | pattern_b2 = _fra24a | pattern_ra2 = _fra24a | pattern_sh2 = _fra24a | pattern_so2 = _fra24al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0025DD | socks2 = FF0000 <!-- Форма --> | Дзеючы рэйтынг = 7 <small>(7 чэрвеня 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг = 1 <small>(сакавік 2001 — сакавік 2002)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 27 <small>(верасень 2010)</small> | Рэйтынг Эла = 5 <small>(18 красавіка 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг Эла = 1 <small>(апошні раз у ліпені 2007)</small> | Найніжэйшы рэйтынг Эла = 40 <small>(сакавік — ліпень 1930)</small> | Першая гульня = {{Футбол|BEL}} 3:3 {{Футбол|FRA||R}}<br />([[Брусель]], [[Бельгія]]; [[1 мая]] [[1904]]) | Перамога = {{Футбол|FRA}} 14:0 {{Футбол|GIB||R}}<br />([[Ніца]], [[Францыя]]; [[18 лістапада]] [[2023]]) | Паражэнне = {{Футбол|DEN}} 17:1 {{Футбол|FRA||R}}<br />([[Лондан]], [[Англія]]; [[22 кастрычніка]] [[1908]]) | Гульняў ЧС = 16 | Першы ЧС = 1930 | Дасягненні ЧС = [[Выява:Gold medal world centered.svg|16px]] Чэмпіён ([[чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]], [[чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]) | Чэмпіянат рэг = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянат Еўропы]] | Гульняў рэг = 10 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|1960]] | Дасягненні рэг = [[Выява:Gold medal europe.svg|16px]] Чэмпіён ([[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|1984]], [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|2000]]) | Гульняў КК = 2 | Першы КК = 2001 | Дасягненні КК = [[Выява:Gold medal world centered-2.svg|16px]] Чэмпіён ([[Кубак канфедэрацый 2001|2001]], [[Кубак канфедэрацый 2003|2003]]) }} {{Медалі |шырыня = 288px |фатаграфія = |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету па футболе]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 1958|Швецыя 1958]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 1986|Мексіка 1986]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Францыя 1998]]}} {{медаль|Серабро|[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Германія 2006]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Расія 2018]]}} {{медаль|Серабро|[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|Катар 2022]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы па футболе]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|Францыя 1984]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|Англія 1996]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Бельгія/Нідэрланды 2000]]}} {{медаль|Серабро|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Францыя 2016]]}} {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2001|Японія/Паўднёвая Карэя 2001]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2003|Францыя 2003]]}} {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Серабро|[[Летнія Алімпійскія гульні 1900|Парыж 1900]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 1984|Лос-Анджэлес 1984]]}} }} '''Зборная Францыі па футболе''' прадстаўляе [[Францыя|Францыю]] на міжнародных матчах і турнірах па [[футбол]]е з 1904 года. Кіруецца і кантралюецца [[Федэрацыя футбола Францыі|Федэрацыяй футбола Францыі]], якая з’яўляецца адным з 55 членаў [[УЕФА]] (Саюз еўрапейскіх футбольных асацыяцый) і ўваходзіць у [[ФІФА]]. Чэмпіён свету [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]], чэмпіён Еўропы ў 1984 і 2000. 18 лістапада 2023 года Францыя перайграла [[Зборная Гібралтара па футболе|Гібралтар]] з лікам 14:0, гэта стала найбуйнейшай перамогай у адборачных турнірах да чэмпіянатаў Еўропы. == Выступы на турнірах == === Чэмпіянат свету === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="wikitable" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#00008B; color:white" !style="background:#00008B;" colspan=9|Чэмпіянат свету ! style="background:#00008B; width:1%;" rowspan="26"| !style="background:#00008B;" width="16%" rowspan=2|Найлепшы бамбардзір (галы) !style="background:#00008B;" width="16%" rowspan=2|Галоўны трэнер ! style="background:#00008B; width:1%;" rowspan="26"| !style="background:#00008B;" colspan=6|Кваліфікацыя |- style="background:#00008B; color:white" !style="background:#00008B;" width="11%"|Год !style="background:#00008B;" width="14%"|Стадыя !style="background:#00008B;" width="5%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |Групавы раўнд (топ-13) |7-е / 13 |3 |1 |0 |2 |4 |3 |[[Андрэ Машыно]] (2) |{{Сцяг|Францыя}} [[Рауль Кадрон]] |colspan=6|''Запрошаная каманда'' |- |{{Сцяг|Італія|1861}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |1/8 фіналу |9-е / 16 |1 |0 |0 |1 |2 |3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Жорж Вер’е]]<br>[[Жан Нікаля (футбаліст)|Жан Нікаля]] |{{Сцяг|Англія}} [[Сід Кімптан]] |1 |1 |0 |0 |6 |1 |- |style="border: 3px solid red"|{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |Чвэрцьфінал |6-е / 15 |2 |1 |0 |1 |4 |4 |[[Жан Нікаля (футбаліст)|Жан Нікаля]] (2) |{{Сцяг|Францыя}} [[Гастон Баро]] |colspan=6|''Гаспадыня чэмпіянату'' |- |{{Сцяг|Бразілія|1889}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася''<ref group="чс">Зборная не прайшла кваліфікацыю чэмпіянату, але была запрошана замест каманд, якія зняліся. Спачатку Францыя пагадзілася і была ўнесена ў спіс удзельнікаў, патрапіўшы ў чацвёртую групу, аднак у выніку знялася з чэмпіянату.</ref> | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |3 |0 |2 |1 |4 |5 |- |{{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |Групавы раўнд (топ-16) |11-е / 16 |2 |1 |0 |1 |3 |3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Жан Вінсан]]<br>[[Раймон Капа]] |{{Сцяг|Францыя}} [[П’ер Пібаро]] |4 |4 |0 |0 |20 |4 |- |{{Сцяг|Швецыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 16 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|4 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|23 |bgcolor=#DEB887|15 |[[Жуст Фантэн]] (13) |{{Сцяг|Францыя}} [[Альбер Бацё]] |4 |3 |1 |0 |19 |4 |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |5 |3 |0 |2 |10 |4 |- |{{Сцяг|Англія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |Групавы раўнд (топ-16) |13-е / 16 |3 |0 |1 |2 |2 |5 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Эктор Дэ Бургуэн]]<br>[[Жэрар Хасэр]] |{{Сцяг|Францыя}} [[Анры Герын]] |6 |5 |0 |1 |9 |2 |- |{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |4 |2 |0 |2 |6 |4 |- |{{Сцяг|ФРГ}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |4 |1 |1 |2 |3 |5 |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |Групавы раўнд (топ-16) |12-е / 16 |3 |1 |0 |2 |5 |5 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 5 гульцоў (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Марк Бердол]]<br>[[Бернар Лакомб]]<br>[[Крыстыян Лопес]]<br>[[Мішэль Плаціні]]<br>[[Дамінік Рашто]] |{{Сцяг|Францыя}} [[Мішэль Ідальго]] |4 |2 |1 |1 |7 |4 |- |{{Сцяг|Іспанія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |Паўфінал |4-е / 24 |7 |3 |2 |2 |16 |12 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Жан-П’ер Папен]]<br>[[Мішэль Плаціні]]<br>[[Янік Стапіра]] |{{Сцяг|Францыя}} [[Анры Мішэль]] |8 |5 |0 |3 |20 |8 |- |{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 24 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|4 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|12 |bgcolor=#DEB887|6 |[[Жуст Фантэн]] (13) |{{Сцяг|Францыя}} [[Альбер Бацё]] |8 |5 |1 |2 |15 |4 |- |{{Сцяг|Італія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |8 |3 |3 |2 |10 |7 |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |10 |6 |1 |3 |17 |10 |- |style="border: 3px solid red"|{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 32 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|15 |bgcolor=Gold|2 |[[Цьеры Анры]] (3) |{{Сцяг|Францыя}} [[Эмэ Жаке]] |colspan=6|''Гаспадыня чэмпіянату'' |- |{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} {{Сцяг|Японія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |Групавы раўнд (топ-32) |28-е / 32 |3 |0 |1 |2 |0 |3 |style="background:#BEBEBE"| |{{Сцяг|Францыя}} [[Ражэ Лемер]] |colspan=6|''Дзеючы чэмпіён'' |- |{{Сцяг|Германія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 32 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|3 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|9 |bgcolor=#DCDCDC|3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Цьеры Анры]]<br>[[Зінедзін Зідан]] |{{Сцяг|Францыя}} [[Раймон Даменек]] |10 |5 |5 |0 |14 |2 |- |{{Сцяг|ПАР}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |Групавы раўнд (топ-32) |29-е / 32 |3 |0 |1 |2 |1 |4 |[[Фларан Малуда]] (1) |{{Сцяг|Францыя}} [[Раймон Даменек]] |12 |7 |4 |1 |20 |10 |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |Чвэрцьфінал |7-е / 32 |5 |3 |1 |1 |10 |3 |[[Карым Бензема]] (3) |{{Сцяг|Францыя}} [[Дзідзье Дэшам]] |10 |6 |2 |2 |18 |8 |- |{{Сцяг|Расія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 32 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|14 |bgcolor=Gold|6 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (4):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Антуан Грызман]]<br>[[Кіліян Мбапэ]] |{{Сцяг|Францыя}} [[Дзідзье Дэшам]] |10 |7 |2 |1 |18 |6 |- |{{Сцяг|Катар}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 32 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|5 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|16 |bgcolor=#DCDCDC|8 |[[Кіліян Мбапэ]] (8) |{{Сцяг|Францыя}} [[Дзідзье Дэшам]] |8 |5 |3 |0 |18 |3 |- |{{Сцяг|ЗША}} {{Сцяг|Канада}} {{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | | | | | | | |- style="background:#00008B; color:white" !style="background:#00008B;"|Усяго !style="background:#00008B;"|Перамога (2) !style="background:#00008B;"|16/22 !style="background:#00008B;"|73 !style="background:#00008B;"|39 !style="background:#00008B;"|14 !style="background:#00008B;"|20 !style="background:#00008B;"|136 !style="background:#00008B;"|85 !style="background:#00008B;"|[[Жуст Фантэн|{{color|white|Жуст Фантэн}}]] (13) !style="background:#00008B;"| !style="background:#00008B;"|119 !style="background:#00008B;"|70 !style="background:#00008B;"|26 !style="background:#00008B;"|23 !style="background:#00008B;"|234 !style="background:#00008B;"|91 |} {{reflist|group="чс"}} === Чэмпіянат Еўропы === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="wikitable" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#00008B; color:white" !style="background:#00008B;" colspan=9|Чэмпіянат Еўропы ! style="background:#00008B; width:1%;" rowspan="25"| !style="background:#00008B;" width="16%" rowspan=2|Найлепшы бамбардзір (галы) !style="background:#00008B;" width="16%" rowspan=2|Галоўны трэнер ! style="background:#00008B; width:1%;" rowspan="25"| !style="background:#00008B;" colspan=6|Кваліфікацыя |- style="background:#00008B; color:white" !style="background:#00008B;" width="11%"|Год !style="background:#00008B;" width="14%"|Стадыя !style="background:#00008B;" width="5%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#00008B;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} |- |style="border: 3px solid red"|{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|1960]] |Паўфінал |4-е / 4 |2 |0 |0 |2 |4 |7 |[[Франсуа Эт]] (2) |{{Сцяг|Францыя}} [[Альбер Бацё]] |4 |3 |1 |0 |17 |6 |- |{{Сцяг|Іспанія|1945}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|1964]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |6 |2 |1 |3 |11 |10 |- |{{Сцяг|Італія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|1968]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |8 |4 |2 |2 |16 |12 |- |{{Сцяг|Бельгія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|1972]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |6 |3 |1 |2 |10 |8 |- |{{Сцяг|Югаславія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|1976]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |6 |1 |3 |2 |7 |6 |- |{{Сцяг|Італія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|1980]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |6 |4 |1 |1 |13 |7 |- |style="border: 3px solid red"|{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|1984]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 8 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|14 |bgcolor=Gold|4 |[[Мішэль Плаціні]] (9) |{{Сцяг|Францыя}} [[Мішэль Ідальго]] |colspan=6|''Гаспадыня чэмпіянату'' |- |{{Сцяг|Германія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|1988]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |8 |1 |4 |3 |4 |7 |- |{{Сцяг|Швецыя}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|1992]] |Групавы раўнд (топ-8) |6-е / 8 |3 |0 |2 |1 |2 |3 |[[Жан-П’ер Папен]] (2) |{{Сцяг|Францыя}} [[Мішэль Плаціні]] |8 |8 |0 |0 |20 |6 |- |{{Сцяг|Англія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|1996]] |Паўфінал |4-е / 16 |5 |2 |3 |0 |5 |2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Ларан Блан]]<br>[[Юры Джаркаеф]]<br>[[Крыстоф Дзюгары]]<br>[[Патрыс Лако]] |{{Сцяг|Францыя}} [[Эмэ Жаке]] |10 |5 |5 |0 |22 |2 |- |{{Сцяг|Бельгія}} {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|2000]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 16 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|13 |bgcolor=Gold|7 |[[Цьеры Анры]] (3) |{{Сцяг|Францыя}} [[Ражэ Лемер]] |10 |6 |3 |1 |17 |10 |- |{{Сцяг|Партугалія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|2004]] |Чвэрцьфінал |6-е / 16 |4 |2 |1 |1 |7 |5 |[[Зінедзін Зідан]] (3) |{{Сцяг|Францыя}} [[Жак Сантыні]] |8 |8 |0 |0 |29 |2 |- |{{Сцяг|Аўстрыя}} {{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]] |Групавы раўнд (топ-16) |15-е / 16 |3 |0 |1 |2 |1 |6 |[[Цьеры Анры]] (1) |{{Сцяг|Францыя}} [[Раймон Даменек]] |12 |8 |2 |2 |25 |5 |- |{{Сцяг|Польшча}} {{Сцяг|Украіна}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]] |Чвэрцьфінал |8-е / 16 |4 |1 |1 |2 |3 |5 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Яан Кабай]]<br>[[Жэрэмі Менез]]<br>[[Самір Насры]] |{{Сцяг|Францыя}} [[Ларан Блан]] |10 |6 |3 |1 |15 |4 |- |style="border: 3px solid red"|{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 24 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|5 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|13 |bgcolor=#DCDCDC|5 |[[Антуан Грызман]] (6) |{{Сцяг|Францыя}} [[Дзідзье Дэшам]] |colspan=6|''Гаспадыня чэмпіянату'' |- |{{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2020|2020]] |1/8 фіналу |11-е / 24 |4 |1 |3 |0 |7 |6 |[[Карым Бензема]] (4) |{{Сцяг|Францыя}} [[Дзідзье Дэшам]] |10 |8 |1 |1 |25 |6 |- style="background:#00008B; color:white" !style="background:#00008B;"|Усяго !style="background:#00008B;"|Перамога (2) !style="background:#00008B;"|10/16 !style="background:#00008B;"|43 !style="background:#00008B;"|21 !style="background:#00008B;"|12 !style="background:#00008B;"|10 !style="background:#00008B;"|69 !style="background:#00008B;"|50 !style="background:#00008B;"|[[Мішэль Плаціні|{{color|white|Мішэль Плаціні}}]] (9) !style="background:#00008B;"| !style="background:#00008B;"|112 !style="background:#00008B;"|67 !style="background:#00008B;"|27 !style="background:#00008B;"|18 !style="background:#00008B;"|231 !style="background:#00008B;"|91 |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:France national football team}} * [http://www.fff.fr/ Афіцыйны сайт Федэрацыі Футбола Францыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061208150246/http://www.fff.fr/cgi-bin/historique/hist_detail.pl?nomatch=260 |date=8 снежня 2006 }}{{ref-fr}} * [http://ru.uefa.com/memberassociations/association=fra/index.html Старонка на афіцыйным сайце УЕФА]{{ref-rus}} * [http://www.fifa.com/associations/association=fra/index.html Старонка на афіцыйным сайце ФІФА]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125052902/http://www.fifa.com/associations/association=fra/index.html |date=25 студзеня 2012 }}{{ref-en}}{{ref-fr}} {{start box}} {{succession box |спіс=[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету па футболе]] |папярэднік= [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{сцяг|Бразілія||20px}} |пераемнік= [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{сцяг|Бразілія||20px}} |гады= [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] (Першы тытул)}} {{succession box |спіс=[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы па футболе]] |папярэднік= [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|1980]] [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] {{сцяг|Германія||20px}} |пераемнік= [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|1988]] [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] {{сцяг|Нідэрланды||20px}} |гады= [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|1984]] (Першы тытул)}} {{succession box |спіс=[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы па футболе]] |папярэднік= [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|1996]] [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] {{сцяг|Германія||20px}} |пераемнік= [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|2004]] [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыя]] {{сцяг|Грэцыя||20px}} |гады= [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|2000]] (Другі тытул)}} {{succession box |спіс=[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету па футболе]] |папярэднік= [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] {{сцяг|Германія||20px}} |пераемнік=[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] {{сцяг|Аргенціна||20px}} |гады= [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] (Другі тытул)}} {{end box}} {{ВС}} {{Навігацыйны блок2 |state = collapsed |загаловак = Міжнародныя турніры зборнай Францыі <!--|Склад зборнай Францыі па футболе на Алімпійскіх гульнях 1900 |Склад зборнай Францыі па футболе на Алімпійскіх гульнях 1928 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1930 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1934 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1938 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1954 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1958 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1960 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1966--> |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1978 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1982 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1984 <!--|Склад зборнай Францыі па футболе на Алімпійскіх гульнях 1984--> |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1986 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1992 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1996 <!--|Склад зборнай Францыі па футболе на Алімпійскіх гульнях 1996--> |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 1998 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2000 <!--|Склад зборнай Францыі па футболе на Кубку канфедэрацый 2001--> |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2002 <!--|Склад зборнай Францыі па футболе на Кубку канфедэрацый 2003--> |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Францыі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{Чэмпіёны свету па футболе}} {{Пераможцы чэмпіянату Еўропы па футболе}} {{Чэмпіёны Алімпійскіх гульняў па футболе}} {{Еўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Францыі па футболе| ]] q2abqtrnm6d3vdd2j6tvc4i0lc3ydhq А капэла 0 64887 5160273 4677064 2026-07-02T12:21:35Z DzBar 156353 5160273 wikitext text/x-wiki '''А капэла''' (акапэльныя спевы) ({{lang-it|а cappella}} — «як у [[Капліца|капліцы]]») — шматгалосны [[Хор|харавы]] спеў без інструментальнага суправаджэння. Тэрмін з’явіўся ў канцы [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], яго звычайна звязваюць з практыкай папскага набажэнства ў рымскай [[Сікстынская капэла|Сікстынскай капэле]]. У больш шырокім сэнсе «а капэла» завуць вакальную партыю, якую выконвае без музычнага суправаджэння. Распаўсюджанае ў народнай творчасці, царкоўнай музыцы (раннехрысціянскай — апалагетам хвалы Богу, які аддаваўся выключна словам ([[логас]]ам), агучаных чалавечым голасам, без «флейт і труб», быў ужо [[Клімент Александрыйскі]]; ранняй каталіцкай і праваслаўнай; арганнае суправаджэнне на Захадзе ўведзена толькі ў [[660]]), а затым у творах кампазітараў [[Нідэрландская школа|нідэрландскай школы]], творчасці [[Джавані Палестрына]]. Стыль спеваў a cappella развіваўся таксама ў свецкім спеўным мастацтве кампазітарамі [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]], у тым ліку ў [[мадрыгал]]ах. Як стыль прафесійнага харавога мастацтва спевы a cappella вызначыліся ў культавай паліфаніі да канца сярэдніх стагоддзяў, дасягнулі росквіту ў майстроў нідэрландскай школы і атрымалі класічны выраз у [[Рымская школа|рымскай школе]] (Палестрына, Беневолі, Скарлаці). Варта ўлічыць, што ў XVII—XVIII стагоддзях спевы a cappella (асабліва свецкія) маглі суправаджацца саліруючымі інструментамі або [[генерал-бас]]ам; затым стала зноў шанавацца выкананне наогул без суправаджэння. Харавое мастацтва [[Праваслаўе|праваслаўных цэркваў]] выкарыстоўвае спевы выключна a cappella. У [[Старажытнаўсходнія царквы|Старажытных (манафізіцкіх) цэрквах Усходу]] (Эфіёпскай, Копцкай, Малабарскай) часам дапускаецца музычнае суправаджэнне, у тым ліку з выкарыстаннем традыцыйных афрыканскіх і азіяцкіх інструментаў. У Расіі прыхільнікам ўкаранення ў набажэнствы інструментаў быў знакаміты кампазітар [[Аляксандр Ціханавіч Грачанінаў|Аляксандр Грачанінаў]], аднак гэта рашэнне не было прынята [[Памесны сабор РПЦ 1917-1918|Памесным саборам 1917—1918]]. Спевы a cappella шырока ўжываюцца ў камернай харавой музыцы еўрапейскіх кампазітараў XIX стагоддзя. Вялікіх вышынь дасягнула ў рускай харавой культуры XX стагоддзя (сачыненні [[Сяргей Іванавіч Танееў|Танеева]], [[Аляксандр Дзмітрыевіч Кастальскі|Кастальскага]], [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Рахманінава]], [[Павел Рыгоравіч Часнакоў|Часнакова]], [[Віктар Сяргеевіч Каліннікаў|Віктара Каліннікава]], [[Аляксандр Аляксандравіч Давідзенка|Давідзенка]], [[Марыян Віктаравіч Коваль|Коваля]], [[Вісарыён Якаўлевіч Шабалін|Шабаліна]], [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Шастаковіча]], [[Георгій Васілевіч Свірыдаў|Свірыдава]], [[Вадзім Мікалаевіч Салманаў|Салманава]]; дзейнасць [[Сінадальный хор|Сінадальнага хору]], [[Прыдворная пеўчая капэла|Прыдворнай пеўчай капэлы]] і інш.) У цяперашні час спевы a cappella распаўсюджана ў многіх краінах. == Гл. таксама == * [[Капэла]] * [[Вакаліз]] {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спевы]] fj21anmyrhdz7kbqjhcz8572h4fow4w Замкавая гара (Пуцэвічы) 0 65119 5160309 5157720 2026-07-02T14:06:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160309 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Замкавая гара}} {{Вяршыня |Назва = Замкавая гара |Нацыянальная назва = |Выява = Гара Замкавая Пуцэвічы2.JPG |Подпіс выявы = Замкавая гара, Пуцэвічы, выгляд з боку вёскі |Каардынаты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Навагрудскі раён |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = Навагрудскае ўзвышша |Вышыня = 324,1 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''За́мкавая гара́''' ('''Пуцэ́віцкая'''<ref>[http://bse.sci-lib.com/article082195.html БСЭ. Новогрудская возвышенность]</ref>)&nbsp;— узгорак у [[Ладзеніцкі сельсавет|Ладзеніцкім сельсавеце]] [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] вышынёй 324,1&nbsp;м [[Вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]]. Замкавая гара з'яўляецца найвышэйшым пунктам [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага ўзвышша]] і наогул усёй Гродзенскай вобласці{{sfn|Дзікусар|2021|с=530}}. Знаходзіцца за 3&nbsp;км на захад ад [[Навагрудак|Навагрудка]] і за 0,4&nbsp;км на поўнач ад вёскі [[Пуцэвічы]]{{sfn|Пасанен, Дзікусар, Падліскіх|2013|с=14}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=523}}. == Апісанне == Узгорак складзены чырвона-бурымі марэннымі [[Суглінак|суглінкамі]], перакрытымі пылаватым [[Супесак|супескам]]. Мае выгляд спадзіста-выпуклага падняцця субмерыдыяльнага кірунку, тыповага для краявых утварэнняў. Схілы спадзістыя, пераважная стромкасць складае 3—7°, адносныя перавышэнні дасягаюць 20—25&nbsp;м. Глебы дзярнова-падзолістыя сярэднеападзоленыя, бліжэй да вяршыні эрадзіраваныя. Амаль уся плошча гары знаходзіцца пад [[Ворыва|ворывам]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=523}}. == Помнік прыроды == Гара ўпершыню абвешчана помнікам прыроды ў 1997 годзе пад назвай «Пуцэвіцкая гара» на плошчы 85&nbsp;га<ref>{{cite web |url=http://spravka-jurist.com/base/part-rx/tx_cszwxy.htm |title=Решение Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 28 ноября 1997 г. № 12/3 Об объявлении памятниками природы отдельных геологических объектов |accessdate=28 чэрвеня 2012 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130914/http://spravka-jurist.com/base/part-rx/tx_cszwxy.htm|deadlink=yes}}</ref>. 18 студзеня 2008 года гара абвешчана геалагічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэння пад назвай «Пагорак «Гара Пуцэвіцкая»<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-55/2008-55(067-105).pdf&oldDocPage=11 Постановление Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 18 января 2008 г. № 4 Об объявлении некоторых геологических объектов в Гродненской области геологическими памятниками природы республиканского значения]</ref>. 6 лістапада 2024 года помнік прыроды быў пераўтвораны ў геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння «Гара «Пуцэвіцкая», яго межы былі зменены, плошча склала 91,8&nbsp;га<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=W22442404 Постановление Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 6 ноября 2024 г. № 58 О преобразовании памятника природы республиканского значения холм "Гора Пуцевичская"]</ref>. == Турызм == Аб'ект даследаваўся ў рамках спецыяльных краязнаўчых экспедыцый па вывучэнні беларускіх вяршынь, якія праводзіліся ў 2005—2012&nbsp;гадах. Паводле метадалогіі экспертных ацэнак турыстычна-рэкрэацыйнага патэнцыялу, распрацаванай беларускімі даследчыкамі, гары Замкавай прысвоены найвышэйшы рэйтынг&nbsp;— 1 («абавязкова ўбачыць»). Гэта сведчыць пра тое, што гара з'яўляецца важным аб'ектам для наведвання турыстамі, мае прыкметнае ўзвышэнне адносна навакольнага ландшафту і адкрывае добры агляд мясцовасці{{sfn|Пасанен, Дзікусар, Падліскіх|2013|с=6, 14}}. == Гл. таксама == * [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавая гара]] ў [[Навагрудак|Навагрудку]], на якой захаваліся руіны [[Навагрудскі замак|Наваградскага замка]] (XIII—XVI&nbsp;ст.). Побач з гарой насыпаны [[Курган Бессмяротнасці Адама Міцкевіча]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=6|артыкул=Замкавая гара|старонкі=523|ref=Беларуская энцыклапедыя}} * {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Замковая гора}} * {{кніга |аўтар=Пасанен В.&nbsp;Э., Дикусар Е.&nbsp;А., Подлисских В.&nbsp;Е. |загаловак=Вертикальная Беларусь: путеводитель по 125 уникальным и самобытным туристско-экскурсионным объектам Беларуси |месца=Мн. |выдавецтва=Право и экономика |год=2013 |старонак=164 |isbn=978-985-552-253-0 |ref=Пасанен, Дзікусар, Падліскіх}} * {{кніга |аўтар=Пасанен В.&nbsp;Э., Дикусар Е.&nbsp;А., Подлисских В.&nbsp;Е. |загаловак=Горные вершины равнинной Беларуси |месца=Мн. |выдавецтва=ГУ «Республиканский учебно-методический центр физического воспитания населения» |год=2014 |старонак=224 |isbn=978-985-7054-10-7 |ref=Пасанен 2014}} * {{артыкул |аўтар=Дикусар Е.&nbsp;А., Пасанен В.&nbsp;Э., Стёпин С.&nbsp;Г., Кособуцкий И.&nbsp;В. |загаловак=Белорусские «горы», высшие точки гряд и возвышенностей как объекты краеведческих исследований с помощью туристских технологий |выданне=Развитие географических исследований в Беларуси в XX–XXI веках: материалы международной научно-практической очно-заочной конференции |тып=зборнік |год=2021 |старонкі=529—535 |ref=Дзікусар}} == Спасылкі == * [https://www.novogrudok.gov.by/special/ru/putsevich-ru Інфармацыя пра геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння «Гара Пуцэвіцкая» на сайце Навагрудскага райвыканкама]{{Недаступная спасылка}} {{Commons|Category:Zamkavaja Hill, Navahrudak District}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узгоркі Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Геалогія Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэльеф Гродзенскай вобласці]] m7x5xxmiw3rih6e0u6xkd30gk7tpaio Людавіт Штур 0 72151 5160385 4434358 2026-07-02T19:50:20Z JerzyKundrat 174 5160385 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Штур}} {{Асоба |імя = Людавіт Штур |арыгінал_імя = {{lang-sk|Ľudovít Štúr}} |род дзейнасці = [[Славакі|славацкі]] нацыянальны абуджальнік, кадыфікатар [[Славацкая мова|літаратурнай славацкай мовы]], [[палітык]], [[філосаф]], [[гісторык]], [[лінгвіст]], [[педагог]], [[пісьменнік]], [[паэт]], [[публіцыст]] і [[рэдактар]] |бацька = Самуал Штур ([[1789]]—[[1851]]) |маці = Ана Штурава (у дзявоцтве Міхалцава)<ref name=SBS>Štúr, Ľudovít. In: Slovenský biografický slovník V. zväzok R – Š, 1992, s. 532.</ref><ref name=ES-V>Štúr, Ľudovít Velislav. In: ''Encyklopédia Slovenska V. zväzok R – Š'', 1981. s. 773.</ref><ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1-14366-12013-1?cc=1554443&wc=9P3H-2NB:107654101,113960601,114049701,130451901 záznam o úmrtí Ľudovítovej matky Anny Štúrovej v matrike] evanjelického cirkevného zboru Trenčín"</ref> ([[1790]]—[[1853]]) }} '''Лю́давіт Штур''' ({{lang-sk|Ľudovít Štúr}}), у ранейшым [[Славацкая мова|славацкім напісанні]] вядомы як '''Лу́давіт Вэ́ліслаў Штур''' ({{lang-sk|Ludevít Velislav Štúr}}), [[псеўданім]]ы: ''B. Dunajský, Bedlivý Ludorob, Boleslav Záhorský, Brat Sloven, Ein Slave, Ein ungarischer Slave, Karl Wildburn, pravolub Rokošan, Slovák, Starí, Velislav, Zpěvomil''<ref name=SBS /> ([[28 кастрычніка]] [[1815]]<ref name=HU-SAV>''Ľudovít Štúr : Život a dielo (1815—1856) : Zborník materiálov z konferencie Historického ústavu SAV,'' 1956, s. 20.</ref>, [[вёска Угравац]], [[Аўстрыйская імперыя]]<ref>[http://www.snk.sk/swift_data/source/casopis_kniznica/2010/november_december/94.pdf článok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141011134524/http://www.snk.sk/swift_data/source/casopis_kniznica/2010/november_december/94.pdf |date=11 кастрычніка 2014 }} MAŤOVČÍK, Augustín: Dátum narodenia Ľudovíta Štúra, In: Knižnica, 2010, s. 94 — 95</ref> — {{ДС|12|1|1856}}, [[Модра|горад Модра]], [[Аўстрыйская імперыя]]<ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1-159391-396062-6?cc=1554443&wc=MZWM-TT5:107654101,111322501,111393001,125407501 záznam o úmrtí v matrike] evanjelického cirkevného zboru Modra"</ref>) — [[Славакі|славацкі]] [[паэт]], філолаг, грамадскі дзеяч<ref>БСЭ</ref>; [[палітык]], [[філосаф]], [[гісторык]], [[педагог]], [[пісьменнік]], [[публіцыст]] і [[рэдактар]]. Людавіт Штур быў найбольш яскравым прадстаўніком [[Славакія|славацкага]] нацыянальнага жыцця і вядучай асобай [[Славацкае нацыянальнае адраджэнне|славацкага нацыянальнага адраджэння]] ў сярэдзіне [[XIX ст.]], сістэматызаваў славацкую мову на падставе сярэднеславацкіх дыялектаў (каля [[1843]] г.), з’яўляўся адным з вядучых удзельнікаў [[Славацкае паўстанне|Славацкага паўстання]] у [[1848]]—[[1849]] гг. і [[дэпутат]]ам {{нп3|Правінцыйны парламент|венгерскага парламента|sk|Uhorský snem}} у [[Зволен|горадзе Зволен]] [[1848]]—[[1849]] гг. У яго гонар названы [[астэроід]] [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]] {{нп3|(3393) Штур|(3393) Штур|sk|3393 Štúr}}. == Біяграфія == === Месца нараджэння, сям’я і ўмовы жыцця === Людавіт Штур нарадзіўся [[28 кастрычніка]] [[1815]] г.<ref name=HU-SAV /> у [[Вёска Угравац|вёсцы Угравац]] (тады Заі-Угравац), якая знаходзіцца ў паўднёвай частцы [[Стражаўскія горы|Стражаўскіх гор]]. Ён быў другім з пяці дзяцей нацыянальна свядомага настаўніка мясцовай евангелісцкай школы Самуала Штура і Аны Штуравай (у дзявоцтве Міхалцавай). Людавіт Штур быў ахрышчаны [[29 кастрычніка]] [[1815]] г.<ref name=NO>Život a dielo Ľudovíta Štúra. Monotematické číslo k roku Ľudovíta Štúra (1995/1996). In: ''Národná osveta,'' 1995, č. 24, s. 2.</ref> у евангелісцкім храме ў роднай вёсцы. Яго братамі і сёстрамі былі: старэйшы брат Карал ([[1811]]—[[1851]] гг.), малодшыя Самуал ([[1818]]—[[1861]] гг.), сястра Караліна ([[1826]]—[[1859]] гг.)<ref name=SBS /> і брат Янка ([[1827]]—[[1907]] гг.)<ref name=ES-V />. Іх бацька Самуал Штур, паводле сведчанняў [[Ёзаф Міласлаў Гурбан|Ёзафа Міласлава Гурбана]], быў «чалавек вучоны, які выяўляў павагу і паважнасць да кожнага, хто размаўляў з ім» ({{lang-sk|muž učený, charakteru vážnosť a úctu vymáhajúceho na každom, kto zblížil sa jemu}}). Ён пераехаў з [[Трэнчын]]а, каб заняць у Заі-Уграўцу прапанаваную пасаду настаўніка. Самуал Штур нарадзіўся ў [[Вёска Лубіна|Лубіне]], куды дзед Людавіта Павал пераехаў з Трэнчына; Павал меў мянушку «Трэнчан», якая была запісана ў метрыцы падчас хрышчэння Самуала<ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1-159391-321177-47?cc=1554443&wc=9P3D-BZW:107654101,110752301,124003501,124003502 záznam o krste Ľudovítovho otca Samuela Štúra v matrike] evanjelického cirkevného zboru Lubina; «Pauli et Evae Štúr, alias Trenčan»</ref>, а таксама падчас рэгістравання смерці Павала<ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1-159391-393111-34?cc=1554443&wc=9P3F-MNL:107654101,110752301,124003501,124124201 záznam o úmrtí Ľudovítovho starého otca Pavla Štúra v matrike] evanjelického cirkevného zboru Lubina; «Paulus Styúr vulgo Trencsan dictus»</ref>. === Вучоба === Базавую адукацыю Людавіт Штур атрымаў ва Уграўцу ў свайго бацькі<ref name=ES-V />. У [[1827]] г. Людавіт з’ехаў вучыцца ў малодшыя класы сярэдняй школы ў Раб (сёння вядомы як [[Дзьёр]]), дзе яго стараннасць, спрытнасць у вучобе і таленавітасць былі асабліва адзначаны прафесарам Лэапалдам Пэтзам — [[Славакі|славакам]] па [[нацыянальнасць|нацыянальнасці]]<ref name=NO />, які быў вядомы ў акадэмічных колах сваім захапленнем антычнымі [[мастацтва]]мі і адукацыяй. Пэтз арыентаваў сваіх вучняў на чытанне твораў славянскіх аўтараў, такім чынам абудзіўшы ў маладым Штуру зацікаўленасць у [[Славяне|славянскім]] свеце. Па завяршэнні двух гадоў вучобы ў Рабе Людавіт Штур паступіў у евангелісцкі ліцэй у [[Браціслава|Браціславе]] ([[1829]]—[[1834]] гг.), дзе ўжо вучыўся яго старэйшы брат Карал<ref name=NO />. Навучанне ў браціслаўскім ліцэі складалася з двухгадовага курса гуманітарных навук і яшчэ двух гадоў, якія неабходна было прайсці дзеля атрымання далейшай ступені адукацыі — універсітэцкай. У ліцэі з [[1803]] г. існавала кафедра [[Чэшская мова|чэшска]]-[[Славацкая мова|славацкіх]] мовы і літаратуры, загадчыкам якой з’яўляўся прафесар [[Юрай Палкавіч]]. Евангелісцкі ліцэй у Браціславе быў адзінай у Венгрыі евангелісцкай установай адукацыі свайго ўзроўню з такой кафедрай. Заняткі адбываліся на біблійнай [[Чэшская мова|чэшскай мове]], якая была мовай славацкіх евангелісцкіх вучоных ужо тры стагоддзі. Некаторыя абставіны, у прыватнасці пажылы век прафесара Палкавіча, які не дазваляў яму ўжо чытаць лекцыі ў межах вучэбнай праграмы, падштурхнулі студэнтаў да заснавання ў [[1829]] г. суполкі — Чэшска-славацкага таварыства (увогуле заснаванне падобных суполак было распаўсюджанай з’явай у евангелісцкіх ліцэях: у [[1823]] г. Чэшска-славацкае таварыства заснавалі ў [[Вена|Вене]], у [[1824]] г. — у [[Кежмарак]]у, у [[1832]] г. — у [[Левача|Левачы]] і [[Прэшаў|Прэшаве]], у [[1838]] г. — у [[Банска-Шцьяўніца|Банска-Шцьяўніцы]] і г. д.)<ref name=KRONIKA>KOVÁČ, D., a kol.: Kronika Slovenska 1 — od najstarších čias do konca 19. stor., 1998, s. 413.</ref>. Сярод заснавальнікаў браціслаўскага таварыства былі [[Карал Штур]], [[Сама Халупка]], [[Данел Ліхард]] і Самуал Годра. Першым старшынёй стаў прафесар Юрай Палкавіч, функцыі яго намеснікаў выконвалі Сама Халупка, Карал Штур, [[Міхал Міласлаў Годжа]], [[Самуал Самаслаў Ванка]] і Людавіт Штур<ref name=KRONIKA />. Галоўнымі задачамі таварыства былі ўдасканаленне роднай мовы, практыка ў граматыцы, напісанне літаратурных твораў і вывучэнне гісторыі славянскіх народаў. Людавіт Штур стаў членам таварыства амаль адразу па прыбыцці ў Браціславу. З архіваў таварыства вынікае, што ён быў актыўным і добрасумленным вучнем. Яго ўпартасць прынесла свой плён: Людавіт Штур не меў праблем з ніводнай вучэбнай дысцыплінай, аднак болей за ўсё ён захапляўся [[гісторыя]]й, антычнай [[літаратура]]й, [[эстэтыка]]й і гісторыяй [[мастацтва]]. Сярод славянскіх пісьменнікаў вялікі ўплыў на Штура пакінулі [[Ян Голі]], [[Ян Колар]], [[Павал Ёзаф Шафарык]], [[Францішак Палацкі]] і іншыя. Восенню [[1835]] г. Людавіт Штур стаў намеснікам старшыні таварыства (насамрэч у той час займанне пасады старшыні некаторымі прафесарамі мела фармальны характар). У кантэксце мерапрыемстваў, скіраваных на павелічэнне нацыянальнай свядомасці славакаў, члены таварыства арганізоўвалі святы, паездкі і іншыя мерапрыемствы. Адным з найбольш вядомых мерапрыемстваў членаў таварыства была {{нп3|Паездка штураўцаў на Дзевін 24 красавіка 1836|паездка на Дзевін 24 красавіка 1836 г.|sk|Výlet štúrovcov na Devín 24. apríla 1836}}. Улічваючы сацыяльную сітуацыю, мерапрыемства было падрыхтавана і ажыццёўлена ў таямніцы. На [[Дзевінскі Град|Дзевіне]] ў сваёй прамове Штур згадаў гісторыю [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]], чытаў вершы і спяваў народныя песні, а пад канец сустрэчы члены таварыства выбралі сабе другое — славянскае — імя, якое паабяцалі заўсёды ўжываць разам з народжаным. Так, [[Ёзаф Міласлаў Гурбан|Гурбан]] дадаў да свайго хроснага імя Ёзаф славянскае імя Міласлаў, {{нп3|Аўгуст Горыслаў Шкултаты|Аўгуст Шкултаты|sk|August Horislav Škultéty}} стаў Горыславам і г. д. Штур жа дадаў сабе імя Вэліслаў (зрэшты, ён ужо даўно перад тым падпісваўся так на пасяджэннях Чэшска-славацкага таварыства). У [[1836]]/[[1837]] навучальным годзе на падставе кафедральнага пасяджэння Людавіт Штур стаў неафіцыйным намеснікам прафесара Палкавіча ў ліцэі. Да гэтага Штура прывялі добрая рэпутацыя ў ліцэі, эрудзіраванасць і добрыя веды [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] (яна з’яўлялася афіцыйнай мовай навучання ў ліцэі). Акрамя лацінскай, падчас свайго жыцця Людавіт Штур выдатна авалодаў [[Венгерская мова|венгерскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Французская мова|французскай]], [[Грэчаская мова|грэчаскай]] і некаторымі [[Славянскія мовы|славянскімі мовамі]] — [[Польская мова|польскай]], [[Сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкай]] і [[Руская мова|рускай]]. Ён таксама пачаў вывучаць [[Іўрыт|яўрэйскую]] і [[Англійская мова|англійскую]] мовы. Штур выкладаў у ліцэі чэшскую і польскую [[Граматыка|граматыку]] і [[Гісторыя|гісторыю]]. Гэта адкрыла яму магчымасці да ліставання з многімі вядомымі славяністамі: [[Ян Колар|Янам Коларам]], [[Павал Ёзаф Шафарык|Павалам Шафарыкам]], [[Францішак Палацкі|Францішкам Палацкім]] і іншымі. У [[1836]]/[[1837]] навучальным годзе распаліўся канфлікт паміж студэнтамі і сенатам ліцэя і яго выкладчыкамі. Прычынай студэнцкай незадаволенасці стала забарона ўсіх студэнцкіх суполак і таварыстваў у Венгрыі. Штур, з’яўляючыся намеснікам прафесара Палкавіча, паспрабаваў перанесці частку дзейнасці ўжо забароненага таварыства ў фармат сваіх заняткаў. У [[1838]] г. 24-гадовы Людавіт паступіў ва ўніверсітэт у [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], які (зрэшты, як і ўніверсітэты ў [[Ена|Іене]] і [[Берлін]]е) грунтаваўся на евангелісцкіх навукоўцах і даваў глыбокую падрыхтоўку па [[Тэалогія|тэалогіі]], [[Філасофія|філасофіі]], [[Гісторыя|гісторыі]] і [[Лінгвістыка|лінгвістыцы]]. Падчас двухгадовага навучання Штур грунтоўна азнаёміўся з філасофіяй [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегеля]] і [[Іаган Готфрыд Гердэр|Гердэра]], чые канцэпцыі гісторыі суправаджалі Штура ва ўсім яго філасофска-гістарычным светапоглядзе: ён вызнаваў гісторыю за шэраг натуральных прыродных працэсаў, якія грунтуюцца на пэўных законах, што маюць у сабе духоўныя прынцыпы. Пасля заканчэння ўніверсітэцкай вучобы ў [[1840]] г. па дарозе ў Венгрыю Людавіт Штур сустрэўся ў [[Прага|Празе]] і [[Градзец-Кралавэ|Градзецу-Кралавэ]] з многімі чэшскімі нацыяналістамі. У Чэхіі ён наведаў [[Павал Ёзаф Шафарык|Павала Ёзафа Шафарыка]], які папярэдзіў Штура аб абвастрэнні палітычнай сітуацыі ў краіне. === Першыя гады пасля вучобы === Вяртанне ў Венгрыю стала для Штура перыядам пачатку новай барацьбы — барацьбы за захаванне нацыянальных правоў. Радыкальная частка венгерскіх чыноўнікаў і паліцэйскіх распачала актыўную кампанію супраць павышэння адукацыйнага і культурнага ўзроўняў немадзьярскіх народаў. Сітуацыю пагаршала займанне [[граф]]ам Каралам Заем пасады генеральнага інспектара [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|Евангельскай Царквы Аўгсбургскага Вызнання]]: граф стаяў на ідэях падтрымкі ў Венгрыі толькі аднаго народа — [[Венгры|мадзьярскага]]. Зай асабіста ведаў Штура і спачатку нават адчуваў да яго сімпатыю праз таленавітасць і адукаванасць апошняга. Граф нават вусна і пісьмова заклікаў Штура да партнёрства дзеля інтарэсаў венграў, бо толькі ў іх Карал Зай бачыў будучыню краіны, аднак гэтыя спробы не далі ніякага плёну. Па вяртанні з [[Германія|Германіі]] Штур спачатку імкнуўся зноў заняць месца намесніка прафесара Палкавіча на Кафедры чэшска-славацкіх мовы і літаратуры. Ён не меў магчымасці мець ніякай нармальнай зарплаты — урокі на кафедры фінансаваліся з ахвяраванняў вучняў, а выкладчыкам даставаўся толькі невялікі працэнт, палову якога Штур вымушаны быў дзяліць з прафесарам Палкавічам. Праца кафедры і ўладкаванне туды Штура былі ўскладнены перашкодамі, якія чынілі Зай і яго аднадумцы з намерам, каб пасля смерці Палкавіча кафедра ўвогуле была бы зачынена. Пасля доўгіх перамоў з адміністрацыяй ліцэя Людавіт атрымаў пасаду ў якасці выкладчыка ў прафесара Палкавіча. Няспынны ціск на славакаў з боку венгерскіх чыноўнікаў прымусіў Штура і іншых славацкіх нацыяналістаў шукаць падтрымкі і абароны ў найвышэйшага кіраўніцтва імперыі. У [[1842]] г. у [[Вена|Вену]] былі пасланыя чатыры дэпутаты са Славацкай прастольнай чалабітнай ({{lang-sk|Slovenský prestolný prosbopis}}). У Чалабітнай славакі прасілі [[імператар]]а аб абароне ад пераследаў, магчымасці публікавання прац аб колькасці і рассяленні славацкага народа, захаванні Кафедры чэшска-славацкіх мовы і літаратуры ў ліцэі Браціславы, а таксама аб адкрыцці падобных устаноў у іншых ліцэях Венгрыі і г. д. У Вене, аднак, справа гэтак і не дайшла да разбору Чалабітнай: двор накіраваў Чалабітную ў [[Будапешт]] да [[Палацін (Венгрыя)|венгерскага палаціна]], які адхіліў усе патрабаванні і просьбы славакаў. === Літаратурная славацкая мова === [[File:Ludovit Stur monument Levoca.jpg|right|thumb|Помнік Людавіту Штуру ў [[Левача|Левачы]].]] У пачатку [[1843]] г. Людавіт сабраў сваіх блізкіх сяброў і падзяліўся з імі думкай аб аб’яднанні славакаў [[Каталіцтва|каталіцкага]] і [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|евангелісцкага]] вызнанняў на базе адзінай пісьмовай мовы. За аснову быў абраны сярэднеславацкі дыялект праз яго распаўсюджанасць, арыгінальнасць і зразумеласць. Аб’яднанне славакаў павінна было праходзіць больш хутка шляхам дзейнасці ўсеславацкага надканфесійнага аб’яднання {{нп3|Татрын|Татрын|sk|Tatrín}}. Ідэя распрацоўкі пісьмовай [[славацкая мова]] фарміравалася ў Штура ўжо доўгі час. Некалькімі гадамі раней (у [[1836]] г.) ён у лісце да [[Францішак Палацкі|Францішка Палацкага]] скардзіўся на тое, што біблійная чэшская мова, якой пісалі евангелісты, стала незразумелай для славакаў, і выказваў пажаданне, каб [[чэхі]] і [[славакі]] знайшлі кампраміс ў выніку стварэння адзінай [[Чэхаславацкая мова|чэхаславацкай мовы]]. Прапанова мела пад сабой ідэю ўступак як са славацкага, гэтак і з чэшскага бакоў, аднак чэшскія лінгвісты адхілілі такі падыход, прапаноўваючы славакам наўпрост карыстацца [[Чэшская мова|чэшскай мовай]]. Менавіта гэта падштурхнула Штура перайсці ад разважанняў да дзей і пачаць з сябрамі ствараць літаратурную мову, якая аб’яднала бы каталікоў і евангелістаў. [[11 ліпеня]] [[1843]] г. Людавіт Штур, [[Ёзаф Міласлаў Гурбан]] і [[Міхал Міласлаў Годжа]] сустрэліся ў парафіяльным доме Гурбана (ён быў евангелісцкім святаром) у {{нп3|Вёска Глбока|вёсцы Глбока|sk|Hlboké}}, дзе яны дамовіліся аб ажыццяўленні ідэі аб славацкай літаратурнай мове на практыцы. [[17 ліпеня]] яны наведалі ў [[Добра-Вода|Добра-Водзе]] [[Ян Голі|Яна Голіга]], які вызнаваўся за эксперта ў {{нп3|Берналакаўчына|берналакаўчыне|sk|Bernolákovčina}}, таму [[штураўцы]] вырашылі азнаёміць яго першага са сваімі намерамі. У [[1843]] г. ускладнілася сітуацыя ў ліцэі. Ціскі на зніманне Штура з пасады намесніка прафесара Палкавіча ўзмацняліся. Іх эскалацыя прывяла ў выніку да таго, што ў снежні 1843 г. Людавіт яе пазбавіўся: не дапамаглі ні студэнцкія петыцыі, ні спробы абараніць славака некаторымі прафесарамі. У знак пратэсту супраць звальнення Людавіта Штура 22 студэнты пакінулі ліцэй у сакавіку [[1844]] г. 13 з іх давучыліся ў [[Левача|Левачы]]. === Славацкая нацыянальная газета === У жніўні [[1844]] г. адбылося першае пасяджэнне супольнасці [[Татрын]] у [[Ліптаўскі Мікулаш|Ліптаўскім Святым Мікулашы]], у якім прыняў удзел і Штур, якога абралі членам прэзідыума аб’яднання. Праз год, пасля некалькіх гадоў намаганняў, Штуру ўдалося атрымаць ад найвышэйшай улады дазвол на выдаванне {{нп3|Славацкая нацыянальнай газета|«''Славацкай нацыянальнай газеты''»|sk|Slovenskje národňje novini}} з літаратурным дадаткам {{нп3|Арол татранскі|«''Арол татранскі''»|sk|Orol tatránski}}. Газета пачала выдавацца [[1 жніўня]] [[1845]] г. Газета выдавалася на славацкай мове распрацоўкі Людавіта Штура, таму яна вельмі хутка знайшла праз гэта як заўзятых прыхільнікаў, гэтак і зацятых ворагаў. Сярод крытыкаў былі не толькі некаторыя чэшскія патрыёты, якія ўспрынялі гэта як здраду нацыянальным інтарэсам, але і [[Павал Ёзаф Шафарык]] ды [[Ян Колар]]. У [[1846]] г. Штур выдаў «''Гаворку славацкую або неабходнасць пісаць у гэтай гаворцы''», у каторай абгрунтаваў неабходнасць новай літаратурнай мовы. У тым жа годзе выйшла яго філалагічная праца «''Тэорыя славацкай мовы''», якая змяшчала асновы новай граматыкі. На чацвёртым з’ездзе Татрына ў жніўні [[1847]] г. у [[Вёска Чахцічы|Чахцічах]] прадстаўнікі каталікоў і пратэстантаў нарэшце пагадзіліся на выкарыстанні новай літаратурнай мовы. Далейшае развіццё славацкай граматыкі (пераход з [[Фанетыка|фанетычнага]] прынцыпу на [[Этымалогія|этымалагічны]]) ажыццявілася з дапамогай рэформы евангеліста [[Міхал Міласлаў Годжа|Міхала Міласлава Годжы]] і каталіка [[Марцін Гатала|Марціна Гаталы]] на працягу [[1851]]—[[1852]] гг. Удзел у абмеркаванні граматычных змен прымалі таксама Людавіт Штур, [[Ёзаф Міласлаў Гурбан]], [[Ян Паларык]], {{нп3|Андрай Людавіт Радлінскі|Андрай Людавіт Радлінскі|sk|Andrej Ľudovít Radlinský}} і {{нп3|Штэфан Заваднік|Штэфан Заваднік|sk|Štefan Závodník}}. Менавіта кадыфікаваная такім чынам славацкая мова стала пазней адзінай для славакаў. «''Славацкая нацыянальная газета''» па сваім змесце была скіравана на павышэнне ўзроўню інфармаванасці насельніцтва аб сацыяльных правах, знаёміла чытачоў з культурай славян, павышала адукацыйны ўзровень і друкавала актуальныя артыкулы аб палітычнай сітуацыі ў [[Славакія|Славакіі]] і свеце. Дзейнасць Штура і далейшых рэдактараў кантраляваў цэнзар, які меў права ўмяшацца, каб скараціць або выдаліць тыя ці іншыя артыкулы. === Венгерскі парламент === Амбіцыі Штура сягалі далей за пасаду рэдактара газеты. У [[1847]] г. ён далучаецца да {{нп3|Правінцыйны парламент|венгерскага парламента|sk|Uhorský snem}}, які сабраўся ў Браціславе (у будынку сённяшняй універсітэцкай бібліятэкі) у якасці дэпутата ад вольнага каралеўскага горада [[Зволен]], каб паслядоўна і канкрэтна абараняць свае нацыянальныя і сацыяльныя інтарэсы. Яго вядомым палітычным праціўнікам быў [[ліберал]] [[Лаяш Кошут]], з якім Штур меў пэўны кансэнсус у сацыяльных пытаннях, але значна разыходзіўся ў разуменні прынцыпу нацыянальнай незалежнасці. Дзейнасць парламента была спынена рэвалюцыяй у [[1848]] г. [[File:Stur - Zofin, Praha.jpg|thumb|Мемарыяльная дошка ў гонар Людавіта Штура ў [[Прага|Празе]] на месцы, дзе адбываўся [[Славянскі кангрэс]].]] === 1848 год === Бурныя падзеі [[1848]] г. у [[Францыя|Францыі]] знайшлі сваё адлюстраванне і ў [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]. Рэвалюцыя давала людзям надзею на атрыманне большых сацыяльных правоў і павелічэнне свабод. Штур цёпла вітаў новыя рухі ў рэдакцыйным артыкуле сваёй газеты. У той жа час уступкі [[Вена|венскай]] улады [[Буда (Будапешт)|Будзе]], якія выяўляліся ў павелічэнні ступені незалежнасці [[Венгрыя|Венгрыі]], пагражалі славакам: [[мадзьярызацыя]] ўзмацнілася. Таму былі сфарміраваныя [[Патрабаванні славацкай нацыі]], якія прапаноўвалі вырашэнне славацка-венгерскіх пытанняў на прынцыпах роўнасці. У той жа час Штур арганізаваў скліканне [[Славянскі кангрэс|Славянскага кангрэса]] ў [[Прага|Празе]]. Венгерская ўлада ўсімі спосабамі аказвала ціск на Штура, Гурбана і Годжу. Нягледзячы на пераследы, Штур здолеў трапіць на Славянскі кангрэс, дзе сабраліся лідары ўсіх славянскіх народаў, якія жылі ў манархіі, і спрабавалі знайсці выйсце са складанай сітуацыі. Пасля таго, як усе юрыдычныя спробы дамагчыся ад венгерскай улады выканання заканадаўства ў галіне правоў славянскіх народаў пацярпелі паразу, Штур з Гурбанам прынялі рашэнне пайсці на прамое змаганне з урадам. [[15 верасня|15]]—[[16 верасня]] ў [[Вена|Вене]] была ўтворана {{нп3|Славацкая нацыянальная рада|Славацкая нацыянальная рада|sk|Slovenská národná rada (1848 – 1849)}}, якая абвясціла сябе адзінай крыніцай улады ў Славакіі і адмовілася падпарадкоўвацца венгерскай уладзе. Яе палітычнымі лідарамі сталі Людавіт Штур, Ёзаф Міласлаў Гурбан і Міхал Міласлаў Годжа. Таксама ў склад рады ўваходзілі военачальнікі Бэдрых Блоўдак, Францішак Алэксандар Зах і Бэрнард Яначак. Сакратарамі былі Богуш Носак Нэзабудаў і Даніал Яраслаў Борык. У верасні [[1848]] г. Славацкая нацыянальная рада паклікала славакаў да ўзброенага паўстання з мэтай атрымання сваіх нацыянальных і сацыяльных правоў. === Апошнія гады жыцця === У выніку правалу паўстання ў [[1849]] г. і пасля неаднаразовых расчараванняў у імператарскім двары, які абяцаў славакам падтрымку ў барацьбе супраць венгерскіх радыкалаў, Людавіт аказаўся ў нявыгаднай сітуацыі. Запыт дазволу на выданне славацкай палітычнай газеты («Славацкая нацыянальная газета» знікла падчас рэвалюцыі) і афіцыйную рэгістрацыю «Татрына» не быў задаволены. Штур у гэты час асэнсоўваў сваю дзейнасць былых гадоў і прысвяціў сябе вывучэнню славянскага народнага мастацтва і працы над кнігай «Славянства і свет будучыні» ({{lang-sk|Slovanstvo a svet budúcnosti}}). [[File:Slovakia SmutnaSpravaOdBrataOsmrtiLStura.jpg|thumb|right|Дакумент, выдадзены Янку Штуру, аб смерці яго брата Людавіта Штура (на партрэце).]] [[1851]] г. пачаў серыю асабістых трагедый для Людавіта: у студзені памёр яго брат Карал (святар і настаўнік у [[Модра|Модры]]), а праз шэсць месяцаў — яго бацька. Пасля смерці свайго старэйшага брата Штур пераехаў у Модру, дзе, знаходзячыся пад пастаянным паліцэйскім наглядам, выхоўваў сем дзяцей нябожчыка. Нягледзячы на няспынны паліцэйскі нагляд, Людавіт Штур працягваў творчую актыўнасць. У [[1853]] г. у [[Вена|Вене]] памерла [[Адала Остралуцкая]] — духоўная [[Сяброўства|сяброўка]] Штура — а ў [[Трэнчын]]е — яго мама. Неўзабаве скончыўся і жыццёвы шлях самога Людавіта Штура. [[22 снежня]] [[1855]] г. падчас палявання недалёка ад Модры [[ружжо]] выпадкова стрэліла яму ў [[сцягно]], калі ён пераскокваў праз ручай. Пасведчанне аб смерці змяшчала наступную інфармацыю: {{цытата|аўтар=З пасведчання аб смерці Людавіта Штура|22 снежня 1855 г. на паляванні, калі пераскокваў канаву з ручаём, зваліўся, і падчас падзення адбылося так, што выпадкова ружжо стрэліла і прастрэліла сцегнавую косць; наступствам гэтага стала тое, што ад вялікага болю і крывацёку ён мірна сканаў. {{oq|cz|Dne 22ho Decemb. 1855 na polovce, příkopu jakovausi přeskočiti chteje, padl a v pádu ručnici tak nějak nešťastlivě potrhl, že mu vypálila a stěhenní kost prostřelila; následkem čehož, po velkých bolestech a mnohém krvácení vyšioloženého dne, pokojne skonal.}}}} Выказваліся здагадкі аб тым, што такая смерць была спланавана іншымі людзьмі або гэта было [[самагубства]]; ніякіх доказаў гэтым здагадкам знойдзена не было, зрэшты, такія плёткі заўсёды ствараюцца вакол смерці знакамітых людзей. Людавіт Штур памёр [[12 студзеня]] [[1856]] г. «у дзевяць гадзін вечара» ў Модры ва ўзросце 40 гадоў. Пахаванне адбылося [[15 студзеня]] з удзелам мясцовага святара Даніала Мініха і Ёзафа Міласлава Гурбана. == Погляды Людавіта Штура == Многія пазіцыі, якія Людавіт Штур акрэсліў у сваёй працы «Славянства і свет будучыні» ({{lang-de|Das Slawenthum und die Welt der Zukunft}}), можна лічыць за яго палітычны запавет. У кнізе Штур прапаноўваў палітычную інтэграцыю з [[цар]]скай [[Расія]]й, выказваўся супраць свабоднай рынкавай гаспадаркі, бачачы яе альтэрнатывай абшчынны гаспадарскі лад. Таксама ён адмятаў парламенцкую [[Дэмакратыя|дэмакратыю]] на карысць самадзяржаўя. Нягледзячы на тое, што Людавіт Штур вызнаецца фактычна за заснавальніка сучаснай славацкай літаратурнай мовы, у кнізе «Славянства і свет будучыні» ён прапаноўваў для ўсіх славянскіх плямёнаў найперш выкарыстоўваць [[Руская мова|рускую мову]] ў якасці літаратурнай<ref>''Slovanstvo a svet budúcnosti''. [http://zlatyfond.sme.sk/dielo/359/Stur_Slovanstvo-a-svet-buducnosti/2 dostupné online]</ref>. Штур не хаваў сваёй насцярожанасці ў дачыненні да [[Яўрэі|жыдоў]] і менавіта таму ўхваляў [[Антысемітызм|антысеміцкую]] палітыку [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Štúr, L.: Slovanstvo a svet budúcnosti. Bratislava 1993, s. 119</ref>. == Літаратурная кар’ера і бібліяграфія == [[File:Slovakia Stur-NarecjaSlovenskuo.jpg|right|thumb|Тытульны ліст кнігі Штура ''«Nárečja Slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí»'' [[1846]] г.]] [[File:nrs ls.jpg|right|thumb|Тытульны ліст кнігі Штура ''«Nauka reči Slovenskej»'' [[1846]] г.]] * [[1831]] г. — першыя паэтычныя спробы. * [[1835]] г. — адзін з рэдактараў [[альманах]]а «''Plody''». * каля [[1837]] г. — піша артыкулы ў часопісы і газеты: [[Славацкая мова|славацкія]] «''[[Tatranka]]''», «''[[Hronka]]''»; [[Чэшская мова|чэшскія]] «''Květy''», «''Časopis českého musea''»; [[Венгерская мова|венгерскія]] «''Danica''», «''Tygodnik literacki''»: ** [[1836]] г. — у першым штогадовым выпуску «''Hronka''» выйшаў першы друкаваны верш Людавіта Штура «''Óda na Hronku''»; ** [[1838]] г. — [[жнівень]] [[1840]] г.: у пражскіх «''Květy''» выходзіў цыкл вершаў Штура «''Dumky večerní''». * [[1839]] г. — падчас вучобы ў Гале Людавіт Штур наведаў край лужыцкіх сербаў і з той нагоды напісаў твор «''Cesta do Lužic vykonaná z jara 1839''», які выйшаў у «''Časopis českého musea''». * [[1841]] г. — Людавіт Штур напісаў па-старачэшску твор «''Starý a nový věk Slováků''», які выйшаў упершыню толькі ў [[1935]] г. на мове арыгінала, а па-славацку — у [[1994]] г. * [[1841]]—[[1844]] гг.: адзін з рэдактараў «''[[Tatranka]]''». * [[1843]] г. — выдаў ананімна ў [[Лейпцыг|Ліпску]] нацыянальна-абарончы артыкул «''Die Beschwerden und Klagen der Slaven in Ungarn über die gesetzwidrigen Uebergriffe der Magyaren''» ({{lang-be|Скаргі і прэтэнзіі славян у Венгрыі на супрацьзаконныя замахі мадзьяраў}}). * [[1845]] г. — выдаў у Вене палемічны артыкул «''Das neunzehnte Jahrhundert und der Magyarismus''» ({{lang-be|Дзевятнаццатае стагоддзе і мадзьярызм}}). * з [[1845]] г. — галоўны рэдактар «Славацкай нацыянальнай газеты». * [[1846]] г. — была надрукавана кніга «''[[Nárečja Slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí]]''» (напісана ў [[1844]] г.). * [[1846]] г. — «''[[Nauka reči Slovenskej]]''». * [[1851]] г. — Людавіт Штур скончыў філасофскую працу «''Das Slawenthum und die Welt der Zukunft''» ({{lang-be|Славянства і свет будучыні}}), якую ўдалося выдаць толькі ў [[1867]] г. на рускай мове ({{lang-ru|Славянство и мир будущего}}). У [[1931]] г. кніга выйшла на мове арыгінала — нямецкай. І, нарэшце, у [[1993]] г. твор быў выдадзены па-славацку. * [[1852]] г. — скончыў твор «''O národních písních a pověstech plemen slovanských''», які быў выдадзены ў Празе ў [[1853]] г. * [[1853]] г. — «''Spevy a piesne''» (зборнік паэзіі). == Ушанаванне памяці == [[16 жніўня]] [[1994]] г. у адпаведнасці з загадам славацкай улады наступныя шэсць аб’ектаў былі абвешчаны нацыянальным помнікам культуры пад агульнай назвай «''Збор помнікаў культуры з прамым дачыненнем да асобы Людавіта Штура ў Модры''» ({{lang-sk|Súbor kultúrnych pamiatok s priamym vzťahom k osobnosti Ľudovíta Štúra v Modre}}): * Музей Людавіта Штура ў [[Модра|Модры]] займаецца зборам, апрацоўкай і даследаваннем інфармацыі аб жыцці Людавіта Штура; * Мемарыяльны пакой, у якім Людавіт Штур памёр у, гэтак званым, Эмрасзаўскім доме. Яго дапаўняюць літаратурная экспазіцыя з падрабязнасцямі апошніх гадоў жыцця Людавіта Штура, якія прайшлі ў Модры, і акалічнасцей яго трагічнай смерці; * Помнік на магіле Людавіта Штура на могілках у Модры, створаны ў [[1965]] г.; * Помнік на месцы ранення Людавіта Штура, створаны ў [[1986]] г.; * Мемарыяльная дошка на будынку колішняй Евангельскай Царквы Аўгсбургскага Вызнання, прысвечаная Каралу і Людавіту Штурам; * Лава Штура — лава ў Голамбацкай даліне, дзе Людавіт Штур любіў сядзець і адпачываць падчас прагулак. Сярод іншых рэчаў, праз якія была ўшанавана памяць Людавіта Штура, можна вылучыць: * Статуя Людавіта Штура на плошчы ў Модры — другі помнік, які быў пастаўлены нацыянальнаму герою ў Славакіі (гэта адбылося ў [[1938]] г.). * Мемарыяльная дошка ў гонар Людавіта Штура як пасланца на Венгерскі парламент [[1847]] г., які адбываўся ў будынку [[Ратуша|ратушы]] ў Зволене (усталявана ў [[1935]] г.). * Плошча Людавіта Штура з помнікам [[Штураўцы|штураўцам]] (пабудавана ў [[1972]] г.) на ўзбярэжнай [[Дунай|Дуная]] ў Браціславе. * Салон імя Людавіта Штура ў старым будынку Славацкай нацыянальнай рады на Жупнай плошчы ў Браціславе. * Мемарыяльная дошка ў гонар Людавіта Штура ў Жыліне. * Парк імя Людавіта Штура ў Жыліне. * Пяціметровая скульптура Людавіта Штура ў Жыліне (адкрыта [[26 кастрычніка]] [[2012]] г.). * [[Штурава|Горад Штурава]], які быў перайменаваны гэтак у гонар Людавіта Штура. * Статуя Людавіта Штура ў яго родным Уграўцу. * Родны дом Людавіта Штура ва Уграўцу. * Скульптурная кампазіцыя ў гонар штураўцаў у Трэнчыне. * Помнік у гонар Людавіта Штура ў Модры. * Помнік Людавіту Штуру ў [[Горад Банаўцы-над-Бэбраваў|Банаўцах-над-Бэбраваў]]. * Помнік Людавіту Штуру ў [[Левача|Левачы]]. * Дзясяткі вуліц у [[Гарады Славакіі|славацкіх гарадах]], названыя ў гонар Людавіта Штура. * Прэзідэнт Славацкай рэспублікі штогод уручае [[Ордэн Людавіта Штура]] (існуе 3 ступені) з [[1 студзеня]] [[1993]] г. * [[2015]] г. у Славакіі быў абвешчаны годам Людавіта Штура. == Гл. таксама == * [[Штураўцы]] {{зноскі}} == Літаратура == * Sučasníci о L’udovitovi Šturovi, Brat., 1955 {{ref-sk}}; * L’udovit Štúr. Zivot a dielo. Sborni’k, Brat., 1956 {{ref-sk}}; * Juricek J., L’udovit Št Štúr, Brat., 1971 {{ref-sk}}. ; Часопісы * ''Národná osveta: dvojtýždenník pre rozvoj miestnej kultúry a záujmovej tvorivosti,'' roč. 5, 1995, č. 24. Bratislava: Národné osvetové centrum. Index 49449. Monotematické číslo k roku Ľudovíta Štúra (1995/1996). 32 s. {{ref-sk}} ; Энцыклапедыі * ''[[Encyklopédia Slovenska]] V. zväzok R — Š.'' Bratislava: [[Veda, vydavateľstvo SAV]], Pracovisko — Encyklopedický ústav SAV, 1981. 792 s. {{ref-sk}} * HUČKO, Ján: Život a dielo Ľudovíta Štúra. Vydavateľstvo Osveta Martin 1984. {{ref-sk}} * JURÍČEK, Ján: Ľudovít Štúr. Tatran Bratislava (Hviezdoslavova knižnica) 1971. {{ref-sk}} * MATUŠKA, Alexander: Štúrovci (esej). Slovenský spisovateľ Bratislava 1981. Predhovor Vladimír Mináč. {{ref-sk}} * OSUSKÝ, Samuel Štefan: Filozofia štúrovcov. Myjava Tlačou Daniela Pažického 1928. {{ref-sk}} * ŠTÚR, Ľudovít: Reči a state. Hviezdoslavova knižnica, Bratislava 1953. Predhovor Juraj Špitzer. {{ref-sk}} * ŠTÚR, Ľudovít: Starý a nový vek Slovákov. Vydavateľstvo Spolku slovenských spisovateľov Bratislava 1994. {{ref-sk}} * ''[[Slovenský biografický slovník]] V. zväzok R — Š.'' Martin: Matica slovenská, 1992. 800 s. {{ref-sk}} ; Зборнікі: * ''Ľudovít Štúr: Život a dielo (1815—1856): Zborník materiálov z konferencie Historického ústavu Slovenskej akadémie vied.'' Vedecký redaktor Vladimír Matula. Bratislava: Vydavateľstvo SAV, 1956. 519 s. {{ref-sk}} == Спасылкі == {{Commonscat|Ľudovít Štúr}} * [http://www.stur.sk/ stur.sk] * http://www.modra.sk/kultura_muzeum.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071130053146/http://www.modra.sk/kultura_muzeum.html |date=30 лістапада 2007 }} * [http://www.juls.savba.sk/ediela/nrs/ Náuka reči slovenskej {{ref-sk}}] * [http://zlatyfond.sme.sk/autor/53/Ludovit-Stur/ Поўныя тэксты прац Людавіта Штура {{ref-sk}}] * http://www.historyweb.sk/clanky/detail/smrt-ludevitova#.URT9fvJa95E/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714173451/http://www.historyweb.sk/clanky/detail/smrt-ludevitova#.URT9fvJa95E/ |date=14 ліпеня 2014 }} * [http://dikda.eu/ludovit-stur/ Лічбовыя версія твораў Людавіта Штура {{ref-sk}}] * http://dikda.eu/ludovit-stur-dokumenty-literarneho-archivu-snk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018203806/http://dikda.eu/ludovit-stur-dokumenty-literarneho-archivu-snk/ |date=18 кастрычніка 2014 }} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Штураўцы}} {{Нарматыўны кантроль}} {{DEFAULTSORT:Штур Людавіт}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Славакіі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Славакіі]] [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] [[Катэгорыя:Людавіт Штур]] [[Катэгорыя:Штураўцы]] [[Катэгорыя:Філосафы Славакіі]] [[Катэгорыя:Філолагі Славакіі]] 2w70oc4a5n5ccrbh2fs8dpswdwbwhr5 5160386 5160385 2026-07-02T19:53:23Z JerzyKundrat 174 5160386 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Штур}} {{Асоба |імя = Людавіт Штур |арыгінал_імя = {{lang-sk|Ľudovít Štúr}} |род дзейнасці = [[Славакі|славацкі]] нацыянальны абуджальнік, кадыфікатар [[Славацкая мова|літаратурнай славацкай мовы]], [[палітык]], [[філосаф]], [[гісторык]], [[лінгвіст]], [[педагог]], [[пісьменнік]], [[паэт]], [[публіцыст]] і [[рэдактар]] |бацька = Самуал Штур ([[1789]]—[[1851]]) |маці = Ана Штурава (у дзявоцтве Міхалцава)<ref name=SBS>Štúr, Ľudovít. In: Slovenský biografický slovník V. zväzok R – Š, 1992, s. 532.</ref><ref name=ES-V>Štúr, Ľudovít Velislav. In: ''Encyklopédia Slovenska V. zväzok R – Š'', 1981. s. 773.</ref><ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1-14366-12013-1?cc=1554443&wc=9P3H-2NB:107654101,113960601,114049701,130451901 záznam o úmrtí Ľudovítovej matky Anny Štúrovej v matrike] evanjelického cirkevného zboru Trenčín"</ref> ([[1790]]—[[1853]]) }} '''Лю́давіт Штур''' ({{lang-sk|Ľudovít Štúr}}), у ранейшым [[Славацкая мова|славацкім напісанні]] вядомы як '''Лу́давіт Вэ́ліслаў Штур''' ({{lang-sk|Ludevít Velislav Štúr}}), [[псеўданім]]ы: ''B. Dunajský, Bedlivý Ludorob, Boleslav Záhorský, Brat Sloven, Ein Slave, Ein ungarischer Slave, Karl Wildburn, pravolub Rokošan, Slovák, Starí, Velislav, Zpěvomil''<ref name=SBS />; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Славакі|славацкі]] [[паэт]], філолаг, грамадскі дзеяч<ref>БСЭ</ref>; [[палітык]], [[філосаф]], [[гісторык]], [[педагог]], [[пісьменнік]], [[публіцыст]] і [[рэдактар]]. Людавіт Штур быў найбольш яскравым прадстаўніком [[Славакія|славацкага]] нацыянальнага жыцця і вядучай асобай [[Славацкае нацыянальнае адраджэнне|славацкага нацыянальнага адраджэння]] ў сярэдзіне [[XIX ст.]], сістэматызаваў славацкую мову на падставе сярэднеславацкіх дыялектаў (каля [[1843]] г.), з’яўляўся адным з вядучых удзельнікаў [[Славацкае паўстанне|Славацкага паўстання]] у [[1848]]—[[1849]] гг. і [[дэпутат]]ам {{нп3|Правінцыйны парламент|венгерскага парламента|sk|Uhorský snem}} у [[Зволен|горадзе Зволен]] [[1848]]—[[1849]] гг. У яго гонар названы [[астэроід]] [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]] {{нп3|(3393) Штур|(3393) Штур|sk|3393 Štúr}}. == Біяграфія == === Месца нараджэння, сям’я і ўмовы жыцця === Людавіт Штур нарадзіўся [[28 кастрычніка]] [[1815]] г.<ref name=HU-SAV /> у [[Вёска Угравац|вёсцы Угравац]] (тады Заі-Угравац), якая знаходзіцца ў паўднёвай частцы [[Стражаўскія горы|Стражаўскіх гор]]. Ён быў другім з пяці дзяцей нацыянальна свядомага настаўніка мясцовай евангелісцкай школы Самуала Штура і Аны Штуравай (у дзявоцтве Міхалцавай). Людавіт Штур быў ахрышчаны [[29 кастрычніка]] [[1815]] г.<ref name=NO>Život a dielo Ľudovíta Štúra. Monotematické číslo k roku Ľudovíta Štúra (1995/1996). In: ''Národná osveta,'' 1995, č. 24, s. 2.</ref> у евангелісцкім храме ў роднай вёсцы. Яго братамі і сёстрамі былі: старэйшы брат Карал ([[1811]]—[[1851]] гг.), малодшыя Самуал ([[1818]]—[[1861]] гг.), сястра Караліна ([[1826]]—[[1859]] гг.)<ref name=SBS /> і брат Янка ([[1827]]—[[1907]] гг.)<ref name=ES-V />. Іх бацька Самуал Штур, паводле сведчанняў [[Ёзаф Міласлаў Гурбан|Ёзафа Міласлава Гурбана]], быў «чалавек вучоны, які выяўляў павагу і паважнасць да кожнага, хто размаўляў з ім» ({{lang-sk|muž učený, charakteru vážnosť a úctu vymáhajúceho na každom, kto zblížil sa jemu}}). Ён пераехаў з [[Трэнчын]]а, каб заняць у Заі-Уграўцу прапанаваную пасаду настаўніка. Самуал Штур нарадзіўся ў [[Вёска Лубіна|Лубіне]], куды дзед Людавіта Павал пераехаў з Трэнчына; Павал меў мянушку «Трэнчан», якая была запісана ў метрыцы падчас хрышчэння Самуала<ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1-159391-321177-47?cc=1554443&wc=9P3D-BZW:107654101,110752301,124003501,124003502 záznam o krste Ľudovítovho otca Samuela Štúra v matrike] evanjelického cirkevného zboru Lubina; «Pauli et Evae Štúr, alias Trenčan»</ref>, а таксама падчас рэгістравання смерці Павала<ref>[https://familysearch.org/pal:/MM9.3.1/TH-1-159391-393111-34?cc=1554443&wc=9P3F-MNL:107654101,110752301,124003501,124124201 záznam o úmrtí Ľudovítovho starého otca Pavla Štúra v matrike] evanjelického cirkevného zboru Lubina; «Paulus Styúr vulgo Trencsan dictus»</ref>. === Вучоба === Базавую адукацыю Людавіт Штур атрымаў ва Уграўцу ў свайго бацькі<ref name=ES-V />. У [[1827]] г. Людавіт з’ехаў вучыцца ў малодшыя класы сярэдняй школы ў Раб (сёння вядомы як [[Дзьёр]]), дзе яго стараннасць, спрытнасць у вучобе і таленавітасць былі асабліва адзначаны прафесарам Лэапалдам Пэтзам — [[Славакі|славакам]] па [[нацыянальнасць|нацыянальнасці]]<ref name=NO />, які быў вядомы ў акадэмічных колах сваім захапленнем антычнымі [[мастацтва]]мі і адукацыяй. Пэтз арыентаваў сваіх вучняў на чытанне твораў славянскіх аўтараў, такім чынам абудзіўшы ў маладым Штуру зацікаўленасць у [[Славяне|славянскім]] свеце. Па завяршэнні двух гадоў вучобы ў Рабе Людавіт Штур паступіў у евангелісцкі ліцэй у [[Браціслава|Браціславе]] ([[1829]]—[[1834]] гг.), дзе ўжо вучыўся яго старэйшы брат Карал<ref name=NO />. Навучанне ў браціслаўскім ліцэі складалася з двухгадовага курса гуманітарных навук і яшчэ двух гадоў, якія неабходна было прайсці дзеля атрымання далейшай ступені адукацыі — універсітэцкай. У ліцэі з [[1803]] г. існавала кафедра [[Чэшская мова|чэшска]]-[[Славацкая мова|славацкіх]] мовы і літаратуры, загадчыкам якой з’яўляўся прафесар [[Юрай Палкавіч]]. Евангелісцкі ліцэй у Браціславе быў адзінай у Венгрыі евангелісцкай установай адукацыі свайго ўзроўню з такой кафедрай. Заняткі адбываліся на біблійнай [[Чэшская мова|чэшскай мове]], якая была мовай славацкіх евангелісцкіх вучоных ужо тры стагоддзі. Некаторыя абставіны, у прыватнасці пажылы век прафесара Палкавіча, які не дазваляў яму ўжо чытаць лекцыі ў межах вучэбнай праграмы, падштурхнулі студэнтаў да заснавання ў [[1829]] г. суполкі — Чэшска-славацкага таварыства (увогуле заснаванне падобных суполак было распаўсюджанай з’явай у евангелісцкіх ліцэях: у [[1823]] г. Чэшска-славацкае таварыства заснавалі ў [[Вена|Вене]], у [[1824]] г. — у [[Кежмарак]]у, у [[1832]] г. — у [[Левача|Левачы]] і [[Прэшаў|Прэшаве]], у [[1838]] г. — у [[Банска-Шцьяўніца|Банска-Шцьяўніцы]] і г. д.)<ref name=KRONIKA>KOVÁČ, D., a kol.: Kronika Slovenska 1 — od najstarších čias do konca 19. stor., 1998, s. 413.</ref>. Сярод заснавальнікаў браціслаўскага таварыства былі [[Карал Штур]], [[Сама Халупка]], [[Данел Ліхард]] і Самуал Годра. Першым старшынёй стаў прафесар Юрай Палкавіч, функцыі яго намеснікаў выконвалі Сама Халупка, Карал Штур, [[Міхал Міласлаў Годжа]], [[Самуал Самаслаў Ванка]] і Людавіт Штур<ref name=KRONIKA />. Галоўнымі задачамі таварыства былі ўдасканаленне роднай мовы, практыка ў граматыцы, напісанне літаратурных твораў і вывучэнне гісторыі славянскіх народаў. Людавіт Штур стаў членам таварыства амаль адразу па прыбыцці ў Браціславу. З архіваў таварыства вынікае, што ён быў актыўным і добрасумленным вучнем. Яго ўпартасць прынесла свой плён: Людавіт Штур не меў праблем з ніводнай вучэбнай дысцыплінай, аднак болей за ўсё ён захапляўся [[гісторыя]]й, антычнай [[літаратура]]й, [[эстэтыка]]й і гісторыяй [[мастацтва]]. Сярод славянскіх пісьменнікаў вялікі ўплыў на Штура пакінулі [[Ян Голі]], [[Ян Колар]], [[Павал Ёзаф Шафарык]], [[Францішак Палацкі]] і іншыя. Восенню [[1835]] г. Людавіт Штур стаў намеснікам старшыні таварыства (насамрэч у той час займанне пасады старшыні некаторымі прафесарамі мела фармальны характар). У кантэксце мерапрыемстваў, скіраваных на павелічэнне нацыянальнай свядомасці славакаў, члены таварыства арганізоўвалі святы, паездкі і іншыя мерапрыемствы. Адным з найбольш вядомых мерапрыемстваў членаў таварыства была {{нп3|Паездка штураўцаў на Дзевін 24 красавіка 1836|паездка на Дзевін 24 красавіка 1836 г.|sk|Výlet štúrovcov na Devín 24. apríla 1836}}. Улічваючы сацыяльную сітуацыю, мерапрыемства было падрыхтавана і ажыццёўлена ў таямніцы. На [[Дзевінскі Град|Дзевіне]] ў сваёй прамове Штур згадаў гісторыю [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]], чытаў вершы і спяваў народныя песні, а пад канец сустрэчы члены таварыства выбралі сабе другое — славянскае — імя, якое паабяцалі заўсёды ўжываць разам з народжаным. Так, [[Ёзаф Міласлаў Гурбан|Гурбан]] дадаў да свайго хроснага імя Ёзаф славянскае імя Міласлаў, {{нп3|Аўгуст Горыслаў Шкултаты|Аўгуст Шкултаты|sk|August Horislav Škultéty}} стаў Горыславам і г. д. Штур жа дадаў сабе імя Вэліслаў (зрэшты, ён ужо даўно перад тым падпісваўся так на пасяджэннях Чэшска-славацкага таварыства). У [[1836]]/[[1837]] навучальным годзе на падставе кафедральнага пасяджэння Людавіт Штур стаў неафіцыйным намеснікам прафесара Палкавіча ў ліцэі. Да гэтага Штура прывялі добрая рэпутацыя ў ліцэі, эрудзіраванасць і добрыя веды [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] (яна з’яўлялася афіцыйнай мовай навучання ў ліцэі). Акрамя лацінскай, падчас свайго жыцця Людавіт Штур выдатна авалодаў [[Венгерская мова|венгерскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Французская мова|французскай]], [[Грэчаская мова|грэчаскай]] і некаторымі [[Славянскія мовы|славянскімі мовамі]] — [[Польская мова|польскай]], [[Сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкай]] і [[Руская мова|рускай]]. Ён таксама пачаў вывучаць [[Іўрыт|яўрэйскую]] і [[Англійская мова|англійскую]] мовы. Штур выкладаў у ліцэі чэшскую і польскую [[Граматыка|граматыку]] і [[Гісторыя|гісторыю]]. Гэта адкрыла яму магчымасці да ліставання з многімі вядомымі славяністамі: [[Ян Колар|Янам Коларам]], [[Павал Ёзаф Шафарык|Павалам Шафарыкам]], [[Францішак Палацкі|Францішкам Палацкім]] і іншымі. У [[1836]]/[[1837]] навучальным годзе распаліўся канфлікт паміж студэнтамі і сенатам ліцэя і яго выкладчыкамі. Прычынай студэнцкай незадаволенасці стала забарона ўсіх студэнцкіх суполак і таварыстваў у Венгрыі. Штур, з’яўляючыся намеснікам прафесара Палкавіча, паспрабаваў перанесці частку дзейнасці ўжо забароненага таварыства ў фармат сваіх заняткаў. У [[1838]] г. 24-гадовы Людавіт паступіў ва ўніверсітэт у [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], які (зрэшты, як і ўніверсітэты ў [[Ена|Іене]] і [[Берлін]]е) грунтаваўся на евангелісцкіх навукоўцах і даваў глыбокую падрыхтоўку па [[Тэалогія|тэалогіі]], [[Філасофія|філасофіі]], [[Гісторыя|гісторыі]] і [[Лінгвістыка|лінгвістыцы]]. Падчас двухгадовага навучання Штур грунтоўна азнаёміўся з філасофіяй [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегеля]] і [[Іаган Готфрыд Гердэр|Гердэра]], чые канцэпцыі гісторыі суправаджалі Штура ва ўсім яго філасофска-гістарычным светапоглядзе: ён вызнаваў гісторыю за шэраг натуральных прыродных працэсаў, якія грунтуюцца на пэўных законах, што маюць у сабе духоўныя прынцыпы. Пасля заканчэння ўніверсітэцкай вучобы ў [[1840]] г. па дарозе ў Венгрыю Людавіт Штур сустрэўся ў [[Прага|Празе]] і [[Градзец-Кралавэ|Градзецу-Кралавэ]] з многімі чэшскімі нацыяналістамі. У Чэхіі ён наведаў [[Павал Ёзаф Шафарык|Павала Ёзафа Шафарыка]], які папярэдзіў Штура аб абвастрэнні палітычнай сітуацыі ў краіне. === Першыя гады пасля вучобы === Вяртанне ў Венгрыю стала для Штура перыядам пачатку новай барацьбы — барацьбы за захаванне нацыянальных правоў. Радыкальная частка венгерскіх чыноўнікаў і паліцэйскіх распачала актыўную кампанію супраць павышэння адукацыйнага і культурнага ўзроўняў немадзьярскіх народаў. Сітуацыю пагаршала займанне [[граф]]ам Каралам Заем пасады генеральнага інспектара [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|Евангельскай Царквы Аўгсбургскага Вызнання]]: граф стаяў на ідэях падтрымкі ў Венгрыі толькі аднаго народа — [[Венгры|мадзьярскага]]. Зай асабіста ведаў Штура і спачатку нават адчуваў да яго сімпатыю праз таленавітасць і адукаванасць апошняга. Граф нават вусна і пісьмова заклікаў Штура да партнёрства дзеля інтарэсаў венграў, бо толькі ў іх Карал Зай бачыў будучыню краіны, аднак гэтыя спробы не далі ніякага плёну. Па вяртанні з [[Германія|Германіі]] Штур спачатку імкнуўся зноў заняць месца намесніка прафесара Палкавіча на Кафедры чэшска-славацкіх мовы і літаратуры. Ён не меў магчымасці мець ніякай нармальнай зарплаты — урокі на кафедры фінансаваліся з ахвяраванняў вучняў, а выкладчыкам даставаўся толькі невялікі працэнт, палову якога Штур вымушаны быў дзяліць з прафесарам Палкавічам. Праца кафедры і ўладкаванне туды Штура былі ўскладнены перашкодамі, якія чынілі Зай і яго аднадумцы з намерам, каб пасля смерці Палкавіча кафедра ўвогуле была бы зачынена. Пасля доўгіх перамоў з адміністрацыяй ліцэя Людавіт атрымаў пасаду ў якасці выкладчыка ў прафесара Палкавіча. Няспынны ціск на славакаў з боку венгерскіх чыноўнікаў прымусіў Штура і іншых славацкіх нацыяналістаў шукаць падтрымкі і абароны ў найвышэйшага кіраўніцтва імперыі. У [[1842]] г. у [[Вена|Вену]] былі пасланыя чатыры дэпутаты са Славацкай прастольнай чалабітнай ({{lang-sk|Slovenský prestolný prosbopis}}). У Чалабітнай славакі прасілі [[імператар]]а аб абароне ад пераследаў, магчымасці публікавання прац аб колькасці і рассяленні славацкага народа, захаванні Кафедры чэшска-славацкіх мовы і літаратуры ў ліцэі Браціславы, а таксама аб адкрыцці падобных устаноў у іншых ліцэях Венгрыі і г. д. У Вене, аднак, справа гэтак і не дайшла да разбору Чалабітнай: двор накіраваў Чалабітную ў [[Будапешт]] да [[Палацін (Венгрыя)|венгерскага палаціна]], які адхіліў усе патрабаванні і просьбы славакаў. === Літаратурная славацкая мова === [[File:Ludovit Stur monument Levoca.jpg|right|thumb|Помнік Людавіту Штуру ў [[Левача|Левачы]].]] У пачатку [[1843]] г. Людавіт сабраў сваіх блізкіх сяброў і падзяліўся з імі думкай аб аб’яднанні славакаў [[Каталіцтва|каталіцкага]] і [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|евангелісцкага]] вызнанняў на базе адзінай пісьмовай мовы. За аснову быў абраны сярэднеславацкі дыялект праз яго распаўсюджанасць, арыгінальнасць і зразумеласць. Аб’яднанне славакаў павінна было праходзіць больш хутка шляхам дзейнасці ўсеславацкага надканфесійнага аб’яднання {{нп3|Татрын|Татрын|sk|Tatrín}}. Ідэя распрацоўкі пісьмовай [[славацкая мова]] фарміравалася ў Штура ўжо доўгі час. Некалькімі гадамі раней (у [[1836]] г.) ён у лісце да [[Францішак Палацкі|Францішка Палацкага]] скардзіўся на тое, што біблійная чэшская мова, якой пісалі евангелісты, стала незразумелай для славакаў, і выказваў пажаданне, каб [[чэхі]] і [[славакі]] знайшлі кампраміс ў выніку стварэння адзінай [[Чэхаславацкая мова|чэхаславацкай мовы]]. Прапанова мела пад сабой ідэю ўступак як са славацкага, гэтак і з чэшскага бакоў, аднак чэшскія лінгвісты адхілілі такі падыход, прапаноўваючы славакам наўпрост карыстацца [[Чэшская мова|чэшскай мовай]]. Менавіта гэта падштурхнула Штура перайсці ад разважанняў да дзей і пачаць з сябрамі ствараць літаратурную мову, якая аб’яднала бы каталікоў і евангелістаў. [[11 ліпеня]] [[1843]] г. Людавіт Штур, [[Ёзаф Міласлаў Гурбан]] і [[Міхал Міласлаў Годжа]] сустрэліся ў парафіяльным доме Гурбана (ён быў евангелісцкім святаром) у {{нп3|Вёска Глбока|вёсцы Глбока|sk|Hlboké}}, дзе яны дамовіліся аб ажыццяўленні ідэі аб славацкай літаратурнай мове на практыцы. [[17 ліпеня]] яны наведалі ў [[Добра-Вода|Добра-Водзе]] [[Ян Голі|Яна Голіга]], які вызнаваўся за эксперта ў {{нп3|Берналакаўчына|берналакаўчыне|sk|Bernolákovčina}}, таму [[штураўцы]] вырашылі азнаёміць яго першага са сваімі намерамі. У [[1843]] г. ускладнілася сітуацыя ў ліцэі. Ціскі на зніманне Штура з пасады намесніка прафесара Палкавіча ўзмацняліся. Іх эскалацыя прывяла ў выніку да таго, што ў снежні 1843 г. Людавіт яе пазбавіўся: не дапамаглі ні студэнцкія петыцыі, ні спробы абараніць славака некаторымі прафесарамі. У знак пратэсту супраць звальнення Людавіта Штура 22 студэнты пакінулі ліцэй у сакавіку [[1844]] г. 13 з іх давучыліся ў [[Левача|Левачы]]. === Славацкая нацыянальная газета === У жніўні [[1844]] г. адбылося першае пасяджэнне супольнасці [[Татрын]] у [[Ліптаўскі Мікулаш|Ліптаўскім Святым Мікулашы]], у якім прыняў удзел і Штур, якога абралі членам прэзідыума аб’яднання. Праз год, пасля некалькіх гадоў намаганняў, Штуру ўдалося атрымаць ад найвышэйшай улады дазвол на выдаванне {{нп3|Славацкая нацыянальнай газета|«''Славацкай нацыянальнай газеты''»|sk|Slovenskje národňje novini}} з літаратурным дадаткам {{нп3|Арол татранскі|«''Арол татранскі''»|sk|Orol tatránski}}. Газета пачала выдавацца [[1 жніўня]] [[1845]] г. Газета выдавалася на славацкай мове распрацоўкі Людавіта Штура, таму яна вельмі хутка знайшла праз гэта як заўзятых прыхільнікаў, гэтак і зацятых ворагаў. Сярод крытыкаў былі не толькі некаторыя чэшскія патрыёты, якія ўспрынялі гэта як здраду нацыянальным інтарэсам, але і [[Павал Ёзаф Шафарык]] ды [[Ян Колар]]. У [[1846]] г. Штур выдаў «''Гаворку славацкую або неабходнасць пісаць у гэтай гаворцы''», у каторай абгрунтаваў неабходнасць новай літаратурнай мовы. У тым жа годзе выйшла яго філалагічная праца «''Тэорыя славацкай мовы''», якая змяшчала асновы новай граматыкі. На чацвёртым з’ездзе Татрына ў жніўні [[1847]] г. у [[Вёска Чахцічы|Чахцічах]] прадстаўнікі каталікоў і пратэстантаў нарэшце пагадзіліся на выкарыстанні новай літаратурнай мовы. Далейшае развіццё славацкай граматыкі (пераход з [[Фанетыка|фанетычнага]] прынцыпу на [[Этымалогія|этымалагічны]]) ажыццявілася з дапамогай рэформы евангеліста [[Міхал Міласлаў Годжа|Міхала Міласлава Годжы]] і каталіка [[Марцін Гатала|Марціна Гаталы]] на працягу [[1851]]—[[1852]] гг. Удзел у абмеркаванні граматычных змен прымалі таксама Людавіт Штур, [[Ёзаф Міласлаў Гурбан]], [[Ян Паларык]], {{нп3|Андрай Людавіт Радлінскі|Андрай Людавіт Радлінскі|sk|Andrej Ľudovít Radlinský}} і {{нп3|Штэфан Заваднік|Штэфан Заваднік|sk|Štefan Závodník}}. Менавіта кадыфікаваная такім чынам славацкая мова стала пазней адзінай для славакаў. «''Славацкая нацыянальная газета''» па сваім змесце была скіравана на павышэнне ўзроўню інфармаванасці насельніцтва аб сацыяльных правах, знаёміла чытачоў з культурай славян, павышала адукацыйны ўзровень і друкавала актуальныя артыкулы аб палітычнай сітуацыі ў [[Славакія|Славакіі]] і свеце. Дзейнасць Штура і далейшых рэдактараў кантраляваў цэнзар, які меў права ўмяшацца, каб скараціць або выдаліць тыя ці іншыя артыкулы. === Венгерскі парламент === Амбіцыі Штура сягалі далей за пасаду рэдактара газеты. У [[1847]] г. ён далучаецца да {{нп3|Правінцыйны парламент|венгерскага парламента|sk|Uhorský snem}}, які сабраўся ў Браціславе (у будынку сённяшняй універсітэцкай бібліятэкі) у якасці дэпутата ад вольнага каралеўскага горада [[Зволен]], каб паслядоўна і канкрэтна абараняць свае нацыянальныя і сацыяльныя інтарэсы. Яго вядомым палітычным праціўнікам быў [[ліберал]] [[Лаяш Кошут]], з якім Штур меў пэўны кансэнсус у сацыяльных пытаннях, але значна разыходзіўся ў разуменні прынцыпу нацыянальнай незалежнасці. Дзейнасць парламента была спынена рэвалюцыяй у [[1848]] г. [[File:Stur - Zofin, Praha.jpg|thumb|Мемарыяльная дошка ў гонар Людавіта Штура ў [[Прага|Празе]] на месцы, дзе адбываўся [[Славянскі кангрэс]].]] === 1848 год === Бурныя падзеі [[1848]] г. у [[Францыя|Францыі]] знайшлі сваё адлюстраванне і ў [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]. Рэвалюцыя давала людзям надзею на атрыманне большых сацыяльных правоў і павелічэнне свабод. Штур цёпла вітаў новыя рухі ў рэдакцыйным артыкуле сваёй газеты. У той жа час уступкі [[Вена|венскай]] улады [[Буда (Будапешт)|Будзе]], якія выяўляліся ў павелічэнні ступені незалежнасці [[Венгрыя|Венгрыі]], пагражалі славакам: [[мадзьярызацыя]] ўзмацнілася. Таму былі сфарміраваныя [[Патрабаванні славацкай нацыі]], якія прапаноўвалі вырашэнне славацка-венгерскіх пытанняў на прынцыпах роўнасці. У той жа час Штур арганізаваў скліканне [[Славянскі кангрэс|Славянскага кангрэса]] ў [[Прага|Празе]]. Венгерская ўлада ўсімі спосабамі аказвала ціск на Штура, Гурбана і Годжу. Нягледзячы на пераследы, Штур здолеў трапіць на Славянскі кангрэс, дзе сабраліся лідары ўсіх славянскіх народаў, якія жылі ў манархіі, і спрабавалі знайсці выйсце са складанай сітуацыі. Пасля таго, як усе юрыдычныя спробы дамагчыся ад венгерскай улады выканання заканадаўства ў галіне правоў славянскіх народаў пацярпелі паразу, Штур з Гурбанам прынялі рашэнне пайсці на прамое змаганне з урадам. [[15 верасня|15]]—[[16 верасня]] ў [[Вена|Вене]] была ўтворана {{нп3|Славацкая нацыянальная рада|Славацкая нацыянальная рада|sk|Slovenská národná rada (1848 – 1849)}}, якая абвясціла сябе адзінай крыніцай улады ў Славакіі і адмовілася падпарадкоўвацца венгерскай уладзе. Яе палітычнымі лідарамі сталі Людавіт Штур, Ёзаф Міласлаў Гурбан і Міхал Міласлаў Годжа. Таксама ў склад рады ўваходзілі военачальнікі Бэдрых Блоўдак, Францішак Алэксандар Зах і Бэрнард Яначак. Сакратарамі былі Богуш Носак Нэзабудаў і Даніал Яраслаў Борык. У верасні [[1848]] г. Славацкая нацыянальная рада паклікала славакаў да ўзброенага паўстання з мэтай атрымання сваіх нацыянальных і сацыяльных правоў. === Апошнія гады жыцця === У выніку правалу паўстання ў [[1849]] г. і пасля неаднаразовых расчараванняў у імператарскім двары, які абяцаў славакам падтрымку ў барацьбе супраць венгерскіх радыкалаў, Людавіт аказаўся ў нявыгаднай сітуацыі. Запыт дазволу на выданне славацкай палітычнай газеты («Славацкая нацыянальная газета» знікла падчас рэвалюцыі) і афіцыйную рэгістрацыю «Татрына» не быў задаволены. Штур у гэты час асэнсоўваў сваю дзейнасць былых гадоў і прысвяціў сябе вывучэнню славянскага народнага мастацтва і працы над кнігай «Славянства і свет будучыні» ({{lang-sk|Slovanstvo a svet budúcnosti}}). [[File:Slovakia SmutnaSpravaOdBrataOsmrtiLStura.jpg|thumb|right|Дакумент, выдадзены Янку Штуру, аб смерці яго брата Людавіта Штура (на партрэце).]] [[1851]] г. пачаў серыю асабістых трагедый для Людавіта: у студзені памёр яго брат Карал (святар і настаўнік у [[Модра|Модры]]), а праз шэсць месяцаў — яго бацька. Пасля смерці свайго старэйшага брата Штур пераехаў у Модру, дзе, знаходзячыся пад пастаянным паліцэйскім наглядам, выхоўваў сем дзяцей нябожчыка. Нягледзячы на няспынны паліцэйскі нагляд, Людавіт Штур працягваў творчую актыўнасць. У [[1853]] г. у [[Вена|Вене]] памерла [[Адала Остралуцкая]] — духоўная [[Сяброўства|сяброўка]] Штура — а ў [[Трэнчын]]е — яго мама. Неўзабаве скончыўся і жыццёвы шлях самога Людавіта Штура. [[22 снежня]] [[1855]] г. падчас палявання недалёка ад Модры [[ружжо]] выпадкова стрэліла яму ў [[сцягно]], калі ён пераскокваў праз ручай. Пасведчанне аб смерці змяшчала наступную інфармацыю: {{цытата|аўтар=З пасведчання аб смерці Людавіта Штура|22 снежня 1855 г. на паляванні, калі пераскокваў канаву з ручаём, зваліўся, і падчас падзення адбылося так, што выпадкова ружжо стрэліла і прастрэліла сцегнавую косць; наступствам гэтага стала тое, што ад вялікага болю і крывацёку ён мірна сканаў. {{oq|cz|Dne 22ho Decemb. 1855 na polovce, příkopu jakovausi přeskočiti chteje, padl a v pádu ručnici tak nějak nešťastlivě potrhl, že mu vypálila a stěhenní kost prostřelila; následkem čehož, po velkých bolestech a mnohém krvácení vyšioloženého dne, pokojne skonal.}}}} Выказваліся здагадкі аб тым, што такая смерць была спланавана іншымі людзьмі або гэта было [[самагубства]]; ніякіх доказаў гэтым здагадкам знойдзена не было, зрэшты, такія плёткі заўсёды ствараюцца вакол смерці знакамітых людзей. Людавіт Штур памёр [[12 студзеня]] [[1856]] г. «у дзевяць гадзін вечара» ў Модры ва ўзросце 40 гадоў. Пахаванне адбылося [[15 студзеня]] з удзелам мясцовага святара Даніала Мініха і Ёзафа Міласлава Гурбана. == Погляды Людавіта Штура == Многія пазіцыі, якія Людавіт Штур акрэсліў у сваёй працы «Славянства і свет будучыні» ({{lang-de|Das Slawenthum und die Welt der Zukunft}}), можна лічыць за яго палітычны запавет. У кнізе Штур прапаноўваў палітычную інтэграцыю з [[цар]]скай [[Расія]]й, выказваўся супраць свабоднай рынкавай гаспадаркі, бачачы яе альтэрнатывай абшчынны гаспадарскі лад. Таксама ён адмятаў парламенцкую [[Дэмакратыя|дэмакратыю]] на карысць самадзяржаўя. Нягледзячы на тое, што Людавіт Штур вызнаецца фактычна за заснавальніка сучаснай славацкай літаратурнай мовы, у кнізе «Славянства і свет будучыні» ён прапаноўваў для ўсіх славянскіх плямёнаў найперш выкарыстоўваць [[Руская мова|рускую мову]] ў якасці літаратурнай<ref>''Slovanstvo a svet budúcnosti''. [http://zlatyfond.sme.sk/dielo/359/Stur_Slovanstvo-a-svet-buducnosti/2 dostupné online]</ref>. Штур не хаваў сваёй насцярожанасці ў дачыненні да [[Яўрэі|жыдоў]] і менавіта таму ўхваляў [[Антысемітызм|антысеміцкую]] палітыку [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Štúr, L.: Slovanstvo a svet budúcnosti. Bratislava 1993, s. 119</ref>. == Літаратурная кар’ера і бібліяграфія == [[File:Slovakia Stur-NarecjaSlovenskuo.jpg|right|thumb|Тытульны ліст кнігі Штура ''«Nárečja Slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí»'' [[1846]] г.]] [[File:nrs ls.jpg|right|thumb|Тытульны ліст кнігі Штура ''«Nauka reči Slovenskej»'' [[1846]] г.]] * [[1831]] г. — першыя паэтычныя спробы. * [[1835]] г. — адзін з рэдактараў [[альманах]]а «''Plody''». * каля [[1837]] г. — піша артыкулы ў часопісы і газеты: [[Славацкая мова|славацкія]] «''[[Tatranka]]''», «''[[Hronka]]''»; [[Чэшская мова|чэшскія]] «''Květy''», «''Časopis českého musea''»; [[Венгерская мова|венгерскія]] «''Danica''», «''Tygodnik literacki''»: ** [[1836]] г. — у першым штогадовым выпуску «''Hronka''» выйшаў першы друкаваны верш Людавіта Штура «''Óda na Hronku''»; ** [[1838]] г. — [[жнівень]] [[1840]] г.: у пражскіх «''Květy''» выходзіў цыкл вершаў Штура «''Dumky večerní''». * [[1839]] г. — падчас вучобы ў Гале Людавіт Штур наведаў край лужыцкіх сербаў і з той нагоды напісаў твор «''Cesta do Lužic vykonaná z jara 1839''», які выйшаў у «''Časopis českého musea''». * [[1841]] г. — Людавіт Штур напісаў па-старачэшску твор «''Starý a nový věk Slováků''», які выйшаў упершыню толькі ў [[1935]] г. на мове арыгінала, а па-славацку — у [[1994]] г. * [[1841]]—[[1844]] гг.: адзін з рэдактараў «''[[Tatranka]]''». * [[1843]] г. — выдаў ананімна ў [[Лейпцыг|Ліпску]] нацыянальна-абарончы артыкул «''Die Beschwerden und Klagen der Slaven in Ungarn über die gesetzwidrigen Uebergriffe der Magyaren''» ({{lang-be|Скаргі і прэтэнзіі славян у Венгрыі на супрацьзаконныя замахі мадзьяраў}}). * [[1845]] г. — выдаў у Вене палемічны артыкул «''Das neunzehnte Jahrhundert und der Magyarismus''» ({{lang-be|Дзевятнаццатае стагоддзе і мадзьярызм}}). * з [[1845]] г. — галоўны рэдактар «Славацкай нацыянальнай газеты». * [[1846]] г. — была надрукавана кніга «''[[Nárečja Slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí]]''» (напісана ў [[1844]] г.). * [[1846]] г. — «''[[Nauka reči Slovenskej]]''». * [[1851]] г. — Людавіт Штур скончыў філасофскую працу «''Das Slawenthum und die Welt der Zukunft''» ({{lang-be|Славянства і свет будучыні}}), якую ўдалося выдаць толькі ў [[1867]] г. на рускай мове ({{lang-ru|Славянство и мир будущего}}). У [[1931]] г. кніга выйшла на мове арыгінала — нямецкай. І, нарэшце, у [[1993]] г. твор быў выдадзены па-славацку. * [[1852]] г. — скончыў твор «''O národních písních a pověstech plemen slovanských''», які быў выдадзены ў Празе ў [[1853]] г. * [[1853]] г. — «''Spevy a piesne''» (зборнік паэзіі). == Ушанаванне памяці == [[16 жніўня]] [[1994]] г. у адпаведнасці з загадам славацкай улады наступныя шэсць аб’ектаў былі абвешчаны нацыянальным помнікам культуры пад агульнай назвай «''Збор помнікаў культуры з прамым дачыненнем да асобы Людавіта Штура ў Модры''» ({{lang-sk|Súbor kultúrnych pamiatok s priamym vzťahom k osobnosti Ľudovíta Štúra v Modre}}): * Музей Людавіта Штура ў [[Модра|Модры]] займаецца зборам, апрацоўкай і даследаваннем інфармацыі аб жыцці Людавіта Штура; * Мемарыяльны пакой, у якім Людавіт Штур памёр у, гэтак званым, Эмрасзаўскім доме. Яго дапаўняюць літаратурная экспазіцыя з падрабязнасцямі апошніх гадоў жыцця Людавіта Штура, якія прайшлі ў Модры, і акалічнасцей яго трагічнай смерці; * Помнік на магіле Людавіта Штура на могілках у Модры, створаны ў [[1965]] г.; * Помнік на месцы ранення Людавіта Штура, створаны ў [[1986]] г.; * Мемарыяльная дошка на будынку колішняй Евангельскай Царквы Аўгсбургскага Вызнання, прысвечаная Каралу і Людавіту Штурам; * Лава Штура — лава ў Голамбацкай даліне, дзе Людавіт Штур любіў сядзець і адпачываць падчас прагулак. Сярод іншых рэчаў, праз якія была ўшанавана памяць Людавіта Штура, можна вылучыць: * Статуя Людавіта Штура на плошчы ў Модры — другі помнік, які быў пастаўлены нацыянальнаму герою ў Славакіі (гэта адбылося ў [[1938]] г.). * Мемарыяльная дошка ў гонар Людавіта Штура як пасланца на Венгерскі парламент [[1847]] г., які адбываўся ў будынку [[Ратуша|ратушы]] ў Зволене (усталявана ў [[1935]] г.). * Плошча Людавіта Штура з помнікам [[Штураўцы|штураўцам]] (пабудавана ў [[1972]] г.) на ўзбярэжнай [[Дунай|Дуная]] ў Браціславе. * Салон імя Людавіта Штура ў старым будынку Славацкай нацыянальнай рады на Жупнай плошчы ў Браціславе. * Мемарыяльная дошка ў гонар Людавіта Штура ў Жыліне. * Парк імя Людавіта Штура ў Жыліне. * Пяціметровая скульптура Людавіта Штура ў Жыліне (адкрыта [[26 кастрычніка]] [[2012]] г.). * [[Штурава|Горад Штурава]], які быў перайменаваны гэтак у гонар Людавіта Штура. * Статуя Людавіта Штура ў яго родным Уграўцу. * Родны дом Людавіта Штура ва Уграўцу. * Скульптурная кампазіцыя ў гонар штураўцаў у Трэнчыне. * Помнік у гонар Людавіта Штура ў Модры. * Помнік Людавіту Штуру ў [[Горад Банаўцы-над-Бэбраваў|Банаўцах-над-Бэбраваў]]. * Помнік Людавіту Штуру ў [[Левача|Левачы]]. * Дзясяткі вуліц у [[Гарады Славакіі|славацкіх гарадах]], названыя ў гонар Людавіта Штура. * Прэзідэнт Славацкай рэспублікі штогод уручае [[Ордэн Людавіта Штура]] (існуе 3 ступені) з [[1 студзеня]] [[1993]] г. * [[2015]] г. у Славакіі быў абвешчаны годам Людавіта Штура. == Гл. таксама == * [[Штураўцы]] {{зноскі}} == Літаратура == * Sučasníci о L’udovitovi Šturovi, Brat., 1955 {{ref-sk}}; * L’udovit Štúr. Zivot a dielo. Sborni’k, Brat., 1956 {{ref-sk}}; * Juricek J., L’udovit Št Štúr, Brat., 1971 {{ref-sk}}. ; Часопісы * ''Národná osveta: dvojtýždenník pre rozvoj miestnej kultúry a záujmovej tvorivosti,'' roč. 5, 1995, č. 24. Bratislava: Národné osvetové centrum. Index 49449. Monotematické číslo k roku Ľudovíta Štúra (1995/1996). 32 s. {{ref-sk}} ; Энцыклапедыі * ''[[Encyklopédia Slovenska]] V. zväzok R — Š.'' Bratislava: [[Veda, vydavateľstvo SAV]], Pracovisko — Encyklopedický ústav SAV, 1981. 792 s. {{ref-sk}} * HUČKO, Ján: Život a dielo Ľudovíta Štúra. Vydavateľstvo Osveta Martin 1984. {{ref-sk}} * JURÍČEK, Ján: Ľudovít Štúr. Tatran Bratislava (Hviezdoslavova knižnica) 1971. {{ref-sk}} * MATUŠKA, Alexander: Štúrovci (esej). Slovenský spisovateľ Bratislava 1981. Predhovor Vladimír Mináč. {{ref-sk}} * OSUSKÝ, Samuel Štefan: Filozofia štúrovcov. Myjava Tlačou Daniela Pažického 1928. {{ref-sk}} * ŠTÚR, Ľudovít: Reči a state. Hviezdoslavova knižnica, Bratislava 1953. Predhovor Juraj Špitzer. {{ref-sk}} * ŠTÚR, Ľudovít: Starý a nový vek Slovákov. Vydavateľstvo Spolku slovenských spisovateľov Bratislava 1994. {{ref-sk}} * ''[[Slovenský biografický slovník]] V. zväzok R — Š.'' Martin: Matica slovenská, 1992. 800 s. {{ref-sk}} ; Зборнікі: * ''Ľudovít Štúr: Život a dielo (1815—1856): Zborník materiálov z konferencie Historického ústavu Slovenskej akadémie vied.'' Vedecký redaktor Vladimír Matula. Bratislava: Vydavateľstvo SAV, 1956. 519 s. {{ref-sk}} == Спасылкі == {{Commonscat|Ľudovít Štúr}} * [http://www.stur.sk/ stur.sk] * http://www.modra.sk/kultura_muzeum.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071130053146/http://www.modra.sk/kultura_muzeum.html |date=30 лістапада 2007 }} * [http://www.juls.savba.sk/ediela/nrs/ Náuka reči slovenskej {{ref-sk}}] * [http://zlatyfond.sme.sk/autor/53/Ludovit-Stur/ Поўныя тэксты прац Людавіта Штура {{ref-sk}}] * http://www.historyweb.sk/clanky/detail/smrt-ludevitova#.URT9fvJa95E/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714173451/http://www.historyweb.sk/clanky/detail/smrt-ludevitova#.URT9fvJa95E/ |date=14 ліпеня 2014 }} * [http://dikda.eu/ludovit-stur/ Лічбовыя версія твораў Людавіта Штура {{ref-sk}}] * http://dikda.eu/ludovit-stur-dokumenty-literarneho-archivu-snk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018203806/http://dikda.eu/ludovit-stur-dokumenty-literarneho-archivu-snk/ |date=18 кастрычніка 2014 }} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Штураўцы}} {{Нарматыўны кантроль}} {{DEFAULTSORT:Штур Людавіт}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Славакіі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Славакіі]] [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] [[Катэгорыя:Людавіт Штур]] [[Катэгорыя:Штураўцы]] [[Катэгорыя:Філосафы Славакіі]] [[Катэгорыя:Філолагі Славакіі]] aio9aff1wfuno4zp82coozyvsgw26mj Імперыя Цын 0 72589 5160275 5150422 2026-07-02T12:25:47Z Ueschar 151377 дапаўненне 5160275 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Царства Цынь|Царствам Цынь|старажытнакітайскай дзяржавай VIII–III ст.ст. да н.э}} {{Гістарычная дзяржава |назва =Дзяржава Вялікая Цын |саманазва ={{Кітайская|大清國}} |статус =[[Імперыя]] |гімн =«[[Залаты кубак, гімн|Залаты кубак]]»<br /><div align="center">[[Файл:Gǒng Jīn'ōu.ogg|100px|noicon]]</div> |сцяг =Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg |герб = Seal of Qing dynasty.svg |апісанне_герба = Імператарская пячатка |карта =Empire of the Great Qing (orthographic projection).svg |апісанне =Імперыя Цын у [[1890]] — [[1912]] гадах |p1 =Імперыя Мін |flag_p1 = Flag of Ming Dynasty (fictitious).svg |p2 =Позняя Цзінь |утворана =[[1636]] |ліквідавана =[[1912]] |s1 =Кітайская Рэспубліка (Бэйянскі ўрад) |flag_s1 =Flag of China (1912–1928).svg |s2 =Манголія (1911—1924) |flag_s2 =Flag of Mongolia (1911-1921).svg |s3 =Тыбет (1912—1951) |flag_s3 =Flag of Tibet 1920-1925.svg |плошча =14,7 млн. км² (1790 год) |сталіца = [[Мукдэн]] ([[1636]] — [[1644]]) <br />[[Пекін]] ([[1644]] — [[1912]]) |мова =[[маньчжурская мова|маньчжурская]], [[мангольская мова|мангольская]], [[кітайская мова|кітайская]], [[тыбецкая мова|тыбецкая]] |насельніцтва =383 100 000 |форма_праўлення =[[Абсалютная манархія]] |дынастыя = [[Айсін Гёро]] |валюта = [[Ямб, злітак серабра|Сярэбраны лян]] ([[1636]] — [[1835]])<br /> [[Кітайскі юань]] ([[1835]] — [[1912]]) |рэлігія =[[Канфуцыянства]], [[Даасізм]], [[Будызм]] }} '''Імперыя Цын або Імперыя Цін'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belarus.github.io/Slouniki/Kitajski/|title=Кітайска-беларускі слоўнік|author=І. Капылоў|date=2021|publisher=Выдавецкі цэнтр БДУ}}</ref> ([[маньчжурская мова|па-маньчжурску]]: [[Файл:Daicing gurun.png|10px]], {{lang-zh|清朝}}) — шматнацыянальная імперыя, якая была створана [[маньчжуры|маньчжурамі]] і імі кіравалася. Згодна з традыцыйнай кітайскай гістарыяграфіяй — апошняя дынастыя манархічнага [[Кітай|Кітая]]. Была заснавана ў [[1616]] годзе маньчжурскім кланам [[Айсінь Гёро]] на тэрыторыі [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], сёння яна называецца [[Паўночна-Усходні Кітай|паўночна-ўсходнім Кітаем]]. Менш чым праз 30 гадоў пад яе ўладаю аказаўся ўвесь Кітай і частка [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Першапачаткова дынастыя называлася «Цзінь» (金 — золата), але пазней у [[1636]] годзе назва была зменена на «Цын» (清 — «чысты»). У першай палавіне [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]] цынскаму ўраду ўдалося наладзіць дастаткова эфектыўнае кіраванне краінай, адным з вынікаў гэтага было тое, што Кітай быў краінай з найвышэйшым паказчыкам павелічэння колькасці насельніцтва. Цынскі двор праводзіў [[Хайцын|палітыку самаізаляцыі]], што, нарэшце, прывяло да таго, што ў [[19 стагоддзе|XIX стагоддзі]] Кітай, які ўваходзіў у склад імперыі, быў сілаю адкрыты заходнім дзяржавам і ператварыўся ў паўкаланіяльную краіну. Пазней супрацоўніцтва з заходнімі дзяржавамі дапамагло дынастыі пазбегнуць паражэння ў часы [[паўстанне тайпінаў|паўстання тайпінаў]], праводзіць адносна паспяховую мадэрнізацыю краіны і такім чынам праіснаваць да пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]], аднак і стала чыннікам росту нацыяналістычных (антыманчжурскіх) настрояў. У выніку [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]], якая пачалася ў 1911 годзе, імператрыца [[Цысі]] [[12 лютага]] [[1912]] года адмовілася ад стальца ад імя свайго малалетняга сына [[Пу І]], імперыя Цын была ліквідавана. Кітай стаў рэспублікай, а краіны, якія ўваходзілі ў былую імперыю, атрымалі права на самавызначэнне. == Гісторыя == === Узнікненне маньчжурскай дзяржавы === У пачатку XVII ст. правадыр аселых [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]] [[Нурхацы]] (1559—1626), якія жылі ў Маньчжурыі, здолеў не толькі згуртаваць пад сваім пачаткам некалькі дзясяткаў разрозненых плямёнаў, але і закласці асновы палітычнай арганізацыі. Прэтэндуючы на сваяцтва з чжурчжэньскай дынастыяй [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]], Нурхацы абвясціў свой клан «Залатым родам» (Айсінь Гёро). Роду Нурхацы належала валоданне [[Маньчжурыя|Маньчжоу]], якое знаходзілася за паўночнай мяжой Кітая. У 1585—1589 гадах Нурхацы, падпарадкаваўшы плямёны [[Імперыя Мін|мінскага]] [[Вэй Цзяньчжоу|Вэя Цзяньчжоу]] (сваіх непасрэдных суседзяў), аб’яднаў іх з насельніцтвам Маньчжоу. Затым ён прыступіў да захопу зямель суседніх плямёнаў. За два дзесяцігоддзі маньчжуры здзейснілі каля 20 ваенных экспедыцый супраць суседзяў. Для ўмацавання свайго становішча Нурхацы распачаў паездку ў [[Пекін]], дзе быў прадстаўлены на аўдыенцыі імператару Ваньлі. У 1589 годзе Нурхацы абвясціў сябе ванам (вялікім князем), а ў 1596 — ванам дзяржавы Цзяньчжоу. Яго саюзнікі — усходнемангольскія князі — паднеслі яму у 1606 годзе тытул Кундулэн-хана. У 1616 годзе Нурхацы абвясціў аднаўленне чжурчжэньскай дзяржавы Цзінь (у гісторыі стала вядома як «[[Позняя Цзінь]]»), а сябе абвясціў яго [[хан]]ам. Сталіцай гэтай дзяржавы стаў горад [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзян]]. Дзякуючы дыпламатычнай і ваеннай актыўнасці Нурхацы, да 1619 года ў рамках новай дзяржавы было аб’яднана большасць чжурчжэньских плямёнаў. У 1621 годзе маньчжуры ўварваліся ў Ляадун і разбілі кітайскія войскі. Нурхацы аблажыў і ўзяў штурмам горад [[Шэньян]] (які атрымаў маньчжурскую назву «Мукдэн»), і горад [[Ляаян]]. Увесь гэты край апынуўся ў руках хана Нурхацы. Вырашыўшы трывала замацавацца на захопленай тэрыторыі, ён не стаў зганяць заваяванае насельніцтва ў Маньчжоу, пакінуўшы яго і сваё войска ў Ляадуне, а сталіцу з Сіньцзяна перанёс у 1625 годзе ў [[Шэньян|Мукдэн]]. Пасля смерці Нурхацы ў 1626 годзе яго ўспадкаваў сын [[Хунтайдзы|Абахай]] (вядомы таксама як Хунтайджы або Хуантайцзы). Працягваючы справу бацькі, Абахай падпарадкаваў чжурчжэньских правадыроў, якія яшчэ заставаліся незалежнымі. З 1629 па пачатак 40-х гадоў XVII стагоддзя Абахай здзейсніў каля дзесяці паходаў на суседнія плямёны. Пры гэтым ён працягваў будаваць дзяржаву: ў 1629 годзе была ўведзена кітайская экзаменацыйная сістэма для будучых чыноўнікаў і военачальнікаў, арганізаваны Сакратарыят, вядучы дзяржаўнае справаводства, а ў 1631 годзе — сістэма «шасці ведамстваў», аналагічная якой існавала ў той час у Кітаі. На шэраг пасад былі прызначаныя кітайскія чыноўнікі-перабежчыкі. Паход на Кітай у 1627 годзе пад кіраўніцтвам самога Абахая не даў адчувальных вынікаў. Паколькі [[Карэя]], як васал Кітая, усяляк падтрымлівала дынастыю Мін, маньчжуры ўварваліся ў гэтую краіну, пачаліся масавыя забойствы і рабаванні. Карэйскі ван быў вымушаны саступіць сіле, заключыць мір з Маньчжоу, выплаціць яму даніну і наладзіць гандаль з пераможцамі. У сувязі з умацаваннем кітайскай абароны, для заваявання паўночнага Кітая трэба было абысці рэгіён Ляасі (частка Ляанін на захад ад ракі [[Ляахэ]]), а гэта было магчыма толькі праз Паўднёвую Манголію. Абахай прыцягнуў на свой бок многіх мангольскіх кіраўнікоў і падтрымаў іх у барацьбе супраць Лігдан-хана — кіраўніка Чахара, які спрабаваў аднавіць імперыю Чынгіс-хана. У абмен на гэта Абахай абавязаў мангольскіх кіраўнікоў ўдзельнічаць у вайне супраць Кітая. Ужо ў 1629 годзе [[Кавалерыя|конніца]] Абахая абыйшла крэпасці Ляасі з захаду, прарвалася праз [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікую сцяну]] і апынулася перад сценамі Пекіна, дзе пачалася паніка. З багатай здабычай войскі Абахая сышлі дадому. Акрамя таго, пасля разгрому Чахара, Абахай заявіў, што ён завалодаў імператарскай пячаткай мангольскай дынастыі Юань, якая называлася «Пячатка Чынгіс-хана». У 1636 годзе Абахай даў дынастыі новае імя — «Цын», а падданых загадаў называць не «чжурчжэнямі», а «маньчжурамі». Новая дзяржава маньчжураў з гэтага часу стала называцца Цын (Вялікае Чыстае Дзяржава — Да Цын-го) — па найменні дынастыі. Да тытула «імператар» Абахай далучыў яго мангольскі аналаг «багдахан», бо ў склад маньчжурскай імперыі ўвайшла частка Паўднёвай Манголіі. Гадам свайго кіравання ён даў дэвіз «Чундэ». У 1637 годзе маньчжурская армія разграміла Карэю, якая была вымушаная скарыцца, стаць «даннікам» цынскай імперыі і разарваць адносіны з Кітаем. З гэтага часу маньчжурская конніца стала здзяйсняць рэгулярныя набегі на Кітай, рабуючы і вязучы ў палон, ператвараючы ў рабоў сотні тысяч кітайцаў. Усё гэта вымусіла мінскіх імператараў не проста сцягнуць войскі да Шаньхайгуаня, але і сканцэнтраваць тут ці ледзь не лепшую, найбуйнейшую і найбольш баяздольную з усіх сваіх армій на чале з [[У Саньгуй|У Саньгуем]]. === Заняпад імперыі Мін === [[Файл:Манж улс.jpg|міні]] Заняпад Мін стаў відавочным у сувязі з [[засуха]]мі, [[Неўраджай|неўраджаем]], [[Эканамічны крызіс|эканамічным крызісам]], [[карупцыя]]й і самаўпраўнасцю чыноўнікаў і вайной з маньчжурамі (1618—1644). Гэтыя катастрафічныя падзеі вымусілі сялян ўзяцца за зброю. У 1628 годзе ў правінцыі [[Шаньсі|Шэньсі]] разрозненыя паўразбойныя групы сталі ствараць паўстанцкія атрады і абіраць правадыроў. З гэтага моманту ў паўночна-ўсходнім Кітаі пачалася сялянская вайна, якая працягвалася 19 гадоў (1628—1647). У 1640-х гадах сялян больш не палохала аслабелая армія, якая пацярпела паразу за паразай. Рэгулярныя войскі трапілі ў абцугі паміж маньчжурскімі войскамі на поўначы і паўсталымі правінцыямі, у іх ўзмацнілася разлажэнне і [[дэзерцірства]]. Армія, пазбаўленая грошай і харчавання, пацярпела паражэнне ад правадыра паўстанцаў сялян [[Лі Цзычэн]]я. Сталіца была пакінутая практычна без барацьбы ([[аблога]] доўжылася ўсяго два дні). Здраднікі адкрылі вароты перад войскамі Лі, і тыя бесперашкодна змаглі ўвайсці ўнутр. У красавіку 1644 Пекін скарыўся паўсталым; апошні мінскі імператар Чунчжэнь скончыў жыццё [[самагубства]]м, павесіўшыся на дрэве ў імператарскім садзе. Гэтым скарысталіся маньчжуры. Маньчжурская армія пад кіраўніцтвам князя [[Даргонь|Даргоня]], злучыўшыся з войскамі У Саньгуя, разбіла паўстанцаў ля Шаньхайгуаня і ўслед за тым падышла да сталіцы. 4 чэрвеня 1644 года Лі Цзычэнь, пакінуўшы сталіцу, у замяшанні адступіў. Праз 2 дні маньчжуры разам з генералам У занялі горад і абвясцілі імператарам юнага Айсіньгёро Фуліня. Войскі паўстанцаў пацярпелі яшчэ адну параўзу ад маньчжурскага войска ў [[Сіянь|Сіяні]] і вымушаныя былі адступіцца па цячэнні ракі [[Ханьшуй]] аж да [[Ухань|Уханя]], потым уздоўж паўночнай мяжы правінцыі [[Цзянсу]]. Тут Лі Цзычэн памёр. === Маньчжурскае заваяванне Кітая === Ачагі супраціўлення Маньчжурыі, дзе яшчэ кіравалі нашчадкі мінскіх імператараў, у прыватнасці, царства [[Чжэн Чэнгун]] у [[Фуцзянь|Фуцзяні]] існавала яшчэ доўгі час. Нягледзячы на страту сталіцы і смерць імператара, мінскі Кітай ўсе яшчэ не быў пераможаны. [[Нанкін]], [[Фуцзянь]], [[Гуандун]], [[Шаньсі]] і [[Юньнань]] ўсё яшчэ заставаліся верныя звергнутай дынастыі. Аднак на трон прэтэндавала адразу некалькі князёў і іх сілы апынуліся раздробленымі. Адзін за адным гэтыя апошнія агмені супраціўлення падпадалі пад уладу Цын, і ў 1662 годзе разам з гібеллю Чжу Юлана, знікла апошняя надзея на [[Рэстаўрацыя (значэнні)|рэстаўрацыю]] Мін (хоць на [[Тайвань|Тайвані]] аж да 1682 года існавала дзяржава, якая ваявала з маньчжурамі пад сцягам імперыі Мін). === Перыяд праўлення Даагуана === ==== Армія і чынавенства ==== Аднак да пачатку XIX стагоддзя імперыя Цын ўсё больш і больш адчувала ціск з боку еўрапейскіх дзяржаў. Нацыянальныя ўнутрыпалітычныя праблемы імперыі асабліва моцна сталі выяўляцца, калі на імператарскі прастол узышоў Айсіньгёро Мяньнін. У пачатку яго кіравання выявілася вельмі моцная пагроза разлажэння «васьмісцягавых» маньчжураў і іх асіміляцыі кітайцамі. Маньчжуры, для якіх самым галоўным былі [[верхавая язда]], [[стральба з лука]] і веданне роднай мовы, сталі ўсё больш пераходзіць да чыста кітайскай шкалы грамадскіх каштоўнасцей — вывучэнню [[Вэньянь|вэньяня]], атрыманню класічнай [[Канфуцыянства|канфуцыянскай]] адукацыі, здачы экзаменаў на навуковую ступень, ператварэння ў шэньшы і цывільнай чыноўнай кар’еры. Першы час ўрад як мог змагаўся з гэтай небяспекай. Так, у 1822 годзе імператар адмовіў у грашовай субсідыі школе для маньчжураў, якія вывучалі кітайскую класіку, у 1833 годзе рэкамендаваў не навучаць «сцягавых» нічому іншаму, акрамя верхавой язды і стральбы з лука, у 1836 годзе абрынуў пакаранне на шэраг вышэйшых «сцягамі» камандзіраў за допуск падначаленага да іспытаў на навуковую ступень без папярэдніх выпрабаванняў па гэтых двух відах ваеннай падрыхтоўкі. Збядненне салдат і ніжэйшых [[афіцэр]]аў станавілася масавай з’явай, што рэзка знізіла баяздольнасць арміі. Пры гэтым яе колькасць і, адпаведна, ваенныя выдаткі, пастаянна раслі. Павялічваліся штат чынавенства і сродкі на яго ўтрыманне. Яшчэ хутчэй ўзрастала колькасць імператарскага двара. Выдаткі па змесце дзяржаўнага і ваенна-адміністрацыйнага апарата цяжкім грузам клаліся на казну. Сітуацыя ўскладнялася далейшым скарачэннем [[Падатак|падатковых]] паступленняў з землеўладальнікаў — драбнеючыя сялянскія гаспадаркі ўжо не маглі выплачваць зямельна-падушны падатак у яго ранейшых памерах. У выніку ўсё больш расла як агульная запазычанасць насельніцтва казне, так і штогадовая сума нядоімак. У пошуках выхаду ўрад ўводзіла новыя падаткі, брала пазыкі ў найбуйнейшых ліхвярскіх «перакладных кантор» і банкірскіх дамоў Шаньсі, павялічвала [[Стаўка падатку|стаўкі]] салянага падаткаабкладання. Нарастанне нядоімак і ўзмацненне сацыяльнай напружанасці прымусілі імператара Міньніна і Мучжану ў 1830 годзе выдаць указ аб прабачэнні старых нядоімак. ==== Унутрыпалітычнае «хваляванне» у імперыі пры Даогуане ==== У краіне працягвала павялічвацца маса беднякоў, валацугаў і жабракоў. Усё больш абяздоленых і незадаволеных ўступала ў шэрагі таемных таварыстваў. Паўстанні правінцый сталі звычайнай з’явай; падаўленыя ў адным раёне, яны ўспыхвалі ў іншым. У 1823 годзе адбылося паўстанне ў правінцыі Шаньдун, у 1830—1832 гг. — у правінцыі [[Гуандун]] і на востраве [[Хайнань]], у 1833 — у правінцыях [[Сычуань]] і [[Хубэй]], а ў 1835 — у [[Шаньсі]]. З 1836 годзе пачалася паласа паўстанняў у [[Хунань|Хунані]], у 1839 — у [[Гуйчжоу]]. Зноў ўскладнілася сітуацыя на Тайвані. Аграрныя хваляванні з-за незаконнага размеркавання зямель чыноўнікамі ў Цзяі выліліся ў 1830 годзе ў масавае выступленне, якое хутка ахапіла ўсю паўднёвую частку вострава. Яго ўзначалілі мясцовыя «[[Трыяда (арганізацыя)|Трыяды]]». Паўсталыя адціснулі мясцовыя войскі і [[Бюракратыя|бюракратыю]] ў паўночныя раёны, усталяваўшы ў паўднёвай частцы вострава антыманьчжурскую ўладу, якая пратрымалася тут больш за два гады. Для яе ліквідацыі з мацерыка былі дасланыя карныя часткі і ваенная эскадра. З вялікай цяжкасцю ім атрымалася ў 1833 годзе аднавіць маньчжурскае панаванне на Тайвані. Тым не менш з 1834 года новыя паўстанні хвалямі пракатваліся па ўсім востраве і былі падушаныя толькі да 1844 года. Далейшы наплыў кітайскіх перасяленцаў, падатковы гнет і чыноўнае самавольства выклікалі ў 30-х гадах XIX стагоддзя новыя паўстанні неханьскіх народнасцей у Паўднёва-Заходнім Кітаі. У пачатку 1832 года на поўдні Хунаня супраць цынскай ўлады паднялася народнасць [[яо]] на чале з Чжаа Цзіньлунам. Урад накіраваў туды карныя войскі пад камандаваннем Хай Лін’а (ваеннага губернатара Хунаня), але яны былі цалкам знішчаныя. Затым да паўстанцаў далучыліся яа паўночных раёнаў правінцыі Гуандун. Супраць іх былі кінутыя буйныя сілы на чале з Ло Сыцзюем (ваенным губернатарам правінцыі Хубэй). Яны доўга не маглі справіцца з яа, ўмацаванымі ў гарах. Толькі пасля цяжкіх баёў, выцесніўшы паўстанцаў на раўніну, цынскія войскі ўзялі штурмам іх крэпасць Янцюань і пакаралі смерцю кіраўніка абароны Чжаа Цзыньлуна. Новае паўстанне яа ўспыхнула на паўднёвым захадзе Хунань ў 1836 годзе. Кіраваў ім тайны саюз «[[Лунхуа]]» — адгалінаванне «[[Белы лотас|Белага лотаса]]», узначаліў яго Лань Чжэнцзун (Хункуан), які прыняў напярэдадні паўстання княскі тытул Вэй-вана. Рух пасля велізарных высілкаў быў задушаны, а яго кіраўнікі пакараныя. ==== Знешняя палітыка да 1830-х гадоў (канфлікт у Кашгарыі) ==== У пачатку XIX стагоддзя рэзка абвастрылася сацыяльна-палітычнае становішча ў [[Кашгарыя|Кашгарыі]]. Карыстаючыся адсутнасцю кантролю з боку намесніка Сіньцзяна, маньчжурскія і кітайскія чыноўнікі без сарамлівасці выкарыстоўвалі сваё службовае становішча для хуткага асабістага ўзбагачэння. Акрамя таго, насельніцтва неміласэрна абіралі кітайскія купцы, танна скупаючы мясцовыя прадукты і вырабы, але ўтрая даражэй сбываючы прывазныя, асабліва [[чай]]. Усё гэта адбывалася на фоне складаных узаемаадносін цынскай імперыі з суседнім какандскім ханствам. Какандскія ханы, даючы прытулак змагарам супраць маньчжурскіх заваёўнікаў, умела выкарыстоўвалі іх для ціску на Цынскі ўрад, і вялі ў гэтым краі складаную палітыку. Сыны Сарымсака Хаджа [[Джахангір]] і [[Юсуф-Хаджа]] — нашчадкі былых кіраўнікоў Кашгарыі — усталі на чале руху за аднаўленне незалежнасці краю. Улетку 1820 года Джахангір «бег» з [[Каканд]]а да кіргізаў, дзе сабраў конны атрад у некалькі соцень шабляў, і ўвосень прарваўся праз цынскія заслоны. Насельніцтва сустрэла Джыхангіра як вызваліцеля. На чале паўстанцаў ён рушыў на [[Кашгар]], але цынскія войскі не падпусцілі яго да горада. Яны ўчынілі над паўстанцамі крывавую расправу. Адступіўшы ў вярхоўі [[Нарын]]а, Джахангір стварыў новы атрад з какандцаў, горных [[Таджыкі|таджыкаў]] і [[Кіргізы|кіргізаў]]. У наступныя гады конніца Джахангіра неаднаразова атакавала цынскія пасты і каравулы на мяжы. Джахангір прыцягнуў на свой бок какандскага хана [[Мамед-Алі|Мамеда-Алі]], абяцаўшы яму ў выпадку поспеху Кашгар і палову здабычы. Улетку 1826 года Джахангір на чале пяці сотняў коннікаў зноў перайшоў мяжу, заклікаючы уйгураў на «святую вайну». Да сцен Кашгарыі ён падышоў ужо з вялізным войскам. Паўсталае насельніцтва адкрыла вароты горада. Імкнучыся аднавіць былую [[Тэакратыя|тэакратычную]] дзяржаву белагорскіх ходжаў, Джахангір пасля ўзяцця Кашгара абвясціў сябе Сеід-Султанам. У Кашгар са сваім войскам прыбыў Мамед-Алі, аднак у яго ўзніклі спрэчкі з Джахангірам, і ён з большай часткай войскі вярнуўся ў Каканд. Паўстанцы рушылі на іншыя гарады, і на дзесяць месяцаў Джахангір апынуўся кіраўніком большай частцы Кашгарыі. Паўсюдна паўстанцы забівалі цынскіх чыноўнікаў, афіцэраў і салдат, а таксама кітайскіх купцоў і ліхвяроў. Аднак новы [[султан]] так і не стаў сапраўдным народным правадыром. Ён пакінуў без змен саму сістэму [[Феадалізм|феадальнага прыгнёту]]. Дэкхане, рамеснікі і дробныя гандляры ўсё больш адыходзілі ад Джахангіра. У яго Султанаце абвастрылася рэлігійная варожасць паміж белагорскімі і чарнагорскімі муламі. Узмацнілася нацыянальная варожасць — паміж уйгурамі, з аднаго боку, і прышэльцамі з Сярэдняй Азіі, якія служылі ў войску Джахангіра — з другога. Новаму султану даводзілася ўсё больш і больш спадзявацца на сваё войска. У цынскім лагеры спачатку панавала разгубленасць, ваенныя няўдачы прывялі да хуткай змене аднаго за адным двух кіраўнікоў Кашгарыі. Нарэшце падаўленне паўстання было ўскладзена на новага намесніка Сіньцзяна — «сцягавага» мангола [[Чанлін]], скаардынаваць усе неабходныя экстраныя дзеянні. Джахангір як ваенны кіраўнік апынуўся не на вышыні. Калі ў кастрычніку 1826 года цынскі войскі прыйшлі на дапамогу асаджаным у гарнізонах Аксу і Уч-Турфана, наступіў пералом у ваенных дзеяннях у карысць урада. Бязлітаснымі карамі і ў той жа час адменай на год пазямельнага падатку уладам удалося раскалоць адзінства уйгураў і прыцягнуць на свой бок частка мясцовых феадалаў. Пасля паразы галоўных сіл Джахангір яго прыхільнікі здалі Кашгар. Заняўшы горад, карнікі наладзілі там масавую разню. У красавіку 1827 года яны ўзялі штурмам кашгарскую цытадэль і разбурылі мусульманскую частку горада. Да лета 1827 года асноўныя ачагі паўстання былі падушаныя, Джахангір бег за мяжу — пад абарону кіргізскіх старшын. У студзені 1828 года цынскім военачальнікам атрымалася прывабіць Джахангіра і яго паўтысячны атрад на сваю тэрыторыю, дзе ён быў разбіты. Джахангір быў схоплены, дастаўлены ў Пекін і ў 1828 годзе пакараны смерцю. Падаўленне уйгурскага паўстання 1826—1827 гадоў і наступная барацьба з Джахангірам абышліся цынскаму ўраду ў 10 мільёнаў лянаў. Гэта паўстанне ўзрушыла саму аснову цынскага панавання ў Кашгарыі, а зверствы карнікаў стваралі глебу для новага мусульманскага выступу. Усе надзеі цяпер ўскладаліся на [[Юсуф-Хаджа|Юсуфа-Хаджа]] — брата Джахангіра. На выступ яго ўзмоцнена падбіваў і хан Каканд. Восенню 1830 годзе Юсуф са сваім атрадам перайшоў мяжу і быў радасна сустрэты белагорцамі. Памятаючы пра ўрокі паўстання Джахангіра, Юсуф шчодра раздаваў абяцанні народу і пры яго падтрымцы ўступіў у Кашгар. Аднак у Яркендзе штурм цытадэлі скончыўся няўдачай, паўсталыя пацярпелі там буйную паразу, пасля чаго наступіў пералом і паўстанне пайшло на спад. Насельніцтва падтрымлівала паўстанне значна менш, чым у 1826—1827 гадах, рабаванні войскаў Юсуфа таксама аднавілі супраць Хаджы мірных жыхароў. Вельмі прахалодна сустрэла белогорскага хаджу чарнагорская секта. Цынскія ўлады ўмела выкарыстоўвалі рэлігійную варожасць двух ісламскіх сект. У кастрычніку 1830 года намеснік Чанлін пачаў наступ на паўстанцаў. У канцы 1830 года Юсуф-Хаджа з некалькімі тысячамі прыхільнікаў-белагорцамі і палоннымі адступіў да мяжы і сышоў на какандскую тэрыторыю. Падаўленне абышлося казне ў 8 мільёнаў лянаў. Заключыўшы з Какандам у 1832 годзе фактычнае гандлёвае пагадненне, Пекін разрадзіў абстаноўку на мяжы, але не ў самой Кашгарыі. ==== Наспяванне опіюмнага канфлікту ==== [[Файл:China divided 1901.jpg|міні|Сферы ўплыву вялікіх дзяржаў на Далёкім Усходзе . 1900 год]] Пад націскам Пекіна ўлады правінцыі Гуандун ў 1820 годзе запатрабавалі прыбраць замежныя [[Мак снатворны|опіумныя]] караблі з кітайскіх вод. Тады англійскія гандляры перабазаваліся на востраў [[Ліндзін]] ў заліве [[Чжуцзянкоў]] (у вусці ракі Чжуцзян), і адтуль наркотык расцякаўся ва ўнутраныя раёны. Па загадзе з Пекіна вартавыя караблі правінцыі Гуандун ўсталявалі кантроль над прылеглай да вострава Ліндзін [[акваторыя]]й. Але [[Кантрабанда|кантрабандысты]] сталі плаваць да загадзя ўмоўленых стаянак ля берага, дзе і перагружалі тавар на мясцовыя [[Джонка|джонкі]]. Цінскі ўрадавыя ціхаходныя ваенныя [[ветразнік]]і нічога не маглі зрабіць з хуткаходнымі і добра ўзброенымі [[кліпер]]амі англічан і амерыканцаў. Неўзабаве чыноўнікі і афіцэры патрульнай марской службы ператварылі барацьбу з опіумнай кантрабандай ў прыбытковы для сябе промысел. Таемна збіраючы з кантрабандыстаў і гандляроў зборы, хабары і адчэпныя, яны прапускалі «тавар» на бераг. Удзел патрульных судоў у опіумнай кантрабандзе стала настолькі відавочным, што Лю Кунь, прызначаны ў 1832 годзе намеснікам [[Лянгуан]]а (у гэты намесніцтва ўваходзілі правінцыі Гуандун і Гуансі), быў вымушаны скараціць іх лік. Тым не менш, у 1836 годзе патрульны флот быў адноўлены ў ранейшым складзе і працягнуў сваё садзейнічанне таемнай дастаўцы наркотыку ў імперыю Цын. Пагроза змяншэння запасаў [[Серабро|срэбра]], узмацненне карупцыі дзяржапарату, маральная і фізічная дэградацыя афіцэраў і салдат пад уздзеяннем наркотыку прымушалі ўрад рабіць больш жорсткімі антыопіумную палітыку. З 1822 па 1834 гады было выдадзена пяць законаў, якімі Мяньнін і Мучжана беспаспяхова спрабавалі спыніць рост [[імпарт]]у гэтага наркотыку і [[Курэнне|курэння]] опіума. Пастаянна абвяшчалася ва ўказах імператара і ўсталёўваліся законамі забарона на ўвоз і перапродаж опіуму. Аднак яны выкарыстоўваўся чыноўнікамі ўсіх рангаў ў якасці падставы для вымагання яшчэ большых хабароў у кітайскіх і замежных гандляроў. Фактычна, у краіне ўтварылася «[[пятая калона]]» з наркагандляроў і чыноўнікаў, якія нажываліся на хабарах за кантрабанду. Да канца 1830-х гадоў наркотык распаўсюджваўся фактычна па ўсёй краіне. Опіумныя «канторы» з’явіліся не толькі ў маленькіх павятовых і гандлёва-рамесных гарадах, але і ў буйных вёсках. Наркотык, трубкі і прылады для палення прадаваліся амаль адкрыта. Пасля правалу забароннай палітыкі ўрада, частка бюракратыі і шэньшы на чале з гуандунскім чыноўнікам Сюй Найцзі мелі намер любой цаной спыніць уцечку срэбра з Кітая, бачачы ў ёй галоўную небяспеку. Гэтая групоўка прапаноўвала легалізаваць опіумны гандаль, спаганяць з замежнага зелля увазную пошліну, але не плаціць срэбрам за сам наркотык, а абменьваць яго на гарбату, [[шоўк]] і іншыя кітайскія тавары. Ахвяруючы здароўем народа, яны мелі намер выратаваць казну і дзяржапарат, пазбегнуўшы пры гэтым канфлікту з Англіяй. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Цын||146}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Qing Dynasty|выгляд=міні}} * Compton’s Living Encyclopedia (1995—2008). «[http://academic.brooklyn.cuny.edu/core9/phalsall/texts/chinhist.html Chinese Cultural Studies: Concise Political History of China].» {{ref-en}} * [http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html «History of China» from the University of Maryland web site]. {{ref-en}} * «[http://www.cosmopolis.ch/english/art/68/qing_art.htm Qing art of the reigns of the Kangxi, Yongzhen and Qianlong Emperors]{{Недаступная спасылка}}.» {{ref-en}} * Section on the Ming and Qing dynasties of «[http://afe.easia.columbia.edu/china/geog/population.htm#2b China’s Population: Readings and Maps] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719173803/http://afe.easia.columbia.edu/china/geog/population.htm#2b |date=19 ліпеня 2011 }}.» {{ref-en}} * «[http://drben.net/ChinaReport/Sources/History/Qing/Descendancy_Summary_Qing_Dynasty_1644-1911AD.html Short History & Time-Line of the Qing Dynasty].» {{ref-en}} * [http://www.history-of-china.com/qing-dynasty/kangxi-emperor.htm Kangxi Emperor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101227144758/http://www.history-of-china.com/qing-dynasty/kangxi-emperor.htm |date=27 снежня 2010 }} {{ref-en}} * [http://freespace.virgin.net/bob.ellerton/WMesney.htm Extensive notes on William Mesny, Qing general, author and plant collector, and his family tree] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080422212304/http://freespace.virgin.net/bob.ellerton/WMesney.htm |date=22 красавіка 2008 }} {{ref-en}} {{Імперыя Цын}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Імперыя Цын| ]] 8ccrg9lu94ws1vyijmy1vuzk2crezoq Іван III Васільевіч 0 76455 5160308 4620751 2026-07-02T14:05:15Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Іван III]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160308 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}}'''Іван Васілевіч''' або '''Іван III''', пазней '''Іва́н Вялі́кі''' ({{ДН|22|1|1440}} — {{ДС|27|10|1505}}) — [[Вялікія князі маскоўскія|вялікі князь маскоўскі]] (1462—1505). Бацька — [[Васіль II]], вялікі князь маскоўскі. Маці — Марыя Яраслаўна, дачка князя Яраслава Бараўскога, з серпухаўскай галіны нашчадкаў вялікага князя маскоўскага [[Даніл Аляксандравіч|Данілы]] (роду Данілавічаў) і родзічка па бацькоўскай лініі<ref>[http://www.kulichki.com/~gumilev/VGV/vgv411.htm Вернадский. «Россия в средние века»]</ref>. Прамое імя, нададзенае па нараджэнні — Цімафей. Іван III далучыў да Масквы многія ўдзельныя княствы Рурыкавічаў, процістаяў знешняй усходняй палітыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]], скасаваў залежнасць Масквы ад татар пасля [[Стаянне на Угры (1480)|стаянне на Угры]] ў 1480 годзе. Другі шлюб — з Соф’я, пляменніцай апошняга візантыйскага імператара, дазволіў Івану апеляваць да спадчыны канстанцінопальскіх уладароў, адначасова спрыяў далучэнню да дасягненняў еўрапейскай культуры і навукі. Новае палітычнае і рэлігійнае становішча Маскоўскай дзяржавы паклала пачатак ідэі «Масква — трэцім Рымам», лічачы першым і другім адпаведна [[Рым]] і [[Канстанцінопаль]]. Падчас кіравання Івана III да Масквы былі далучаны [[Яраслаўль]] (1463), [[Ноўгарад]] (1478), [[Цвер]] (1485), [[Вятка]], [[Перм]] і іншыя гарады і землі. Пры Іване III складзены [[Судзебнік 1497 года]], разгарнулася вялікае будаўніцтва ў Маскве, узрасла міжнародная вядомасць Маскоўскай дзяржавы, вялікі князь маскоўскі ўзяў тытул «гасудар усяе Русі», такім чынам выказаў прэтэнзіі на падначаленне сваёй уладзе ўсіх зямель [[Кіеўская Русь|старажытнай Кіеўскай дзяржавы]]. == Прэтэнзіі на падначаленне ўсёй Русі == Іван III правіў у Маскве 43 гады і за гэты час здолеў ператварыць [[Вялікае Княства Маскоўскае]] ў цэнтралізаваную дзяржаву — [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]]. Як пісаў расійскі гісторык [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. М. Карамзін]]: «''Адгэтуль гісторыя наша прымае годнасць сапраўды дзяржаўнай, апісваючы ўжо не бессэнсоўныя бойкі княжацкія, але дзеянне Царства, якое набывае незалежнасць і вялікасць. Рознаўладдзе знікае разам з нашым падданствам; утвараецца дзяржава моцная, як бы новая для Еўропы і Азіі, якія, бачачы яе са здзіўленнем, прапануюць ёй выдатнае месца ў іх сістэме палітычнай. Ужо саюзы і войны нашы маюць важную мэту: кожнае асобнае прадпрыемства з’яўляецца следствам галоўнай думкі, накіраванай на карысць Айчыны''». У 1478 годзе да Масквы далучаны [[Ноўгарад]], у 1485 — [[Цвер]], [[Тула]], а таксама вялікая частка [[Разанскае княства|Вялікага княства Разанскага]]. На тэрыторыі Паўночна-Усходняй Русі незалежнымі засталіся толькі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]]<ref>Пасля аддзялення Пскова ад [[Ноўгарад]]а ў 1348 годзе, Пскоў прызнае маскоўскага князя сваім уладаром і згаджаўся абіраць на пскоўскае княжанне асоб, якія задавальняюць вялікага князя. З 1399 года гэтыя князі завуцца маскоўскімі намеснікамі. [[Васіль II]] дамагаецца права прызначаць пскоўскіх намеснікаў па сваім меркаванні, прычым яны прыносяць прысягу не толькі Пскову, але і вялікаму князю. Пры Іване III пскавічы адмаўляюцца ад права змяшчаць прызначаных да іх князёў</ref> і частка Вялікага княства Разанскага<ref>http://www.eliseev.ru/istor/ver022.htm</ref>. Барацьба са звыклым да волі [[Ноўгарад Вялікі|Ноўгарадам]] была асабліва доўгай. [[Наўгародская зямля|Наўгародцы]] не маглі вырашыць, чыё заступніцтва прыняць: Масквы або [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Іван III два разы хадзіць на [[Ноўгарад]] з войскамі (у 1471 і ў 1478 гадах). Пасля першага паходу на Ноўгарад (1471) Іван III прымусіў наўгародцаў «''ставіць архіепіскапа на Маскве''»<ref>[http://www.rulex.ru/01270005.htm Россия, разд. Северо-Восточная Россия XIII—XV веков]</ref>. У выніку другога паходу (1478), [[веча]] было знішчана, як палітычны інстытут, а вечавы звон вывезены ў Маскву, як знак падначалення [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлі]] вялікаму князю маскоўскаму. == Адносіны з татарамі. Стаянне на Угры == Менавіта Іван III здолеў канчаткова пакончыць з [[Татара-мангольскае нашэсце|татара-мангольскім нашэсцем]]. Паводле падання, у 1480 годзе хан [[Ахмат]] даслаў у [[Масква|Маскву]] чарговае пасольства з патрабаваннем даніны. Іван III Васілевіч паклікаў да сабе паслоў, але замест таго, каб заплаціць даніну, князь, дэманстратыўна разарваўшы і растаптаўшы нагамі партрэт хана, загадаў забіць усіх паслоў, акрамя аднаго. Гэтаму апошняму ён загадаў вяртацца дахаты і перадаць хану, каб пакінуў [[Масква|Маскву]] ў спакоі, у адваротным выпадку князь паабяцаў зрабіць з ханам тое, што ўжо прарабіў з яго пасламі. Хан Ахмат раз’юшыўся і, сабраўшы войскі, адправіўся ваяваць з непакорлівым князем. Акрамя таго, ён заручыўся падтрымкай і дапамогай літоўскага вялікага князя і польскага караля [[Казімір IV|Казіміра]]. Маскоўскія і татарскія войскі сустрэліся 6 кастрычніка 1480 годзе на берагах Угры. Маскоўцы стаялі на левым беразе, татары — на правым. Сілы былі прыкладна роўныя. Ні тыя, ні іншыя не вырашаліся напасці. Так яны стаялі да 11 лістапада 1480 года, калі ханскія войскі развярнуліся і сышлі дадому. Гэтае супрацьстаянне татарскіх і маскоўскіх войск атрымала назву «[[Стаянне на Угры (1480)|Стаянне на рацэ Угры]]». У выніку татарскага нашэсця, якое доўжылася больш двух стагоддзяў, скончылася. А ў 1487 годзе Іван III здолеў паставіць [[Казанскае ханства]] ў васальную залежнасць ад [[Маскоўская Русь|Маскоўскага княства]]. == Масква і Вільня == У выніку вайны 1494 года, першай пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1406—1408)|стаяння на Угры ў 1408 годзе]], да Вялікага Княства Літоўскага да Масквы адышла [[Вязьма]]. У выніку вайны 1500—1503 гадоў, якая пачалася няўдалай для ВКЛ бітвай на Ведрашы (1500), скончылася адыходам да Масквы гарадоў [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарад-Северскага]], [[Старадуб]]а, [[Гомель|Гомеля]], [[Бранск]]а, [[Таропец|Таропца]], [[Мцэнск]]а, [[Дарагабуж]]а і іншых. == Культурная палітыка == У 1479 годзе ў Маскве было скончана будаўніцтва новага каменнага [[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]]. У 1485 годзе Іван III пачаў вялікае будаўніцтва на тэрыторыі [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]]. Па яго загаду будавалася [[Званіца Івана Вялікага]], [[Гранавітая палата]] і іншыя. У 1492 годзе на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] закладзена крэпасць [[Івангорад]]. == Унутраная палітыка == У 1497 годзе Іван III увёў [[Судзебнік 1497 года|Судзебнік]], збор законаў дзяржавы, складзены яго загадам дзякам Гусевым на аснове «[[Руская Праўда|Рускай Праўды]]», судных грамат і традыцый маскоўскага судаводства. Іван III Васілевіч быў жанаты з [[Візантыя|Візантыйскай]] царэўнай Соф’я. Жадаючы паказаць, што Масква ва ўсіх адносінах з’яўляецца пераемніцай [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], Іван III упершыню на Русі ўвёў абрад шлюбу на [[Цары|царства]]. Акрамя таго, ён аб’яднаў Маскоўскі герб з гербам [[Візантыя|Візантыі]]: маскоўскага Георгія Пераможца, які забівае цмока, з візантыйскім двухгаловым арлом. Пры Іване III, з канца 15 ст., у звычай пачала ўводзіцца і візантыйская назва Русі — «''Расія''» — як назва Маскоўскай дзяржавы. Князь Іван III Васілевіч памёр [[27 кастрычніка]] [[1505]] і пахаваны ў [[Архангельскі сабор (Масква)|Архангельскам саборы]] [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]]. == Сям’я == Жонкі: # Марыя Барысаўна, княжна цвярская; # [[Сафія Палеалог|Сафія Фамінічна Палеалог]], [[Візантыя|Візантыйская]] царэўна, пляменніца [[Канстанцін XI Палеалог|Канстанціна XI]], апошняга імператара [[Візантыя|Візантыі]]. Дзеці: * сыны — [[Іван Іванавіч Малады|Іван]], [[Васіль III|Васіль]], Юрый, Дзмітрый, Сямён, [[Андрэй Старыца|Андрэй]]; * дочкі — Алена, Феадосія, Еўдакія. {{Зноскі}} {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[Вялікія князі маскоўскія|Вялікі князь маскоўскі]] |гады = [[1462]] – [[1505]] |папярэднік = [[Васіль II]] |пераемнік = [[Васіль III]] }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія]] [[Катэгорыя:Цары і вялікія князі ўсяе Русі]] [[Катэгорыя:Іван III]] 18bg1rz9zw7oowdybtgfo8x2ycb0jkq Удзельнік:SHKOVS 2 78396 5160524 5046392 2026-07-03T10:13:51Z SHKOVS 17924 абнаўленне звестак 5160524 wikitext text/x-wiki {{Babel|be|3=en-5|4=it-3|5=de-2|6=es-1}} {{userlinks-rights|SHKOVS}} | [[User:SHKOVS/sandbox]] Ствараю артыкулы на беларускай мове пра тое, што належыць да сферы масавай культуры ці звычыйных рэчаў, ці проста мне падабаецца. Толькі так можна зрабіць беларускую мову жывой і актуальнай. Звычайнае жыццё, якое апісана на роднай мове - мая мэта. {{Userbox wikidays|1|5|2011}} =Напісаныя Артыкулы= ===Кіно=== *[[Уцёкі з Лос-Анджэлеса]] *[[Уцёкі з Нью-Ёрка]] *[[Хэлоўін (фільм, 1978)]] *[[Тры нягоднікі ў схаванай крэпасці]] *[[Прынц цемры]] *[[Змрочныя нябёсы]] *[[Крысцін, фільм]] *[[П'яны майстар 2]] *[[Знішчальнік дэманаў: Бясконцы Замак]] ===Формула-1=== *[[Формула-1 у сезоне 2013]] *[[Гран-Пры Карэі]] *[[Гран-Пры Сінгапура]] *[[Формула-1 у сезоне 2014]] *[[Чэмпіёны Формулы-1 сярод Канструктараў]] *[[Чэмпіёны Формулы-1]] *[[Формула-1 у сезоне 1951]] *[[Формула-1 у сезоне 1950]] *[[Гран-Пры Аўстрыі 2014 года]] *[[Гран-Пры Канады 2014 года]] *[[Гран-Пры Манака 2014 года]] *[[Гран-Пры Іспаніі 2014 года]] *[[Гран-Пры Бахрэйна 2014 года]] *[[Гран-Пры Малайзіі 2014 года]] *[[Гран-Пры Аўстраліі 2014 года]] ===Музыка=== *[[There's a Hero, сінгл]] ([[Білі Гілмэн]]) *[[Білі Гілмэн]] *[[My Time On Earth, альбом]] ([[Білі Гілмэн]]) *[[Billy Gilman, альбом]] *[[Everything and More, альбом]] ([[Білі Гілмэн]]) *[[Music Through Heartsongs, альбом]] ([[Білі Гілмэн]]) *[[Dare to Dream, альбом]] ([[Білі Гілмэн]]) *[[Classic Christmas, альбом Білі Гілмэна]] *[[One Voice, альбом]] ([[Білі Гілмэн]]) *[[One Voice, сінгл]] *[[Oklahoma]] *[[Карунэш]] *[[Global Spirit]] (альбом [[Карунэш|Карунэша]]) *[[Lesiëm]] ==== Конкурс выканаўцаў эстраднай пенсі "Віцебск" ==== * [[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск»]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1992 года]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1993 года]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1994 года]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2020 года]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2019 года]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2018 года]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2024 года]] *[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2025 года]] =Змаганне Вікіпедый= {{Змаганне Вікіпедый}} [[en:User:SHKOVS]] 0e3dyis9ygpqgsoi2srnktyjkj7f47d Удзельнік:SHKOVS/sandbox 2 78397 5160494 5160187 2026-07-03T09:12:42Z SHKOVS 17924 5160494 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Lesiëm | фота = | подпіс = | паходжанне = [[Берлін]], [[Германія]] | жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | гады = 1999–2005, 2013 | лейблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity Records | цяперашнія ўдзельнікі = | былыя ўдзельнікі = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль † | звязаныя = [[Enigma (гурт)|Enigma]]<br>[[Gregorian (гурт)|Gregorian]] | сайт = {{URL|lesiem.de}} {{недзейны}} }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор [[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера|імя Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238) і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла [[Echo Musikverlag]].<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе (каталожны нумар: 511339 2) у фармаце пашыранага [[Compact Disc|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]] — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269), распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі [[Meisel Music]], ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, [[Monopol Records]], [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''[[Times]]'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню [[Хор Нямецкай оперы ў Берліне|хора Нямецкай оперы ў Берліне]] і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і [[Томас Пфланц|Томаса Пфланца]], а таксама да [[Дыяна Лаш|Дыяны Лаш]] і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з [[хрысціянскія дабрачыннасці|хрысціянскіх дабрачыннасцяў]] або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Студыйныя альбомы Lesiëm ! Назва !! Еўрапейскае выданне !! Лейбл (ЕУ) !! Кат. № (ЕУ) !! Амерыканская назва !! Дата выдання (ЗША) !! Лейбл (ЗША) !! Кат. № (ЗША) !! Billboard New Age |- | ''[[Mystic Spirit Voices]]'' | 31 студзеня 2000 | [[Monopol Records]] | M 5236 | ''Mystic Spirit Voices'' | 2002 | Intentcity Records | — | № 10 |- | ''[[Chapter 2]]'' | 13 красавіка 2001 | [[Monopol Records]] | M 5238 | ''Illumination'' | 24 чэрвеня 2003 | Intentcity Records | ICCD80009 | № 7 |- | ''[[Times]]'' | 2003 | [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] | 511339 2 | ''Auracle'' | 21 верасня 2004 | Intentcity Records | ICCD80014 | — |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і [[Monopol Records]] (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл [[Monopol Records]] у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на [[Гала Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. == Зноскі == {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] {{lang-en}} * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] {{lang-en}} * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] {{lang-en}} * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] {{lang-de}} * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music {{lang-de}} 4s5ysod3mwgoqekjoaqdppns2e72cwp 5160505 5160494 2026-07-03T09:40:02Z SHKOVS 17924 афармленне, дапаўненне, абнаўленне звестак, вікіфікацыя 5160505 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Lesiëm | фота = | подпіс = | паходжанне = [[Берлін]], [[Германія]] | жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | гады = 1999–2005, 2013 | лейблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity Records | цяперашнія ўдзельнікі = | былыя ўдзельнікі = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль † | звязаныя = [[Enigma (гурт)|Enigma]]<br>[[Gregorian (гурт)|Gregorian]] | сайт = {{URL|lesiem.de}} {{недзейны}} }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times (альбом Lesiëm)|Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп|Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў Хор Нямецкай оперы ў Берліне — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] , распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі Meisel Music, ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, Monopol Records, [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''Times'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню хора Нямецкай оперы ў Берліне і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і Томаса Пфланца, а таксама да Дыяны Лаш і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з хрысціянскіх дабрачыннасцяў або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Студыйныя альбомы Lesiëm ! Назва !! Д !! Лэйбл (Еўропа) !! Лэйбл (ЗША) !! Billboard New Age |- | ''[[Mystic Spirit Voices]]'' | 31 студзеня 2000 | [[Monopol Records]] | Intentcity Records | № 10 |- | ''[[Chapter 2]]'' (у ЗША ''Illumination)'' | 13 красавіка 2001 24 чэрвеня 2003 | [[Monopol Records]] | Intentcity Records | № 7 |- | ''[[Times]]'' (у ЗША ''Auracle)'' | 2003 21 верасня 2004 | [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] | Intentcity Records | — |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў чарце [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і Monopol Records (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment|Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл Monopol Records у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля Манумента бітвы народаў ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на Гала [[Хасэ Карэрас|Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] {{lang-en}} * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] {{lang-en}} * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] {{lang-en}} * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] {{lang-de}} * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music {{lang-de}} 4s2406cgffia0ppig3ya0ljn7a15xmy 5160514 5160505 2026-07-03T09:56:47Z SHKOVS 17924 арфаграфія, афармленне 5160514 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Lesiëm | фота = | подпіс = | паходжанне = [[Берлін]], [[Германія]] | жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | гады = 1999–2005, 2013 | лейблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity Records | цяперашнія ўдзельнікі = | былыя ўдзельнікі = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль † | звязаныя = [[Enigma (гурт)|Enigma]]<br>[[Gregorian (гурт)|Gregorian]] | сайт = {{URL|lesiem.de}} {{недзейны}} }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times (альбом Lesiëm)|Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп|Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў Хор Нямецкай оперы ў Берліне — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] , распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі Meisel Music, ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, Monopol Records, [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''Times'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню хора Нямецкай оперы ў Берліне і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і Томаса Пфланца, а таксама да Дыяны Лаш і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з хрысціянскіх дабрачыннасцяў або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" |+Студыйныя альбомы Lesiëm ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="2" |Найвышэйшыя пазіцыі ў чартах |- !GER !US New Age |- !''[[Mystic Spirit Voices]]'' | * Рэліз: 31 студзеня 2000 * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |10 |- !''[[Chapter 2]]'' ''(у ЗША Illumination)'' | * Рэліз: 13 красавіка 2001 (ЕС) 24 чэрвеня 2003 (ЗША) * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |7 |- !''[[Times (альбом)|Times]]'' ''(у ЗША Auracle)'' | * Рэліз: 2003 (ЕС), 21 верасня 2004 (ЗША) * Лэйбл: [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |— |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў чарце [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і Monopol Records (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment|Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл Monopol Records у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля Манумента бітвы народаў ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на Гала [[Хасэ Карэрас|Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] {{lang-en}} * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] {{lang-en}} * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] {{lang-en}} * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] {{lang-de}} * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music {{lang-de}} p5owu877mj9qrybp70z4lbf2yu3o9z5 5160515 5160514 2026-07-03T10:02:00Z SHKOVS 17924 5160515 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Lesiëm | Подпіс = Лесіем | Ключ = * | Лога = | Шырыня лога = | Фота = | Апісанне фота = | Шырыня фота = | Гады = 1999–2005, 2013 | Краіна = Германія | Горад = [[Берлін]] | Мова = [[Лацінская мова]]<br>[[Англійская мова]] | Жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | Псеўданім = | Лэйблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity | Тэматыка = | Кіраўнік = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль† | Склад = | Сайт = {{URL|lesiem.de}} {{недзейны}} }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times (альбом Lesiëm)|Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп|Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў Хор Нямецкай оперы ў Берліне — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] , распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі Meisel Music, ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, Monopol Records, [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''Times'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню хора Нямецкай оперы ў Берліне і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і Томаса Пфланца, а таксама да Дыяны Лаш і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з хрысціянскіх дабрачыннасцяў або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" |+Студыйныя альбомы Lesiëm ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="2" |Найвышэйшыя пазіцыі ў чартах |- !GER !US New Age |- !''[[Mystic Spirit Voices]]'' | * Рэліз: 31 студзеня 2000 * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |10 |- !''[[Chapter 2]]'' ''(у ЗША Illumination)'' | * Рэліз: 13 красавіка 2001 (ЕС) 24 чэрвеня 2003 (ЗША) * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |7 |- !''[[Times (альбом)|Times]]'' ''(у ЗША Auracle)'' | * Рэліз: 2003 (ЕС), 21 верасня 2004 (ЗША) * Лэйбл: [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |— |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў чарце [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і Monopol Records (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment|Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл Monopol Records у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля Манумента бітвы народаў ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на Гала [[Хасэ Карэрас|Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] {{lang-en}} * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] {{lang-en}} * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] {{lang-en}} * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] {{lang-de}} * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music {{lang-de}} mu4tl0zvt4qdpwqo5g7p11cp6bh1amx 5160517 5160515 2026-07-03T10:04:12Z SHKOVS 17924 /* Вонкавыя спасылкі */ 5160517 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Lesiëm | Подпіс = Лесіем | Ключ = * | Лога = | Шырыня лога = | Фота = | Апісанне фота = | Шырыня фота = | Гады = 1999–2005, 2013 | Краіна = Германія | Горад = [[Берлін]] | Мова = [[Лацінская мова]]<br>[[Англійская мова]] | Жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | Псеўданім = | Лэйблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity | Тэматыка = | Кіраўнік = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль† | Склад = | Сайт = {{URL|lesiem.de}} {{недзейны}} }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times (альбом Lesiëm)|Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп|Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў Хор Нямецкай оперы ў Берліне — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] , распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі Meisel Music, ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, Monopol Records, [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''Times'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню хора Нямецкай оперы ў Берліне і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і Томаса Пфланца, а таксама да Дыяны Лаш і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з хрысціянскіх дабрачыннасцяў або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" |+Студыйныя альбомы Lesiëm ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="2" |Найвышэйшыя пазіцыі ў чартах |- !GER !US New Age |- !''[[Mystic Spirit Voices]]'' | * Рэліз: 31 студзеня 2000 * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |10 |- !''[[Chapter 2]]'' ''(у ЗША Illumination)'' | * Рэліз: 13 красавіка 2001 (ЕС) 24 чэрвеня 2003 (ЗША) * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |7 |- !''[[Times (альбом)|Times]]'' ''(у ЗША Auracle)'' | * Рэліз: 2003 (ЕС), 21 верасня 2004 (ЗША) * Лэйбл: [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |— |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў чарце [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і Monopol Records (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment|Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл Monopol Records у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля Манумента бітвы народаў ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на Гала [[Хасэ Карэрас|Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music 177i1at29ew0lf4csp5d1z6b67zedmb Spacewatch 0 83022 5160328 4666164 2026-07-02T15:18:47Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Праграмы пошуку малых целаў Сонечнай сістэмы]]; дададзена [[Катэгорыя:Праграмы пошуку малых цел Сонечнай сістэмы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160328 wikitext text/x-wiki [[Выява:NEA by survey.png|thumb|right|300px|Дынаміка выяўлення калязямных астэроідаў рознымі праектамі пачынаючы з 1995 года]] '''Spacewatch''' — гэта праект [[Універсітэт Арызоны|універсітэта Арызоны]], мэтай якога з'яўляецца пошук і адкрыццё [[Малыя целы Сонечнай сістэмы|малых целаў Сонечнай Сістэмы]]. Праект быў заснаваны ў [[1980]] годзе прафесарам [[Том Герэльс|Томам Герэльсам]] у [[Нацыянальная абсерваторыя Кіт-Пік|Кіт-Пікскай абсерваторыі]], а цяпер яго ўзначальвае доктар Роберт Макмілан<ref>{{citation | url=http://spacewatch.lpl.arizona.edu/ | title=The Spacewatch Project | publisher=Arizona Board of Regents | year=2010}}</ref>. == Прылады == ;0,91-м f/3 рэфлектар * код абсерваторыі: 691 * поле зроку: 2,9 квадратных градусу * стандартная працоўная вытрымка: 120 з * пранікальнасць: 21,7 V ;1,8-м f/2,7 рэфлектар * код абсерваторыі: 291 * поле зроку: 0,78°, дрыфт-скан * пранікальнасць: 22,2 V == Адкрыцці == Адкрыцці, здзейсненыя ў рамках гэтага праекта, вельмі разнастайныя. Было выяўлена некалькі невядомых раней [[Калязямны астэроід|калязямных астэроідаў]]: * [[1991 VG]] * {{mpl|1997 XF|11}}, астэроідаў з групы [[Кентаўры (астэроіды)|Кентаўраў]]: * [[(5145) Фол]] * [[(7066) Нес]] * [[(8405) Асбал]] і некалькі аб'ектаў [[Пояс Койпера|пояса Койпера]]: * [[(20000) Варуна]] * {{mpl|(55637) 2002 UX|25}}. Ізноў быў адкрыты астэроід {{не перакладзена 3|(719) Альберт||en|719 Albert}}, які да гэтага часу амаль 90 лёт лічыўся страчаным. Акрамя таго, была адкрыта перыядычная камета 125P/Spacewatch. Адзін са спадарожнікаў [[планета Юпітэр|Юпітэра]] — [[Калірое (спадарожнік)|Калірое]] — таксама абавязана сваім адкрыццём гэтаму праекту. У гонар гэтага праекта быў названы адзін з астэроідаў галоўнага пояса — {{не перакладзена 3|(4255) Spacewatch||en|4255 Spacewatch}}, дарэчы таксама адкрыты ў рамках гэтага праекта. == Гл. таксама == * [[Цэнтр малых планет]] * [[Pan-STARRS]] * [[Лабараторыя пошуку калязямных астэроідаў імя Лінкальна]] * [[Агляд Каталіна]] {{зноскі}} {{ППМЦСС}} [[Катэгорыя:Праграмы пошуку малых цел Сонечнай сістэмы]] [[Катэгорыя:Планеталогія]] d7tuecsvb7xx5zpym0ulys5auzx7app Казялец едкі 0 84959 5160459 5150695 2026-07-03T05:40:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160459 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | parent = Ranunculus subgen | rang = Від | latin = Ranunculus acris | author = [[L.]], 1753 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ranunculus acris }} '''Казялец е́дкі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|108}}</ref>, '''курыная слепата''', '''кураслеп''' (''Ranúnculus ácris'') — расліна, адзін з [[Біялагічны від|відаў]] [[род]]у [[Казялец]] сямейства {{bt-bellat|Казяльцовыя|Ranunculaceae}}. == Назва == Казялец едкі, гладышнік, курачча слепата, ладышнік<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref>, казлы, казялкі<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Ranunculus acris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref>, зараза, казелец<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, казялец лугавы<ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, казлы, курыная сляпата<ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>, казялец<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>. == Апісанне == [[Выява:Illustration Ranunculus acris0 clean.jpg|thumb|left|Казялец едкі. {{Бат.іл.|3}}]] Казялец едкі — [[шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[трава|травяністая расліна]], дасягае ў вышыню 30-100 см<ref name="ЛР">Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)</ref>. [[Лісце]] — ніжняе — доўгачаранковае, даўжынёй 5—10 см, пяцівугольныя, пальчатараздзельнае; верхняе — сядзячае, трохраздзельнае з лінейнымі, зубчастымі долямі<ref name="ЛР"/>. [[Кветкі]] — ярка-жоўтага колеру, дасягаюць 2 см у дыяметры, адзіночныя ці сабраны ў [[суквецце]] паўпарасонік. [[Чашалісцік]]аў пяць; [[пялёстак|пялёсткаў]] — пяць; мноства [[тычачка|тычачак]] і [[песцік]]аў. [[Цвіценне|Цвіце]] з мая да восені<ref name="ЛР"/> [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast K_{5}\; C_{5}\; A_{\infty}\; G_{\infty}</math>}}<ref name="Экафлора">{{кніга|загаловак=Экафлора Украіны|арыгінал=Екофлора України (укр.)|адказны=Відпов. редактор Я.П. Дідух|месца=Київ|выдавецтва=Фітосоціоцентр|год=2004|том=2|старонак=480}}.</ref>. [[Плод]] — [[шматарэшак]]. {| align=center |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top ||[[Выява:RanunculusAcris.jpg|125px|center]]<p style="font-size: 85%">Агульны выгляд ||[[Выява:Ranunculus acris1.jpg|232px|center]]<p style="font-size: 85%">Кветка ||[[Выява:Ranunculus acris Fruchtstand.jpg|145px|center]]<p style="font-size: 85%"> Плод |} == Арэал == Распаўсюджаны ў Беларусі, Украіне, еўрапейскай частцы Расіі, на Каўказе, у Сібіры, на Далёкім Усходзе. У Беларусі сустракаецца паўсюдна<ref name="ЛР"/>. == Таксанамія == {{Табліца12222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Казяльцовакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадка кветкавых раслін <br />(па [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 9 сямействаў (па [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]), у тым ліку [[Макавыя]] |c2=сямейства '''[[Казяльцовыя]]''' |d1=род '''[[Казялец]]''' |d2=яшчэ каля 50 родаў |e1=яшчэ каля 400 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:yellow; font-size:150%">від '''[[Казялец&nbsp;едкі]]''' |color=darkgreen |bgcolor=lightblue }} == Хімічны склад == Расліна змяшчае лятучае едкае рэчыва з рэзкім пахам — [[протаанеманін]] ([[анеманол]]) тыпу [[камфара|камфары]], што раздражняе слізістыя абалонкі [[вока]], [[нос]]а, [[гартань|гартані]] і ўнутраных органаў, каратыноід флаваксантын, [[сапапін]]ы, [[алкалоід]]ы, [[Аскарбінавая кіслата|аскарбінавую кіслату]], сардэчныя [[гліказіды]] і [[Флаваноіды|флавонавыя злучэнні]]. Вельмі ядавіты. На скуры чалавека трава казяльца выклікае пачырваненне, сверб, бурбалкі і пухліны<ref>Верещагин В. И., Соболевская К. А., Якубова К. И. Полезные растения Западной Сибири. М. —Л., 1959</ref>. == Ужыванне == [[Меданос]]. Ужываецца ў [[народная медыцына|народнай медыцыне]] для лячэння [[апёк]]аў, [[Рана|ран]], пры [[фурункул]]ах, а таксама пры [[рэўматызм]]е, [[Галаўны боль|галаўных болях]], [[сухоты|сухотах]], захворваннях печані. Маззю з кветак са свіным тлушчам шаруюцца пры прастудзе. Водным адварам расліны паліваюць рэчы ад блашчыц і прусаў<ref name="ЛР"/>. Сок лісця казяльца едкага праяўляе актыўнасць у дачыненні да дызентэрыйных мікроба Зонне<ref>Гавриленко А. В. Антимикробное действие лекарственных растений в Прикарпатье. В кн.: Фитонциды. Киев, 1967</ref>. Свежая трава выкарыстоўваецца ў гамеапатыі пры скурных захворваннях, падагры, неўралгіях, пры скурных сухотах<ref>Павлов Н. В. Растительное сырьё Казахстана. М., 1947</ref>. Махрыстая форма (сорт ''Flore pleno'') з буйнымі ярка-жоўтымі кветкамі вырошчваецца як дэкаратыўная садовая расліна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/lukov/ranuncul.html ''Казялец едкі''] ў [http://flower.onego.ru/ Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{V|02|08|2011}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/flowers/111.htm ''Казялец едкі'' на сайце Экасістэма] {{V|02|08|2011}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Казялец]] [[Катэгорыя:Расліны лугоў]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 9wmoth0yh27o03mdx1y5uopz9yklf54 Чжэцзян 0 86107 5160422 4952744 2026-07-02T22:05:41Z ~2026-38067-93 170619 Абнаўленне транслітарацыі за новым правопісам 5160422 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Джэцзьян | Арыгінальная назва = 浙江省, Zhèjiāng Shěng | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Кітай]] | Статут = | Гімн = | Уваходзіць у = | Уключае = | Сталіца = | Буйныгорад = | Буйныягарады = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = 1,12 трлн [[Юань|юаней]] | Год ВУП = 2004 | Месца па ВУП = 4 | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = 47,2 млн | Год перапісу = 2004 | Месца па насельніцтве = 11 | Шчыльнасць = 464 | Месца па шчыльнасці = 8 | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 101 800 | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = China_Zhejiang.svg | Часавыпояс = | Абрэвіятура = 浙 (Zhè) | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.zhejiang.gov.cn/ | Заўвагі = }} '''Джэцзьян''' (раней Чжэцзян) — правінцыя на ўсходзе [[КНР|Кітая]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Ханчжоў|Ханджоў]]. Насельніцтва — 47,2 млн чалавек (11-е месца сярод правінцый; даныя 2004 г.). == Эканоміка == Развіта лічбавая эканоміка, а таксама развіваюцца прадпрыемствы ў сферах перадачы інфармацыі, распрацоўкі праграмнага забеспячэння і інфармацыйных тэхналогій. Правінцыя Чжэцзян займае першае месца па ўзроўні заробкаў гарадскога насельніцтва ў Кітаі<ref>[https://zviazda.by/be/news/20220720/1658306785-u-kitai-skladzeny-reytyng-garadou-pa-uzrouni-zarobkau Весткі з Кітая]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Гуань Даашэн]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Правінцыі КНР}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правінцыі Кітая]] [[Катэгорыя:Чжэцзян| ]] s2uq0yuaxodym7v7ywvkmmualrrw7os 5160506 5160422 2026-07-03T09:43:04Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-38067-93|~2026-38067-93]]) і адноўлена версія 4952744, зробленая IP781584110: не ясна, што гэта за "новы правопіс", дзе спасылкі на яго? 5160506 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Чжэцзян |Арыгінальная назва = 浙江省, Zhèjiāng Shěng |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Кітай]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = 1,12 трлн [[Юань|юаней]] |Год ВУП = 2004 |Месца па ВУП = 4 |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 47,2 млн |Год перапісу = 2004 |Месца па насельніцтве = 11 |Шчыльнасць = 464 |Месца па шчыльнасці = 8 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 101 800 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = China_Zhejiang.svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = 浙 (Zhè) |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.zhejiang.gov.cn/ |Заўвагі = }} '''Чжэцзян''' — правінцыя на ўсходзе [[КНР|Кітая]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Ханчжоў]]. Насельніцтва — 47,2 млн чалавек (11-е месца сярод правінцый; даныя 2004 г.). == Эканоміка == Развіта лічбавая эканоміка, а таксама развіваюцца прадпрыемствы ў сферах перадачы інфармацыі, распрацоўкі праграмнага забеспячэння і інфармацыйных тэхналогій. Правінцыя Чжэцзян займае першае месца па ўзроўні заробкаў гарадскога насельніцтва ў Кітаі<ref>[https://zviazda.by/be/news/20220720/1658306785-u-kitai-skladzeny-reytyng-garadou-pa-uzrouni-zarobkau Весткі з Кітая]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Гуань Даашэн]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Правінцыі КНР}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правінцыі Кітая]] [[Катэгорыя:Чжэцзян| ]] mc019yrxcjotlazzs0scjomaw1k1xzn Шаблон:KDE 10 87426 5160357 3474687 2026-07-02T16:35:45Z Too Classy for This World 141650 5160357 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = KDE |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[KDE]] |выява = [[Выява:KDE logo (2).svg|60px]] |стыль_целы = <!-- (ці «стыль =» калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_няцотных = |стыль_цотных = background:#f0f0f0 |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Дадаткі |спіс1 =<div> {{nobr|[[Akregator]] •}} {{nobr|[[Amarok]] •}} {{nobr|[[Ark, архіватар|Ark]] •}} {{nobr|[[ChoqoK]] •}} {{nobr|[[digiKam]] •}} {{nobr|[[Dolphin, файлавы менеджар|Dolphin]] •}} {{nobr|[[Dragon Player]] •}} {{nobr|[[Gwenview]] •}} {{nobr|[[JuK]] •}} {{nobr|[[K3b]] •}} {{nobr|[[K9copy]] •}} {{nobr|[[Kate]] •}} {{nobr|[[Kaffeine]] •}} {{nobr|[[Kalzium]] •}} {{nobr|[[KCalc]] •}} {{nobr|[[KDE Partition Manager]] •}} {{nobr|[[Kdenlive]] •}} {{nobr|[[kdesvn]] •}} {{nobr|[[KDevelop]] •}} {{nobr|[[KGet]] •}} {{nobr|[[KMail]] •}} {{nobr|[[KolourPaint]] •}} {{nobr|[[KMyMoney]] •}} {{nobr|[[KMess]] •}} {{nobr|[[KmPlot]] •}} {{nobr|[[Kontact]] •}} {{nobr|[[Konsole]] •}} {{nobr|[[Kopete]] •}} {{nobr|[[kppp]] •}} {{nobr|[[Kdegraphics|KSnapshot]] •}} {{nobr|[[KStars]] •}} {{nobr|[[KWrite]] •}} {{nobr|[[Konqueror]] •}} {{nobr|[[LabPlot]] •}} {{nobr|[[Marble]] •}} {{nobr|[[Step, KDE|Step]] •}} {{nobr|[[KTorrent]] •}} {{nobr|[[Umbrello]] •}} {{nobr|[[Okular]] •}} {{nobr|[[Quasar, KDE|Quasar]] •}} {{nobr|[[Quanta Plus]]}} </div> |загаловак2 = Тэхналогіі |спіс2 =<div> {{nobr|[[Akonadi]] •}} {{nobr|[[Decibel]] •}} {{nobr|[[Flake, KDE|Flake]] •}} {{nobr|[[KConfig XT]] •}} {{nobr| [[KDOM]]•}} {{nobr|[[Kross, KDE|Kross]] •}} {{nobr|[[NEPOMUK|NEPOMUK-KDE]] •}} {{nobr|[[Oxygen Project|Oxygen]] •}} {{nobr|[[Phonon]] •}} {{nobr|[[Plasma, KDE|Plasma]] •}} {{nobr|[[KHTML]] •}} {{nobr|[[KIO]] •}} {{nobr|[[Kiosk, KDE|Kiosk]] •}} {{nobr|[[KIPI]] •}} {{nobr|[[KSVG]] •}} {{nobr|[[KWin]] •}} {{nobr|[[KParts]] •}} {{nobr|[[Qt]] •}} {{nobr|[[XMLGUI]] •}} {{nobr|[[KDE's JavaScript engine|KJS]] •}} {{nobr|[[Solid, KDE|Solid]] •}} {{nobr|[[Sonnet, KDE|Sonnet]] •}} {{nobr|[[Soprano, KDE|Soprano]] •}} {{nobr|[[Strigi]] •}} {{nobr|[[ThreadWeaver]]}} </div> |загаловак3 = Пакеты |спіс3 =<div> {{nobr|[[KDELibs]] •}} {{nobr|[[Kdebase]] •}} {{nobr|[[Kdeaccessibility]] •}} {{nobr|[[Kdeadmin]] •}} {{nobr|[[KDE|Kdeartwork]] •}} {{nobr|[[kdebindings]] •}} {{nobr|[[Kdeedu]] •}} {{nobr|[[Kdegames]] •}} {{nobr|[[Kdegraphics]] •}} {{nobr|[[Kde-i18n]] •}} {{nobr|[[Kdemultimedia]] •}} {{nobr|[[Kdepim]] •}} {{nobr|[[Kdepimlibs]] •}} {{nobr|[[kdeplasma-addons]] •}} {{nobr|[[kdesdk]] •}} {{nobr|[[Kdetoys]] •}} {{nobr|[[Kdeutils]] •}} {{nobr|[[KOffice]]}} </div> |загаловак4 = Арганізацыі |спіс4 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{nobr|[[KDE e.V.]] •}} {{nobr|[[Akademy]] •}} {{nobr|[[KDE Dot News|KDE.News]] •}} {{nobr|[[Konqi]] •}} {{nobr|[[Маціяс Этрых]] •}} {{nobr|[[Карнеліус Шумахер]]}} </div> |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> {{collapsible option|default=collapsed}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Праграмнае забеспячэнне]] </noinclude> f3fb1nwvsl3z9jpwsupav4uh2va9mui Землетрасенне ў Вірджыніі (2011) 0 87568 5160399 4760917 2026-07-02T20:23:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160399 wikitext text/x-wiki {{Землетрасенне |назва = Землетрасенне ў Віргініі |выява = [[Выява:Virginia earthquake, Aug 23.jpg|250px]] |выява2 = {{Location map | ЗША | label = | lat = 37.875 | long = -77.908 | mark = Bullseye1.svg | marksize = 50 | position = top | width = 250 | float = right | caption = }} |дата = 17:51:03 UTC, 23 жніўня 2011 года<ref name="USGS">{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/se082311a.php|title=Magnitude 5.8 - VIRGINIA|accessdate=24 жніўня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923201251/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/se082311a.php|archivedate=23 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> |магнітуда = 5.8 |глыбіня = 6 км |размяшчэнне эпіцэнтра = {{Coord|37.936|N|77.933|W|type:event_scale:50000000|display=inline,title}} |закранутыя краіны = |цунамі = |пацярпелыя = |эканамічны ўрон = |афтэршокі = }} '''Землетрасенне ў Вірджыніі''' адбылося [[23 жніўня]] [[2011]] года ў 13 гадзін 51 хвіліну па мясцовым часе. [[Магнітуда землетрасення|Магнітуда]] склала 5.8 (M<sub>w</sub>)<ref name="USGS"/>. Пра параненых ці загінулых не паведамлялася<ref name="bbc">{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14634730 |title=BBC News - Earthquake strikes US east coast |first= |last= |work=bbc.co.uk |year=2011 [last update] |accessdate=23 August 2011}}</ref>. [[Файл:Evacuating the Pentagon after Earthquake.jpg|thumb|left|275px|Эвакуацыя [[Пентагон]]а пасля землетрасення]] Паводле паведамлення ад [[USGS]], эпіцэнтр знаходзіўся ў 61 км на паўночны ўсход ад горада [[Рычманд (Вірджынія)|Рычманд]], каля горада {{Не перакладзена 3|Горад Мінерал, Віргінія|Мінерал|en|Mineral, Virginia}}<ref name="USGS" /><ref name="bbc"/>. Штуршкі былі зафіксаваны прыблізна ў 20:51 па [[Усходнееўрапейскі час|Усходнееўрапейскаму часу]]<ref name="lenta">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/23/pentagon/|title=З-за землетрасення ў ЗША эвакуіравалі будынак Кангрэса і Пентагон|publisher=lenta.ru}}</ref> у штатах [[Мічыган]], [[Паўднёвая Караліна]] і [[Масачусетс]], а таксама ў канадскай правінцыі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]. Былі эвакуіраваны будынак [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]] і [[Пентагон]]<ref name="lenta"/>, а таксама будынак [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]] у [[Нью-Ёрк]]у<ref name="USGS" /><ref name="foxnews"/><ref>http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2011/08/apparent-earthquake-rocks-washington-dc-area/1</ref><ref>{{cite news|title=5.9 earthquake hits Virginia, rattles NYC, east coast|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/new_york&id=8322211|accessdate=23 August 2011|newspaper=ABC News|date=23 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513082543/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Fnew_york&id=8322211|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. == Наступствы == [[Файл:Washington Monument 2011 earthquake damage 5.jpg|left|thumb|200px|Пашкоджанні [[Манумент Вашынгтона|манумента Вашынгтона]] пасля штуршкоў]] У Вірджыніі былі заглушаны два [[Ядзерны рэактар|ядзерныя рэактары]], а аэрапорты [[Ньюарк Ліберці, аэрапорт|Ньюарк Ліберці]] і [[Міжнародны аэрапорт імя Джона Кенэдзі|JFK]] у Нью-Ёрку часова прыпынілі палёты<ref name="foxnews">[http://www.foxnews.com/us/2011/08/23/magnitude-58-earthquake-hits-virginia-sends-shockwaves-throughout-east-coast/ Magnitude 5.8 Earthquake Hits Virginia, Sends Shockwaves Throughout East Coast | FoxNews.com]</ref>. Паведамляецца пра пашкоджанне будынкаў Пентагона<ref>{{Cite web |title=D.C. monuments 'stable' after 5.9 magnitude quake, official says |url=http://news.blogs.cnn.com/2011/08/23/quake-hits-near-washington-d-c/ |accessdate=24 жніўня 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926081700/http://news.blogs.cnn.com/2011/08/23/quake-hits-near-washington-d-c/ |archivedate=26 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>, [[Вашынгтонскі кафедральны сабор|Вашынгтонскага кафедральнага сабора]] і {{Не перакладзена 3|Вашынгтонскі аэрапорт імя Рональда Рэйгана|аэрапорта ім. Рональда Рэйгана|en|Ronald Reagan Washington National Airport}}<ref>[http://www.bizjournals.com/wichita/news/2011/08/23/earthquake-shakes-washington.html Earthquake shakes Washington]</ref><ref name="washingtonpost.com">[http://www.washingtonpost.com/blogs/post_now/post/earthquake-reported-along-the-east-coast/2011/08/23/gIQAozdEZJ_blog.html Earthquake reported along the East Coast]</ref><ref name="washingtonpost.com"/>, [[Манумент Вашынгтона]]<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/24/monument/ Lenta.ru: Америка: Монумент Джорджа Вашингтона дал трещину из-за землетрясения]</ref>. Землетрасенне стала самым моцным з калі-небудзь зарэгістраваных у Вірджыніі<ref name="weatherspace">{{cite web |url=http://www.theweatherspace.com/news/TWS-08_23_2011_virginiaquake.html |title=Largest earthquake in Virginia State history strikes on Tuesday afternoon measuring almost 6.0 |first= |last= |work=http://www.theweatherspace.com |year=2011 [last update] |accessdate=23 August 2011 |archive-date=1 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201120205/http://www.theweatherspace.com/news/TWS-08_23_2011_virginiaquake.html |url-status=dead }}</ref> і першым у гісторыі землетрасеннем у [[Вашынгтон|акрузе Калумбія]]<ref>http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/states/district/history.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930012353/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/states/district/history.php |date=30 верасня 2011 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Землетрасенні 2011 года}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 23 жніўня]] [[Катэгорыя:Землетрасенні 2011 года]] [[Катэгорыя:Землетрасенні ў ЗША]] ifzll7gtnu7xg8sh8lpc71s1bq3tqls Зыбіцкая вуліца 0 97108 5160433 5142986 2026-07-03T00:53:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160433 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва =Вуліца Зыбіцкая |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён =[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = Zybickaja_street_(Minsk)_p05.jpg |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = |былыя назвы = |працягласць =400 |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальтавае |рух =двухбаковы |індэкс = |тэлефоны = |метро ={{minskmetro|2}} [[Няміга (станцыя метро, Мінск)|Няміга]] (110 м),<br>{{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] (400 м) |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Зы́біцкая ву́ліца ''' — вуліца ў [[Верхні горад|Верхнім горадзе]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] горада [[Мінск]]а. Праходзіць ад [[вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальнай]] да [[вуліца Няміга|Нямігі]], ляжыць паміж [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачу]] і [[плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад вул. Інтэрнацыянальнай. У другой палове [[2010-я|2010-х]] гадоў Зыбіцкая ператварылася ў галоўную «тусовачную вуліцу» сталіцы. == Гісторыя == Вуліца пачала засяляцца яшчэ ў раннім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Разам з Гандлёва-Набярэжнай злучала плошчу [[Нізкі Рынак|Нізкага Рынку]] з раёнам [[Малочны рынак|Малочнага рынку]] і былой рачной прыстанню. Вуліца, размешчаная ў зыбкай [[пойма|пойме]], часта пакутавала ад паводак, ад чаго у [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] стала называцца '''Зыбіцкай'''. Нягледзячы на частыя паводкі, раён быў выключна выгодны сваёй блізкасцю да вады. Ужо ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] ў гэтым месцы было пабудавана некалькі вадзяных млыноў<ref name="minsk-old-new">[http://minsk-old-new.com/places/ulicy/zybickaya-torgovaya Зыбицкая (Торговая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171129053446/http://minsk-old-new.com/places/ulicy/zybickaya-torgovaya |date=29 лістапада 2017 }}</ref>. [[File:Зыбіцкая2.jpg|300px|thumb|Гістарычная забудова вуліцы з боку Свіслачы]] [[File:Зыбіцкая50-я.jpg|left|thumb|Вуліца Гандлёвая ў 1950-я гады]] [[Файл:Зыбіцкая1.jpg|thumb|Вуліца Гандлёвая на фота ў 1950-я гг.]] У [[1866]] годзе Зыбіцкую вуліцу пераназвалі ў '''Балотную''', а ў [[1882]] па просьбе багатага яўрэйскага насельніцтва — у '''Гандлёвую'''. З прычыны блізкасці да ракі ў дамах была пастаянная вільгаць. У [[1908]] г. у «Працах першага з’езду ўрачоў Мінскай губерні» адзначалася: ''«Тапаграфічна Мінск размяшчаўся ў даліне ракі Свіслачы. З прычыны прысутнасці на невялікай глыбіні непранікальнага слоя гліны ападкі затрымліваюцца ў паверхневым пласце. Таму пабудаваныя на такой глебе камяніцы адзначаюцца празмернай вільгаццю падвальных і першых паверхаў, што ўяўляе вялікую небяспеку для здароўя іх жыхароў. У драўляных жылых дамах падвалы таксама вельмі сырыя. Вільгаць свабодна пранікае ў жылыя памяшканні. На нізкіх берагах ракі няма магчымасці карыстацца падваламі, асабліва ў час стаяння ўзроўню вады ў рацэ, таму што апошнія становяцца рэзервуарамі для збору ў іх паверхневай вады. Вільгаць зямлі і жылля ў даліне ракі павялічваецца амаль штогадовай веснавой паводкай Свіслачы»''<ref name="minsk-old-new"/>. [[Файл:Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1944-49).jpg|міні|злева|Будынак на Гандлёвай вуліцы (да 1950-х)]] На вуліцы жыў сярэдні клас, размяшчаліся розныя ўстановы, прадпрыемствы. У доме Фукса па Гандлёвай, 8 знахзодзілася школа рускай пісьменнасці. У доме № 9 — школа, у якой рыхтавалі шаўцоў. У доме № 22 — Хіміка-бактэрыялагічны кабінет і лабараторыя. У доме Бергера (№ 23), які стаяў паміж [[Манастырскі завулак (Мінск)|Манастырскім завулкам]] і [[вуліца Няміга|Нямігай]] адразу за карпусамі мужчынскага манастыра, здавалася 11 мэбляваных пакояў. У доме Левіншырына (№ 18) у гады рэакцыі [[1907]]—[[1910]] гг. размяшчалася нелегальная бібліятэка [[РСДРП]], у якой меліся амаль усе бальшавіцкія газеты, брашуры і кнігі, што выдаваліся ЦК РСДРП і партыйнымі арганізацыямі з [[1903]] года. На рагу з [[Бернардзінскі завулак (Мінск)|Бернардзінскім завулкам]], у доме бенедыктынак знаходзіўся пансіён «пані Парнікель, начальніцы ўсебакова адукаванай», у якім выхоўваліся дочкі заможных бацькоў<ref name="minsk-old-new"/>. Да рэвалюцыі ў гэтым раёне таксама размяшчалася заснаваная ў [[1889]] г. тытунёвая фабрыка купчыхі С. М. Гінзбург (№ 54), якая спецыялізавалася на выпуску [[махорка|махоркі]]. У 1895 г. на ёй працавала 29 рабочых, выпушчана прадукцыі на 29 тысяч рублёў. У [[1913]] г. — працаваў 21 чалавек, прадукцыі выпушчана на 48 тысяч рублёў. Пры фабрыцы існавала крама, у якой прадаваўся ўласны [[тытунь]]. Будынак стаяў у канцы сучаснай Гандлёвай вуліцы перад мостам цераз Свіслач. На з Манастырскім завулкам, у будынку былога манастыра бернардзінак размяшчалася Тытунёвая фабрыка Б. Ф. Харліпа, адкрытая ў 1870 г. Выпускала курыльны [[тытунь]], [[цыгары]], [[папяросы]], махорку. У [[1895]] г. на ёй працавала 80 рабочых, было выпушчана прадукцыі на 47 тысяч рублёў. У [[1903]] г. пастаўлены газавы рухавік. У [[1912]] г. фабрыка перайшла да Перліса, але назва фірмы не змянілася. Праз год на ёй было занята 30 рабочых, выпускалася прадукцыі на 58 тысяч рублёў. Практыкавалася раздача працы на дом<ref name="minsk-old-new"/>. Таксама ў раёне вуліцы Гандлёвай знаходзілася абутковая фабрыка «Русь» М. І. Зібіцкера, якая была заснавана ў [[1875]] г. як звычайная шавецкая майстэрня. У 1912 г. яе ўладальнік выпісаў з-за мяжы машыны і спецыяльнае абсталяванне для механічнай вытворчасці абутку. Праз год на фабрыцы працавала 50 рабочых, і выпусціла яна прадукцыі на 50 тысяч рублёў. У [[1915]] г. прадпрыемства перайшло да Ж. Л. Шыфрына<ref name="minsk-old-new"/>. У канцы [[XIX ст.]] па Гандлёвай вуліцы праходзіла лінія [[Мінская конка|конкі]]<ref name="minsk-old-new"/>. Пасля вайны вуліца прыйшла ў заняпад. З боку Свіслачы забудова была цалкам страчана, на гэтым месцы сфарміраваўся сквер. Да [[2000-я|2000-х]] гадоў вуліца ўяўляла сабой пясчаную дарогу. У [[1990-я|1990-х]] гг. на Гандлёвай каля бамбасховішча, празванага «Унітаз», збіраліся [[панкі]], якія праводзілі канцэрты і рабілі запісы<ref name="citydog"/> === Аднаўленне === Лёс закінутай вуліцы вызначыў указ «Аб развіцці гістарычнага цэнтра Мінска» [[2004]] года і дэтальны план гістарычнага цэнтра горада [[2006]] года. Тут намерваліся стварыць гандлёвую зону і аднавіць забудову вуліцы з абодвух бакоў<ref name="citydog">[https://citydog.by/post/vdol-po-zybickoj/ Вдоль по Зыбицкой. Как ненужная улица со сквотом превратилась в минский Бродвей]</ref>. [[File:Belarus-Minsk-Demolition of 27 Trade Street-4.jpg|thumb|злева|Руйнаванне дома № 27]] [[Файл:Belarus-Minsk-Trade Street-2.jpg|thumb|Гандлёвая вуліца ў 2007 годзе]] У [[2005]] годзе знесены будынак № 27. У ліпені [[2007]] — маі [[2008]] года ў раёне вул. Гандлёвай былі праведзены [[археалагічныя раскопкі|археалагічныя даследаванні]]<ref name="minsk-old-new"/>. На схіле каля [[Свята-Духаў кафедральны сабор|Свята-Духава кафедральнага сабора]] пабудаваны Духоўна-адукацыйны цэнтр [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]], адноўлены дом № 27<ref name="minsk-old-new"/>. [[17 сакавіка]] [[2010]] рашэннем Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў ёй была вернута гістарычная назва Зыбіцкая<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/03/17/ic_news_116_327649/ Вуліца Гандлёвай у Мінску вярнулі гістарычную назву Зыбіцкая] // [[БелаПАН]]</ref>. КУП «Мiнская спадчына» ў [[2010]] годзе распрацавала праект узнаўлення і рэканструкцыі 5 кварталаў забудовы, у складзе якой 29 лакальных аб’ектаў. Планавалася аднавіць [[бровар]], аналагічны тым, што існавалі тут на мяжы [[XIX]] — [[XX стагоддзе|XX стагоддзяў]]. Таксама была запланавана крытая лядовая пляцоўка на 50 чалавек на ўнутрыквартальнай пляцоўцы, кінаканцэртная зала на 300 месцаў, музей фота, моладзевы цэнтр, дзве гасцініцы кватэрнага тыпу.<ref name="Курьер">[http://mk.by/2010/10/06/29972/ БОЛЬШАЯ РЕКОНСТРУКЦИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110712230415/http://mk.by/2010/10/06/29972/ |date=12 ліпеня 2011 }} «Минский Курьер»</ref> У [[2011]] годзе [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]] прапанавала свой праект рэканструкцыі часткі вуліцы, што прылягае да Свіслачы, які прадугледжваў максімальнае захаванне гістарычнай планіроўкі квартала. Спачатку праект быў падтрыманы [[Мінгарвыканкам]]ам, але пазней яго адхілілі<ref name="onliner">[https://realt.onliner.by/2017/09/15/ulica-smogla Улица, которая смогла. Как Зыбицкая, куда 10 лет назад было страшно зайти, стала первой бар-стрит в Минске]</ref>. У красавіку [[2012]] года Мінгарвыканкам выдаў дазвол на будаўніцтва квартала № 1 на правым боку вуліцы Зыбіцкай па праекце «[[Мінскпраект]]а». На беразе Свіслачы планавалася ўзвесці [[бізнес-цэнтр]]ы, фешэнэбельныя [[гасцініца|гасцініцы]], [[рэстаран]]ы і [[буцік]]і сусветных брэндаў. У кастрычніку таго ж года «БелінжынірынгбудІнвест» пачаўся будаўніцтва комплексу «На Гандлёвай набярэжнай», які вонкава ўяўляў сабой стылізацыю пад даўніну і змяшчаў шмат элементаў стылю [[хай-тэк]]. Побач кампанія «Славічы» ўзвяла гатэль Mercure, будынак на пляцоўцы бліжэй да рэстарана [[Журавінка (рэстаран)|«Журавінка»]] пабудаваў «ИнтерРосПромСтрой»<ref name="onliner"/>. Каментуючы рэканструкцыю Зыбіцкай, галоўны інжынер «Мінскай спадчыны» Міхаіл Жых адзначыў, што<ref name="arcp">[http://arcp.by/ru/article/minskaya-spadchyna-vozrozhdaya-proshloe-stroim-budushchee «Мінская спадчына»: возрождая прошлое, строим будущее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170920063028/http://arcp.by/ru/article/minskaya-spadchyna-vozrozhdaya-proshloe-stroim-budushchee |date=20 верасня 2017 }}</ref>: {{цытата| На жаль, тут не ўсё правільна ў плане маштабу і асяроддзя гістарычнай забудовы, ландшафтнай архітэктуры. Першапачаткова ў нас была іншая канцэпцыя, потым змяніліся інвестары, у выніку з'явіліся трохі рознастылёвыя аб'екты. Але яны ўжо ўліліся ў акружэнне, і трэба ўспрымаць горад такім, як ён склаўся, а не такім, якім ён мог бы быць.}} === Тусовачная вуліца === [[Файл:Мінск. Зыбіцкая вуліцы (2018) (05).jpg|thumb|Сучасная Зыбіцкая]] У [[2013]] годзе ў дом № 9 адкрыўся бар «Чердак», пазней — Private House, які першапачаткова прапаноўваў паслугі кінапакоя з барам. З прычыны вялікага наплыву наведвальнікаў на мерапрыемствы, якія арганізоўваў Private House, было вырашана разбурыць адну кіназалу і зрабіць другі бар; увесну пастаўлена летняя тэраса. Акцэнт з прыватных кінапаказаў змясціўся на барны фармат працы. У лютым [[2014]] гады з’явіліся [[кафэ]] Don Coffe’on і [[бар]] «Туманы», які не меў сталоў, толькі доўгую [[барная стойка|барную стойку]]. Праз паўгода чэргі ў «Туманы» стаялі ўсю ноч, праз што вуліца стала шырока вядомая. У гэты час на ёй працягвалася актыўнае будаўніцтва<ref name="onliner"/>. У красавіку [[2016]] года на суседняй вул. Герцэна з’явіўся тэкільны бар у лацінскім стылі El Pushka, услед за ім — магазін крафтавага піва Beer Cap. Наведвальнікі ўсіх гэтых устаноў запоўнілі вуліцу<ref name="citydog"/>. У тым жа годзе быў завершаны комплекс «На Гандлёвай набярэжнай» (№ 6), у якім адразу адкрылася шмат бараў і рэстаранаў<ref name="onliner"/>. Вялікую ролю ў папулярнасці вуліцы адыгрываюць мерапрыемствы, якія праводзяцца ў Верхнім горадзе<ref name="citydog"/>. Некаторыя выказваюць думку, што Зыбіцкая стала для горада «глытком неабмежаванай свабоды», а для ўладаў, якія хочуць усё кантраляваць, «бяльмом на воку»<ref name="charter97">[https://charter97.org/ru/news/2017/6/12/252947/ «Им эта Зыбицкая как бельмо на глазу»]</ref>. Многія ўладальнікі ўстаноў скардзяцца на культуру наведвальнікаў. У чэрвені [[2017]] года некалькі ўстаноў нават атрымалі прадпісанні аб змяненні рэжыму працы да 23 гадзін, якое было патлумачана тым, што ў раёне вуліцы пагоршылася крымінагеннае становішча: непадалёк ад піцейных устаноў зафіксавана вялікая колькасць правапарушэнняў<ref name="afisha1">[https://afisha.tut.by/news/anews/546868.html «Искали иностранцев, работающих нелегально». Ночью на Зыбицкую нагрянули власти с мониторингом.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170811005729/https://afisha.tut.by/news/anews/546868.html |date=11 жніўня 2017 }}</ref>. Некаторыя наведвальнікі перабіраюць з алкаголем і паводзяць сябе некарэктна. Аднак ужо ў ліпені таго ж года ўсім установам на вуліцы афіцыйна дазволілі працаваць да 4 раніцы.<ref name="Конфликт исчерпан">[https://realt.onliner.by/2017/07/06/ziba-2 Конфликт исчерпан? Барам на улице Зыбицкой разрешили работать до 4 утра]</ref> == Апісанне == == Забудова == Амаль усю гістарычную забудову вуліцы зруйнавалі ў [[1960-я]].<ref name="is">[[Іван Сацукевіч]]. [https://web.archive.org/web/20090408011554/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.] // «Беларускі калегіюм», [[4 чэрвеня]] [[2008]].</ref> === Па няцотным баку === * № 9 — двухпавярховы будынак. У будынку размешчаны [[бар]]ы «Чердак» і «Туманы», английскі [[паб]] Malt&Hops, [[кафэ]] Don Coffe’on, клуб прыватнага адпачынку Private House<ref name="poshyk">{{Cite web |url=https://poshyk.info/zavedeniya-na-zibickoi/ |title=Заведения на Зыбицкой |access-date=10 снежня 2017 |archive-date=6 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006123747/https://poshyk.info/zavedeniya-na-zibickoi/ |url-status=dead }}</ref>. {{external media |topic = |subtopic = |font-size = |align = |clear = |width = 230px |image1 = [http://irr.by/img/classified/76/98/bf/1492313-8370-orig.jpg Макет адноўленай забудовы] |image2 = |image3 = |audio1 = |audio2 = |audio3 = |video1 = |video2 = |video3 = }} У наш час аднаўляецца тэрасная забудова, якая існавала ў [[XVII]] — [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзях]].<ref name="Курьер"/> * № 23 * № 25 [[Файл:Мінск. Зыбіцкая вуліца 1.jpg|міні|злева|Будынак № 27]] * № 27 — Будынак закансерваваны і змацаваны жалезнымі атосамі спецыялістамі ААТ «Стары Менск» па заказу [[Беларускі фонд культуры|Беларускага фонду культуры]] у сярэдзіне [[1990–я|1990-х]]. Нягледзячы на працы па захаванні будынка, яго падмурак страціў апорную здольнасць, а пазней лопнулі [[атос]]ы. У [[2005]], пасля абмяркаванняў на паседжаннях Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рады па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры]], будынак было вырашана разабраць з-за адсутнасці сродкаў на далейшае захаванне і магчымага абвальвання, але была пастаўлена задача пазней аднавіць яго ў першапачатковым выглядзе. Будынак з чырвонай цэглы быў адноўлены як частка [[Духоўна-адукацыйны цэнтр Беларускай Праваслаўнай Царквы|духоўна-адукацыйнага цэнтра Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref>[http://sb.by/post/48265/ Дом на балоце «сплыў»…]{{Недаступная спасылка}} «[[Советская Белоруссия|СБ-Беларусь Сегодня]]»</ref> ([[2006]]–[[2014]], навуковы кіраўнік [[Б. Косціч]], архітэктары [[Б. Косціч]], [[М. Казак]], [[М. Капуцкая]]<ref name="arcp"/>). * № 29 === Па цотным баку === * № 2 — чатырохпавярховы будынак (арх. [[Творчая майстэрня архітэктара Косціча Б. С. «АР-ДІ»]]). У будынку размешчаны рэстабар «Буфет»<ref name="poshyk"/> і рэстаран [[Döner King]]<ref name="шаурма">[https://afisha.tut.by/news/anews/551837.html На тусовочной Зыбицкой заработала круглосуточная шаурма с ценами от 3 рублей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180924121433/https://afisha.tut.by/news/anews/551837.html |date=24 верасня 2018 }}</ref>. [[Файл:Мінск. Зыбіцкая вуліца 4.jpg|thumb|Будынак № 6]] * № 6 — трохпавярховы будынак. У будынку размешчаны [[кальянная]] «DIY BAR», кактэйльныя бары «Банки-Бутылки», «Martlet» і «Mad Rabbit», [[бар]]ы «Calvin Coolidge», «4-4-2», «Чапскі бар», «Spirit Bar», «Градус», цікі-бар «На пляже», вінны бар «Хороший год», [[кавярня]] «CoffeeBerry», бітэр-бар «Клумба», кафэ «ДЭПО #2»<ref name="poshyk"/> [[Файл:Мінск. Зыбіцкая вуліца 5.jpg|thumb|Будынак № 2]] == Помнікі, мемарыяльныя дошкі і памятныя знакі == === Помнікі === [[Файл:Мінск. Зыбіцкая вуліцы (2018) (07).jpg|міні|злева|[[Помнік у гонар з’яўлення абраза Маці Божай Мінскай]]]] * [[Помнік у гонар з’яўлення абраза Маці Божай Мінскай]] === Мемарыяльныя дошкі === == Гл. таксама == * [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://news.tut.by/society/195514.html Ці будзе ў мінчан яшчэ адно Траецкае прадмесце?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100901102222/http://news.tut.by/society/195514.html |date=1 верасня 2010 }} // [[TUT.BY]], [[30 жніўня]] [[2010]] * [http://ais.by/story/8201 Гісторыя, якую мы губляем] // [http://ais.by Ais.by], [[4 чэрвеня]] [[2010]] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Верхні горад (Мінск)]] [[Катэгорыя:Зыбіцкая вуліца| ]] 80q1k2ba7g2iyf3pqgkqaht6m8ez5a6 Калі (багіня) 0 101066 5160492 5114227 2026-07-03T08:56:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160492 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Калі}} {{Індуізм}} '''Калі́''' ({{lang-sa|काली}}, {{IAST|Kālī}}, «чорная») — цёмная і лютая іпастась [[Парваці]], цёмная [[Шакці]] і разбуральны аспект [[Шыва|Шывы]]. Багіня-маці, сімвал разбурэння. Калі руйнуе невуцтва, падтрымлівае сусветны парадак, дабраслаўляе і вызваляе тых, хто імкнецца спазнаць Бога. У [[Веды (індуізм)|Ведах]] яе імя звязана з [[Агні]], богам агню. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Kali}} * [https://www.ancient.eu/Kali/ Kali - Ancient History Encyclopedia] * [https://spiritualray.com/the-goddess-kali Here's All That You Want to Know About the Powerful Goddess Kali] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190818100357/https://spiritualray.com/the-goddess-kali |date=18 жніўня 2019 }} {{Індуісцкі пантэон}} [[Катэгорыя:Індуізм]] [[Катэгорыя:Багі індуізму]] [[Катэгорыя:Багі смерці і замагільнага свету]] [[Катэгорыя:Багіні]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] 5qrrz3liey50n73gj2oyv2y5qxfpmwp Starbucks 0 104355 5160513 4403125 2026-07-03T09:55:59Z Cicihwahyuni6 132701 5160513 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Starbucks Corporation |лагатып = |тып = |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснавана = |размяшчэнне = |ключавыя фігуры = [[Говард Шульц]] (старшыня савета дырэктараў, галоўны кіраўнік і прэзідэнт) |галіна = |прадукцыя = |абарот = {{Рост}}$10,71 млрд (2010 год) |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = {{Рост}}$945,6 млн (2010 год) |колькасць супрацоўнікаў = |сайт = }} '''Starbucks''' (вымаўляецца «Ста́рбакс») — [[ЗША|амерыканская]] кампанія па продажы [[кава|кавы]] і аднайменная сетка [[кафэ|кавярань]]. Кіруючая кампанія — Starbucks Corporation. Starbucks з’яўляецца самай буйной кававай кампаніяй у свеце, з сеткай кавярань больш 17 тыс. у 50 краінах, у тым ліку больш 11 тыс. у ЗША, больш 1 тыс. у Канадзе, і больш 700 у Вялікабрытаніі (на сакавік 2011 года). Starbucks прадае [[эспрэса]], іншыя гарачыя і халодныя напоі, каву, гарачыя і халодныя сэндвічы, пірожныя, закускі і такія прадметы, як кружкі і шклянкі. [[Штаб-кватэра]] кампаніі — у [[Сіэтл]]е, штат [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]. == Назвы на розных мовах == [[Выява:Starbucks Map.svg|thumb|200px|Краіны, у якіх ёсць кафэ Starbucks]] * [[Англійская мова|Англійская]]: Starbucks * [[Арабская мова|Арабская]]: ستاربكس (stārbaks) * [[Балгарская мова|Балгарская]]: Старбъкс * [[Іўрыт]]: סטארבקס (sṭārbaqs) * [[Кітайская мова|Кітайская]]: 星巴克 (xīngbākè), дзе 星 — зорка ({{lang-en|star}}), 巴克 — [[транслітарацыя]] «-bucks» * [[Японская мова|Японская]]: スターバックス (sutābakkusu) == Цікавыя факты == * Адно з асноўных патрабаванняў пры выбары памяшканняў для кавярань Starbucks (якое, тым не менш, не заўсёды выконваецца): уваходныя дзверы павінны глядзець на ўсход ці на [[поўдзень]] і ніколі на [[поўнач]]. Па словах Скота Бедберы, аднаго са стваральнікаў брэнда Starbucks, гэта тлумачыцца тым, што наведвальнікі павінны атрымліваць асалоду ад дзённага святла, але пры гэтым сонца не павінна свяціць ім у твар.<ref>[http://www.sf-online.ru/article.asp?OID=FE7E3341-1899-4E63-86D7-0BD8B726A99C&magOID=9D0F17D3-24FF-449C-A9CD-1BFF9E495BFC Дмитрий Лисицин. Starbucks не продает кофе // Секрет фирмы, № 41 (224), 22 октября 2007]</ref> * У 2006 годзе з 1,36 млн кг прададзенай кампаніяй кавы 6 % было сертыфікавана як [[Fair trade]]{{крыніца?}}. == Гл. таксама == {{Commonscat-inline|Starbucks}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://starbuckscoffee.ru/ Афіцыйны сайт у Расіі] * [http://www.starbucks.com Афіцыйны сайт кампаніі] {{Ref-en}} {{Nasdaq 100}} {{Сеткі рэстаранаў фастфуду ў ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]] [[Катэгорыя:Сеткі хуткага харчавання]] [[Катэгорыя:Культура спажывання кавы]] [[Катэгорыя:Сеткі кавярань]] [[Катэгорыя:Кампаніі Сіэтла]] 9xt7q0g4xapw3gg55kn08njq7v81urb Землетрасенне ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе 0 104911 5160397 4873398 2026-07-02T20:15:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160397 wikitext text/x-wiki {{Землетрасенне |назва = Землетрасенне ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе |выява = [[Выява:2004-tsunami.jpg|240px]] |выява 2 = |дата =07:58:53 26 снежня 2004 (па мясцовым часе) <br />00:58:53 26 снежня 2004 ([[UTC]]) |магнітуда =9.3 [[Шкала моманту магнітуды|M<sub>w</sub>]] |глыбіня =30 км |размяшчэнне эпіцэнтра ={{Coord|3.316|N|95.854|E|type:event_scale:50000000|display=inline,title}} |закранутыя краіны =[[Інданезія]], [[Шры-Ланка]], [[Індыя]], [[Тайланд]], [[Мальдывы]] |цунамі =Так |пацярпелыя = Загінулыя: больш 230 тыс. чалавек }} '''Падводнае [[землетрасенне]] ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]''', якое здарылася [[26 снежня]] [[2004]] года ў 00:58:53 [[UTC]] (07:58:53 па мясцовым часе), выклікала [[цунамі]], якое было прызнана самым смяротным стыхійным бедствам у сучаснай гісторыі. [[Магнітуда землетрасення]] склала, па розных ацэнках, ад 9,1 да 9,3. Гэта другое ці трэцяе па сіле землетрасенне за ўсю гісторыю назіранняў. [[Эпіцэнтр]] землетрасення знаходзіўся ў Індыйскім акіяне, на поўнач ад вострава [[Востраў Сімёўлуэ|Сімёўлуэ]], размешчанага каля паўночна-заходняга берага вострава [[Суматра|Суматры]] ([[Інданезія]]). Цунамі дасягнула берагоў Інданезіі, [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]], [[Індыя|поўдня Індыі]], [[Тайланд]]а і іншых краін. Вышыня хваль перавышала 15 метраў. Цунамі прывяло да велізарных разбурэнняў і велізарнай колькасці загінулых людзей, нават у [[Порт-Элізабет, ПАР|Порт-Элізабет]], у [[ПАР]], у 6900 км ад эпіцэнтра. Загінула, па розных ацэнках, ад 225 тысяч да 300 тысяч чалавек. Па даных [[Геалагічная служба ЗША|Геалагічнай службы ЗША]] (USGS), колькасць загінулых — 227 898<ref name="des">[http://earthquake.usgs.gov/regional/world/most_destructive.php Most Destructive Known Earthquakes on Record in the World] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901233953/http://earthquake.usgs.gov/regional/world/most_destructive.php |date=1 верасня 2009 }} {{ref-en}}</ref>. Праўдзівая колькасць загінулых наўрад ці калі-небудзь стане вядомай, бо мноства людзей было знесена вадой у мора. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|2004 Indian Ocean earthquake}} === Навіны і рэпартажы === '''Зводкі навін:''' * [https://web.archive.org/web/20050103030658/http://www.abc.net.au/news/indepth/tsunami/ ABC News Online — Asian Tsunami Disaster] Australia * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/world/2004/asia_quake_disaster/default.stm BBC News — In-Depth Report: Asia Quake Disaster] UK * [https://web.archive.org/web/20041230033212/http://www.cbc.ca/news/background/asia_earthquake/ CBC News — Indepth: Disaster in Asia] Canada * [https://web.archive.org/web/20121023160459/http://www.channelnewsasia.com/killerwaves Channel News Asia — Special Coverage: Killer Waves] Singapore * [http://edition.cnn.com/SPECIALS/2004/tsunami.disaster/ CNN — Special: Tsunami Disaster] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221120185749/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2004/tsunami.disaster/ |date=20 лістапада 2022 }} USA * [http://www.languagemonitor.com/wst_page19.html Global Language Monitor — Analysis: Tsunami Impact] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050722031633/http://www.languagemonitor.com/wst_page19.html |date=22 ліпеня 2005 }} USA * [http://www.guardian.co.uk/tsunami/ Guardian Unlimited — Special Report: Indian Ocean Tsunami Disaster] UK * [https://web.archive.org/web/20041229041831/http://www.hindustantimes.com/news/611_0,001301540000.htm Hindustan Times — The Killer Waves] India * [http://www.nytimes.com/pages/world/worldspecial4/ New York Times — Complete] USA * [http://www.rediff.com/news/tsunami.htm Rediff — Tsunami: Waves of Destruction] India * [http://www.smh.com.au/specials/tsunami/ Sydney Morning Herald — Waves of Devastation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012125814/http://www.smh.com.au/specials/tsunami/ |date=12 кастрычніка 2008 }} Australia * [http://www.guardian.co.uk/worldnewsguide/asia/ Guardian’s World News Guide] for finding local news sources '''Навуковыя паведамленні:''' * [http://www.noaanews.noaa.gov/stories2004/s2358.htm NOAA — NOAA and the Indian Ocean Tsunami] * [http://www.pmel.noaa.gov/tsunami/sumatra20041226.html PMEL weblinks] * [http://tsun.sscc.ru/tsulab/20041226trt.htm Tsunami Laboratory, Novosibirsk — travel-time map of tsunami waves] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120403182951/http://tsun.sscc.ru/tsulab/20041226trt.htm |date=3 красавіка 2012 }} '''Грамадскія навукі. Паведамленні і каментары:''' * [http://www.ciolek.com/WWWVLPages/AsiaPages/Tsunami-Analyses.html 2004 Tsunami Disaster: Scholarly and Factual Analyses] * [http://www.masternewmedia.org/2005/01/21/tsunami_earthquake_disaster_causes_facts.htm Tsunami Disaster Connected To Human Action or Deep-Ocean Oil Drilling Tests: Speculations and Facts] === Фатаграфіі і відэа === '''Фатаграфіі:''' * [http://www.futura-sciences.com/communiquer/g/showgallery.php/cat/543 Gallery of images: satellites …]. * [http://www.digitalvoodoo.de/blog/archives/asien/phi-phi-island-verwuestet.php Photos during and after the destruction of Koh Phi Phi Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050107032506/http://www.digitalvoodoo.de/blog/archives/asien/phi-phi-island-verwuestet.php |date=7 студзеня 2005 }} * [http://www.crisp.nus.edu.sg/tsunami/tsunami.html Satellite images of tsunami-affected areas (National University of Singapore)] '''Microwave Image added on 11th January''' * [http://www.golakechelan.net/index.php?page_id=301 Phuket Island, Thailand] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050207010658/http://www.golakechelan.net/index.php?page_id=301 |date=7 лютага 2005 }} * [http://www.flickr.com/photos/tags/tsunami Tsunami photos] at [[Flickr]] '''Відэа:''' * [http://www.masternewmedia.org/2005/01/02/full_tsunami_video_footage_pictures.htm Full Tsunami Updated Collection of Video Footage, Pictures, Clips And TV News Stories] == Дадатковыя матэрыялы == * [http://dir.yahoo.com/Science/Earth_Sciences/Geology_and_Geophysics/Seismology/Historic_Earthquakes/Indian_Ocean___December_26__2004/ Yahoo! — Indian Ocean Earthquake 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050125093455/http://dir.yahoo.com/science/earth_sciences/geology_and_geophysics/seismology/historic_earthquakes/indian_ocean___december_26__2004/ |date=25 студзеня 2005 }} directory category * [http://zeal.com/category/preview.jhtml?cid=10233792 Zeal — Indian Ocean Earthquake and Tsunamis 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050206225817/http://zeal.com/category/preview.jhtml?cid=10233792 |date=6 лютага 2005 }} directory category * [http://dmoz.org/Science/Earth_Sciences/Geophysics/Earthquakes/Past_Earthquakes/Indian_Ocean_2004/ Open Directory Project — Indian Ocean 2004 Earthquake] directory category [[Катэгорыя:Геалогія Індыйскага акіяна]] [[Катэгорыя:Землетрасенні]] [[Катэгорыя:Цунамі]] [[Катэгорыя:Падзеі 26 снежня|2004]] [[Катэгорыя:Снежань 2004 года]] d0bzcl103p7qwgsoydc1f5ydewz1oll Зімовы лес (карная аперацыя) 0 112218 5160440 4918913 2026-07-03T02:25:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160440 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт}} '''Аперацыя «Зімовы лес''' ({{lang-de|Unternehmen «Waldwinter»}}) — кодавая назва [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнай аперацыі нямецкіх акупацыйных улад]] у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] супраць савецкіх партызанскіх брыгад [[3-я Беларуская партызанская брыгада|3-й]] і [[4-я Беларуская партызанская брыгада|4-й Беларускіх]], [[Партызанская брыгада «За Савецкую Беларусь» (П. М. Раманаў)|«За Савецкую Беларусь»]], [[Партызанская брыгада імя С. М. Кароткіна|Сіроцінскай]], [[Партызанская брыгада «Няўлоўныя»|«Няўлоўныя»]], атрадаў [[Дыверсійная Беларуская партызанская брыгада імя У. І. Леніна|Беларускай дыверсійнай брыгады імя Леніна]], некалькіх спецгруп і цывільнага насельніцтва ў трохвугольніку чыгунак [[Віцебск]] — [[Невель (горад)|Невель]] — [[Полацк]] ([[Віцебскі раён|Віцебскі]], [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкі]], [[Мехаўскі раён|Мехаўскі]], [[Полацкі раён|Полацкі]], [[Сіроцінскі раён]]ы) [[27 снежня]] [[1942]] — [[25 студзеня]] [[1943]] гг. Праводзілася сіламі 286-й ахоўнай дывізіі «Рыхерт» у складзе 2-га грэнадзёрскага матарызаванага палка, 2 ахоўных палкоў, 794-га ахоўнага батальёна, 600-га паліцэйскага батальёна, 8-га артылерыйскага палка, танкавых падраздзяленняў, 690-й роты палявой жандармерыі, зогдэркаманд з гаспадарчай камендатуры Віцебска. З мэтай стварэння шчыльнай лініі загароды ўздоўж чыгункі Віцебск—Невель да аперацыіі былы прыцягнуты 391-я вучэбна-палявая дывізія і «баявая група Шэвелеры». Была працягам аперацыі [[Аперацыя «Affenkäfig»|«Affenkäfid»]]. Жорсткія баі ішлі ўздоўж ракі [[Обаль (рака)|Обаль]] каля вёсак Лахначы, Равенец, Шыліна, Катляры, Токарава, Пяцеры, Заходы. Пасля баёў большасці партызанскіх фарміраванняў удалося прарвацца цераз чыгунку Полацк — Невель і вывесці за сабою ў [[Расонскі раён]] тысячы мясцовых жыхароў. У зоне аперацыі да 27 студзеня вялі баі некалькі атрадаў 4-й Беларускай партызанскай брыгады, спецыяльныя дыверсійныя і разведвальныя групы. У ходзе аперацыі немцы забілі 1627 чал., 2041 чал. вывезлі на прымусовыя працы ў нацысцкую Германію. Поўнасцю спалілі вёсак [[Аржавухава]], Белае, Чарбамыслы з большасцю жыхароў, захапілі 7468 галоў жывёлы, 894 кані, каля 1 тыс. штук птушкі, 446,8 т. збожжа, 14,5 т. бульбы, 75,9 ільнасемя і льнотрасты і інш. У час аперацыі 286-я дывізія была знята з забеспячэння вермахта, бо забяспечвала сябе за кошт мясцовага насельніцтва. == Літаратура == * «Зімовы лес» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 448. — ISBN 985-11-0041-2. * {{кніга|загаловак=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941-1945: Энцыклапедыя|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1990|старонкі=221|старонак=680|isbn=5-85700-012-2|тыраж=20&nbsp;000}} == Спасылкі == * [http://www.haradok.info/rus/городок/история/партизанское_движение_городоччина.html Партизанское движение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304122110/http://haradok.info/rus/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html |date=4 сакавіка 2016 }} // [http://www.haradok.info Информационный региональный портал г. Городок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427121822/http://haradok.info/ |date=27 красавіка 2012 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Карная аперацыя «Зімовы лес»]] [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Карныя аперацыі нямецкага войска]] 349rz7ex7ldqn3gq6nn4axz4l68t7mv Калінінскі фронт 0 112634 5160503 4785591 2026-07-03T09:31:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160503 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва= Калінінскі фронт |выява= |подпіс= |гады= [[19 кастрычніка]] [[1941]] - [[20 кастрычніка]] [[1943]] |краіна= {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падпарадкаванне= |у складзе= |тып= |роля= |памер= |камандная_структура= |размяшчэнне= |мянушкі= |заступнік= |дэвіз= |колеры= |марш= |талісман= |рыштунак= |войны= [[Другая сусветная вайна]] |бітвы= [[Маскоўская бітва, 1941—1942]] <br /> [[Першая Ржэўска-Сычоўская аперацыя]]<br /> [[Другая Ржэўска-Сычоўская аперацыя]]<br /> [[Вялікалукская аперацыя]]<br /> [[Ржэўска-Вяземская аперацыя, 1943]]<br /> [[Смаленская аперацыя, 1943]]<br /> [[Невельская аперацыя]] |знакі_адрознення= |цяперашні_камандзір= |вядомыя_камандзіры= [[Іван Сцяпанавіч Конеў|І. С. Конеў]] <br /> [[Максім Аляксеевіч Пуркаеў|М. А. Пуркаеў]] <br /> [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]] }} '''Калінінскі фронт'''. Створаны [[17 кастрычніка]] [[1941]] г. з войск правага крыла {{Не перакладзена 3|Заходні фронт, Другая сусветная вайна|Заходняга фронту|ru|Западный фронт (Великая Отечественная война)}} (з {{Не перакладзена 3|22-я армія, СССР|22-й|ru|22-я армия (СССР)}}, {{Не перакладзена 3|29-я армія, СССР|29-й|ru|29-я армия (СССР)}}, {{Не перакладзена 3|30-я армія СССР|30-й|ru|30-я армия (СССР)}}, {{Не перакладзена 3|31-я армія СССР|31-й|ru|31-я армия (СССР)}} армій) для прыкрыцця [[Масква|Масквы]] з паўночнага захада. == Баявыя дзеянні == Войскі фронту вялі абарончыя [[Бітва за Маскву|баі пад Масквой]] (кастрычнік — снежань 1941 года), правялі [[Калінінская аперацыя|Калінінскую]] (снежань 1941 — студзень 1942 гг.), [[Сычоўска-Вяземская аперацыя|Сычоўска-Вяземскую]] (студзень 1942 года). У час [[Таропецка-Холмская аперацыя|Таропецка-Холмскай аперацыі]] (студзень — люты 1942 года) 4-я ўдарная армія (генерал-палкоўнік [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]]) узяла [[Таропец]] 21 студзеня 1942 года і вяла далейшае наступленне на Віцебскім напрамку ў глыбокім тыле [[група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]]. Нямецкае камандаванне перакінула сюды з Заходняй Еўропы 4 пяхотныя дывізіі і ў пачатку лютага 1942 года спыніла наступленне савецкіх войск на [[Віцебск]]. У выніку баёў у раёне [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]] — [[Веліж]] утварыліся т.зв. [[Віцебскія вароты]]. У далейшым войскі фронту ўдзельнічалі ў Ржэўска-Вяземскай (сакавік — красавік 1943 года) і Смаленскай (жнівень — кастрычнік [[1943]] г.) аперацыях. Пасля Невельскай аперацыі (1943) войскі фронту выйшлі да ўсходняй граніцы [[БССР]]. У пачатку кастрычніка 1943 года 39-я і 43-я арміі выйшлі на тэрыторыю Беларусі і пачалі баі за яе вызваленне. [[8 кастрычніка]] [[1943]] года ў ходзе наступлення на Віцебскім напрамку войскі 39-й арміі і рухомай механізаванай групы фронту вызвалілі [[Лёзна]]. Гэта быў першы вызвалены раённы цэнтр вобласці. 20 кастрычніка 1943 года фронт перайменаваны ў [[1-ы Прыбалтыйскі фронт]]. == Камандуючыя == * [[генерал-палкоўнік]] [[Іван Сцяпанавіч Конеў|І. С. Конеў]] ([[17 кастрычніка]] [[1941]] — [[26 жніўня]] [[1942]]) * [[генерал-лейтэнант]] (з [[18 лістапада]] [[1942]] г. — [[генерал-палкоўнік]]) [[Максім Аляксеевіч Пуркаеў|М. А. Пуркаеў]] (жнівень [[1942]] — [[25 красавіка]] [[1943]] г.) * [[генерал-палкоўнік]] (з [[27 жніўня]] [[1943]] г.) [[генерал арміі]] [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]] (да [[20 кастрычніка]] [[1943]] г.) == Начальніка штаба == * [[генерал-маёр]] [[І. І. Іваноў]] (кастрычнік — лістапад [[1941]] г.) * [[генерал-маёр]] [[Я. П. Жураўлёў]] (лістапад 1941 г.) * [[палкоўнік]] [[А. А. Кацнельсон]] (лістапад – снежань 1941 г.) * [[генерал-маёр]] (з [[30 мая]] [[1942]] г. — [[генерал-лейтэнант]]) [[У. В. Курасаў]] (красавік – кастрычнік [[1943]] г.). == Склад фронта == * {{Не перакладзена 3|22-я армія СССР|22-я армія|ru|22-я армия (СССР)}} ([[19 кастрычніка]] [[1941]] - [[21 красавіка]] [[1943]]) * {{Не перакладзена 3|29-я армія СССР|29-я армія|ru|29-я армия (СССР)}} ([[19 кастрычніка]] [[1941]] - [[31 жніўня]] [[1942]]) * {{Не перакладзена 3|30-я армія СССР|30-я армія|ru|30-я армия (СССР)}} ([[19 кастрычніка]] [[1941]] - [[31 жніўня]] [[1942]]) * {{Не перакладзена 3|31-я армія СССР|31-я армія|ru|31-я армия (СССР)}} ([[21 кастрычніка]] [[1941]] - [[23 ліпеня]] [[1942]]) * {{Не перакладзена 3|39-я армія СССР|39-я армія|ru|39-я армия (СССР)}} ([[22 снежня]] [[1941]] - [[27 ліпеня]] [[1942]]) * {{Не перакладзена 3|3-я ўдарная армія СССР|3-я ўдарная армія|ru|3-я ударная армия (СССР)}} ([[21 студзеня]] [[1942]] - [[13 кастрычніка]] [[1943]]) * {{Не перакладзена 3|4-я ўдарная армія СССР|4-я ўдарная армія|ru|4-я ударная армия (СССР)}} ([[22 студзеня]] [[1942]] - [[20 кастрычніка]] [[1943]]) * {{Не перакладзена 3|41-я армія СССР|41-я армія|ru|41-я армия (СССР)}} ([[16 мая]] [[1942]] - [[20 сакавіка]] [[1943]]) * {{Не перакладзена 3|3-я паветраная армія СССР|3-я паветраная армія|ru|3-я воздушная армия (СССР)}} ([[16 мая]] [[1942]] - [[20 кастрычніка]] [[1943]]) * {{Не перакладзена 3|58-я армія СССР|58-я армія|ru|58-я армия (СССР)}} ([[25 чэрвеня]] [[1942]] - [[20 ліпеня]] [[1942]]) * {{Не перакладзена 3|43-я армія СССР|43-я армія|ru|43-я армия (СССР)}} ([[1 кастрычніка]] [[1942]] - [[20 кастрычніка]] [[1943]]) * {{Не перакладзена 3|20-я армія СССР|20-я армія|ru|20-я армия (СССР)}} ([[10 жніўня]] [[1942]] - [[1 верасня]] [[1942]]) == Аперацыі і бітвы, у якіх удзельнічаў фронт == * [[Маскоўская бітва, 1941—1942]] ** [[Калінінская абарончая аперацыя]] ** [[Калінінская наступальная аперацыя]] ** [[Ржэўска-Вяземская аперацыя, 1942]] ** [[Тарапецка-Холмская аперацыя]] * [[Першая Ржэўска-Сычоўская аперацыя]] * [[Другая Ржэўска-Сычоўская аперацыя]] * [[Вялікалукская аперацыя]] * [[Ржэўска-Вяземская аперацыя, 1943]] * [[Смаленская аперацыя, 1943]] ** [[Духаўшчынска-Дземідаўская аперацыя]] * [[Невельская аперацыя]] == Літаратура == * Калінінскі фронт // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6: У 2 кн. Кн. 1: Пузыны — Усая / БелЭн; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. – С. 28. — ISBN 985-11-0214-8. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Усе франты Вялікай Айчыннай вайны] {{Узброеныя сілы СССР у ВАВ}} [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] km7ev0l66rictlzpf7effgb43s8j9tz Міранці-ду-Валі 0 117645 5160285 3487216 2026-07-02T12:50:49Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1966 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160285 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skyscraper | building_name = Миранці-ду-Валі | image = [[Выява:Mirante do Vale - by Lucas.JPG|250px]] | location = [[Сан-Паўлу]], авеню Прэстыс-Мая, 241 | lat_deg = 23| lat_min = 32| lat_sec = 31.97| lat_dir = S | lon_deg = 46| lon_min = 38| lon_sec = 07.26| lon_dir = W | iso_region = BR_source:dewiki | coordinates_display= title | built = 1959-1960 | building_type = Office | roof = 170 м | floor_count = 51 | floor_area = 75 000 м<sup>2</sup> | architect = Waldomiro Zarzur, Aron Kogan }} '''Міранці-ду-Валі''' ({{lang-pt|Mirante do Vale}}) — 51-павярховы [[небаскроб]] у [[Сан-Паўлу]]. У цяперашні час найвышэйшы небаскроб у [[Бразілія|Бразіліі]]. Вышыня 170 метраў і плошчу 75.000 м². == Гл. таксама == * [[Сан-Паўлу]] * [[Авеніда Паўліста]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Mirante do Vale|выгляд=міні}} * [http://sur-cero.blogspot.com/2006/10/puerto-madero-4-el-faro.html Миранці-ду-Валі — Афіцыйны сайт] {{ref-pt}} * [http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=mirantedovale-saopaulo-brazil Миранці-ду-Валі — Emporis.com] {{ref-en}} * [http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1537 Миранці-ду-Валі — SkyscraperPage.com] {{ref-en}} * [http://www.mirantedovale.com.br/ Афіцыйны сайт] {{Ref-pt}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сан-Паўлу]] [[Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 150 да 199 метраў]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1966 годзе]] slk9cfdlzpwxm6vomgyeavzqgzkyvkq Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка 0 119403 5160446 5129248 2026-07-03T03:06:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160446 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Мажэйка}} {{Навуковец |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[этнамузыкалогія]], [[фалькларыстыка]], аўдыёвізуальная [[антрапалогія]] |Месца працы = [[ІМЭФ НАНБ]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = этнамузыколаг |Прэміі = {{Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[этнамузыкалогія|этнамузыказнаўца]]. [[Доктар навук|Доктар мастацтвазнаўства]] ([[1992]]). == Біяграфія == Нарадзілася 6 снежня 1933 года ў [[Орша|Оршы]]. Маці, Сцепаніда Іванаўна, спявала ў царкоўным хоры<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sR0vyzVOlWQ Святло далёкай зоркі. Мастацтвазнаўца Зінаіда Мажэйка | Искусствовед Зинаида Можейко]</ref>. Скончыла [[Халопенічы|Халопеніцкую]] сярэднюю школу<ref>[https://edu.vasminoh.school/courses/%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%87%D1%8B%D1%8F-%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96/lesson/%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%96%D0%B4%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF/ Зінаіда Мажэйка — першая беларуская прадзюсарка этнічнай музыкі]</ref>. У 1961 годзе скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую кансерваторыю]]. Вучаніца [[Л. С. Мухарынская|Л. С. Мухарынскай]], [[Яўген Уладзіміравіч Гіпіус|А. У. Гіпіуса]]. 3 1962 года — у [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі]]. Працавала ў галіне тэарэтычнай этнамузыкалогіі і практычнай [[фалькларыстыка|фалькларыстыкі]]. Асноўныя даследаванні прысвечаны сістэмнай тыпалогіі беларускага песеннага [[фальклор]]у, яго арэальным і сацыялагічным аспектах. Арганізатар музычна-этнаграфічных канцэртаў, падрыхтавала [[грампласцінка|грампласцінкі]], у т.л. «Музычны фальклор [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]» (Гран-пры [[ЮНЕСКА]] 1988 г.), распрацоўвала праграмы аўдыёвізуальнай [[антрапалогія|антрапалогіі]] (сцэнарыі 6 музычна-этнаграфічных фільмаў). Памерла 8 сакавіка 2014 года. == Дакументальныя кінафільмы == Дакументальныя музычна-антрапалагічныя кінафільмы па сцэнарыях і палявой рэжысуры Зінаіды Мажэйка: * «[[Палескія калядкі]]» ([[Беларусьфільм]], «Летапіс», 1972) * «[[Галасы стагоддзяў|Голоса веков]]» (Беларусьфільм, «Летапіс», 1979) * «[[Памяць стагоддзяў|Память столетий]]» (Беларусьфільм, «Летапіс», 1982) * «[[Палескія вяселлі|Полесские свадьбы]]» (Беларусьфільм, «Летапіс», 1986) * «[[Пранясі, Божа, хмару|Пронеси, Боже, хмару]]» (Беларусьфільм, «Летапіс», 1990) * «[[Крывыя вечары]]» (Беларусьфільм, «Летапіс», 1993) * «[[Рух зямлі]]» (Беларусьфільм, «Летапіс», 1999) == Асноўныя працы == * [[Песня|Песенная]] культура Беларускага Палесся ([[1971]]) * Песні [[Беларускае Паазер’е|беларускага Паазер’я]] ([[1981]]) * Каляндарна-песенная культура Беларусі: Вопыт сістэмна-тыпалагічнага даследавання ([[1985]]) * Вяселле: Мелодыі (у сааўт., [[1990]]) * Народна-песенная культура Беларусі ў агульнаславянскім кантэксце: Да пытання параўнальных даследаванняў на ўзроўні песенных сістэм ([[1998]]) * Песні [[Беларускае Падняпроўе|Беларускага Падняпроўя]] (у сааўт., 1999) * Экология традиционной народно-музыкальной культуры ([[2011]]) == Узнагароды і прэміі == * Ганаровае званне «[[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]]» (1987). * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1994, у аўтарскім калектыве) — ''за стварэнне цыкла музычна-этнаграфічных кінафільмаў (кінастудыя «Беларусьфільм») «Палескiя калядкi», «Галасы вякоў», «Памяць стагоддзяў», «Палескiя вяселлi», «Пранясi, Божа, хмару», «Крывыя вечары»''. == Літаратура == * Мажэйка Зінаіда Якаўлеўна // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 435. * [http://imef.basnet.by/pubkik.html Филиал «Институт искусствоведения, этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы» — Список публикаций сотрудников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704223725/http://www.imef.basnet.by/pubkik.html |date=4 ліпеня 2015 }} * Мажэйка Зінаіда Якаўлеўна. Да 50-годдзя навуковай і творчай дзейнасці. — Мінск: [[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]], 2013. — 141 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Мажэ́йка Зінаіда Якаўлеўна|453—454}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://mvastracons.ru/?p=16063#more-16063 Ушла из жизни МАЖЭЙКА Зінаіда Якаўлеўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310200010/http://mvastracons.ru/?p=16063#more-16063 |date=10 сакавіка 2014 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/25293260.html Вянок памяці: Зінаіда Мажэйка] * [http://www.sb.by/kultura/article/autentichnaya-lichnost--.html Ирина Завадская. Аутентичная личность // Беларусь сегодня. 2014. № 175] {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Зінаіды Мажэйка}} {{DEFAULTSORT:Мажэйка Зінаіда Якаўлеўна}} [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі ІМЭФ НАНБ]] 4b1p3zmt509p0kuuiku2gzmgtrfk0eq Акадэмія адукацыі (Мінск) 0 121210 5160339 5037606 2026-07-02T15:41:21Z DenisBorum 139498 абнаўленне звестак 5160339 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Акадэмія нацыянальнай адукацыі |скарачэнне = АНА |эмблема = |ранейшае = Акадэмія адукацыі |заснаваны = [[2023]] |тып = [[Акадэмія]] |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |адрас = 220040 [[Мінск]], [[Вуліца Някрасава (Мінск)|вул. Някрасава]], 20 |сайт = https://akademy.by/index.php/ru/ }} '''Акадэмія нацыянальнай адукацыі''' — адзіны цэнтр навукова-метадычнага забеспячэння [[Адукацыя ў Беларусі|сістэмы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь]]<ref name="рэарг_2026">[https://government.by/news/formirovanie-edinogo-centra-nauchno-metodicheskogo-obespecheniya-sistemy-obrazovaniya Правительством принято решение о реорганизации Академии образования]{{ref-ru}}</ref>. Установа займаецца навукова-метадычным забеспячэннем усіх узроўняў адукацыі: ад дашкольнай да вышэйшай адукацыі, дадатковай адукацыі дарослых, дзяцей і моладзі, а таксама рэалізуе праграмы павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі [[Настаўнік|педагагічных кадраў]]<ref name="рэарг_2026" />. == Гісторыя == === 1955–2023 гады === * 1955 год — створана ''Рэспубліканская курсавая база павышэння кваліфікацыі кадраў народнай адукацыі''. * у 1980-х гадах установа стала называцца ''Рэспубліканскі інстітут удасканалення настаўнікаў''. * з 1992 года — ''Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі Рэспублікі Беларусь''. * 1997 па 2023 год — ''Акадэмія паслядыпломнай адукацыі''. З 2023 года — ''Акадэмія адукацыі''. === З 2023 года === Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Акадэмія адукацыі» была створана пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 16 лістапада 2023 года № 775. Тады былі аб’яднаны Навукова-метадычная ўстанова «[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]» Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Акадэмія паслядыпломнай адукацыі»<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22300775 ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 16 ноября 2023 г. № 775 О создании государственного учреждения образования «Академия образования»]</ref>. === З 2026 года === У 2026 годзе Акадэмія адукацыі рэарганізавана. Да яе далучаны [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі]] і [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] з наступным перайменаваннем ва Установу адукацыі «Акадэмія нацыянальнай адукацыі» (пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 26 чэрвеня № 326)<ref name="рэарг_2026" />. == Структура акадэміі == ''Да рэарганізацыі 2026 года'' Акадэмія ўключае факультэт і 4 кафедры ў яго складзе. == Рэктары == * [[Аляксандр Іванавіч Жук]] (1992—2000) * [[Алег Ігнатавіч Таўгень]] (2000—2011)<ref>{{Cite web |url=http://psl.by/?p=14726 |title=Землякоў славутыя імёны |access-date=17 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201159/http://psl.by/?p=14726 |url-status=dead }}</ref> * [[Андрэй Пятровіч Манастырны]] (2011—2022) * [[Алег Віктаравіч Дзячэнка]] (2022—2023) * [[Ірына Анатольеўна Старавойтава]] (з 2023)<ref>{{Cite web |url=https://akademy.by/index.php/ru/about-us/rektorat |title=Об Академии > Руководство |access-date=18 кастрычніка 2024 |archive-date=24 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224003521/https://akademy.by/index.php/ru/about-us/rektorat |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == [[Альхоўка (метадычны летнік)|Метадычны летнік настаўнікаў «Альхоўка»]] [[Катэгорыя:Паслядыпломная адукацыя]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:1955 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Вуліца Някрасава (Мінск)]] rm2phebrbhpcfrqxtkyz96j3334cu6f 5160509 5160339 2026-07-03T09:47:11Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Акадэмія адукацыі (Мінск)]] у [[Акадэмія нацыянальнай адукацыі]] 5160339 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Акадэмія нацыянальнай адукацыі |скарачэнне = АНА |эмблема = |ранейшае = Акадэмія адукацыі |заснаваны = [[2023]] |тып = [[Акадэмія]] |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |адрас = 220040 [[Мінск]], [[Вуліца Някрасава (Мінск)|вул. Някрасава]], 20 |сайт = https://akademy.by/index.php/ru/ }} '''Акадэмія нацыянальнай адукацыі''' — адзіны цэнтр навукова-метадычнага забеспячэння [[Адукацыя ў Беларусі|сістэмы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь]]<ref name="рэарг_2026">[https://government.by/news/formirovanie-edinogo-centra-nauchno-metodicheskogo-obespecheniya-sistemy-obrazovaniya Правительством принято решение о реорганизации Академии образования]{{ref-ru}}</ref>. Установа займаецца навукова-метадычным забеспячэннем усіх узроўняў адукацыі: ад дашкольнай да вышэйшай адукацыі, дадатковай адукацыі дарослых, дзяцей і моладзі, а таксама рэалізуе праграмы павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі [[Настаўнік|педагагічных кадраў]]<ref name="рэарг_2026" />. == Гісторыя == === 1955–2023 гады === * 1955 год — створана ''Рэспубліканская курсавая база павышэння кваліфікацыі кадраў народнай адукацыі''. * у 1980-х гадах установа стала называцца ''Рэспубліканскі інстітут удасканалення настаўнікаў''. * з 1992 года — ''Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі Рэспублікі Беларусь''. * 1997 па 2023 год — ''Акадэмія паслядыпломнай адукацыі''. З 2023 года — ''Акадэмія адукацыі''. === З 2023 года === Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Акадэмія адукацыі» была створана пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 16 лістапада 2023 года № 775. Тады былі аб’яднаны Навукова-метадычная ўстанова «[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]» Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Акадэмія паслядыпломнай адукацыі»<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22300775 ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 16 ноября 2023 г. № 775 О создании государственного учреждения образования «Академия образования»]</ref>. === З 2026 года === У 2026 годзе Акадэмія адукацыі рэарганізавана. Да яе далучаны [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі]] і [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] з наступным перайменаваннем ва Установу адукацыі «Акадэмія нацыянальнай адукацыі» (пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 26 чэрвеня № 326)<ref name="рэарг_2026" />. == Структура акадэміі == ''Да рэарганізацыі 2026 года'' Акадэмія ўключае факультэт і 4 кафедры ў яго складзе. == Рэктары == * [[Аляксандр Іванавіч Жук]] (1992—2000) * [[Алег Ігнатавіч Таўгень]] (2000—2011)<ref>{{Cite web |url=http://psl.by/?p=14726 |title=Землякоў славутыя імёны |access-date=17 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201159/http://psl.by/?p=14726 |url-status=dead }}</ref> * [[Андрэй Пятровіч Манастырны]] (2011—2022) * [[Алег Віктаравіч Дзячэнка]] (2022—2023) * [[Ірына Анатольеўна Старавойтава]] (з 2023)<ref>{{Cite web |url=https://akademy.by/index.php/ru/about-us/rektorat |title=Об Академии > Руководство |access-date=18 кастрычніка 2024 |archive-date=24 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224003521/https://akademy.by/index.php/ru/about-us/rektorat |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == [[Альхоўка (метадычны летнік)|Метадычны летнік настаўнікаў «Альхоўка»]] [[Катэгорыя:Паслядыпломная адукацыя]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:1955 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Вуліца Някрасава (Мінск)]] rm2phebrbhpcfrqxtkyz96j3334cu6f 5160511 5160509 2026-07-03T09:48:36Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Акадэмія нацыянальнай адукацыі]] у [[Акадэмія адукацыі (Мінск)]] па-над перасылкай 5160339 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Акадэмія нацыянальнай адукацыі |скарачэнне = АНА |эмблема = |ранейшае = Акадэмія адукацыі |заснаваны = [[2023]] |тып = [[Акадэмія]] |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |адрас = 220040 [[Мінск]], [[Вуліца Някрасава (Мінск)|вул. Някрасава]], 20 |сайт = https://akademy.by/index.php/ru/ }} '''Акадэмія нацыянальнай адукацыі''' — адзіны цэнтр навукова-метадычнага забеспячэння [[Адукацыя ў Беларусі|сістэмы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь]]<ref name="рэарг_2026">[https://government.by/news/formirovanie-edinogo-centra-nauchno-metodicheskogo-obespecheniya-sistemy-obrazovaniya Правительством принято решение о реорганизации Академии образования]{{ref-ru}}</ref>. Установа займаецца навукова-метадычным забеспячэннем усіх узроўняў адукацыі: ад дашкольнай да вышэйшай адукацыі, дадатковай адукацыі дарослых, дзяцей і моладзі, а таксама рэалізуе праграмы павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі [[Настаўнік|педагагічных кадраў]]<ref name="рэарг_2026" />. == Гісторыя == === 1955–2023 гады === * 1955 год — створана ''Рэспубліканская курсавая база павышэння кваліфікацыі кадраў народнай адукацыі''. * у 1980-х гадах установа стала называцца ''Рэспубліканскі інстітут удасканалення настаўнікаў''. * з 1992 года — ''Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі Рэспублікі Беларусь''. * 1997 па 2023 год — ''Акадэмія паслядыпломнай адукацыі''. З 2023 года — ''Акадэмія адукацыі''. === З 2023 года === Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Акадэмія адукацыі» была створана пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 16 лістапада 2023 года № 775. Тады былі аб’яднаны Навукова-метадычная ўстанова «[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]» Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь і Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Акадэмія паслядыпломнай адукацыі»<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22300775 ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 16 ноября 2023 г. № 775 О создании государственного учреждения образования «Академия образования»]</ref>. === З 2026 года === У 2026 годзе Акадэмія адукацыі рэарганізавана. Да яе далучаны [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі]] і [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] з наступным перайменаваннем ва Установу адукацыі «Акадэмія нацыянальнай адукацыі» (пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 26 чэрвеня № 326)<ref name="рэарг_2026" />. == Структура акадэміі == ''Да рэарганізацыі 2026 года'' Акадэмія ўключае факультэт і 4 кафедры ў яго складзе. == Рэктары == * [[Аляксандр Іванавіч Жук]] (1992—2000) * [[Алег Ігнатавіч Таўгень]] (2000—2011)<ref>{{Cite web |url=http://psl.by/?p=14726 |title=Землякоў славутыя імёны |access-date=17 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201159/http://psl.by/?p=14726 |url-status=dead }}</ref> * [[Андрэй Пятровіч Манастырны]] (2011—2022) * [[Алег Віктаравіч Дзячэнка]] (2022—2023) * [[Ірына Анатольеўна Старавойтава]] (з 2023)<ref>{{Cite web |url=https://akademy.by/index.php/ru/about-us/rektorat |title=Об Академии > Руководство |access-date=18 кастрычніка 2024 |archive-date=24 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224003521/https://akademy.by/index.php/ru/about-us/rektorat |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == [[Альхоўка (метадычны летнік)|Метадычны летнік настаўнікаў «Альхоўка»]] [[Катэгорыя:Паслядыпломная адукацыя]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:1955 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Вуліца Някрасава (Мінск)]] rm2phebrbhpcfrqxtkyz96j3334cu6f Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5160348 5160029 2026-07-02T15:51:01Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5160348 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|2026-07-02T15:35:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ігар Барысавіч Грэкаў|2026-07-02T10:54:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Філіп Дэвіс|2026-07-02T04:41:24Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Размова (фільм)|2026-07-02T02:36:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэ-Ален Сахель|2026-07-01T08:45:17Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Логвінаў|2026-07-01T08:26:48Z|null}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Логвінаў|2026-07-01T08:03:01Z|null}} {{Новы артыкул|Уінфрэд Леман|2026-06-30T19:54:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Віктаравіч Уйба|2026-06-30T09:28:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Eleanor Rigby|2026-06-30T06:53:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Аляксандр Барысавіч Страхаў|2026-06-29T18:54:47Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Львовіч Нікалаеў|2026-06-29T13:24:45Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Мануэль Фрага|2026-06-29T13:21:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Віктаравіч Гусеў|2026-06-29T12:08:39Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Святаслаў Мікалаевіч Рэрых|2026-06-29T09:25:25Z|Алесандр Бусел}} {{Новы артыкул|Барыс Іванавіч Пятніцкі|2026-06-28T19:20:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Зеленагорск (манул)|2026-06-28T16:55:55Z|Biathlon}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5jrolv05u9pbqvxwr42ir6i4wsjpd5p Казімір Францавіч Бенек 0 130903 5160474 4891540 2026-07-03T06:31:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160474 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Казімір Францавіч Бенек | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Народны камісарыят працы БССР|Наркам працы БССР]] | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg | перыядпачатак = [[1927]] | перыядканец = [[1929]] | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]] | тытул_2 = [[Народны камісарыят гандлю БССР|Наркам гандлю БССР]] | сцяг_2 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg | перыядпачатак_2 = [[1929]] | перыядканец_2 = [[1930]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Нічыпар Лукіч Аксючыц|Нічыпар Аксючыц]] | пераемнік_2 = [[Аўгуст Янавіч Балцін|Аўгуст Балцін]] | прэм'ер_2 = [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]] | тытул_3 = Намеснік [[Савет Народных Камісараў БССР|старшыні СНК БССР]] | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg | перыядпачатак_3 = [[1930]] | перыядканец_3 = [[1934]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэм'ер_3 = [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]] | тытул_4 = [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркам земляробства БССР]] | парадак_4 = 6 | сцяг_4 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg | перыядпачатак_4 = [[4 мая]] [[1933]] | перыядканец_4 = [[26 красавіка]] [[1937]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Піліп Мікалаевіч Рачыцкі|Піліп Рачыцкі]] | пераемнік_4 = [[Мікалай Фядосіевіч Нізоўцаў|Мікалай Нізоўцаў]] | прэм'ер_4 = [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]] | тытул_5 = Старшыня Магілёўскага павятовага выканаўчага камітэта | парадак_5 = | сцяг_5 = | перыядпачатак_5 = [[1920]] | перыядканец_5 = [[1923]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | партыя = КПСС | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | манаграма = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Казімір Францавіч Бенек''' ({{ДН|5|2|1895}}, в. {{нп3|Радашавіцы|Радашавічы|pl|Radoszewice (województwo łódzkie)}}, [[Серадзкі павет]], [[Царства Польскае]] — {{ДС|||1937}}) — дзяржаўны дзеяч БССР, намеснік старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] ([[1930]]—[[1934]])<ref name="БС">Бенек Казимир Францевич // Белорусская ССР: краткая энциклопедия: [в 5 т.]. — Т. 5: Биографический справочник. — Минск: БелСЭ, 1982. — 738 с. — С. 54.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лютага 1895 года ў в. Радашэвічы [[Калішская губерня|Калішскай губерні]]. Удзельнік рэвалюцыйнага руху з [[1912]] г., член сацыял-дэмакратычнага гуртка, распаўсюджваў антыўрадавыя лістоўкі, за што ў [[1914]] г. арыштаваны і зняволены ў [[Модлінская крэпасць|Модлінскую крэпасць]], адкуль уцёк. Працаваў на заводах [[Крывы Рог|Крывога Рога]], [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]], [[Кам’янскэ]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] у [[Кам’янскэ]]: уступіў у [[РСДРП(б)]], член і сакратар выканкома гарадскога Савета, намеснік ваенкома раёна, член гарадской думы (па спісе [[Бальшавікі|бальшавікоў]]), камісар па польскіх справах. Удзельнік [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў [[Масква|Маскве]]. Вясной 1918 г. у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|чырвонагвардзейскім атрадзе]] ваяваў супраць нямецкіх войск, быў губернскім камісарам па польскіх справах у [[Варонеж]]ы. Са снежня [[1918]] г. камісар камандных курсаў Заходняй стралковай дывізіі, намеснік начальніка палітаддзела [[8-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|8-й стралковай дывізіі]], інструктар палітаддзела [[Беларуска-літоўская армія|16-й арміі]]. У [[1920]]—[[1923]] гг. сакратар Магілёўскага павятовага камітэта партыі, старшыня Магілёўскага павятовага выканкома, загадчык аддзела кіравання Гомельскага губвыканкома. У час партыйнай чысткі ([[1921]] г.) неабгрунтавана абвінавачаны ў пралетарскай ненадзейнасці — «нацыяналістычных, сялянскіх ухілах», а пазней — у шпіянажы. Аднак яго высокі аўтарытэт сярод членаў партыі дапамог яму пазбегнуць выключэння з партыі і рэпрэсій. У [[1923]] г. у распараджэнні ЦК РКП(б), сакратар Барысаўскага павятовага камітэта КП(б)Б. З мая [[1924]] года ў [[Народны камісарыят рабоча-сялянскай інспекцыі БССР|Наркамаце рабоча-сялянскай інспекцыі БССР]] — ЦКК КП(б)Б. [[Народны камісарыят працы БССР|Наркам працы]] ([[1927]]—[[1929]] гг.), [[Народны камісарыят гандлю БССР|гандлю]] ([[1929]]—[[1930]] гг.), [[Народны камісарыят земляробства БССР|земляробства]] ([[1933]]—[[1937]] гг.) БССР, намеснік старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] ([[1930]]—[[1934]] гг.). Член ЦКК КП(б)Б у [[1924]]—[[1927]] і яе Прэзідыума ў [[1925]]—[[1927]] гг. Член ЦК з [[1927]] г. і Бюро ЦК КП(б)Б з [[1930]] г. Член [[ЦВК СССР]] з [[1931]] г. Член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] з [[1924]] г. і яго Прэзідыума з [[1931]] г.<ref name="БС"/>. [[25 мая]] [[1937]] г. яго арыштавалі і [[21 кастрычніка]] [[1937]] г. ён быў асуджаны па справе [[Польская ваенная арганізацыя|Польскай ваеннай арганізацыі]] (артыкулы 68 і 76 УК БССР). У ходзе следства спрабаваў скончыць жыцце самагубствам. Расстраляны [[13 лютага]] [[1938]] г.<ref name="РуМ">{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/20042-1.pdf |title=Расстраляныя ў Мінску. у 2 ч., ч. 1, с. 94 |access-date=17 жніўня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161020143441/http://pdf.kamunikat.org/20042-1.pdf |archivedate=20 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Рэабілітаваны [[28 лістапада]] [[1958]] г.<ref name="РуМ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=27051 БЕНЕК Казімір Францавіч.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125104428/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=27051 |date=25 студзеня 2025 }} * Несцяровіч, М. Б. Бенек Казімір Францавіч / М. Б. Несцяровіч // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 13. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бенек Казімір Францавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Народныя камісары гандлю БССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары працы БССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары земляробства БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК СССР]] j1ve5ddlgfd1506hu5wos0f2b2ao62a Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5160291 5159497 2026-07-02T13:11:56Z Ueschar 151377 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5160291 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 5se8zbmvxvpw74vyu41gaynewppeqyy 5160300 5160291 2026-07-02T13:35:35Z JerzyKundrat 174 /* Ельскі ўніверсітэт → Іельскі ўніверсітэт */ 5160300 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == {{закрыта}} Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Намінацыя знята ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 2 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 2ex2ex180odx066jc86oe100uze5kev Маньчжуры 0 137915 5160424 5022077 2026-07-02T22:15:20Z JerzyKundrat 174 5160424 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Маньчжуры <br /> ([[Выява:Manju.svg|10px]]) | poptime = 10 430 000 (2010 г.) | popplace = [[Кітай|КНР]], [[Тайвань|Кітайская рэспубліка]] | langs = [[маньчжурская мова|маньчжурская]] | rels = [[шаманізм]], [[будызм]] | related = [[сібо]], [[эвенкі]], [[эвены]], [[нанайцы]] }} '''Маньчжу́ры''' ([[маньчжурская мова|маньчжур.]]: [[Выява:Manju.svg|10px]]) — народ, карэнныя насельнікі паўночнага ўсходу [[Кітай|КНР]]. Невялікая група маньчжураў здаўна жыве на [[Тайвань|Тайвані]]. Агульная колькасць — 10 430 000 (2010 г.). == Паходжанне і гісторыя == [[File:Qing China 1820.png|thumb|left|Цынская імперыя ў 1820 г.]] Маньчжурская злучнасць склалася ў раёне на поўдзень ад сярэдняга [[Амур]]а ў [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стст., калі ўладар Нурхацы ([[1559]]—[[1626]] гг.) аб’яднаў 66 мясцовых родаў і стварыў дзяржаву Маньчжоў. Аснову маньчжурскай супольнасці склалі групы тунгусаў (продкаў таксама [[эвены|эвенаў]] і [[эвенкі|эвенкаў]]), а таксама мясцовыя народы, якія жылі ля Амура з глыбокай старажытнасці, Пэўны ўдзел прынялі прадстаўнікі [[кітайцы|кітайцаў]], [[карэйцы|карэйцаў]], [[манголы|манголаў]] і іншых суседніх народаў. У выніку маньчжуры доўгі час падзяляліся на «сапраўдных», якія паходзілі з перадгор’яў Чанбайшань, і «новых», што далучыліся пазней. Нурхацы рэфармаваў традыцыйныя родавыя абшчыны, злучыў іх у 8 ваенных аб’яднанняў — сцягоў ''гуса''. У кожны ''гуса'' ўваходзіла 5 палкоў ''чжалань'', у кожны ''чжалань'' — 5 рот ''ніру''. Нурхацы і яго пераемнікі здолелі ўстанавіць кантроль над часткай паўночна-ўсходняга [[Кітай|Кітая]]. У [[1644]] г., калі [[Пекін]] аказаўся ў руках сялян-паўстанцаў, і імператар скончыў жыццё самагубствам, маньчжуры ўвайшлі ў саюз з кітайскай імператарскай арміяй і захапілі сталіцу Кітая. Была створана маньчжурская [[Імперыя Цын|дынастыя Цын]], якая ў другой палове XVII — [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. здолела ўстанавіць сваю ўладу на тэрыторыі ўсяго Кітая, а таксама пашырыць яго межы на захад і на поўнач. У [[1688]] г. быў заключаны дагавор з [[Расія]]й, які гарантаваў далучэнне зямель паўднёва-ўсходняй [[Сібір]]ы. Для легітымізацыі кіравання імператары [[Імперыя Цын|Цын]] заключалі шлюбныя саюзы з прадстаўніцамі вышэйшых родаў манголаў. У дзяржаве Цын маньчжуры ператварыліся ў ваенна-служылае саслоўе, якое мела значныя прывілегіі. Але ў выніку гэта садзейнічала паступоваму перайманню кітайскіх мовы і культуры, што асабліва з XVIII ст. Толькі маньчжуры паўночнага захаду Кітая працягвалі захоўваць свае мову і традыцыі. У [[1911]] г. у Кітаі адбылася рэвалюцыя, у выніку якой апошні маньчжурскі імператар [[Пу І]] быў звергнуты. У [[1932]]—[[1945]] гг. [[Японія|японцы]] ўзнавілі існаванне [[Маньчжоў-го|Вялікай Маньчжурскай Імперыі]] як марыянетачнай дзяржавы. У [[1949]] г. яна ўвайшла ў склад КНР. У нашы дні маньчжуры складаюць адну з найбольш вялікіх этнічных меншасцяў Кітая. == Традыцыйная культура == Маньчжуры паўночнага ўсходу [[Кітай|Кітая]] здаўна займаліся земляробствам, вырошчвалі зерневыя і [[алей]]ныя культуры, [[гародніна|гародніну]]. Да сяр. [[XX стагоддзе|XX]] ст. былі распаўсюджаны простыя прылады працы — драўляны плуг ''аньчжа'', чыгунны лямеш ''халхань'', каменныя каткі ''тахароку'' і г. д. Трымалі рабочую жывёлу ([[карова|быкоў]], [[Конь свойскі|канёў]]) і [[Свойская свіння|свінняў]]. У горна-таёжных раёнах важнымі заняткамі таксама былі нарыхтоўка [[драўніна|лесу]], вытворчасць драўнянага [[вугаль|вугля]], збор дзікага [[вінаград]]а, [[паляванне]] і г. д. Жытло будавалі на берагах [[рака|рэк]], звычайна на схілах для абароны ад халодных паўночных і паўночна-заходніх вятроў. У [[XVII стагоддзе|XVII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стст. з’явіліся паселішчы ўздоўж шляхоў, якія ахоўваліся маньчжурамі. У пач. XIX ст. паміж гарадамі [[Харбін]], [[Шэньян]] і [[Шуанчэн]] былі створаны маньчжурскія [[вёска|вёскі]], што знаходзіліся на роўнай адлегласці адна ад адной і мелі назву ''гуса''. Гэтыя вёскі ўмацоўваліся абарончым [[плот]]ам з зямлі, мелі форму правільнага чатырохкутніка з вежамі ў вуглах. У кожным паселішчы жыло ад 20 да некалькіх соцень чалавек. Хаціны [[каркас]]ныя на адзін паверх. Каля галоўнай хаціны, звернутай дзвярыма да ўваходнай брамы, маглі ўзводзіцца памяшканні меншыя па памерах. Паміж жытлом і брамай усталёўвалася драўляная тычка ''сома'' з кавалкам тканіны на версе для ахвярапрынашэнняў духам. Заходзілі ў хату праз пярэдні пакой або кухню. Традыцыйная [[вопратка]] ў мужчын складалася з шырокіх штаноў ''факуры'', крамніннага пояса, курткі, камізэлькі. Калшыны запраўлялі ў боты або на канцах наглуха абмотвалі кавалкамі тканіны. Святочная адзежа заўсёды ўпрыгожвалася яркім гафтам. Зімовая падбівалася ватай. Жанчыны апраналі доўгія штаны да шчыкалатак, кофты ''курумэ'' і доўгія халаты ''[[цыпаа]]''. Колер вопраткі выбіралі часцей сіні. Многія элементы нацыянальных строяў маньчжураў былі запазычаны кітайцамі. Мужчыны галілі пярэднюю частку галавы, а доўгія заднія валасы запляталі ў косы. Жанчыны згортвалі валасы на цемі ў вялікі вузел ''шашонь'', які ўпрыгожвалі штучнымі кветкамі. Былі вядомы і іншыя складаныя жаночыя прычоскі, характэрныя для вышэйшых колаў. Распаўсюджаныя ўпрыгожванні — завушніцы і бранзалеты са срэбра. Шырока карысталіся [[касметыка]]й — тушшу, памадай, румянамі. Маньчжуры здолелі захаваць родавыя арганізацыі ''хала'', дзякуючы якім не рассеяліся сярод кітайцаў нават пасля таго, як многія згубілі сваю мову. Людзі аднога ''хала'' лічацца сваякамі і паходзяць ад агульнага продка-мужчыны. Кожны дарослы родзіч павінен ведаць сваіх сваякоў. У некаторых ''хала'' да сёння вядуцца спецыяльныя кнігі. Акрамя таго, ''хала'' маюць сваіх духаў-заступнікаў. Род кантралюе ўнутраныя шлюбныя сувязі. З-за рассялення маньчжураў у розныя часткі імперыі Цын да пачатку XIX ст. са складу ''хала'' пачалі вылучацца больш дробныя арганізацыі ''макунь''. Яны аб’ядноўваюць прадстаўнікоў таго або іншага ''хала'', што апынуліся ў пэўнай мясцовасці. [[сям'я|Сем’і]] малыя нуклеарныя. На чале сям’і заўсёды стаіць бацька. Яму падпарадкоўваюцца і жонка, і дзеці. У адсутнасці бацькі дзеці падначальваюцца маці. Земляробства, паляванне, збіральніцтва, ваенная справа заўсёды лічыліся выключна мужчынскімі заняткамі. Толькі ў вельмі бедных сем’ях жанчыны працавалі на палетках. Звычайна маньчжуры мелі па адной жонцы. [[палігінія|Палігіннымі]] былі раней толькі багатыя гараджане. Спадчына перадавалася толькі па мужчынскай лініі. <gallery align=center> Image:China- A Manchu Bride WDL3958.png|Маньчжурская нявеста Image:Qinghairstyle.jpg|Мужчынскія прычоскі Image:Manchu women.jpg|Жаночыя строі Image:Manchu noble ladies in 1900s.jpg|Высакародныя маньчжуркі, пач. XX ст. Image:Foochow Manchu.jpg|Мужчыны-маньчжуры, 1915 г. Image:A Manchu young man dressed in traditional clothes.jpg|Юнак у традыцыйным строі Image:Manchus dressed as royal family.jpg|Манчжурская імператарская вопратка </gallery> == Мова == [[Маньчжурская мова]] адносіцца да [[тунгуса-маньчжурскія мовы|тунгуса-маньчжурскай сям’і]] [[мова|моў]]. [[Пісьмо]]васць існуе з [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. == Рэлігія == Традыцыйная [[рэлігія]] — [[шаманізм]]. Пасля заваявання [[Кітай|Кітая]] таксама шырока распаўсюдзіўся [[будызм]], аднак маньчжуры раўніва захоўвалі свае [[рытуал]]ы. У [[Пекін]]е дзейнічаў вялікі шаманскі храм. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]] ст. нават з’явіліся шаманскія кнігі на [[маньчжурская мова|маньчжурскай мове]]. Шаманскі [[пантэон]] складаўся з вялікай колькасці духаў ''эньдуры'', якія шанаваліся па пэўных днях. Пасрэднікамі паміж светам духаў і людзей маглі выступаць як главы сем’яў, так і прафесійныя шаманы ''самань'', якія займаліся лекаваннем, праводзілі пахавальныя абрады, суправаджалі душу нябожчыка ў замагільны свет, варажылі будучыню, шукалі згубленыя і скрадзеныя рэчы і г. д. Шаманамі маглі стаць мужчыны і жанчыны, старыя і маладыя. Лічылася, што асобу ''самань'' выбіралі самі духі. Многія шаманскія рытуалы блізкія да тых, што існавалі ў [[нанайцы|нанайцаў]]. == Спасылкі == * [http://www.bsu.by/Cache/pdf/211073.pdf Шамякіна Т. І., КУЛЬТУРА КІТАЯ] * [http://history.cultural-china.com/en/46History2732.html Імператар Нурхацы і першасная гісторыя маньчжураў] * [http://www.chinaculture.org/gb/en_chinaway/2007-02/08/content_92604.htm Маньчжурскі народ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100113222513/http://www.chinaculture.org/gb/en_chinaway/2007-02/08/content_92604.htm |date=13 студзеня 2010 }} * [http://www.chinahighlights.com/travelguide/nationality/manchu.htm Маньчжурская меншасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315083831/http://www.chinahighlights.com/travelguide/nationality/manchu.htm |date=15 сакавіка 2013 }} * [http://news.cultural-china.com/20100414143914.html Згублены свет маньчжурскіх шаманаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130616030540/http://news.cultural-china.com/20100414143914.html |date=16 чэрвеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Тунгуса-маньчжурскія народы]] bmducso4qbdhi1cq58hx80x72sivk5f Запарожжа 0 144629 5160311 5061907 2026-07-02T14:34:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160311 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Украіна |статус = горад |беларуская назва = Запарожжа |арыгінальная назва = Запоріжжя |падначаленне = абласны цэнтр |герб = Герб Запорожья 2003 года.svg |сцяг = Прапор міста Запоріжжя (2003).svg |апісанне герба = Герб Запарожжа |апісанне сцяга = Сцяг Запарожжа |lat_deg = 47|lat_min = 50|lat_sec = 16 |lon_deg = 35|lon_min = 08|lon_sec = 18 |вобласць = Запарожская вобласць |вобласць у табліцы = Запарожская вобласць{{!}}Запарожская |CoordScale =50000 |памер карты краіны =300 |памер карты рэгіёна =300 |памер карты раёна =300 |від раёна =гарадскі савет |раён =Запарожскі гарадскі савет |раён у табліцы =Запарожскі гарадскі савет {{!}} Запарожскі |унутраны падзел = 7 раёнаў |від главы = гарадскі галава |глава = [[Аляксандр Чансанавіч Сін]] |дата заснавання = 28 жніўня{{Ъъ}} {{Хх}}1770 |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|1921|Александраўск}} |статус з = 16 чэрвеня{{Ъъ}} {{Хх}}1806 |плошча = |від вышыні = Максімальная вышыня |вышыня цэнтра НП = 105<ref name="Top_ugolkov_zp">{{cite web|datepublished=27 сакавіка 2008|url=http://www.zabor.zp.ua/Statiy/top_ugolkov_zp.htm|title=ТОП цікавых куткоў Запарожжа|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827102639/http://www.zabor.zp.ua/Statiy/top_ugolkov_zp.htm|archive-date=27 жніўня 2011|access-date=8 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> |клімат = умерана-кантынентальны |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = ≈1 100 900 |нацыянальны склад = [[украінцы]] (70,28%) <br /> [[рускія]] (25,39%) <br /> іншыя (4,33%) |канфесійны склад= [[праваслаўе]], [[каталіцызм]], [[пратэстантызм]] і інш.<ref name="meria-260">{{Cite web |url=http://www.meria.zp.ua/test/index.php?id=260 |title=Афіцыйны партал Запарожскай гарадской улады. Рэлігійнае жыццё горада |access-date=8 снежня 2012 |archive-date=27 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927155230/http://www.meria.zp.ua/test/index.php?id=260 |url-status=dead }}</ref> |этнахаронім = запарожац, запаражанка |тэлефонны код = 61 |паштовыя індэксы = 69001-69124<ref name="Post_indexes">{{cite web |url = http://services.ukrposhta.com/postindex_new/ |lang = uk |title = Поштові індекси та відділення поштового зв’язку України |publisher = [[Укрпочта|Укрпошта]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20121209234811/http://services.ukrposhta.com/postindex_new/ |archive-date = 9 снежня 2012 |access-date = 8 снежня 2012 |url-status = dead }}</ref> |КААТУУ = 2310100000 |катэгорыя ў Commons = Zaporizhia |сайт = http://meria.zp.ua/ |Узнагароды = {{Ордэн Леніна|тып=горад}} }} '''Запарожжа''' ({{lang-uk|Запоріжжя}}) — [[горад]] на паўднёвым усходзе [[Украіна|Украіны]], на рацэ [[Дняпро]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] і [[Запарожскі раён|Запарожскага раёна]]. Плошча 330 км². Насельніцтва 500 тыс. чал. ([[2024]]). Знаходзіцца за 444 км на паўднёвы ўсход ад [[Кіеў|Кіева]]. Чыгуначны вузел, рачны порт. == Этымалогія назвы == Места атрымала назву Запарожжа з тае прычыны, што яно знаходзілася ніжэй за дняпроўскія парогі (затопленыя ў выніку будаўніцтва ДнепраГЭСа). == Гісторыя == У [[1770]] годзе заснавана Аляксандраўская фартыфікацыя, з якой звязваюць пачатак гісторыі сучаснага горада; пачатковая назва паселішча — ''Аляксандраўскі пасад''. У [[1806]] годзе паселішча атрымала статус горада і назву ''Аляксандраўск'', цэнтр павету. З [[1919]] года — у складзе [[УССР]]. У [[1921]] годзе горад перайменаваны ў Запарожжа. З [[1939]] года — цэнтр вобласці. З [[18 жніўня]] [[1941]] года па [[снежань]] [[1943]] года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Прадпрыемствы чорнай (камбінат «Запарожсталь», завод «Днепраспецсталь» і інш.) і каляровай (тытана-магніевы камбінат, алюмініевы завод і інш.) металургіі, машынабудавання (электратэхнічнай прамысловасці; вытворчыя аб'яднанні «АУТАЗАЗ», «Маторабудаўнік» і інш.), хімічнай і коксахімічнай, лёгкай, харчовай прамысловасці. Працуе [[Дняпроўская гідраэлектрастанцыя|Дняпроўская гідраэлектрастанцыя (ДнепраГЭС)]]. == Адукацыя і навука == * [[Запарожскі нацыянальны ўніверсітэт]] * [[Нацыянальны ўніверсітэт «Запарожская палітэхніка»]] * Запароская дзяржаўная інжынерная акадэмія * Запарожскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт * [[Запарожскі інстытут эканомікі і інфармацыйных тэхналогій]] * [[Класічны прыватны ўніверсітэт]] * Хорціцкая нацыянальная вучэбна-рэабілітацыйная акадэмія == Славутасці == * [[Хорціца]] — найбольшы востраў на Дняпры, на якой у [[17 стагоддзе|XVII ст.]] размяшчалася [[Запарожская Сеч]]. * [[ДнепраГЭС]] ([[1932]], [[1975]]) * Масты Праабражэнскага (1952) * Дзіцячая чыгунка — найдаўжэйшая ва Украіне (1972) * Комплекс забудовы «Соцгорад» (1929—1937) == Галерэя == <center><gallery widths=150 heights=150> Выява:Запорожский академический областной театр имени Магара 169.jpg|Абласны тэатр Выява:Запорожский областной краеведческий музей.jpg|Краязнаўчы музей Выява:Saporoshje, Brücke zwischen der Stadt und der Insel Chortiza.jpg|Вялікі мост Праабражэнскага Выява:Bundesarchiv B 145 Bild-F016197-0003, Wasserkraftwerk am Dnjepr.jpg|[[ДнепраГЭС]] ([[1942]]) Выява:DneproGES Khortitsa.jpg|Выгляд ДнепраГЭС з вострава Хортыца Выява:Perekrestok bulvara shevchenko i pobedi.jpg|Скрыжаванне бульвара Т. Шаўчэнкі і вул. Перамогі Выява:ZaporozhskayaDZhD-2002.jpg|Дзіцячая чыгунка Выява:Запорожская областная администрация (здание).jpg|Будынак абласной адміністрацыі </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} У Мінску ёсць [[Запарожская вуліца (Мінск)|вуліца]], [[1-ы Запарожскі завулак (Мінск)|1-ы]] і [[3-і Запарожскі завулак (Мінск)|3-і]] Запарожскія завулкі і [[Запарожская плошча (Мінск)|плошча]], названыя ў гонар Запарожжа. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Запарожжа}} * [[Валянцін Налівайчанка]] (нар. [[1966]]) — украінскі дзяржаўны дзеяч. * [[Марыя Сокіл]] ([[1902]]—[[1999]]) — оперная спявачка. * [[Людміла Супрун]] (нар. [[1965]]) — украінскі палітык. * [[Юрый Васілевіч Шпіт]] ([[1930]]—[[2008]]) — беларускі архітэктар. * [[Андрэй Анісімавіч Дзюжаў]] (нар. 1959) — беларускі навуковец і палітык. * [[Ірына Міхайлаўна Арэстава]] (нар. 1956) — урач-акушэр-гінеколаг. Доктар медыцынскіх навук (2004), прафесар (2010). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|6|Запаро́жжа||531—532}} * {{крыніцы/БСГН|Запоро́жье|231}} * Aleksandrówsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/29 29] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/3049/Александровск Александровск] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Zaporizhia|выгляд=міні}} * [http://www.meria.zp.ua/ Запарожскі гарадскі савет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060523084750/http://www.meria.zp.ua/ |date=23 мая 2006 }} * [https://zp.locator.ua/?l=ru Даведнік паслуг Запарожжа] {{Запарожская вобласць}} {{Абласныя цэнтры Украіны}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} [[Катэгорыя:Запарожжа| ]] [[Катэгорыя:Гарады Запарожскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] 8ipta9o2x30asy9yxgcmf68zsnxwl93 Знешняя палітыка Беларусі 0 145765 5160425 5075255 2026-07-02T23:14:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160425 wikitext text/x-wiki '''Знешняя палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]''' — сукупнасць адносін з іншымі дзяржавамі і міжнароднымі структурамі. Рэспубліка Беларусь як незалежная дзяржава пачала выпрацоўваць асноўныя прынцыпы сваёй знешняй палітыкі яшчэ падчас знаходжання ў складзе [[СССР]]. Глыбокі сацыяльна-эканамічны і грамадска-палітычны крызіс канца 1980-х гадоў суправаджаўся аслабленнем кантролю цэнтра над саюзнымі рэспублікамі. Атрымліваючы ўсё большую самастойнасць у вырашэнні ўнутраных пытанняў, мясцовыя эліты пачыналі дэманстраваць незалежнасць ад Масквы і ў пытаннях знешнепалітычных, пашыраючы свае паўнамоцтвы ў сферы знешнепалітычных зносін. І хоць фармальна ўсё гэта рабілася ў межах СССР, фактычна знешнепалітычная актыўнасць савецкіх рэспублік адбывалася ў абыход цэнтра. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] і [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|падзей]] лета — восені [[2020]] года ў Беларусі дыпламатычныя місіі краін [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] і [[ЗША]] прынялі рашэнне не прызнаваць легітымнасць [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. У выніку новыя паслы ўручалі копіі даверачных лістоў толькі кіраўніку Міністэрства замежных спраў [[Уладзімір Макей|Уладзіміру Макею]], што паводле дыпламатычных правіл азначае абмежаванасць у іх дзейнасці. == Членства ў міжнародных арганізацыях == Паводле сакрэтных перамоваў паміж СССР і ЗША, [[Беларусь]] (Беларуская ССР) у [[1945]] годзе ўвайшла, нараўне з [[СССР]] і [[Украіна|Украінскай ССР]], у лік першапачатковых членаў-заснавальнікаў [[ААН]]. Пасля распаду СССР Беларусь з’яўляецца членам наступных міждзяржаўных утварэнняў: * [[Садружнасць незалежных дзяржаў]] * [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі]] * [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы]] * [[Еўразійскі эканамічны саюз]] * [[Адзіная эканамічная прастора]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[Міжнародны валютны фонд]] * [[Сусветны банк]] * [[Рух недалучэння]] * [[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва]] == Беларусь і еўрапейскія арганізацыі == У снежні [[1991]] незалежная Беларусь была прызнаная Еўрапейскімі Супольнасцямі, і на першых этапах адзначалася ўстойлівае развіццё адносін паміж Беларуссю і [[ЕС]]. У [[1995]] быў падпісаны Дагавор аб партнёрстве і супрацоўніцтве (Partnership and Cooperation Agreement) у палітычнай, эканамічнай і гандлёвай сферах. Беларусь атрымлівала значную дапамогу ў рамках праграмы [[ТАСІС]] і па іншых каналах. Развіццю адносін паміж Беларуссю і ЕС перашкодзілі, аднак, некаторыя меры кіраўніцтва Беларусі, якія былі ўспрыняты на Захадзе як уцісканне дэмакратыі. Еўрасаюз адмовіўся прызнаць змены ў Канстытуцыі Беларусі [[1994]] года, занесеныя ў [[1996]]. У [[1997]] Савет Міністраў ЕС адмовіўся падоўжыць Дагавор аб партнёрстве і супрацоўніцтве і падтрымаць уступленне Беларусі ў [[Савет Еўропы]]; былі прыпыненыя двухбаковыя адносіны на міністэрскім узроўні і замарожаныя праграмы тэхнічнай дапамогі ЕС. Беларусь страціла статус адмыслова запрошанага члена ў Асамблеі Савета Еўропы. Гэтае рашэнне было выклікана тым, што Парламенцкая асамблея Савета Еўропы прызнала праведзеныя ў Беларусі ў 1997 годзе выбары недэмакратычнымі, а ціск на апазіцыю — незаконным. У [[1998]] годзе меў месца [[Канфлікт у Драздах|інцыдэнт у Драздах]], калі дыпламатычныя прадстаўніцтвы былі выселеныя са сваіх рэзідэнцый, што таксама сыграла сваю ролю ў пагаршэнні адносін з Еўропай. У маі [[2005]] у Польшчы адбыўся саміт Савета Еўропы, дзе актыўна абмяркоўвалі «беларускае пытанне», аднак беларуская дэлегацыя — адзіная з усіх дзяржаў Еўропы — не была запрошаная. У сакавіку 2005 Еўрасаюз абвясціў пра намер напроста фінансаваць «фарміраванне грамадзянскай супольнасці» ў Беларусі. [[10 сакавіка]] [[Еўрапарламент]] заклікаў «асудзіць існы беларускі рэжым як дыктатуру». У рэзалюцыі Еўрапарламента прапаноўваюць выявіць і замарозіць асабістыя актывы прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі і вышэйшых дзяржаўных службоўцаў, а таксама пашырыць спіс прадстаўнікоў беларускіх улад, якім забаронены ўезд у еўрапейскія краіны. Рашэнне Еўрапарламента прадугледжвае стварэнне тэле- і радыёстанцый для вяшчання на Беларусь, у тым жа годзе пачынае вяшчанне [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]. Гэтая рэзалюцыя аналагічная дакументам, прынятым уладамі [[ЗША]] у [[2004]], аднак можа зрабіць Беларусі больш сур’ёзную шкоду, паколькі сярод еўрапейскіх краін знаходзяцца яе буйнейшыя гандлёвыя партнёры. [[26 студзеня]] [[2006]] на сесіі Парламенцкай асамблеі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] ([[ПАСЕ]]) была прынятая рэзалюцыя, якая асуджае сітуацыю ў Беларусі напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў. Нягледзячы на актыўную падтрымку расійскай дэлегацыі, Беларусь ізноў не атрымала статус адмыслова запрошанай у Савет Еўропы (якога яна была пазбаўлена ў 1997), паколькі не выкананыя чатыры ўмовы СЕ — пашырэнне паўнамоцтваў парламента, увядзенне інстытута ўпаўнаважанага па правах чалавека, перагляд Выбарчага кодэкса і закона аб друку. ПАСЕ заклікала ўвесці супраць Беларусі рэжым міжнароднай ізаляцыі, які заключаецца ў адмове выдаваць візы высокапастаўленым беларускім дзяржаўным служачым і ў той жа час палегчыць выдачу віз простым грамадзянам. Прапанавана таксама замарозіць усе банкаўскія рахункі і іншыя фінансавыя актывы Аляксандра Лукашэнкі і членаў яго асяроддзя. З [[26 лютага]] 2006 на тэрыторыі Беларусі перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2006 года|прэзідэнцкімі выбарамі]] пачалі працу незалежныя еўрапейскія тэле- і радыёстанцыі, фундаваныя з бюджэту [[ЕС]] і, адпаведна, не кантраляваныя мясцовымі ўладамі. Акрамя таго, незалежны расійскі тэлеканал RTVi атрымаў еўрапейскі грант на падрыхтоўку для беларускай аўдыторыі штодзённай 30-хвіліннай палітычнай перадачы. Усе праграмы выходзяць на рускай і беларускай мовах. Еўрасаюз вылучыў на незалежнае вяшчанне ў Беларусі каля 2 млн долараў. Праграмы, фундаваныя Еўрасаюзам, працягнуць выходзіць у эфір і пасля прэзідэнцкіх выбараў 19 сакавіка. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] ЕС увёў абмежавальныя меры супраць шэрагу беларускіх чыноўнікаў, уключаючы забарону на ўезд. Адносіны былі мінімальнымі, а асноўны акцэнт ЕС рабіў на падтрымцы грамадзянскай супольнасці. У 2008 годзе ЕС прыпыніў дзеянне санкцый для стымулявання дыялогу. У Мінску адкрылася паўнавартаснае Прадстаўніцтва Еўракамісіі. У 2009 годзе Беларусь стала краінай-удзельніцай ініцыятывы ЕС «[[Усходняе партнёрства]]», што адкрыла доступ да шматбаковых праграм супрацоўніцтва.<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.by/mulateral/organization/list/c5eed1b3d159efd8.html|title=Европейский союз - Министерство иностранных дел Республики Беларусь|website=mfa.gov.by|access-date=2026-01-02|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118080418/https://mfa.gov.by/mulateral/organization/list/c5eed1b3d159efd8.html|url-status=dead}}</ref> Пасля падзей [[Плошча 2010|19 снежня 2010 года]] адносіны імкліва пагоршыліся. ЕС вярнуў і пашырыў санкцыі, а Беларусь у адказ адклікала сваіх паслоў з Бруселя і Польшчы ў 2012 годзе. Дыялог быў практычна спынены.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20201002/Belarus-i-evropeyskie-sanktsii-khronika-desyatiletiy-1045812173.html|title=Беларусь и европейские санкции: хроника десятилетий|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20201002T1524+0300|access-date=2026-01-02}}</ref> Дзякуючы ролі «[[Другое мінскае пагадненне|мінскай пляцоўкі]]» ў дыпламатычным урэгуляванні канфлікту ва Украіне, ЕС у 2016 годзе зняў большасць санкцый. У ліпені 2020 года ўступіла ў сілу пагадненне аб спрашчэнні візавага рэжыму, што знізіла кошт шэнгенскіх віз для беларусаў да 35 еўра.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/politics/view/stoimost-shengenskih-viz-dlja-belorusov-snizhaetsja-s-1-ijulja-392818-2020/|title=Стоимость шенгенских виз для белорусов снижается с 1 июля|website=belta.by|date=2020-05-29|access-date=2026-01-02}}</ref> ЕС не прызнаў вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] і пачаў уводзіць пакеты санкцый. Беларусь у адказ прыпыніла ўдзел ва «Усходнім партнёрстве» і пагадненне аб рэадмісіі.<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.by/press/news_mfa/e0c39160d2580d78.html|title=Заявление пресс-службы Министерства иностранных дел Республики Беларусь - Министерство иностранных дел Республики Беларусь|website=mfa.gov.by|access-date=2026-01-02|archive-date=12 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912003311/https://mfa.gov.by/press/news_mfa/e0c39160d2580d78.html|url-status=dead}}</ref> [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|Абвастрэнне сітуацыі на мяжы]] з Польшчай, Літвой і Латвіяй прывяло да далейшай ізаляцыі Мінска. Падтрымка Беларуссю [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|дзеянняў Расіі ва Украіне]] стала прычынай увядзення беспрэцэдэнтных сектаральных санкцый. Быў забаронены экспарт калійных угнаенняў, драўніны і нафтапрадуктаў. Шэраг беларускіх банкаў (Белаграпрамбанк, Банк Дабрабыт, Альфа-Банк і інш.) былі адключаны ад сістэмы SWIFT. Па стане на пачатак 2026 года адносіны знаходзяцца ў кропцы замарозкі. Дзейнічае забарона на палёты беларускіх авіякампаній у ЕС і еўрапейскіх у Беларусь. Многія памежныя пераходы зачынены, а дыпламатычная прысутнасць скарочана да ўзроўню павераных у справах. Асноўны фокус ЕС застаецца на падтрымцы апазіцыйных сіл за мяжой. == Беларусь і ГУУАМ == [[22 красавіка]] [[2005]] удзельнікі [[саміт]]у [[ГУУАМ]] таксама заявілі аб намеры развіваць дэмакратыю ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Прэзідэнт Грузіі]] [[Міхаіл Саакашвілі]] панаракаў, што ў Беларусі «няма дэмакратыі і свабоды», і падкрэсліў, што беларускі народ «мае права на вольны выбар» і еўрапейскае развіццё. З цвёрдай заявай выступіў прэзідэнт [[Літва|Літвы]] [[Валдас Адамкус]]: «Прэзідэнт Лукашэнка ўсё хутчэй і хутчэй рухаецца да [[Аўтакратыя|аўтакратыі]], самаізаляванасці як дзяржавы, так і беларускага народа». == Беларусь і Польшча == {{Няма крыніц|секцыя}} Адносіны паміж Беларуссю і [[Польшча]]й у [[2005]], пасля «[[аранжавая рэвалюцыя|аранжавай рэвалюцыі]]» на [[Украіна|Украіне]] і ўлічваючы тую ролю, якую сыграў прэзідэнт Польшчы [[Аляксандр Кваснеўскі]], пагоршыліся. У маі 2005 Беларусь абвінаваціла аднаго з польскіх дыпламатаў у «актыўных дзеяннях, накіраваных на дэстабілізацыю беларускага грамадства». У адказ Польшча падрыхтавала спіс беларускіх службоўцаў, якім будзе забаронены ўезд на тэрыторыю Польшчы. Чыннікам канфлікту стала грамадскае аб’яднанне «[[Саюз палякаў Беларусі]]» (СПБ), якое аб’ядноўвае каля 20 тысяч чалавек. У сакавіку 2005 на сходзе СПБ яго ранейшы кіраўнік, лаяльны кіраўніцтву Беларусі, быў зрушаны, пасля чаго Саюз палякаў Беларусі падвергнуўся масіраванаму ціску з боку ўлад, якія абвінавацілі кіраўніцтва Польшчы, якое фінансавала правядзенне з’езду СПБ, і пасольства гэтай краіны ў «падрыўной дзейнасці» супраць Беларусі. [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Беларусі]] адмовілася зацвердзіць вынікі з’езду СПБ, які абраў сваёй старшынёй [[Анжаліка Борыс|Анжаліку Борыс]]. Польскі сойм выказаў сваю незадаволенасць дзеяннямі беларускіх улад, што было ўспрынята ў Беларусі як спроба ўмяшання ва ўнутраныя справы. Далейшае развіццё падзей і прывяло да дыпламатычнага канфлікту. [[22 ліпеня]] [[МЗС Беларусі]] заявіў, што «дзеянні, прадпрымаемыя …польскім бокам, сведчаць аб свядомым правядзенні Польшчай лініі, накіраванай на згортванне беларуска-польскіх адносін… такая лінія польскага боку сведчыць альбо аб скажоным разуменні ім сваёй ролі новага члена [[ЕС]], альбо аб несамастойнасці яго знешняй палітыкі». У той жа дзень стала вядома аб зачыненні беларускага прадстаўніцтва польскага навуковага фонду «Дыялог». У жніўні 2005 года новым старшынёй беларускага Звязу палякаў па патрабаванні беларускага ўрада быў абраны пенсіянер Юзаф Лучнік. Шматлікія актывісты Саюза палякаў падвяргаліся адміністрацыйным арыштам па абвінавачваннях ва ўдзеле ў несанкцыянаваных акцыях пратэсту. Канфліктная сітуацыя з «Саюзам палякаў Беларусі» стала адной з прычын беларуска-польскага дыпламатычнага канфлікту. За некалькі месяцаў бакі выслалі па тры дыпламаты, а Польшча нават адклікала свайго пасла ў Беларусі для кансультацый. [[11 снежня]] [[2005]] дарадніку польскага прэм’ер-міністра Міхалу Дворчыку, які займаецца пытаннямі сувязяў з суайчыннікамі за мяжой, было адмоўлена ва ўездзе ў Беларусь. Беларускія памежнікі паведамілі Дворчыку, што ён з’яўляецца [[Персона нон грата|асобай, непажаданай]] у Беларусі. Чарговы шпіёнскі скандал з польскімі дыпламатамі разгарэўся напярэдадні рэгістрацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2006 года|кандыдатаў у прэзідэнты Беларусі]] і ў пачатку агітацыйнай кампаніі. [[7 лютага]] 2006 у штодзённай праграме Беларускага дзяржаўнага тэлебачання «Каментарый дня» нейкі супрацоўнік кіравання контрразведкі [[КДБ Беларусі|КДБ]] абвінаваціў пасольства Польшчы ў Беларусі ў тым, што тут доўгі час дзейнічае рэзідэнтура польскіх спецслужбаў, якая, выкарыстоўваючы дыпламатычны імунітэт, ажыццяўляе легальную разведку, праводзіць збор інфармацыі аб сітуацыі ў арганізацыях этнічных палякаў, падрыхтоўвае крыніцы ўплыву і праводзіць іншыя дзеянні, накіраваныя на ўмяшанне ва ўнутраныя справы Рэспублікі Беларусь. Тутака ж начальнік цэнтра інфармацыі і грамадскіх сувязяў КДБ Рэспублікі Беларусь Валерый Надтачаеў звязаў актывізацыю «прадстаўнікоў замежных спецслужбаў, працаўнікоў дыппрадстаўніцтваў і супрацоўнікаў розных замежных няўрадавых арганізацый і фондаў» з надыходзячымі прэзідэнцкімі выбарамі. Паводле афіцыйных даных, у Беларусі пражывае каля 450 тыс. этнічных палякаў — гэта другая па колькасці нацыянальная меншасць Беларусі пасля рускіх. Саюз палякаў Беларусі ажыццяўляе культурныя і адукацыйныя праграмы, якія фінансуе Польшча. У яго вядзенні, у прыватнасці, знаходзяцца дзве польскія школы. Польшча ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Украіны]] (падрабязней гл. [[#Беларусь і Літва]]) == Беларусь і Расія == {{Асноўны артыкул|Беларуска-расійскія адносіны}} == Беларусь і Украіна == {{Няма крыніц|секцыя}} Па заявах украінскіх і беларускіх палітыкаў, Украіну і Беларусь аб’ядноўвае вельмі шматлікае — гісторыя, культура, роднасныя сувязі. Беларусы і ўкраінцы стагоддзямі жылі разам у міры і згодзе. Прэзідэнт [[Беларусь|Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падчас [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2004)|прэзідэнцкіх выбараў ва Украіне 2004 года]] доўгі час ніяк не выяўляў свае адносіны да асноўных кандыдатаў на пост прэзідэнта. Аднак ён адным з першых сярод прэзідэнтаў постсавецкай прасторы, адразу ж пасля абвяшчэння вынікаў галасавання, павіншаваў Віктара Януковіча з перамогай, а пасля «[[аранжавая рэвалюцыя|аранжавай рэвалюцыі]]», якая зацвердзіла перамогу [[Віктар Юшчанка|Віктара Юшчанкі]], выказаўся з пазіцыі падкрэслена добразычлівага нейтралітэту, пракаментаваўшы вынікі кампаніі наступным чынам: «Я не стаў бы драматызаваць падзеі. Украіна абрала праўкраінскага прэзідэнта… Украіна будзе ісці ў правільным кірунку і захавае свае традыцыйныя рынкі — Беларусь і Расію». Па словах Лукашэнкі, Віктар Юшчанка пакінуў у яго ўражанне «разважнага і разумелага{{слова?}}» чалавека па яго ранейшай працы ў Нацыянальным банку і ўрадзе Украіны. У той жа час падзеі ва Украіне выклікалі самую жывую цікавасць у беларускай апазіцыі, шматлікія прадстаўнікі якой пабывалі ў Кіеве і прынялі ўдзел у «[[аранжавая рэвалюцыя|аранжавай рэвалюцыі]]». Аднак Віктар Юшчанка практычна адразу пасля сваёй перамогі стаў адкрыта заяўляць аб тым, што «ўкраінскі досвед абароны сваіх правоў можа быць актуальным для кожнай краіны, дзе правы чалавека растаптаныя», маючы на ўвазе Беларусь. У пачатку красавіка Віктар Юшчанка ў Вашынгтоне падпісаў супольную ўкраінска-амерыканскую заяву «Позва новага стагоддзя для ўкраінска-амерыканскага стратэгічнага партнёрства», выказаўшы гатоўнасць прасоўваць свабоду ў краінах з «недэмакратычнымі рэжымамі»: «Мы пацвярджаем сваю прыхільнасць супольнай працы… па падтрымцы прасоўвання свабоды ў такіх краінах, як Беларусь і Куба». Аляксандр Лукашэнка неадкладна заявіў у адказ: «Падпісанне адпаведнай заявы — фактычна ўмяшанне ва ўнутраныя справы суверэннай дзяржавы». Па яго словах, Беларусь мае намер вырашаць свае праблемы самастойна — акрамя таго, ён нагадаў аб «дзяржаўным доўгу Украіны», які ўтварыўся яшчэ ў 1992 годзе ў выніку невыканання ўкраінскімі кампаніямі камерцыйных абавязанняў і, па розных ацэнках, складае звыш 100 млн долараў. Існуе таксама праблема дэлімітацыі мяжы паміж дзвюма краінамі працягласцю каля 1000 кіламетраў, якая была праведзеная паводле савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення і пакуль афіцыйна не ўзаконеная. Гэтая праблема мае істотнае значэнне для Украіны, жадаючай уступіць у НАТА. Дагавор аб дэлімітацыі беларуска-украінскай мяжы быў падпісаны яшчэ ў 1997 годзе і ўжо ратыфікаваны ўкраінскім бокам. Беларусь адмаўляецца ратыфікаваць гэты дагавор да ўрэгулявання запазычанасці. У сувязі з рознагалоссямі паміж Украінай і Беларуссю доўгі час не атрымоўвалася правесці перамовы прэзідэнтаў — у прыватнасці, быў адменены візіт Аляксандра Лукашэнкі на Украіну, вызначаны на красавік 2006 года. Міністэрства замежных спраў Украіны сцвярджае, што неўрэгуляваных ''дзяржаўных'' абавязкаў Украіны перад Рэспублікай Беларусь не існуе наогул з тых часоў, як у 2001 годзе была праведзеная рэструктурызацыя дзяржаўнага доўгу Украіны перад афіцыйнымі крэдыторамі ў рамках Парыжскага клуба крэдытораў. Становішча пагаршаецца тым, што, як заяўляў міністр замежных спраў Украіны [[Барыс Тарасюк]], украінскае кіраўніцтва мае намер захоўваць цесныя сувязі з беларускай апазіцыяй. Што тычыцца Аляксандра Лукашэнкі, то ён неаднаразова сцвярджаў, што ў Беларусі «няма асновы для „оранжевой“ або якой-небудзь іншай рэвалюцыі», а «каляровыя» рэвалюцыі ў краінах СНД з’яўляюцца «бандытызмам пад прычыненнем дэмакратыі». У адказ на гэта ўкраінская грамадзянская арганізацыя «[[Пора]]» заклікала забараніць Лукашэнку ўезд на Украіну і перагледзець украінска-беларускія адносіны, а маладзёжная арганізацыя «Нацыянальны альянс» склала дагавор аб супрацоўніцтве з апазіцыйным беларускім «[[Малады Фронт|Маладым Фронтам]]», і ўжо [[26 красавіка]] 2005 яе прадстаўнікі прынялі ўдзел у апазіцыйнай акцыі ў Мінску, дзе пяцёра з іх былі затрыманыя міліцыяй і прысуджаныя да адміністрацыйнага арышту ад 10 да 15 сутак за парушэнне грамадскага парадку. Спробы ўкраінскага МЗСа дамагчыся іх датэрміновага вызвалення былі безвыніковымі. Інцыдэнт перарос у сур’ёзны дыпламатычны скандал. Беларусь прыстрашыла зачыніць сваё пасольства ў Кіеве ў сувязі з «рэзкім абвастрэннем сітуацыі вакол яго дзейнасці». [[7 мая]] 2005 прэзідэнт Лукашэнка яшчэ раз заклікаў Украіну займацца сваімі ўласнымі эканамічнымі праблемамі і не ўмешвацца ва ўнутраныя справы Беларусі. [[1 лістапада]] 2005 украінскі прэм’ер-міністр [[Юрый Еханураў]], выступаючы падчас візіту ў ЗША ў Фондзе Карнегі (Вашынгтон), назваў Лукашэнку «таленавітым прапагандыстам», які «умее працаваць з народнымі масамі». Пры гэтым прэм’ер дадаў, што зараз ён разумее, «чаму ў 30-я гады нямецкія жанчыны крычалі: „Жадаю дзіця ад фюрара!“» Аляксандр Лукашэнка ніяк не пракаментаваў выказванні ўкраінскага прэм’ера, аднак МЗС Рэспублікі Беларусь папрасіў украінскі бок растлумачыць, ці было такое выказванне прэм’ер-міністра Украіны і што ён меў на ўвазе. Праз некалькі дзён міністр замежных спраў Украіны Барыс Тарасюк заявіў, што словы ўкраінскага прэм’ер-міністра Юрыя Еханурава аб прэзідэнце Беларусі былі няслушна вытлумачаныя СМІ. У адпаведнасці з афіцыйнай пазіцыяй украінскага МЗС, распаўсюджаныя паведамленні аб параўнанні Лукашэнкі і Гітлера ў выступе Еханурава з’яўляюцца «адвольнай інтэрпрэтацыяй СМІ». Украіна ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, Літвы, Латвіі і Украіны (падрабязней гл. [[Знешняя палітыка Беларусі#Беларусь і Літва]]). 24 лютага 2022 года Беларусь на баку [[Расія|Расіі]] ўступіла ў актыўную фазу вайны супраць [[Украіна|Украіны]]. == Беларусь і [[Літва]] == Кіраўніцтва Літвы аказвае прыкметную падтрымку беларускім апазіцыйным сілам. Тут дзейнічае Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт у выгнанні, які перабазаваўся на тэрыторыю Літвы ў ліпені 2004 года і атрымаў афіцыйную рэгістрацыю 15 лютага 2005 года. Ён фінансуецца рознымі амерыканскімі і заходнееўрапейскімі фондамі. Менавіта ў Вільні ўвесну 2005 была арганізавана сустрэча беларускіх апазіцыянераў з дзяржсакратаром ЗША [[Кандаліза Райс|Кандалізай Райс]], падчас якой яна заявіла, што рэжым Лукашэнкі — «[[апошняя дыктатура Еўропы]]». У Літве праводзяцца курсы для беларускіх апазіцыянераў па аказанні [[негвалтоўнае супраціўленне|негвалтоўнага супраціву]] — масавых акцый, пікетаў і мітынгаў. Тутака ж часта праводзяцца розныя семінары і мітынгі. Літва ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, Літвы, Латвіі і Украіны. Кіраўнікі ўрадаў чатырох краін падтрымалі таксама ідэю «падрыхтоўкі незалежнай радыёпраграмы на беларускай мове»<ref name="newsru.com">[http://newsru.com/world/30sep2005/protiv.html]</ref>. Рыжская радыёстанцыя Radio SWH прайшла ў наступную частку конкурсу Еўрапейскай камісіі на права стварэння радыё- і тэлепраграмы для вяшчання на Беларусь. Пераможца конкурсу будзе абвешчаны да [[21 снежня]] 2005 года<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2005/11/29/radio/|title=Политинформации для белорусов будет проводить латвийское радио|publisher=Лента.ру|date=29 лістапада 2005|lang=ru}}</ref>. У адказ на гэта Аляксандр Лукашэнка заявіў, што кіроўныя заходнія дзяржавы актыўна выкарыстоўваюць інфармацыйную інфраструктуру і рэсурсы «як прылады аднабаковага прасоўвання сваіх геапалітычных інтарэсаў». «Нельга забываць, што ў апошняе дзесяцігоддзе ўсе канфлікты, развязаныя ў свеце ЗША і іх сатэлітамі, пачыналіся менавіта з інфармацыйных нападаў, з масіраваных прапагандысцкіх кампаній супраць той або іншай краіны, вызначанай для нанясення ваеннага ўдару», — падкрэсліў ён. «Яны спрабуюць з дапамогай СМІ і інтэрнэту маніпуляваць масавай свядомасцю, дыскрэдытаваць непажаданыя краіны, штучна ствараць у іх перадумовы да абвастрэння сацыяльнай напружанасці, у тым ліку з мэтай змены ўлады»<ref name="newsru.com"/>. [[25 лістапада]] 2005 прэтэндэнт на пост прэзідэнта Беларусі ад апазіцыі Аляксандр Мілінкевіч сустрэўся з прэзідэнтам Літвы [[Валдас Адамкус|Валдасам Адамкусам]] у Вільні. Раней, [[26 кастрычніка]], падчас свайго візіту ў [[Берлін]], Адамкус заявіў у інтэрв’ю нямецкай газеце «Die Welt», што не выключае магчымасці «нападу беларускіх войскаў прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі на Літву». Беларускі МЗС пракаментаваў гэтыя словы так: «Лёгка „кінуць у спіну“ канцлеру Г. Шродэру, які сыходзіць, абвінавачванні ў грэбаванні прынцыпамі еўрапейскай салідарнасці і складана, пры выпадку, пазбегнуць спакусы выявіць бестактоўнасць у дачыненні да свайго цалкам паспяховага суседа — Рэспублікі Беларусь». Прадстаўнік МЗС падкрэсліў, што «Літва павінна быць заклапочаная не ўяўнай пагрозай з боку сваіх цалкам стабільных і прадказальных суседзяў, а рэальнай небяспекай для насельніцтва ўсяго Балтыйскага рэгіёна, якая ўзнікае ў сувязі з будаўніцтвам сховішча ядзернага паліва Ігналінскай АЭС». Зварот беларускага МЗС і рэзка негатыўныя ацэнкі гэтых выказванняў у самой Літве прымусілі Адамкуса тэрмінова ісці на папятную. Штодзённік «Respublika» [[31 кастрычніка]] надрукаваў артыкул пад назвай «В. Адамкус адмаўляецца ад сваіх слоў», у якой цытуе словы прэзідэнта, якія асуджаюць журналістаў, якія нібы «ператварылі перадумову ў палітычную праблему». У снежні 2005 кіраўніцтва беларускага КДБ заявіла, што імі выяўленыя замежныя базы беларускіх апазіцыянераў, якія нібы рыхтуюцца выступіць супраць улад у перыяд маючых адбыцца прэзідэнцкіх выбараў. Гэтыя базы, па словах прадстаўнікоў КДБ, знаходзяцца на тэрыторыі Літвы, аднак ніякіх доказаў прадстаўлена не было. Яшчэ адной гарачай тэмай у адносінах дзвюх дзяржаў, як ужо паказана, з’яўляецца намер Літвы стварыць магільнік для ядзерных адходаў Ігналінскай АЭС у 700 метрах ад беларускай мяжы. Гэтая станцыя ў цяперашні час выводзіцца з эксплуатацыі, што было адной з умоў уступлення Літвы ў Еўрасаюз. 31 снежня 2004 года быў спынены першы блок, цалкам яна павінна быць спыненая да 2008. У выпадку прыняцця такога рашэння, магільнік будзе размешчаны ў непасрэднай блізкасці ад беларускага Нацыянальнага парка «[[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Браслаўскія азёры]]». У цяперашні час у непасрэднай блізкасці ад Беларусі размяшчаюцца 4 АЭС — Ігналінская, Чарнобыльская, Ровенская і Смаленская<ref>[http://news.tut.by/54569.html Могильник для ядерных отходов построят на Браславских озерах?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080530004009/http://news.tut.by/54569.html|date=30 мая 2008}}</ref>. Беларускі бок неаднаразова заяўляў, што выступае супраць такога будаўніцтва, паколькі гэты рэгіён з’яўляецца турыстычным, а ў развіццё яго інфраструктуры ўкладваюцца значныя матэрыяльныя сродкі<ref>[http://news.tut.by/60116.html В Минске обсудят планы Литвы по строительству ядерного могильника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180323092406/https://news.tut.by/society/60116.html|date=23 сакавіка 2018}}</ref>. Літоўскі жа бок сцвярджае, што гэта ніяк не закране інтарэсы Беларусі. Так, 15 лістапада 2005 на прэс-канферэнцыі ў пасольстве Літвы віцэ-міністр гаспадаркі гэтай краіны Артурас Дайнюс заявіў: «Размяшчэнне магільніка ядзерных адходаў на мяжы Літвы і Беларусі не зробіць шкоды развіццю турызму»<ref>[http://news.tut.by/60280.html Размещение могильника ядерных отходов на границе Литвы и Беларуси не нанесет ущерба развитию туризма, считает литовская сторона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080530004018/http://news.tut.by/60280.html|date=30 мая 2008}}</ref>. Нават старшыня Грамадскай арганізацыі «Літоўскі рух зялёных» Рымантас Бразуліс у інтэрв’ю БелаПАН заявіў, што не лічыць небяспечным будаўніцтва магільніка для пахавання кароткажывучых мала- і сярэднеактыўных радыеактыўных адходаў<ref>[http://news.tut.by/60445.html Литовские "зеленые" не считают опасным строительство могильника для короткоживущих мало- и среднеактивных радиоактивных отходов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141025013632/http://news.tut.by/society/60445.html|date=25 кастрычніка 2014}}</ref>. Па стане на снежань 2005 канчатковае рашэнне па пытанні будаўніцтва магільніка не прынята, ідуць актыўныя кансультацыі бакоў. {{састарэла|2005 год}} == Беларусь і [[Латвія]] == У канцы лістапада 2005 латвійскае выданне «Весткі сёння» паведаміла, што пасол Латвіі ў Беларусі Майра Мора, выступаючы на пасяджэнні камісіі па замежных справах Сойма Латвіі 23 лістапада, заявіла: «…Лукашэнка сядзіць на бомбе з падпаленым запалам: бо ён не даў прыватызаваць прадпрыемствы ні аднаму расійскаму алігарху. Беларусь крала расійскія газ і нафту, Расія наогул перакрыла кран, але чаму цяпер яна гэтага не робіць? Таму што па перыферыі Расіі мінулі ўзрушэнні, а спадар Лукашэнка як пудзіла ў садзе, якое адпуджвае Захад». «Трэба быць гатовымі да доўгага існавання гэтага рэжыму побач з намі». Тым не менш, пасол заклікала латвійскіх дэпутатаў «працягваць любую дапамогу апазіцыі»<ref>[http://rus.delfi.lv/news/press/vesti/article.php?id=12867750 Сейму Латвии навязывают бойкот Беларуси] {{ref-ru}}</ref>. У адрас МЗС Латвіі пасольствам Беларусі была накіравана нота з патрабаваннем тлумачэнняў, а ў камісію па замежных справах сойма — ліст з просьбай прадаставіць стэнаграму дыскусіі. Пасол Латвіі была адкліканая ў Рыгу для кансультацый, а МЗС Беларусі заявіў, што чакае дадатковых тлумачэнняў латвійскага боку пасля вяртання пасла ў Мінск. 29 лістапада па ініцыятыве латвійскага боку ў Мінску адбылася сустрэча пасла Латвіі з прадстаўніком беларускага МЗС, на якой Майра Мора адмаўляла, што падчас пасяджэння камісіі яна выказвала крытыку ў адрас Рэспублікі Беларусь і яе прэзідэнта. Латвія ўваходзіць у склад працоўнай групы для каардынацыі дзеянняў у дачыненні да Беларусі, стварэнне якой было ўзгоднена прэм’ер-міністрамі Польшчы, Літвы, Латвіі і Украіны (падрабязней гл. [[Знешняя палітыка Беларусі#Беларусь і Літва]]) [[3 жніўня]] [[2006]] года Латвія адклікала з Беларусі пасла Майру Мора для кансультацый пасля таго, як [[2 жніўня]] латвійскі МЗС «за дзеянні, несумяшчальныя са статусам дыпламата» абвясціў [[Persona non grata|персонай нон грата]] першага сакратара пасольства Беларусі ў Рызе Змітра Краяшкіна, загадаўшы яму на працягу сутак пакінуць тэрыторыю краіны. Дыпламатычны канфлікт пачаўся [[25 ліпеня]], калі беларуская міліцыя правяла ператрус у кватэры другога сакратара пасольства Латвіі ў Мінску Рэйма Шміца, абвінаваціўшы яго ў гомасексуалізме і распаўсюджванні парнаграфіі. Латвія абвінаваціла Беларусь у парушэнні Венскай канвенцыі [[1961]] года, якая гарантуе недатыкальнасць дыпламатаў і іх жылля, і запатрабавала тлумачэнняў, пасля чаго 30 ліпеня па беларускім тэлебачанні быў прадэманстраваны відэазапіс палавых зносін паміж двума мужчынамі, нібы зроблены схаванай камерай у кватэры дыпламата. Як заявілі прадстаўнікі ГУУС Мінску, на момант ператрусу праваахоўным органам не было вядома, што гаспадар кватэры валодаў дыпламатычнай недатыкальнасцю. МЗС Латвіі накіраваў Беларусі ноту пратэсту, у якой патрабуе афіцыйных тлумачэнняў ператрусу ў кватэры дыпламата. Тое, што адбылося, характарызуюць тут як «чарговую правакацыю ў духу савецкага часу супраць латвійскай дзяржавы і яе дыпламатаў». Адзначаецца, што Рэйма Шміц у пасольстве Латвіі адказваў за кантакты з беларускімі апазіцыянерамі і складаў спісы ўдзельнікаў міжнародных канферэнцый у Рызе. == Беларусь і ЗША == Беларусь займае выгодную геапалітычную пазіцыю ва Усходняй Еўропе, таму яна стала знаходзіцца ў полі пільнай увагі кіроўных сусветных палітычных сіл. На кіраўніцтва краіны аказваецца сталы ціск з боку [[ЗША]], [[Еўрасаюз]]у і [[АБСЕ]]. Галоўная мэта — дамагчыся змены ўнутранай палітыкі Беларусі і зрушэння дыктатара [[Аляксандр Лукашэнка|Лукашэнкі]]. Першыя спробы ЗША змяніць кіраўніцтва Беларусі адносяцца прыкладна да [[2000]] года, калі амерыканскім паслом у Беларусі быў прызначаны дасведчаны дыпламат Майкл Козак. Ён паспрабаваў аб’яднаць канфліктуючую паміж сабой беларускую апазіцыю і пераканаў яе высунуць адзінага кандыдата на прэзідэнцкіх выбарах. Аднак увосень [[2001]] года у апазіцыйнага кандыдата [[Уладзімір Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]] не атрымалася перамагчы Лукашэнку. У жніўні [[2004]] года ЗША абвясцілі аб намеры дамагацца адхілення ад улады прэзідэнта Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Пазіцыю ЗША выказаў сенатар Джон Мак-Кейн: «Мы будзем змагацца за тое, каб Беларусь вызвалілася ад тыраніі. Змена рэжыму прэзідэнта Лукашэнкі ў Беларусі плануецца не ўзброеным шляхам, а з дапамогай міжнароднага ціску». Услед за гэтай заявай амерыканскае міністэрства фінансаў абвінаваціла беларускі Інфабанк у адмыванні грошай [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. Паводле даных ЗША, банк займаўся легалізацыяй сродкаў, атрыманых урадам Садама Хусейна праз незаконныя гандлёвыя пагадненні, у парушэнне праграмы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] «Нафта ў абмен на харч». Банк і яго даччыныя фірмы, у прыватнасці «Белметалэнерга», таксама выкарыстоўваліся для закупу ўзбраенняў і фінансавання падрыхтоўкі ўзброеных сіл [[Ірак]]а. [[6 кастрычніка]] [[2004]] Палата прадстаўнікоў Кангрэса ЗША аднагалосна прагаласавала за ўвядзенне эканамічных санкцый супраць Беларусі і яе прэзідэнта асабіста. Прыняты Кангрэсам «Акт аб дэмакратыі ў Беларусі» змяшчае доўгі спіс патрабаванняў Аляксандру Лукашэнку: * вызваліць асоб, якія змяшчаюцца ў зняволенні, змешчаных у турмы за палітычныя або рэлігійныя перакананні; * адклікаць палітычна матываваныя абвінавачванні супраць апазіцыянераў і незалежных журналістаў; * падаць вычарпальнае тлумачэнне знікненняў дзеячаў апазіцыі і журналістаў; * спыніць рэпрэсіі супраць незалежных СМІ, незалежных прафсаюзаў, няўрадавых і рэлігійных арганізацый, апазіцыі; * правесці ў Беларусі вольныя і сумленныя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў адпаведнасці са стандартамі [[АБСЕ]]. Пакуль гэтыя патрабаванні не будуць выкананыя, адміністрацыі ЗША забаронена падаваць Беларусі якія-небудзь пазыкі, крэдытныя гарантыі, страхавыя выплаты, фінансаванне і любое іншае фінансавае садзейнічанне, а прадстаўнікам ЗША ў [[МВФ]], [[Сусветны банк|Сусветным банку]] і іншых міжнародных арганізацыях загадваецца галасаваць супраць любога садзейнічання Беларусі. Кангрэсмены прапаноўваюць падключыць да санкцый супраць Беларусі і іншыя дзяржавы, першым чынам еўрапейскія. «Акт аб дэмакратыі» патрабуе ад прэзідэнта ЗША не пазней чым праз 90 дзён пасля ўступлення законапраекта ў сілу накіраваць у Кангрэс адмысловы даклад аб пастаўках узбраенняў і баявых тэхналогій з Беларусі ў краіны, якія падтрымліваюць [[міжнародны тэрарызм]]. У дакладзе таксама павінны быць паказаны памеры асабістага багацця і дадзена ацэнка ўласнасці, якой валодаюць прэзідэнт Лукашэнка і іншыя беларускія кіраўнікі. [[21 кастрычніка]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] падпісаў «Акт аб дэмакратыі ў Беларусі». Такім чынам, эканамічныя санкцыі супраць Беларусі афіцыйна ўступілі ў сілу. Падпісанне закона пацвярджае, што ЗША маюць намер сур’ёзна дамагацца адхілення Аляксандра Лукашэнкі ад улады. МЗС Беларусі заявіў, што амерыканскі акт парушае Дэкларацыю ААН аб недапушчэнні інтэрвенцыі і ўмяшання ва ўнутраныя справы дзяржаў. Прадстаўнікі ўрада Беларусі заявілі, што санкцыі іх не палохаюць, паколькі на ЗША прыходзіцца толькі каля 3 % аб’ёму экспарту Беларусі. Назіральнікі адзначаюць, што палітычныя меры, прадпрымаемыя ЗША ў дачыненні да кіраўніцтва Беларусі, аналагічныя іх дзеянням у дачыненні да ранейшых кіраўнікоў [[Югаславія|Югаславіі]], [[Афганістан]]а, [[Ірак]]а. Адзначаецца таксама, што гэтыя меры маглі быць пралабіяваныя амерыканскім ВПК і ўладамі [[Польшча|Польшчы]], якая разлічвае ў сувязі з гэтым на больш істотную дапамогу ЗША і, у прыватнасці, перабазаванне на яе тэрыторыю часткі амерыканскіх войскаў з Германіі. [[13 снежня]] 2006 прадстаўнік ЗША Уільям Брэнсык падняў пытанне аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі падчас закрытага пасяджэння ў РБ ААН. У той жа дзень сенат ЗША падтрымаў законапраект, у якім заклікаў прэзідэнта ЗША ўвесці дадатковыя санкцыі супраць Беларусі. [[19 снежня]] 2006 пасол ЗША ў Мінску Керэн Сцюарт зрабіла заяву аб тым, што ЗША не прызнаюць вынікаў рэферэндуму аб стварэнні адзінай дзяржавы Расіі і Беларусі. Гэтая заява была зроблена ў адказ на словы дзяржсакратара Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі Паўла Барадзіна, які выказаўся за правядзенне рэферэндуму па аб’яднанні дзвюх краін і дадаў, што 2007 год будзе «вырашальным у справе будаўніцтва адзінай дзяржавы». Па словах амерыканскага пасла, прапанаваны рэферэндум быў бы недэмакратычным: «З улікам цяперашняй сітуацыі ў Беларусі ні адзін рэферэндум не можа быць праведзены так, каб пераканаць нас у тым, што ён з’яўляецца свабодным выражэннем волі беларускага народа». [[12 студзеня]] 2007 года Джордж Буш падпісаў закон, які падаўжае яшчэ на два гады санкцыі ў дачыненні да Беларусі паводле «Акту аб дэмакратыі ў Беларусі» 2004 года. Закон, у прыватнасці, санкцыянуе вылучэнне матэрыяльных сродкаў апазіцыйным беларускім палітыкам і незалежным СМІ. У 2007 годзе на гэтыя мэты з бюджэту ЗША будзе вылучана $27,5 млн. == Гл. таксама == * [[Амерыканска-беларускія адносіны]] * [[Адносіны Беларусі з краінамі Афрыкі]] * [[Шматвектарная палітыка (Беларусь)]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Еўропа паводле тэм|Знешняя палітыка}} {{Беларусь у тэмах}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Беларусі| ]] qqx4dd37qi6ixa2d1eh9fkwv9hkk3ua Замак (востраў, возера Мядзел) 0 155517 5160298 4426279 2026-07-02T13:29:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160298 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Востраў Замак}} {{Востраў |Назва = Замак |Нацыянальная назва = |Карта = Востраў Замак.svg |Краіна = Беларусь |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = возера Мядзел |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 56|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 51|lon_sec = 55 |region = |CoordScale = |Плошча = 0.142 |Плошча заліваў = |Вышыня = 25 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = Lake Myadel Belarus.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Замак з суседнімі астравамі |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''За́мак''' ({{lang-be-trans|Zamak}}) — [[востраў]] на возеры [[Мядзел (возера)|Мядзел]]. Прыкладная плошча — 0,142 км². Незаселены. == Геаграфія == [[Выява:Востраў Замак.svg|thumb|left|Карта]] Знаходзіцца на возеры Мядзел прыкладна ў 8 км на поўнач ад цэнтра горада [[Мядзел]] і 123,7 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Востраў Замак — самы вялікі з усіх [[востраў|астравоў]] возера Мядзел. Найбольшая даўжыня — 515,54 м, найбольшая шырыня — 443,2 м. Агульная плошча — каля 0,142 км². Сфарміраваны [[ледавік]]овымі адкладаннямі. Сярэдняя вышыня 20—25 м над узроўнем мора. Сталых паверхневых вадацёкаў на тэрыторыі Замка няма. [[Бераг]]і адносна нізкія, часткова зарастаюць [[Трыснёг звычайны|трыснягом]]. На поўначы вылучаюцца прагаліны [[пясок|пясчаных]] [[пляж]]аў. Частка [[суша|сушы]] пакрыта [[лес]]ам. Востраў уваходзіць у склад [[Нарачанскі нацыянальны парк|Нарачанскага нацыянальнага парка]]. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] востраў Замак разам з суседнімі больш дробнымі астравамі Гарадок і Уклейна складаў частку ўмацаваных паселішчаў горада [[Мядзел]] на возеры [[Мядзел (возера)|Мядзел]]. На ім знаходзілася [[гарадзішча]], якое на працягу [[XII стагоддзе|XII]] — [[XV стагоддзе|XV]] стст. тройчы гарэла. Каля гарадзішча месцілася неўмацаванае [[Селішча (археалогія)|селішча]] (каля 1,5 га). Лічыцца, што Замак падобна астатнім пасяленням старажытнага Мядзеля быў пакінуты жыхарамі ў XV ст. пасля [[Эпідэмія|эпідэміі]]. Яны перасяліліся на бераг возера [[Мястра]], дзе знаходзіцца сучасны горад. == Археалогія == [[Археалогія|Археалагічныя]] раскопкі праводзіліся ў [[1934]] г., [[1956]] г., [[1981]] г., [[1985]] г., але да нашага часу паселішчы на востраве Замак даследаваны толькі часткова (каля 40 м²). Выяўлена, што культурны пласт [[гарадзішча]] дасягае 2,43 м. Падзяляецца на 3 гарызонты: * Верхні, шэры, насычаны дробнымі [[прыродны камень|каменьчыкамі]], кавалкамі абмазкі, вугалем, косткамі [[птушкі|птушак]], [[рыбы|рыб]], дзікіх і свойскіх жывёл. * Сярэдні складаецца з белаватай, чырвонай і шэрай гумусавай [[гліна|гліны]]. * Ніжні, чорны, утрымоўвае матэрыялы [[XII стагоддзе|XII]] — [[XIII стагоддзе|XIII]] стст. Селішча было знойдзена ў падножжа гарадзішча і даследавана ў 1981 г. [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачовым]]. Яно складалася з [[драўніна|драўляных]] пабудоў, культурны пласт — 0,6—0,7 м. == Славутасці == * Гарадзішча (X—XV стагоддзі) — {{ГККРБ 4|613В000449}} * Селішча (VI—VIII стагоддзі) — {{ГККРБ 4|613В000450}} == Спасылкі == * [http://www.myadel.info/ostrov-zamok Востраў Замак на myadel.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130314130153/http://www.myadel.info/ostrov-zamok |date=14 сакавіка 2013 }} * [http://turism.brsmok.by/index.php?option=com_content&task=view&id=19&Itemid=45 Востраў Замак на brsmok.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120702003510/http://turism.brsmok.by/index.php?option=com_content&task=view&id=19&Itemid=45 |date=2 ліпеня 2012 }} [[Катэгорыя:Астравы Беларусі]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] [[Катэгорыя:Азёрныя астравы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Мядзельскага раёна]] hj8mebvsnnzi956lyroyk8cjquw6z8c Казюкі 0 155988 5160458 4918756 2026-07-03T05:37:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160458 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wilno-Kaziuki 2003.jpg|thumb|250px|right|Казюкі ў [[Вільня|Вільні]] [[2003]]]] '''Казюкі''' ({{lang-pl|Kaziuk}}, {{lang-lt|Kaziuko mugė}}) — традыцыйны штогадовы кірмаш вырабаў народных промыслаў у [[Літва|Літве]], які праходзіць з пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] ў [[Вільня|Вільні]], на галоўнай плошчы горада і прылеглых вуліцах. Кірмаш ладзіцца ў дзень памяці [[Казімір Казіміравіч|святога Казіміра]] [[4 сакавіка]] і ў найбліжэйшыя да яго выходныя дні. Назва ад імя [[Казімір]] — ''Казюк'' ({{lang-pl|Kaziuk}}, {{lang-lt|Kaziukas}}). Першапачаткова з [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] кірмаш праходзіў на Кафедральнай плошчы, з 1901 года — на [[Лукішская плошча|Лукішскай]], пазней фактычна ў некалькіх месцах горада. Тут можна сустрэць шмат цікавага прыкладнога і народнага мастацтва. Казюкі сталі папулярнымі ў іншых гарадах сучаснай [[Літва|Літвы]], а таксама ў [[Гродна|Гродне]] ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2328092.html «Казюкі» ў Гродна — дзясяты раз] // [[Радыё Свабода]]</ref>.Ад нядаўняга часу Казюкі ладзяцца ў многіх [[Польшча|польскіх]] гарадах (напрыклад у [[Познань|Познані]]<ref>[http://miasta.gazeta.pl/poznan/1,36001,4978276.html Kaziuk Wileński w niedzielę w Poznaniu] — artykuł w Gazecie Wyborczej na temat XV Kaziuka Wileńskiego na Starym Rynku w Poznaniu</ref>, [[Шчэцін]]е<ref>[http://www.mmszczecin.pl/23378/2009/3/3/lzy-wzruszenia-polaly-sie-obficie?districtChanged= Łzy wzruszenia polały się obficie], www.mmszczecin.pl</ref>), у нядзелю пасля 4 сакавіка, паводле ініцыятывы палякаў, былых жыхароў Вільні і нашчадкаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:}} * [http://rupor.lt/index.php?showtopic=4052&st=0 Казюкас-2010: даспехі і фаер-шоу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225195946/http://rupor.lt/index.php?showtopic=4052&st=0 |date=25 снежня 2024 }}{{v|2012|01|10}} [[Катэгорыя:Культура Вільні]] [[Катэгорыя:Кірмашы]] sfqd5h9u8acx76828lf5hkzqszi6ll7 Маскарпонэ 0 156080 5160335 4682778 2026-07-02T15:38:41Z Amherst99 6180 /* */ 5160335 wikitext text/x-wiki {{Сыр |Беларуская назва = Маскарпонэ |Арыгінальная назва = mascarpone |Выява = [[Выява:Tiramisu.jpg|250px|[[Тырамісу]], дэсерт з маскарпонэ]] |Краіна паходжання = {{ITA}} |Горад, рэгіён = [[Ламбардыя]] і інш. |Малако = [[каровіна малако|каровіна]] ці малако буйваліц (сліўкі) |Пастэрызаваны = |Тэкстура = крэмападобны |Час паспявання = |Сертыфікацыя = }} '''Маскарпонэ''' ({{lang-it|mascarpone}}) — італьянскі [[вяршковы сыр]]. Паходзіць з рэгіёну [[Ламбардыя]]. Лічыцца, што ўпершыню яго пачалі рабіць у вобласці паміж мястэчкамі Лодзі і Абіятэграса да паўднёвым захадзе ад [[Мілан]]а ў канцы XVI — пачатку XVII стагоддзяў. Часта выкарыстоўваецца ў прыгатаванні тварожнікаў і іншых дэсертаў. Пры вытворчасці маскарпонэ вяршкі тлустасцю 25 % падаграваюць на вадзяной лазні да 75-90 ° C і пры мяшанні дадаюць вінную кіслату (традыцыйны спосаб), лімонны сок або белы вінны воцат, каб пачаўся працэс каагуляцыі (згортвання) малочнага бялку. Пасля непрацяглага нагрэву для завяршэння каагуляцыі прадукт астуджаюць і падвяргаюць для выдалення сыроваткі самапрэсаванню ў палатняных мяшках, падвешаных у прахалодным месцы. З прычыны непрымянення для згортвання малочнакіслых культур (заквасак) і ферментаў назва «сыр» можа быць выкарыстана ў адносінах да яго з вялікай доляй умоўнасці. Маскарпонэ ўтрымоўвае ў сухім астатку каля 75 % [[тлушч]]у, мае крэмпадобную кансістэнцыю, таму ідэальна падыходзіць для дэсертаў. Найбольш вядомы дэсерт, падрыхтаваны на аснове маскарпонэ, — [[тырамісу]]. Часам сыр выкарыстоўваецца замест масла для бутэрбродаў. == Спасылкі == * [http://www.cheese.com/Description.asp?Name=Mascarpone Маскарпонэ на сайце cheese.com]{{ref-en}} * [http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/mascarpone.HTM Тэхналогія падрыхтоўкі сыру маскарпонэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070409120439/http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/mascarpone.HTM |date=9 красавіка 2007 }}{{ref-en}} [[Катэгорыя:Італьянскія сыры]] 735m70nez76wcaepdlujbrxwrygh38a Каліна звычайная 0 160758 5160493 5069864 2026-07-03T09:09:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160493 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Viburnum opulus 001.JPG | image title = Агульны выгляд дарослай расліны | image descr = Агульны выгляд квітнеючай дарослай расліны, [[Карлсруэ]], [[Германія]] | regnum = Расліны | parent = Viburnum | rang = Від | latin = Viburnum opulus | author = [[L.]] ([[1753]]) | syn = | children name = | children = | typus = | range map = Viburnum opulus kz distr.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Viburnum opulus }} '''Калі́на звыча́йная'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|140}}</ref><ref name="ЛРКЛ">Назва '''Каліна звычайная''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> ці '''Калі́на чырво́ная''' (''Viburnum opulus'') — лістападны куст, від роду {{bt-bellat|Каліна|Viburnum}} сямейства {{bt-bellat|Адоксавыя|Adoxaceae}}. Плады ядомыя, але гаркаватыя на смак (асабліва да першых замаразкаў). Кара і плады выкарыстоўваюцца ў навуковай і народнай медыцыне. Каліна цэніцца як дэкаратыўная расліна. Распаўсюджана ва ўмераным клімаце Еўропы і Азіі. Сустракаецца па ўсёй Беларусі. У культуры і народнай творчасці многіх славянскіх народаў (у тым ліку і беларусаў) каліна сімвалізуе дзявочую прыгажосць і нявіннасць. Каліна з’яўляецца частым матывам народных песень, вясельных абрадаў. == Назва == Каліна звычайная, каліна<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref><ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref><ref name="ReferenceB">{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref>, калін-дзерарава<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Viburnum opulus0.jpg|left|ш=225|{{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} Каліна звычайная — [[куст]]<ref name="Ур">Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.</ref>, радзей [[дрэва]], з шаравата-бурай карой<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Калина обыкновенная |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |старонкі = 58-60 |старонак = 200 |тыраж = 130 000 }}</ref>, пакрытай падоўжнымі расколінамі, вышынёй 1,5-4 метра. Дажывае да 50 гадоў і больш<ref>{{кніга|загаловак=Древесные породы мира. //Том 3/ Lhtdtcyst gjhjls CCCР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/drev_porody_mira_1982_3.djvu|месца=М.|адказны=Под. ред. Калуцкого К. К.|выдавецтва=Лесная промышленность|год=1982|старонкі=205|старонак=264}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Парасткі і пупышкі === [[Парасткі]] круглявыя, часам рабрыстыя, голыя, месцамі шаравата-белыя, а наогул жаўтлява-бурыя, часам з чырванаватым адценнем. {{нп3|Чачавічкі||ru|Чечевички}} буйныя, да 57 мм. Стрыжань бялёсы з рудаватым адценнем, прыкладна шасціграннай формы. [[Пупышкі]] з дзвюма зрослымі вонкавымі лускавінкамі, яйкападобныя, трохі завостраныя, чырванавата-зялёныя. Лускі ля асновы зеленаватыя ці шэрыя, зверху чырвона-бурыя, слаба бліскучыя, безвалосыя, часам клейкія. Бясплодныя парасткі заканчваюцца адной канцавой пупышкай, а пладовыя — дзвюма ілжыва-канцавымі пупышкамі (паміж пупышкамі відаць канец парастка). Бакавыя пупышкі прыціснутыя. Ліставыя рубцы ліставых пупышак цалкам злучаюцца<ref>{{кніга|аўтар=Проф. доктор с.-х. наук Новиков А. Л.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников в безлистном состоянии|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novikov1965_opred_der_kust_v_bezlist_sost.djvu|месца=Минск|выдавецтва=Высшая школа|год=1965|старонкі=379|старонак=408}}</ref>. === Лісце === [[Ліст]]ы чаранковыя, супраціўныя, шырокаяйкападобныя або круглявыя, даўжынёй 5-8 (10<ref name="ДиКСССР">{{ДзікСССР|аўтар=Соколов С. Я., Стратонович А. И.|частка=Род 2. Viburnum opulus L. — Калина|том=6|стар=340—341}}</ref>) см і 5-8 см шырынёй<ref name="ДиКСССР" />, трох-пяцілопасцевыя<ref name="Ур"/>, востраканцовыя, з круглявым клінаватым неглыбока-сэрцападобным аснаваннем, з трыма галоўнымі пальчата разыходнымі жылкамі, зверху цёмна-зялёныя, голыя, маршчыністыя, знізу шаравата-зялёныя<ref name="Ур"/><ref name="ДПЯ"/>, больш-менш мякка і густа бархаціста апушаныя, радзей амаль голыя, акрамя бародак у кутах жылак; лопасці лісця завостраныя або адцягнутыя ў кароткае вастрыё, сярэдняя лопасць няроўна чатырохвугольная, з больш-менш паралельнымі бакамі, трохі звужаная ля асновы, радзей, гэтак жа, як і бакавыя, яйкападобная; па краі сярэдняя ўверсе, а бакавыя галоўным чынам з вонкавага боку, з буйнымі няроўнымі астраватымі або завостранымі зубцамі, радзей цэльнакрайнія; [[хвосцік]]і 1-2 см даўжынёй, пакрыты бароздамі, ля асновы з дзвюма прырослымі рэшткамі [[прылістак|прылісткаў]], наверсе з дзвюма — чатырма дыскападобнымі [[залоза|залозкамі]]. Увосень лісце набывае яркую афарбоўку — ад аранжава-чырвонай да пурпурнай. === Суквецці і кветкі === {{Біяфота|Viburnum opulus20090612 434.jpg|ш=250|Кветкі з тычынкамі буйным планам|color=lightgreen}} [[Кветка|Кветкі]] гетэраморфныя, з падвойным [[калякветнік]]ам, сабраныя ў плоскія парасонападобныя 6-8 прамянёвыя [[мяцёлка|мяцёлкі]] 5-8 см у дыяметры<ref name="ДиКСССР" />, на [[кветканос]]е 2,5-5 см даўжынёй<ref name="ДиКСССР" />; усе часткі суквецця голыя або з рассеянымі вельмі дробнымі [[залоза|залозкамі]]; краявыя кветкі на [[кветаножка]]х 1-2 см даўжынёй<ref name="ДиКСССР" />, бясплодныя<ref name="Ур"/>, плоскія, белыя, духмяныя<ref name="Ур"/><ref name="ДПЯ"/>, у 4-5 разоў буйнейшыя за ўнутраныя, 1-2,5 см у папярочніку<ref name="ДиКСССР" />, з пяццю няроўнымі адваротнаяйкападобнымі долямі [[вяночак|вяночка]]; сярэднія — двухполыя, сядзячыя або амаль сядзячыя, белыя ці ружавата-белыя, каротка-званочкавыя<ref name="Ур"/>, каля 5 мм у дыяметры, з шырокімі тупымі лопасцямі, у 1,5 раза даўжэйшымі за трубачку. [[Суквецці]] размешчаны на верхавінах маладых галін. [[Тычынка|Тычынак]] пяць, яны ў 1,5 раза даўжэйшыя за вяночак, з жоўтымі [[пыльнік]]амі. [[Песцік]] з ніжняй трохгнёздавай цыліндрычнай [[завязь|завяззю]], з вельмі кароткім канічным слупком і трохраздзельным [[рыльца]]м. Цвіце ў канцы мая — пачатку чэрвеня<ref name="Ур"/><ref name="ДПЯ"/> на працягу 10-14<ref name="МедРаст">{{кніга|аўтар=Бурмистров А. Н., Никитина В. А.|загаловак=Медоносные растения и их пыльца: Справочник|месца=М.|выдавецтва=Росагропромиздат|год=1990|старонкі=77|старонак=192|isbn=5-260-00145-1}}</ref> (15—25) дзён<ref name="Древ">{{кніга|аўтар=Соколова Т. А.|загаловак=Декоративное растениеводство. Древоводство|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/sokolova2005_drevovodstvo.pdf|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2004|старонкі=29|старонак=352|isbn=5-7695-1771-9}}</ref>. Пылковыя зёрны трохбарознава-оравыя, шарападобнай або эліпсаідальнай формы. Даўжыня палярнай восі 24,2-25,3 мкм, экватарыяльны дыяметр 19,8-25,3 мкм. У абрысе з полюса круглява-трохлопасцевыя, з экватара — круглявыя, радзей эліптычныя. Разоры шырынёй 4-5,5 мкм, доўгія, з роўнымі бакамі, з адцягнутымі завостранымі канцамі. Поры круглявыя, дыяметрам, роўным шырыні разор, або трохі шырэйшыя. Мембрана баразён і пор гладкая або дробназярністая. Таўшчыня экзіны 2,8-3 мкм. Стрыжанькі тонкія, шчыльнастаячыя, з круглявымі галоўкамі, даўжыня стрыжанькоў 1,5-2 мкм. Скульптура сеткаватая, вочкі сеткі вуглаватыя, часта выцягнутыя, з найбольшым дыяметрам 2-2,5 мкм, каля баразён ячэйкі зменшаны да 0,5-0,6 мкм. [[Пылок]] жоўтага колеру<ref name="МедРаст" />. [[Формула кветкі|Формула]] сярэдніх кветак: {{Nobr|<math>\ast K_{(5)} \; C_{(5)} \; A_5 \; G_{(\overline3)}</math>}} <ref name="Barabanov">{{кніга|аўтар=Барабанов Е. И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М.|выдавецтва=Издат. центр «Академия»|год=2006|старонкі=317|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>, краявых — {{Nobr|<math>\ast K_{(5)} \; C_{(5)}</math>}}<ref>{{кніга|аўтар=Сербин А. Г., Серая Л. М., Ткаченко Н. М., Слободянюк Т. А.|загаловак=Медицинская ботаника|месца=Харьков|выдавецтва=Издательство НФаУ|адказны=Под ред. Серой Л. М.|год=2003|старонкі=182|старонак=364}}</ref>. == Плады == {{Біяфота|Viburnum opulus fruits - Keila.jpg|right|ш=250|Плады каліны|color=lightgreen}} {{Біяфота|Viburnum opulus fruits close-up - Keila.jpg|right|ш=250|Плады|color=lightgreen}} [[Плод|Плады]] — авальныя або шарападобныя ярка-чырвоныя [[касцянка|касцянкі]] дыяметрам ад 8 да {{s|10 мм}}<ref name="ДПЯ"/>, з афарбаванай чырвоным сокам, буйной пляскатай шырокасэрцападобнай, амаль круглай цвёрдай костачкай<ref name="Ур"/> даўжынёй {{s|7-9 мм}}, на верхавіне коратка завостранай, з трохі няроўнай паверхняй. Костачка займае вялікую частку плода<ref name="ДПЯ"/>. Вага 1000 семачак 21-31 г, па іншых дадзеных 46 г<ref name="Древ" />. Плады сакавітыя, але з гаркаватым даўкім смакам<ref name="Ур"/>, пасля першых маразоў [[горкія рэчывы|гарката]] знікае або становіцца меншай. Плады спеюць у жніўні — верасні<ref name="Ур"/>; у Батанічным садзе АН РФ — у канцы верасня — пачатку кастрычніка<ref name="Древ" />. Застаюцца на галінах вельмі доўга, нават зімой<ref name="Ур"/>. Тэрмін захоўвання насення — 24 месяцы<ref name="Древ" />. == Распаўсюджанне і экалогія == Каліна непатрабавальная да ўмоў, лёгка пераносіць [[засуха|засухі]] і маразы, аднак, найбольш распаўсюджана ва [[умераны клімат|ўмераным клімаце]] [[Еўропа|Еўропы]]<ref name="Ур"/> і [[Азія|Азіі]]. Сустракаецца паўсюль у [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай частцы Расіі]], акрамя поўначы і паўднёвага-ўсходу, на [[Каўказ]]е і ў [[Крым]]е<ref name="Ур"/>, у [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] на поўдзень ад 61° паўночнай шыраты<ref name="ДПЯ"/>, ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]] (у басейнах рэк [[Енісей|Енісея]] і [[Ангара|Ангары]], у паўднёва-заходнім Прыбайкаллі), у [[Казахстан]]е (ізаляваныя месцазнаходжанні ў Заходнім і Паўночным Казахстане, [[Саур]], [[Тарбагатай]]), у [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] (адзінкава ў [[Джунгарскі Алатау|Джунгарскім]] і [[Заілійскі Алатау|Заілійскім Алатау]] і ў {{нп3|Чу-Ілійскія горы|Чу-Ілійскіх гарах|ru|Чу-Илийские горы}}), у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], у [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. У Беларусі сустракаецца паўсюдна як дзікарослы куст, разводзіцца ў садах і парках дзеля прыгожых, духмяных кветак і дэкаратыўных пладоў<ref name="Ур"/>. Святлалюбная расліна, але выносіць некаторае зацяненне. У цені звычайна не плоданасіць. [[Мезафіты|Мезафіт]], мікратэрм, [[Мезатрофы|мезатроф]]. У [[стэп|стэпавых раёнах]] расце звычайна ў [[Вусце ракі|вусцях]] рэк, у [[лес|лясной]] зоне аддае перавагу ўвільготненым [[глеба]]м, сустракаецца як на берагах [[вадаём]]аў, так і на лясных {{нп3|паляна, лес|палянах|ru|Поляна}}, узлесках, на высечках, уваходзіць у склад [[Падлесак|падлеску]], ніколі не дамінуючы ў ім<ref name="ДПЯ"/>. Сустракаецца ў падлеску сярэдня- і паўднёватаёжных лясоў: на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Рускай раўніны]] — з {{bt-bellat|елка еўрапейская{{!}}елкі звычайнай|Picea abies}}, у Перадураллі — з {{bt-bellat||Picea obovata}} і {{bt-bellat||Abies sibirica}}, а таксама ў цёмнахваёвых лясах [[Кузнецкі Алатау|Кузнецкага Алатау]]. Уваходзіць у падлесак шыракаліста-яловых лясоў [[Эстонія|Эстоніі]], дубова-хваёвых лясоў [[Палессе|Палесся]], дубова-піхтава-яловых лясоў [[Паўднёвы Урал|Паўднёвага Урала]], шыракалістых лясоў [[Украіна|Украіны]], Каўказа, дубова-грабавых і грабіннікава-дубовых лясоў Крыма. Расце ў падлеску пойменных лясоў: чорнаальховых; радзей у пойменных дубняках; у тапалёўніках у поймах рэк [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]. На [[Калхідская нізіна|Калхідскай нізіне]] сустракаецца ў падлеску альшаннікаў з {{bt-bellat|Вольха чорная{{!}}чорнай вольхі|}}. У [[Калхіда|Калхідзе]] багатая на лясных [[балота]]х з тарфяным грунтам у падлеску {{bt-bellat||Pterocarya}} і вольхі чорнай<ref name="АптБол">{{кніга|аўтар=Елина Г. А.|загаловак=Аптека на болоте|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/elina1993_apteka_na_bolote.djvu|месца=Санкт-Петербург|выдавецтва=Наука|год=1993|старонкі=236−239|старонак=496|isbn=5-02-026709-0}}</ref>. На [[Алтай|Алтаі]] заўважана ў бярозава-асінавых лясах. У [[лесастэп]]у і на поўначы стэпу стварае пойменныя хмызняковыя зараснікі. Насякомаапыляемая расліна. Функцыю прыцягнення [[Насякомыя|насякомых]] у суквецці выконваюць краёвыя бясплодныя кветкі. Асноўнымі апыляльнікамі з’яўляюцца [[жукі]], а таксама тыя віды [[Двухкрылыя|двухкрылых]] і [[перапончатакрылыя|перапончатакрылых]], якія сілкуюцца [[пылок|пылком]]<ref name="ЖизньРаст">{{кніга|загаловак=Жизнь растений// Том 5. Часть 2. Цветковые растения|месца=М.|адказны=Под. ред. Тахтаджяна А. Л.|выдавецтва=Просвещение|год=1981|старонкі=375—378|старонак=512}}</ref>. [[Дыяспаралогія#заахарыя|Заахор]]. Плады да самай глыбокай восені застаюцца на галінках і разносяцца [[птушкі|птушкамі]]. Сухія плады і насенне разносяцца ветрам. Размнажаецца каліна таксама парасткамі і каранёвымі атожылкамі<ref name="ЖизньРаст" />. == Раслінная сыравіна == У якасці {{нп3|Лекавая раслінная сыравіна|лекавай сыравіны|ru|Лекарственное растительное сырьё}} выкарыстоўваюць плады каліны ({{lang-la|Fructus Viburni}}) і кару каліны ({{lang-la2|Cortex Viburni}})<ref name="ДПЯ"/>. === Плады === Плады збіраюць у перыяд поўнай спеласці, зразаючы разам з пладаножкай. Сушаць у сушылках пры тэмпературы 60-80&nbsp;°C або на паветры пад навесамі, на гарышчах, падвешваючы іх пучкамі. Пасля сушкі пладаножкі аддзяляюць<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца=М.|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=193|isbn=5-06-000085-0}}</ref>. Ураджайнасць пладоў у Кіраўскай вобласці ў ельніку-зеленамошніку 18-23 кг/га<ref>{{кніга|аўтар=Губанов И. А., Крылова И. Л., Тихонова В. Л.|загаловак= Дикорастущие полезные растения СССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dikor_polezn_rast_sssr1976.djvu |месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1976|старонкі=310—312|старонак=360}}</ref>. У пладах маюцца вугляводы: [[цукроза]], [[фруктоза]], [[глюкоза]], {{нп3|маноза||ru|Манноза}}, [[галактоза]], [[ксілоза]], {{нп3|рамноза||ru|Рамноза}}, {{нп3|арабіноза||ru|Арабиноза}}, [[поліцукрыды]]; [[пекцінавыя рэчывы]], арганічныя кіслоты: [[ізавалеыянавая кіслата|ізавалерыянавая]] і [[воцатная кіслата|воцатная]] (да 3 %); трыцерпеноіды: алеанолавая і хедэрагенавая кіслоты і іх ацэцільныя вытворныя, урсолавая кіслата; стэроіды, вітамін C (да 0,09 %) і [[карацін]]; фенолкарбонавые кіслоты і іх вытворныя: хларагенавая, неахларагенавая, вытворныя n-дыгідраксікарычной кіслаты; дубільныя рэчывы (да 3 %), кацехіны, флаваноіды, самбуцын; вышэйшыя тлустыя кіслоты: мірысцінавая, пальміцынавая, сцеарынавая, алеінавая, лінолевая, ліналенавая, арахінавая, бегенавая, лігнацерынавая, цэрацінавая. Плады багатыя солямі калію<ref name="БФС" />. === Карані === Карані ўтрымліваюць [[Эфірныя алеі|эфірны алей]], [[тэрпеноіды|трытэрпеноіды]], [[вітамін C]] і {{нп3|вітамін K||ru|Витамин K}}. === Галіны, драўніна і кара === Галіны ўтрымліваюць эфірны алей, у яго складзе {{нп3|саліцын||en|Salicin}}, [[дубільныя рэчывы]]. Кару збіраюць вясной падчас руху соку да распускання пупышак, падвяльваюць, затым сушаць у сушылках пры тэмпературы 50—60 [[Градус Цэльсія|°C]] або ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй<ref name="БФС"/>. Ураджайнасць кары — 250—600 г/м², з адной расліны можна атрымаць 45—140 г<ref name="ДПЯ"/>. Кара ўтрымлівае [[вугляводы]] і роднасныя злучэнні: [[Цэлюлоза|цэлюлозу]], [[Пекцінавыя рэчывы|пекцін]], [[смала|смолы]] (да 6,5 %), [[флабафен]], {{нп3|Фітастэролы|фітастэрыны|ru|Фитостеролы}}, [[мірыцылавы спірт]]; эфірны алей, у яго складзе [[арганічныя кіслоты]]: {{нп3|валерыанавая кіслата|валерыянавая|ru|Валериановая кислота}}, [[мурашыная кіслата|мурашыная]], [[воцатная кіслата|воцатная]], {{нп3|капрылавая кіслата|капрылавая|ru|Каприловая кислота}}, {{нп3|капронавая кіслата|капронавая|ru|Капроновая кислота}}, {{нп3|ліналенавая кіслата|ліналенавая|ru|Линоленовая кислота}}; трытэрпеноіды, {{нп3|ірыдоіды||ru|Иридоиды}} 2,73—5,73 %, [[сапаніны]], [[алкалоіды]], [[Аскарбінавая кіслата|вітамін C]], [[фенолкарбонавыя кіслоты]] і іх вытворныя: [[хларагенавая кіслата|хларагенавая]], [[неахларагенавая кіслата|неахларагенавая]], {{нп3|Кафейная кіслата|кафейная|ru|Кофейная кислота}}, вытворныя о-дыгідраксікарычнай кіслаты, [[лігнін]], [[дубільныя рэчывы]], {{нп3|катэхіны||ru|Катехины}}; [[кумарын]]ы: скапалетын, эскулетын, скапалін, эскулін; [[флаваноіды]], [[антрахінон]]ы, [[гліказіды|гліказід]] [[вібурнін]]<ref name="ДПЯ"/>, лейкаантацыяніны; вышэйшыя [[тлустыя кіслоты]]: {{нп3|Мірысцінавая кіслата|мірысцінавая|ru|Миристиновая кислота}}, {{нп3|пальміцынавая кіслата|пальміцынавая|ru|Пальмитиновая кислота}}), [[стэарынавая кіслата|стэарынавая]], [[алеінавая кіслата|алеінавая]], [[лінолевая кіслата|лінолевая]], {{нп3|Арахінавая кіслата|арахінавая|ru|Арахиновая кислота}}, {{нп3|Бегенавая кіслата|бегенавая|ru|Бегеновая кислота}}, {{нп3|Лігнатэрынавая кіслата|лігнатэрынавая|ru|Лигноцериновая кислота}}, {{нп3|церацінавая кіслата|церацінавая|ru|Церотиновая кислота}}. Драўніна змяшчае дубільныя рэчывы. === Кветкі і лісце === Кветкі ўтрымліваюць урсолавую кіслату, вітамін C, флаваноіды<ref name="Гродзінський">Лікарські рослини: Енциклопедичний довідник/ Відп. ред. А. М. Гродзінський.—К.: Видавництво «Українська енциклопедія» імя М. П. Бажана, Український виробничо-комерційний центр «Олімп», 1992.—544с. ISBN 5-88500-055-7</ref>: астрагалін, пеаназід, 3-глюказід, 3-рамназід і 3,7-дыглюказід кверцэцін, кемпферол, 3-глюказід і 3,7-дыглюказід кепферола. Лісце ўтрымлівае [[віяпурыдаль]], [[Сапаніны|урсолавую кіслату]], ірыдоіды, [[стэроіды]], алкалоіды, вітамін C; [[фенол]]ы і іх вытворныя: {{нп3|арбуцін||ru|Арбутин}}, [[фуркацін]], саліцын, [[Эстэры|складаныя эфіры]] саліцына; фенолкарбонавыя кіслоты і іх вытворныя: хларагенавую, неахларагенавую, кававую, вытворныя о-дыгідраксікарычнай кіслаты; дубільныя рэчывы, катэхіны; кумарыны: скапалетын, эскулетын, скапалін, эскулін; флаваноіды: астрагалін, 3-галактазід, 3-рамназід і 3,7-дыглюказід кверцэцін, 3-глюказід і 3,7-дыглюказід [[кемпферол]]у; антацыяны: 3-глюказід, 3-арабіназілсамбубіязід цыянідзіна, пеанідзін; вышэйшыя [[тлустыя кіслоты]]: мірысцінавая, пальміцынавая, сцеарынавая, алеінавая, лінолевая, ліналенавая, арахінавая, бегенавая, лігнацерынавая, цэрацінавая. === Насенне === Насенне ўтрымлівае [[тлушчы|тлусты алей]] (20 %), вышэйшыя тлустыя кіслоты: мірысцінавая, пальміцынавая, сцеарынавая, алеінавая, лінолевая, ліналенавая, арахінавая. == Вырошчванне == Від вырошчваюць амаль выключна як дэкаратыўную расліну. Сыравіну траў і пладоў для вытворчасці прадуктаў харчавання ў асноўным атрымліваюць з дзікіх раслін. У 1974 годзе спробы ўвесці каліну ў культуру як пладовае дрэва былі зроблены ў [[СССР]]. Яна былі шырока распаўсюджана ад [[Урал]]ьскіх і [[Каўказ]]скіх хрыбтоў да [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Сёння сады гэтага віду яшчэ захаваліся на [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]], у непасрэднай блізкасці ад горада [[Архангельск]]а, [[Котлас]]а, [[Салікамск]]а і [[Усурыйск]]а. === Агратэхніка пры пасадцы насення === Насенне мае патрэбу ў двухэтапнай {{нп3|Стратыфікацыя, батаніка|стратыфікацыі|ru|Стратификация (ботаника)}}: першы этап — пры 30°, а лепш пры 20° (18 гадзін) і 30° (6 гадзін) або пры ўздзеянні зменнай тэмпературы 10° і 30° (6-15 месяцаў) для даразвіцця {{нп3|Зародак, батаніка|зародка|ru|Зародыш (ботаника)}}, прарастання і развіцця каранёвай сістэмы; другі этап — пры 5-10° на працягу 2-4 месяцаў для ліквідацыі спакою эпікаціля і ўтварэння парасткаў<ref>{{кніга|загаловак=Seeds of woody plants in the United States|месца=Washington|год=1974|старонак=883}}</ref>. Пасеў насення ў гадавальніках адбываецца ў кастрычніку наступнага за іх зборам года<ref name="Древ" />. == Значэнне і ўжыванне == Плады даюць чырвоную фарбу, кара — чорна-зялёную фарбу для воўны, лісцем афарбоўваюць тканіны па пратравы ў розныя тоны. На працягу паўтара месяца (пачынаючы з чэрвеня) дае меданосным пчолам [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]] і [[пылок]]<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Калина|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф.|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=137|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archive-date=7 студзеня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archivedate=7 студзеня 2012}}</ref>. Прадуктыўнасць нектара 15 кг/га<ref>{{кніга|аўтар=Глухов М. М. |загаловак=Медоносные растения|спасылка= http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/glukhov1974_medonosnye_rastenija.djvu|месца=М.|выдавецтва=Колос|год=1974|старонкі=207|старонак=304}}</ref>. Каштоўнае дрэва ў [[меліярацыя|меліярацыйных]] насаджэннях як [[глебаахоўная расліна]]. {{фотарадок|Adoxaceae.jpg|Viburnum opulus 2005 G1.JPG|Viburnum opulus 0.001 R.jpg|ш=220|тэкст= Каліна звычайная. Злева направа: суквецце; гронка спелых ягад; гронка з ягадамі пад снегам|color=lightgreen}} === Ужыванне ў кулінарыі === Плады маюць своеасаблівы араматычны букет і горкі прысмак, які пасля замаразкаў знікае. Ягады выкарыстоўваюцца для падрыхтоўкі [[сок]]аў, [[наліўка|налівак]], [[Настойка, алкагольны напой|настоек]], [[віно|він]], [[кісель|кісялёў]], экстрактаў, якія адрозніваюцца вострым кіслым смакам. З іх рыхтуюць таксама начынку для [[пірог|пірагоў]], прыправы да мясных страў<ref name="ДПЯ"/>. Дзякуючы высокаму ўтрыманню [[Пекцінавыя рэчывы|пекцінаў]] плады выкарыстоўваюць для гатавання [[мармелад]]у і [[Пасціла|пасцілы]]<ref name="ДПЯ"/>. З соку робяць [[воцат]]. Пры ўжыванні насенне аказвае танізуючае дзеянне, часам яго выкарыстоўваюць як заменнік кавы<ref name="АптБол" />. === Ужыванне ў медыцыне === Кара, якую нарыхтоўваць у красавіку — маі, выкарыстоўваецца ў медыцыне<ref name="ДПЯ"/>. Яна выкарыстоўваецца для памяншэння і спынення {{нп3|Матачны крывацёк|матачных крывацёкаў|ru|Маточное кровотечение}}, а таксама пры балючых {{нп3|Менапауза|менструацыях|ru|Менопауза}}. Вібурнін, які ўтрымліваецца ў кары, узмацняе [[тонус]] [[Матка жанчыны|маткі]] і аказвае некаторае сасудазвужальнае дзеянне<ref name="ДПЯ"/>. У практычнай медыцыне кара выкарыстоўваецца: * У выглядзе [[адвар]]у, [[экстракт]]у — як [[Згусанне крыві|гемастатычны сродак]] пры {{нп3|унутрыматачная гарманальная сістэма|метра- і менарагіях|ru|Внутриматочная гормональная система}}<ref>{{кніга|частка=1|аўтар=Машковский М. Д.|загаловак=Лекарственные средства: в двух частях|месца=М.|год=1986|выданне=Изд. десятое|старонак=624}}</ref><ref>{{кніга|частка=2|аўтар=Машковский М. Д.|загаловак=Лекарственные средства: в двух частях|месца=М.|год=1986|выданне=Изд. десятое|старонак=575}}</ref>, {{нп3|Альгаменарэя|альгадысменарэях|ru|Альгоменорея}}, субінвалюцыі {{нп3|Міёма маткі|міяметрыя|ru|Миома матки}} ў пасляродавым перыядзе, у [[Клімакс (фізіялогія)|клімактэрычны перыяд]]<ref>{{кніга|аўтар=Михайленко Е. Т., Радзинский В. Е., Захаров К. А.|загаловак=Лекарственные растения в акушерстве и гинекологии|месца=К.|год=1987|выданне=Изд. второе|старонак=191}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Сендерихин М. А.|загаловак=Об использовании наших лекарственных ресурсов для практической гинекологии|выданне=Врачебное дело|тып=часопіс|нумар=4|год=1937|старонкі=307—310}}</ref><ref name="СправЛекРаст">{{кніга|аўтар=Соколов С. Я., Замотаев И. П.|загаловак=Справочник по лекарственным растениям|месца=М.|год=1985|старонак=464}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Шасс Е. Ю.|загаловак=Фитотерапия|месца=М.|год=1952|старонак=216}}</ref>, а таксама як гемастатычны і процізапаленчы сродак пры [[Гемарой|гемароі]], захворваннях [[страўнікава-кішачны тракт|страўнікава-кішачнага тракта]]<ref name="СправЛекРаст" /> * У выглядзе [[Настой|настою]] — як {{нп3|Артэрыяльная гіпатэнзія|гіпатэнзіўны|ru|Артериальная гипотензия}} і {{нп3|седатыўны эфект|седатыўны|ru|Седативный эффект}} сродак пры [[неўроз]]ах, [[Істэрыя|істэрыі]], [[Эпілепсія|эпілепсіі]], {{нп3|эсэнцыяльная гіпертэнзія|гіпертанічнай хваробы|ru|Эссенциальная гипертензия}}<ref name="СправЛекРаст" /><ref name="ЛекЦЧер">{{кніга|аўтар=Завражнов В. И., Китаева Р. И., Хмелев К. Ф.|загаловак=Лекарственные растения Центрального Черноземья|месца=Воронеж|выданне=Изд. второе|год=1977|старонак=448}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Лагерь А. А.|загаловак=Фитотерапия некоторых заболеваний|месца=Красноярск|год=1986|старонак=112}}</ref> * вонкава — пры катаральным {{нп3|Просты герпес|гінгівастаматыце|ru|Простой герпес}}, {{нп3|парадантоз|парадантозе|ru|Пародонтоз}}<ref>{{кніга|загаловак=Лекарственные растения в стоматологии|месца=Кишинёв|год=1981|старонак=190}}</ref> * у складзе [[Лекавы збор|збораў]] — пры лячэнні [[Цукровы дыябет|цукровага дыябету]]<ref>{{кніга|аўтар=Кит С. М., Турчин И. С.|загаловак=Лекарственные растения в эндокринологии|месца=К.|год=1986|старонак=77}}</ref> * у выглядзе арашэнняў, [[Кроплі|кропель]], [[Інгаляцыя|інгаляцый]] — пры хранічным катаральным або вострым [[рыніт|рыніце]], для прафілактыкі вострага [[Востры танзіліт|танзіліту]], [[ларынгіт]]у, пры [[Бронхаскапія|трахеабранхіце]]<ref>{{кніга|загаловак=Лекарственные растительные средства в оториноларингологии|месца=К.|год=1983|старонак=64}}</ref> Працяглы прыём прэпаратаў кары каліны зніжае ўтрыманне [[халестэрын]]у ў крыві і паказаны пры гіпертанічнай хваробе, [[атэрасклероз]]е<ref>{{кніга|аўтар=Лавренов В. К., Лавренова Г. В.|загаловак=Современная энциклопедия лекарственных растений|месца=М.|выдавецтва=ЗАО «ОЛМА Медиа Групп»|год=2009|старонкі=103|старонак=272|isbn=978-5-373-02547-8}}</ref>. У [[Гамеапатыя|гамеапатыі]] выкарыстоўваецца эсэнцыя кары пры альгадысменарэі і як [[міярэлаксанты|спазмалітычнае]]<ref>{{кніга|загаловак=Гомеопатические лекарственные средства|месца=М.|год=1967|старонак=373}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Boros G.|загаловак=Heil- und Teepflanzen|месца=Stuttgart|год=1980|старонак=224}}</ref>. Свежыя плады і настой пладоў выкарыстоўваюцца як агульнаўмацавальны, патагонны, слабільны сродак; пры ацёках сардэчнага і нырачнага паходжання, гіпертанічнай хваробе, неўрозах, антацыдных [[гастрыт]]ах, [[каліт]]ах, захворваннях печані, [[дэрматыт]]ах; экстракт аказвае раназажыўляльнае дзеянне. Плод у выглядзе збору ўжываюць як вітамінавы сродак, а таксама як сродак, які ўзмацняе скарачэнне сардэчнай мышцы, дыўрэтычны і патагонны<ref name="БФС" />. У [[народная медыцына|народнай медыцыне]] шырока выкарыстоўваюцца ўсе часткі каліны. Адвар кары памяншае і спыняе розныя ўнутраныя крывацёкі, асабліва матачныя, узмацняе тонус маткі, звужае крывяносныя сасуды і аказвае проціспазматычнае, супрацьсутаргавае і заспакаяльнае дзеянне. Каліну звычайную шырока ўжывалі ў народнай медыцыне розных краін: * Адвар галін — пры рэспіраторных інфекцыях, хваробах горла, [[Залатуха|скрафулёзе]], гемароі<ref>{{кніга|аўтар=Антонов А. А.|загаловак=О врачебных растениях, растущих в Витебской губернии|месца=Витебск|год=1888|старонак=43}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Стоянов Н., Китанов Б.|загаловак=Диви полезни растения в България|месца=София|год=1960|старонак=480}}</ref>; пры [[Злаякасная пухліна|злаякасных пухлінах]], [[Язва страўніка|язве страўніка]], [[Асцо|асцыце]]; вонкава — пры [[кан'юктывіт]]ах<ref name="Коми-Перм">{{артыкул|аўтар=Дерябина Ф. И.|загаловак=Лекарственные растения и сборы, применяемые в народной медицине Коми-Пермяцкого национального округа|выданне=Вопросы фармакогнозии|тып=журнал|месца=Л.|год=1965|нумар=3|старонкі=215—224}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Минаева В. Г.|загаловак=Лекарственные растения Сибири|месца=Новосибирск|год=1970|старонак=272}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Партанский Н. П.|загаловак=Практическая ботаника флоры Европейской России|месца=Курск|год=1894|старонак=483}}</ref>; у Балгарыі (у зборы адвар) — пры [[міякард]]ыце<ref>{{кніга|аўтар=Йорданов Д., Николаев П., Бойчинов А.|загаловак=Фитотерапия|выданне=Изд. третье|месца=София|год=1976|старонак=352}}</ref>; змочаныя адварам тампоны ўжываюць пры насавых крывацёках<ref name="АптБол" />; * настой лісця — пры ангіне, як [[Гельмінты|анцігельмінтны]] сродак<ref>{{кніга|аўтар=Голышенков П. П.|загаловак=Лекарственные растения и их использование|месца=Саранск|выданне=Изд. четвёртое|год=1985|старонак=311}}</ref>; * Лісце, плод — у Кітаі як ірвотнае і слабільнае<ref>{{кніга|аўтар=Gessner O.|загаловак=Die Gift- und Arzneipflanzen von Mitteleurope|месца=Heidelberg|год=1953|старонак=804}}</ref>; у [[Пермскі край|Комі-Пермяцкай аўтаномнай акрузе]] — пры [[Белі|белях]], адвар (мясцова) — пры [[трыхафітыя|дэрматамікозах]] і пры [[Алергічныя стаматыты і дэрмастаматыты|гіперкератоз]] валасістай часткі галавы<ref name="Коми-Перм" />; * Адвар, настой кветак — як адхарквальнае, патагоннае, пры рэспіраторных захворваннях; як звязальнае і дыўрэтычнае пры [[Дыярэя|дыярэі]], коліках, для паляпшэння стрававання, пры жоўце- і [[Мочакаменная хвароба|мочакаменнай хваробе]]; вонкава пры [[туберкулёз]]е скуры, [[дыятэз]]ах, [[экзэма]]х; для паласкання горла пры [[ангіна|ангіне]] і для прамывання ран; * Свежыя ягады — як слабільнае, патагоннае, дэзінфікуючае пры рэспіраторных інфекцыях, захворваннях нырак, страўніка; ў [[Карачаева-Чаркеская аўтаномная вобласць|Карачаева-Чаркесіі аўтаномнай вобласці]] — пры гіпасакрэцыі страўніка; * Здробненыя ягады з мёдам — пры [[Злаякасны наватвор тоўстага кішэчніка|раку прамой кішкі]]; * Адвар, настой ягад — агульнаўмацавальнае, вітамінавае, гіпатэнзіўнае, дыўрэтычнае жоўцегоннае, супрацьзапаленчае, седатыўнае пры гіпертанічнай хваробе, бяссоніцы, [[Спазма|курчах]], істэрыі<ref name="АптБол" />, рэспіраторных інфекцыях, язве страўніка, [[фурункул]]ах і [[карбункул]]ах, экземах, у Комі-Пермяцкай аўтаномнай акрузе — пры язве страўніка і дванаццаціперснай кішкі, раку страўніка і маткі, хваробах печані; ў зборы настойка — пры [[Лямбліі|лямбліёзе]]; * Адвар ягад з [[мёд]]ам — пры рэспіраторных інфекцыях, ахрыпласці голасу, асцыце, дыярэі, халецыстыце; [[Комі-Зыране|комі]] — пры [[Жоўцекамянёвая хвароба|жоўцекамянёвай хваробы]]; * Сок ягад — пры [[Бранхіяльная астма|бранхіяльнай астме]], [[Язва страўніка|язве страўніка]], захворваннях печані, істэрыі, галаўным болі, раку скуры, [[карцынома|фіброзным раку]]; * Адвар насення — пры [[дыспепсія|дыспепсіі]] і як [[патагонны сродак|патагоннае]]. Сок свежых пладоў у мінулым ужывалі для вывядзення [[вяснушкі|вяснушак]] і выдаленні [[Акне|вугроў]], для адбельвання скуры. Адвар кары выкарыстоўваецца ў [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]] як гемастатычнае і паляпшальнае для стрававання. Адвар, настой кветак — пры катаральным запаленні, для лячэння [[яшчур]]у ў буйной рагатай жывёлы. === У дэкаратыўным садаводстве === {{Біяфота|Viburnu opulus autumn kz1.jpg|right|ш=250|Восеньская афарбоўка каліны|color=lightgreen}} Каліну вырошчваюць у [[сад]]ах і [[парк]]ах як [[дэкаратыўная расліна|дэкаратыўную расліну]]. Выведзены садовыя формы і [[сорт|сарты]], якія адрозніваюцца вышынёй расліны, колерам і формай лісця, тэрмінамі і інтэнсіўнасцю цвіцення і так далей. Сярод іх, напрыклад, {{bt|Viburnum opulus|f=roseum|[[L.]]}}, ({{bt|Viburnum opulus|f=sterilis|[[DC.]]}}), ці 'Буль-дзе-неж', ці 'Снежны ком (шар)', дзе ўсе кветкі буйныя, бясплодныя, сабраны ў шарападобнае воблака суквеццяў. Марозаўстойлівы куст: вытрымлівае доўгае паніжэнне тэмпературы да −25 — −35&nbsp;°C і ніжэй<ref name="Древ"/>. Ценевынослівая<ref name="Древ" />. Да ўрадлівасці глебы сярэднепатрабавальная, расце на параўнальна небагатых супясчаных і падзолістых глебах<ref name="Древ" />. Каліна амаль не пашкоджваецца прамысловымі газамі і не пакутуе ад дыму<ref name="МедРаст" />. == Некаторыя сарты == === Дэкаратыўныя === {{Біяфота|Vib opul Roseum kz.jpg|right|ш=250|''Viburnum opulus'' 'Roseum'|color=lightgreen}} * {{anchor|Compactum}}''''Compactum'''' ('Кампактум'). Вышыня кустоў 1-1,5 м. У Маскве 7-гадовыя расліны маюць вышыню 1,5-2 м. Дыяметр кроны 1,4-1,6 м. У {{нп3|Галоўны батанічны сад імя Н. В. Цицина РАН|Галоўным батанічным садзе імя М. В. Ціцына РАН|ru|Главный ботанический сад имени Н. В. Цицина РАН}} у 5 гадоў вышыня 0,8 м, дыяметр кроны 80 см. Цвіце ў канцы вясны — пачатку лета на працягу 2 тыдняў. Кветкі духмяныя, белыя або белыя з ружаватасцю. Плады ярка-чырвоныя. Тэмп росту павольны. Цвіце і пладаносіць багата, з 4-5 гадоў. Месцазнаходжанне: сонца, паўцень<ref>[http://www.bbc.co.uk/gardening/plants/plant_finder/plant_pages/967.shtml Guelder rose] на сайце [http://www.bbc.co.uk/gardening/plants/plant_finder/ BBC]</ref><ref name="flower">[http://flower.onego.ru/kustar/viburn_v.html Виды калины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081004201007/http://flower.onego.ru/kustar/viburn_v.html |date=4 кастрычніка 2008 }} на сайце [http://flower.onego.ru Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }}</ref>. [[Зоны марозаўстойлівасці|Зона зімаўстойлівасці]] (USDA-зона): 4—8<ref>[http://www.backyardgardener.com/plantname/pda_90f5.html ''Viburnum opulus'' (Compactum European Cranberry Bush)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007214750/http://www.backyardgardener.com/plantname/pda_90f5.html |date=7 кастрычніка 2013 }} на сайце [http://www.backyardgardener.com Backyard Gardener]</ref>. * {{anchor|Roseum}}''''Roseum'''' ('Разеум', 'Бульдзенеж'). Найбольш распаўсюджаны [[сорт]] каліны звычайнай. Атрыманы ў [[Францыя|Францыі]] селекцыянерам Лемуанам. Вышыня кустоў 2,5-4 м. Крона шырокараскідзістая. У Маскве 50-летнія расліны дасягаюць вышыні 5-6,3 м, дыяметр кроны 3,8-4,6 м. У {{нп3|Галоўны батанічны сад імя Н. В. Цицина РАН|Галоўным батанічным садзе імя М. В. Ціцына РАН|ru|Главный ботанический сад имени Н. В. Цицина РАН}} у 25 гадоў вышыня 4,0 м, дыяметр кроны 300 см. Суквецці шарападобныя, складаюцца з бясплодных кветак, спачатку зеленаватых, затым ярка-белых. Пры адцвітанні кветкі ружавеюць. Цвіценне ў чэрвені — пачатку ліпеня, багатае, працягласць — больш за два тыдні. Тэмп росту сярэдні. Узімку часткова абмярзае. Укараняецца да 100 % вясновых і летніх чаранкоў<ref name="flower" />. [[Зоны марозаўстойлівасці|Зона марозаўстойлівасці]] (USDA-зона): 4—8<ref>[http://www.backyardgardener.com/plantname/pda_c604.html ''Viburnum opulus'' (Roseum European Cranberry Bush)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007122206/http://www.backyardgardener.com/plantname/pda_c604.html |date=7 кастрычніка 2013 }} на сайце [http://www.backyardgardener.com Backyard Gardener]</ref>. === Пладовыя === {{Біяфота|Viburnum opulus 005.JPG|right|ш=250|Шэраг калінавых кустоў|color=lightgreen}} Селекцыі [[Усерасійскі НДІ садоўніцтва імя Мічурына|УНДІС імя І. В. Мічурына]]<ref>''Попова Е. И., Винницкая В. Ф., Хромов Н. В.'' [http://edu68.ru/nauka/154-perspektivy-ispolzovaniya-kaliny-dlya-proizvodstva-produktov-funkczionalnogo-pitaniya.html Перспективы использования калины для производства продуктов функционального питания] / Вестник МичГАУ, № 1 {{ref-ru}}</ref>: * ''''Красный коралл'''' ('Чырвоны карал') — сорт сярэдняга тэрміна паспявання. Спелыя плады ярка-чырвоныя, круглявай формы, масай да 0,9 г са слабагоркім смакам, вельмі духмяныя. Сорт адрозніваецца кампактнай формай сярэднерослага куста, высокай шчыльнасцю гронак і ўраджайнасцю, нярэдка перавышае 10 кг з куста. Мае працяглы тэрмін захоўвання і высокую транспартабельнасць пладоў універсальнага выкарыстання. Атрыманы пасевам насення ад вольнага апылення. * ''''Гранатовый браслет'''' ('Гранатавы бранзалет') — cорт універсальнага прызначэння з цёмна-бардовымі пладамі авальнай формы, са шчыльнай скуркай. Маса ягады часта перавышае 1 г. Плады з прыемным, слабагоркім густам прыдатныя для ўжывання ў свежым выглядзе. Пэндзаль вельмі шчыльная, шарападобнай формы. Ураджайнасць высокая, у асобныя гады можа дасягаць 15 кг пладоў з куста. Адметнай асаблівасцю сорту з’яўляецца яго ўстойлівасць да [[тля|тлі]], раскідзістая форма сярэднерослага куста. Атрыманы пасевам насення ад свабоднага апылення. Селекцыі [[НДІ садаводства Сібіры імя М. А. Лісавенкі]]: * ''''Таежный рубин'''' ('Тайговы рубін') — сорт сярэдняга тэрміна паспявання, універсальнага прызначэння, самабясплодны. Куст высокі, да 3,5 м, з акругла-авальнай кронай. Плады масай 0,5-0,6 г, шарападобнай формы, цёмна-вішнёвыя, слаба-горкія, з невялікай саладосцю, прыемныя на смак. Сярэдняя ўраджайнасць 9,5 кг з куста. Зімаўстойлівы, вільгацелюбівы, не пашкоджваецца вясновымі замаразкамі. Устойлівы да шкоднікаў і хвароб. * ''''Зарница'''' ('Зарніца') — сорт тэхнічнага прызначэння, з горка-кіслым смакам пладоў. Саспелыя плады светла-чырвоныя эліпсаідальна-завостранай формы. Маса пладоў сярэдняя, трохі перавышае 0,5 г. Куст сярэдняй велічыні, з ураджайнасцю не вышэй за 5 кг з куста. Селекцыі {{нп3|УНДІГ і СПР||ru|ВНИИГ и СПР}}: * ''''Красная Гроздь'''' ('Чырвоная Гронка') — сорт з выдатным кісла-салодкім смакам са слабай горыччу, прыдатны для ўжывання ў свежым выглядзе. Маса пладоў 0,74 г, агульная ўраджайнасць 4 кг з куста. == Шкоднікі == {{Біяфота|Galerucella viburni kz.jpg|right|ш=250|Ліст каліны, пашкоджанай {{bt-bellat||Pyrrhalta viburni}}|color=lightgreen}} {{Біяфота|Aphis fabae Viburn opul kz.jpg|right|ш=250|Бураковая тля на маладых парастках расліны|color=lightgreen}} Каліна даволі ўстойлівая да хвароб і шкоднікаў, але расліны, якія растуць у неаптымальных [[арэал]]ах, напрыклад, у сухіх раёнах, могуць пашкоджвацца {{bt-bellat|Тлі{{!}}тлёй|Aphidoidea}}<ref>Sarwa Andrzej J.: Mała encyklopedia doniczkowych roślin ozdobnych. Tarnów: Oficyna Wydawnicza Karat, 1994. ISBN 83-85601-39-2.</ref>, такімі відамі, як {{bt-bellat|бураковая тля|Aphis fabae}}, {{bt-bellat||Aphis viburni}} і {{bt-bellat||Ceruaphis eriophori}}, у выніку чаго скручваецца і дэфармуецца лісце<ref name="Seneta Włodzimierz 1997">Seneta Włodzimierz, Dolatowski Jakub: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12099-1.</ref>. Чорная тля і звязаныя з ёю мурашкі збіраюцца ў верхняй частцы маладых парасткаў, псуючы эстэтычнае ўражанне. Сілкуюцца лісцем [[лічынка|лічынкі]] і дарослых асобін {{bt-bellat||Galerucella viburni}}, якія выгрызаюць ліставыя пласцінкі, часта да самых жылак<ref name="Seneta Włodzimierz 1997"/>. Гэты від родам з Еўропы і Азіі, але ў другой палове XX стагоддзя трапіў за акіян і стаў сур’ёзным шкоднікам паўночнаамерыканскай каліны. Заражаныя расліны патрабуюць распылення інсектыцыдаў<ref>Bugała Władysław: Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991. ISBN 83-09-00013-8.</ref>. Лісце схільнае да грыбковых захворванняў. {{bt-bellat||Erysiphe sparsa}} прыводзіць да пачырванення лісця. {{bt-bellat||Ascochyta viburni}} прыводзіць да ўтварэння яркіх плям дыяметрам каля 1 см з чырвонымі палямі. Пад уплывам інфекцыі {{bt-bellat||Stigmina tinea}} з’яўляюцца карычневыя плямы на абодвух баках ліста. Сярод шкоднікаў таксама можна назваць {{bt-bellat||Acleris schalleriana}}, гусеніцы якой жывуць у згорнутым лісці некаторых відаў каліны, у тым ліку {{bt-bellat||Viburnum lantana}} і каліны звычайнай. == Цікавыя факты == У [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]] горцы ўжывалі галінку каліны з развілкаю ад «сурокаў»<ref>{{кніга|аўтар=Федотов Г. Я.|загаловак=Древесная пластика|месца=М.|выдавецтва=ЭКСМО|серыя=Академия мастерства|год=2003|старонкі=17|старонак=176|isbn=5-699-02802-1}}</ref>. == Інфравідавыя таксоны == * {{bt|Viburnum opulus|var=calvescens|([[Rehder]]) [[H.Hara]]}} *: [[Сінонім (таксанамія)|syn.]] {{bt|Viburnum opulus|f=puberulum|([[Kom.]]) [[Sugimoto]]}}, {{bt|Viburnum opulus|var=sargentii|([[Koehne]]) [[Takeda]]}}, {{bt|Viburnum pubinerve|[[Blume]] ex [[Miq.]]}}, {{bt|Viburnum pubinerve|f=calvescens|(Rehder) [[Nakai]]}}, {{bt|Viburnum pubinerve|f=puberulum|(Kom.) Nakai}}, {{bt|Viburnum sargentii|var=calvescens|Rehder}}, {{bt|Viburnum sargentii|f=calvescens|(Rehder) Rehder}}, {{bt|Viburnum sargentii|f=glabra|Kom.}}, {{bt|Viburnum sargentii|f=puberula|Kom.}}, {{bt|Viburnum sargentii|var=puberulum|(Kom.) [[Kitag.]]}} * {{bt|Viburnum opulus|subsp=trilobum|([[Хамфры Маршал|Marshall]]) [[R.T.Clausen]]}} *: syn.: {{btname|Viburnum trilobum|Marshall}}<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Viburnum+opulus ''Viburnum opulus''] на сайте [http://www.theplantlist.org The Plant List] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ |date=23 мая 2019 }}</ref>. == Каліна ў культуры == === Беларуская культура === {{Біяфота|Viburnum opulus20090914 454.jpg|left|ш=250|Плады каліны|color=lightgreen}} Каліна ў беларускім фальклоры — сімвал цнатлівасці, чысціні, прыгажосці<ref name="ФД">{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1711/3/FD6.pdf |title=Фалькларыстычныя даследаванні. Зборнік артыкулаў. В.6. Пад навуковай рэдакцыяй В. В. Прыемка, Т. А. Марозавай |access-date=29 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160824045934/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1711/3/FD6.pdf |archive-date=24 жніўня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Так, у беларускім фальклоры маладая дзяўчына параўноўваецца з вярбой, калінай, рабінай, бярозай<ref name="ФД"/>. У беларусаў быў звычай: калі бацькі аддавалі дачку замуж далёка ад дому, маці каля хаты саджала каліну і па яе росце, квітненні меркавала, як жывецца дачцэ ў далёкай старонцы<ref name="ФД"/>. Вобраз каліны як маладой дзяўчыны выкарыстоўвалі многія беларускія паэты і пісьменнікі. Напрыклад, у вершы [[Янка Купала|Я. Купалы]] «[[:s:Над ракою ў спакою|Над ракою ў спакою]]» можна бачыць: {| |{{пачатак цытаты}} : ''Над ракою ў спакою'' : ''Зацвітала каліна;'' : ''У сяле за ракою'' : ''Вырастала дзяўчына.'' {{канец цытаты}} |} Яркі чырвоны колер ягад каліны традыцыйна асацыяваўся з крывёй<ref name="КЧ">{{Cite web |url=http://www.belarus.kz/kultura/kalina |title=Каліна чырвоная |access-date=29 жніўня 2013 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304170350/http://belarus.kz/kultura/kalina |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mifijslavyan.ru/stories2/479.htm Каліна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304065747/http://mifijslavyan.ru/stories2/479.htm |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. У [[замовы|замовах]] на спыненне крыві часта гаворыцца пра чырвоную ружу ці каліну: «як расліны не прымаюцца, так і кроў не з’яўляецца». Па старажытных павер’ях, чырвоны колер валодаў вялікай сілай, таму паўсюдна лічылася, што ягады каліны ахоўваюць ад нячыстай сілы і сурокаў<ref name="КЧ"/>. [[11 верасня]] на Беларусі святкаваўся Калінавік (Іван Калінавік, Ян, Галавасек, Іван Крываўнік, Галаварэз), у гэты дзень збіралі ягады каліны<ref>[http://www.folkmuseum.bsu.by/calandar/9/index.html Верасень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160213105710/http://www.folkmuseum.bsu.by/calandar/9/index.html |date=13 лютага 2016 }}</ref>. Ужо сама назва свята падказвала паклапаціцца і пра ўласную галаву. А каб яна не балела, ламалі на Галавасека каліну, што якраз паспявала, і варылі з яе кісель ці кашу з аржаной мукой і цукрам<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/387643.html 11 верасня — Калінавік (Іван Калінавік, ЯН, Галавасек, Іван Крываўнік, Іван Посны, Галаварэз, Сцянце]</ref>. Немагчыма выключыць прысутнасць каліны ў абрадах сямейнай накіраванасці. Напрыклад, у вясельным абрадзе каліна павінна была забяспечыць маладым шчаслівае сямейнае жыццё. Часам у вясельных песнях сваты, калі сустракалі гасцей на вяселле, «рабілі мост з каліны». У адной з песень дзяўчына просіць «пракласці да яе калінавы масток», г. зн. прыслаць да яе [[сват]]оў<ref name="КЧ"/>. Сяброўкі нявесты запляталі ягады каліны ў [[вяселле|вясельны]] [[вянок]] нявесты, у косы замест чырвоных [[стужка|стужак]]. Па народных уяўленнях, каб маладыя кахалі адно аднаго ўсё жыццё, каліна павінна быць абавязкова ў вясельным вяночку маладой<ref name="КЧ"/>. Галінкі каліны з яркімі чырвонымі ягадамі вешалі на сцены хаты, дзе спраўлялі вяселле. На поўдні Беларусі галінку каліны вешалі на хаце як знак, што ў гэтай хаце дзяўчыну выдаюць замуж<ref name="КЧ"/>. Ягадамі каліны ўпрыгожвалі вясельны [[каравай]]<ref name="КЧ"/>. Калінай называлі «прыгажосць» невесты (яе [[цнатлівасць]]). Нездарма ў вясельных песнях пяецца пра тое, што «хадзіць за калінай, браць, ламаць, секчы яе» значыць выдаваць дзяўчыну замуж<ref name="КЧ"/>. У пахавальнай абраднасці каліна прысутнічае як праваднік у іншы свет. Устойлівае спалучэнне «{{нп3|калінаў мост||ru|Калинов мост}}»<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/2212 Каліна]{{Недаступная спасылка}}</ref> — адзін з шырока распаўсюджаных вобразаў у славянскім фальклоры — пераход праз багну, мяжу на месца сустрэчы чалавека з той, пабочнай, магічнай сілай. Каліна расце ў нізкіх месцах, а значыць, побач з «падземным царствам». У шматлікіх славянскіх баладах у каліну ператвараецца нявестка, якую пракляла свякроў; дзяўчынка, якую сілай выдалі замуж, і г.д. У шматлікіх народных песнях чалавек, які загінуў на чужыне, просіць, каб птушкі аднеслі вестку на бацькаўшчыну<ref name="КЧ"/>. Таксама часта спалучаецца вобраз магілы і каліны: У вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] «[[:s:Краю мой родны! Як выкляты Вогам...|Краю мой родны! Як выкляты Вогам…]]»: {| |{{пачатак цытаты}} : ''Там дзе панура схілілась каліна,'' : ''Беднаго хлопца магіла.'' {{канец цытаты}} |} У яго ж вершы «[[:s:Над магілай|Над магілай]]»: {| |{{пачатак цытаты}} : ''На магіле адзінока'' : ''Каліна расце;'' {{канец цытаты}} |} === Польская культура === Каліна займае асаблівае месца ў традыцыі і мастацтве палякаў. Як сімвал [[Цнатлівасць|дзявоцкай некранутасці]] каліна абавязковае ўпрыгожанне вясельных [[каравай|каравая]] і вянкоў, ёй прысвячаюцца многія вясельныя песні<ref name="Paluch Adam 1984">Paluch Adam. Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. «Acta Universitatis Wratislaviensis». 752, 1984. Wrocław.</ref>. Каліна таксама была крыніцай натхнення для пісьменнікаў і аўтараў народных песень. У 1952 годзе, у цыкле «Курпіёўскія песні» ({{lang-pl|Pieśni kurpiowskie}}) кампазітар {{нп3|Казімір Сікорскі||ru|Сикорский, Казимеж}} адну з іх прысвяціў каліне<ref>[http://www.bibliotekapiosenki.pl/Sikorski_Kazimierz_Wincenty_Kalina_melodia_kurpiowska_na_chor_mieszany_a_cappella Sikorski Kazimierz, Kalina : melodia kurpiowska : na chór mieszany a cappella]. Biblioteka Polskiej Piosenki {{ref-pl}}</ref>. [[Тэафіл Ленартовіч]] напісаў верш, прысвечаны каліне, спасылаючыся, у прыватнасці, на цыкл развіцця гэтай расліны ў розныя сезоны і тыповыя месцы вырастання. Верш паклаў на музыку {{нп3|Ігнацій Камароўскі||ru|Коморовский, Игнатий}}, на магільнай пліце якога на Варшаўскіх [[Старыя Павонзкі|могілках]] зроблены надпіс «Песняру Каліны землякі» ({{lang-pl|Śpiewakowi Kaliny ziomkowie}})<ref>[http://www.flickr.com/photos/lukaszrokicki/6306240728/ Фота магілы І. Камароўскага]</ref>. {| |{{пачатак цытаты}} : ''Расла каліна з лісцем шырокім,'' : ''Над сінім у гаю расла патокам,'' {{oq|pl| : ''Rosła kalina z liściem szerokim,'' : ''nad modrym w gaju rosła potokiem,''}} {{канец цытаты}} |} У даўняй галіцкай песні таксама знаходзім спасылку на месца росту каліны<ref name="Seneta Włodzimierz 1997"/>: {| |{{пачатак цытаты}} : ''Ты пойдзеш гарой, ты пойдзеш гарой, а я далінай.'' : ''Ты заквітнееш ружай, ты заквітнееш ружай, а я калінай'' {{oq|pl| :''Ty pójdziesz górą, ty pójdziesz górą, a ja doliną.'' :''Ty zakwitniesz różą, ty zakwitniesz różą, a ja kaliną''}} {{канец цытаты}} |} Часта матыў каліны, які звычайна пазначае дзяўчыну, сустракаецца ў творах [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]]<ref name="Ziółkowska Maria 1983">Ziółkowska Maria: Gawędy o drzewach. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983. ISBN 83-205-3485-2.</ref>. У «{{нп3|Баладына|Баладыне|pl|Balladyna}}» каліна згадваецца пяць разоў, таксама яна ўспамінаецца ў паэме «[[Бянёўскі]]»: {| |{{пачатак цытаты}} : ''Ой! накармілі горкаю калінаю(…)'' : ''Добра? сарвана — ха? кветкі каліны, (…)'' : ''А цяпер чырвоная як каліна.'' {{oq|pl| :''Oj! nakarmiła się gorzką kaliną!(...)'' :''Cóż? oszukana – ha? kwiatku kaliny,(...)'' :''A czerwieniéjesz teraz jak kalina.''}} {{канец цытаты}} |} На [[Падляшша|Падляшшы]] каліну садзяць на магілах дзяўчат і юнакоў, як сімвал чысціні і смутку<ref>Mamčur Fedor I., Gładun J.: Rośliny lecznicze w ogródku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988. ISBN 83-09-01356-6.</ref>, прычым гэтыя кусты былі амаль недатыкальнымі. Злом ці выкопванне такога кустоўя былі такім цяжкім грахом, што злачынцаў чакала немінучая кара<ref name="Ziółkowska Maria 1983"/>. Здаралася так, што на могілках ад водару кветак шматлікіх калін можна было страціць нюх<ref>Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.</ref>. У [[Малапольскае ваяводства|Галіцыі]] галінкі каліны з фруктовымі букетамі былі часткай святкавання 15 жніўня {{нп3|Успенне Багародзіцы|Успення Багародзіцы|ru|Успение Богородицы}}<ref name="Paluch Adam 1984"/>. Каліна як сімвал маладой дзяўчыны таксама сустракаецца ў адной з прыказак, сабраных {{нп3|Самуэль Адальберг|Самуэлем Адальбергам|pl|Samuel Adalberg}}. Яе кажуць пасля смерці старой жонкі<ref name="Ziółkowska Maria 1983"/> {| |{{пачатак цытаты}} : ''Пан Бог за глінай, я за калінай.'' {{oq|pl| :''Pan Bóg za glinę, ja za kalinę.'' }} {{канец цытаты}} |} Каліна сыграла важную ролю ў польскім серыяле 1981 года «{{нп3|Ян Сэрца||pl|Jan Serce}}». Галоўны герой шукае чырвоную каліну, плады якой павінны вылечыць хворую маці. Выпадкова ён сустракае сваё каханне ў асобе жанчыны, якая носіць імя {{нп3|Каліна, імя|Каліна|pl|Kalina (imię)}}<ref>[http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/123578 Jan Serce] {{ref-pl}}</ref>. === Украінская культура === {{Біяфота|Coin of Ukraine Kalina R.jpg|right|ш=250|{{нп3|Памятная манета «Каліна чырвоная»|Залатая памятная манета |ru|Памятная монета «Калина красная»}} [[Нацыянальны банк Украіны|НБУ]], прысвечаная каліне|color=lightgreen}} Каліна звычайная — вельмі папулярная ў народзе, апетая ў народных песнях расліна. Калісьці ў старажытнасці яна звязвалася з нараджэннем [[Сусвет]]у, вогненнай тройцы: Сонца, Месяца і Зоркі. Таму і назву сваю атрымала ад старажытнай назвы Сонца — «Кола»<ref>http://vyshyvanka.blox.ua/2008/06/Znaki-starodavnih-vishivanok.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100113004413/http://vyshyvanka.blox.ua/2008/06/Znaki-starodavnih-vishivanok.html |date=13 студзеня 2010 }} «Знаки стародавніх вишиванок»] {{ref-uk}}</ref>. Часам яе лічаць {{нп3|Сімволіка ўкраінцаў|сімвалам Украіны|uk|Символіка українців}}<ref name="Bozhok">Божок, О. П. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnltu/16_4/10_Bozok_16_4.pdf 'Дерева, оспівані народом'], ''Символ дерева ў світовій культурі та художній творчості'', [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnltu/ Науковий вісник НЛТУ України]&nbsp;— Львів: [[Нацыянальны лесатэхнічны ўніверсітэт Украіны|НЛТУ України]].&nbsp;— 2006.&nbsp;— Вип.16.4.&nbsp;— 284 с.</ref>. Яе значная распаўсюджанасць на тэрыторыі Украіны, спалучанасць з сямейна-бытавымі, каляндарнымі абрадамі (вяселле, пахаванне, восеньскі абрад «паход на каліну» і інш.) абумовіла сімвалізм каліны, якая стала мастацкім вобразам. Найбольш гэты старажытны [[фальклор]]ны вобраз выступае словам-сімвалам як дамінанта ў асацыятыўнай сувязі ''каліна — дзяўчына (маці)'', ''каліна — Украіна'', ''каліна — кроў''. Дамінуе агульнараспаўсюджаная блізкасць «каліна — дзяўчына». Гэтую ўстойлівую асацыяцыю разглядалі выдатныя фалькларысты [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалай Кастамараў]], [[Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі|Аляксандр Весялоўскі]], [[Аляксандр Апанасавіч Пацябня|Аляксандр Пацябня]]<ref name="Kuzmenko">Кузьменко, О. М. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnltu/16_4/87_kuzmenko_16_4.pdf 'Дерева, оспівані народом'], ''Символіка калини в українських піснях національно-визвольних змагань XX ст.'', [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnltu/ Науковий вісник НЛТУ України]&nbsp;— Львів: [[Нацыянальны лесатэхнічны ўніверсітэт Украіны|НЛТУ України]].&nbsp;— 2006.&nbsp;— Вип.16.4.&nbsp;— 284 с.</ref>. Мноства народных легенд і казак складзена пра каліну. Сярод іх такія вядомыя як «Калінавая жалейка», «[[Калінавы мост]]», «Пра Каліну і Кілімку». Таксама каліна лічылася «вясельным дрэвам» і была абавязковай удзельніцай вясельнага абраду. Галінамі каліны ўпрыгожвалі сталы, вясельныя [[Каравай|караваі]], дзявочыя вянкі і падарункі. Другі від сімвалічнай блізкасці ''каліна — Украіна'' ўласцівы больш [[Украінскія сечавыя стральцы|стралецкім]] і паўстанцкім песням. Плады каліны сталі сімвалам мужнасці людзей, якія аддалі сваё жыццё барацьбе за Украіну. Для ўкраінцаў, якія адстойвалі агульнанацыянальныя інтарэсы, вялі непрымірымую барацьбу з прыгнятальнікамі ўкраінскага народа, дэвізам сталі варыянты песні {{нп3|Сцяпан Мікалаевіч Чарнецкі|С. Чарнецкага|uk|Чарнецький Степан Миколайович}}, {{нп3|Рыгор Андрэй Трух|Р. Труха|uk|Трух Григорій Андрій}} «{{нп3|Ой у лузе чырвоная каліна||uk|Ой у лузі червона калина}}»<ref name="Kuzmenko"/>: {{Біяфота|Viburnum opulus C.jpg|right|ш=250|Плады каліны|color=lightgreen}} {| |{{пачатак цытаты}} : ''…А мы тую чырвоную каліну падымем,'' : ''А мы нашу слаўну Украіну, гэй, гэй, гэй, павесялім…'' {{oq|uk| : ''…А ми тую червону калину підіймемо,'' : ''А ми нашу славну Україну, гей, гей, розвеселимо…''}} {{канец цытаты}} |} Дзякуючы чырвоным ягадам, якія нагадваюць кроплі крыві, каліна ва ўкраінскай мове стала сімвалам пралітай [[Казацтва|казацкай]] крыві. Гэтая архаічная сувязь слоў ''каліна — кроў'' па традыцыі захоўваецца і ў песнях ваеннай тэматыкі новага часу: {| |{{пачатак цытаты}} : ''У дуброве пры даліне вецер павявае,'' : ''Там над стральцом каліна слёзанькі глытае.'' : ''Ой чырвоны тыя слёзы ў стралецкай ране,'' : ''Упаў бедны пры даліне, больш ужэ не ўстане'' {{oq|uk| : ''У діброві при долині вітер повіває,'' : ''Там над стрільчиком калина слізоньки ковтає.'' : ''Ой червоні тії сльози з стрілецької рани,'' : ''Впав бідненький при долині, більше вже не стане''}} {{канец цытаты}} |} Гэтак жа і выраз «каліна на магіле» мае ўстойлівае сімвалічнае значэнне: тужлівая памяць па памерламу на чужыне маладому казаку або хлопцу, сыну, брату: {| |{{пачатак цытаты}} : ''А на той магіле чырвоная каліна,'' : ''Па стральцу рыдае малада дзяўчына.'' {{oq|uk| : ''А на тій могилі червона калина,'' : ''За стрільцем ридає молода дівчина.''}} {{канец цытаты}} |} Ва ўсходне-цэнтральнай частцы канадскай правінцыі [[Альберта]], дзе пражывае вялікая колькасць [[Украінцы ў Канадзе|этнічных украінцаў]] і маецца шмат украінскіх цэркваў, а таксама таму, што ў лесастэпавай зоне расце [[каліна]], група энтузіястаў, навукоўцаў і этнографаў, пры падтрымцы мясцовых адміністрацый заснавала ў гэтым месцы эка-турыстычны музей {{нп3|Каліна-кантры||ru|Калина-Кантри}}, дзе знаходзіцца буйнейшая ў свеце [[пісанка]]. === Каліна ў мастацтве === Дэкаратыўнасць кветак каліны адлюстравана ў працах такіх мастакоў, як {{нп3|Сесіль Мэры Баркер||ru|Баркер, Сесиль Мэри}}, [[Макс Тэадор Штрэкенбах|Макс Штрэкенбах]], [[Эдуар Вюяр]], {{нп3|Таццяна Якімаўна Пата|Таццяна Пата|uk|Пата Тетяна Якимівна}} і іншых. <gallery mode="packed"> Файл:Guelder Roses and the Venus of Milo, 1905.jpg|[[Эдуар Вюяр]]. «Каліна і Венера Мілоская», 1905 Файл:2004. Stamp of Belarus 0549.jpg|Каліна звычайная на паштовай марцы Беларусі Файл:Stamps in honor of Tetyana Pata crop.jpg|{{нп3|Таццяна Якімаўна Пата|Т. Я. Пата|uk|Пата Тетяна Якимівна}}. «Каліна і птушка», 1957 </gallery> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Солодухин Е.Д.|загаловак=Калина|спасылка= http://berrylib.ru/books/item/f00/s00/z0000011/index.shtml|месца=М.|выдавецтва=Лесная промышленность|год=1985|старонак=77}} * {{ІВРСР|частка=1228. ''Viburnum opulus'' L. — Калина обыкновенная, или красная|том=3|стр=267}} * {{ДзікСССР|аўтар=Соколов С. Я., Стратонович А. И.|частка=Род 2. Viburnum opulus L. — Калина|том=6|стр=340—341}} * {{кніга|аўтар=Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.|загаловак=Деревья, кустарники и лианы (справочное пособие)|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/grozdova1986_derevja.djvu|месца=М.|адказны=Под. ред. Некрасова В. И.|выдавецтва=Лесная промышленность|год=1986|старонкі=128|старонак=349}} * {{кніга|загаловак=Древесные породы мира. //Том 3/ Lhtdtcyst gjhjls CCCР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/drev_porody_mira_1982_3.djvu|месца=М.|адказны=Под. ред. Калуцкого К. К.|выдавецтва=Лесная промышленность|год=1982|старонкі=205|старонак=264}}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|аўтар=Соколов С. Я., Связева О. А., Кубли В. А.|загаловак=Ареалы деревьев и кустарников СССР|частка=Том 3. Бобовые — Жимолостные|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/area_der_kust_sssr_1977_1_bez_kart.djvu|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1986|старонкі=134|старонак=182}}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|загаловак=Атлас лекарственных растений СССР|спасылка= http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/atlas_lekarstv_rast_sssr_1962.djvu|месца=М.|выдавецтва=Медгиз|адказны=Под ред. Цицина Н. В.|год=1962|старонкі=212|старонак=704}} * {{кніга|аўтар = Алтымышев А.|загаловак = Лекарственные богатства Киргизии (природного происхождения)|месца = Ф.|выдавецтва = Кыргызстан|год = 1976|старонкі = 119—121|старонак = 352}} * {{кніга|аўтар=Бурмистров А. Н., Никитина В. А.|загаловак=Медоносные растения и их пыльца: Справочник|месца=М.|выдавецтва=Росагропромиздат|год=1990|старонкі=77|старонак=192|isbn=5-260-00145-1}} == Спасылкі == * [http://medinfa.ru/trv/11/287/ Калина обыкновенная. Справочник лекарственных трав] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090307054250/http://medinfa.ru/trv/11/287 |date=7 сакавіка 2009 }} {{ref-ru}} * [http://flower.onego.ru/kustar/viburn_v.html Виды калины, наиболее часто встречающиеся в культуре на сайте «Энциклопедия декоративных садовых растений»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081004201007/http://flower.onego.ru/kustar/viburn_v.html |date=4 кастрычніка 2008 }} {{ref-ru}}{{V|05|01|2022}} * [https://plants.usda.gov/home/classification/43002 ''Viburnum opulus'' L. на сайте USDA NRCS (United States Department of Agriculture] {{ref-en}} {{V|5|01|2022}} * {{Плантарыум|40349|Калина обыкновенная}} * [http://oopt.aari.ru/bio/21220 ''Viburnum opulus'' L. // ИАС «ООПТ России»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Біялогія}} [[Катэгорыя:Каліна]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Меданосныя расліны]] [[Катэгорыя:Кусты]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] [[Катэгорыя:Расліны на манетах]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] iz13bhulgjj77emzq3wx9fc8adl8dml Кальдошы 0 165693 5160489 3980357 2026-07-03T08:29:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160489 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Кальдошы<br /> (''Caldoches'') | image = [[Выява:Foire chevaux.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 71 721 (2009 г.) | popplace = [[Новая Каледонія]] | langs = [[Французская мова|французская]] | rels = [[хрысціянства]] | related = іншыя [[французы]] }} '''Кальдо́шы''' ({{lang-fr| Caldoches}}) — насельніцтва [[Еўропа|еўрапейскага]] (найчасцей [[французы|французскага]]) паходжання ў [[Новая Каледонія|Новай Каледоніі]]. Агульная колькасць ([[2009]] г.) - 71 721 чал. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «кальдош» (''Caldoche'') з'явілася ў [[Новая Каледонія|новакаледонскай]] прэсе ў канцы 1960-х гг., значыла «самы каледонскі» або «найбольш каледонскі» і спярша выкарыстоўвалася як псеўданім мясцовай журналісткі Жаклін Шміт, якая сцвярджала, што яе продкі [[немцы|нямецкага]] паходжання здаўна жылі ў Новай Каледоніі. У нашы дні так называюць нашчадкаў белых пасяленцаў, што жывуць шмат пакаленняў у гэтай краіне. Выхадцаў з [[Францыя|Францыі]], якія пераязджаюць у Новую Каледонію, яны называюць ''зазо́''. ==Гісторыя== Вылучаецца некалькі хваляў масавых перасяленняў [[Еўропа|еўрапейаў]] у [[Новая Каледонія|Новую Каледонію]]. Першыя перасяленцы з'явіліся да абвяшчэння гэтай тэрыторыі валоданнем [[Францыя|Францыі]]. Яны былі кітабоямі, гандлярамі, авантурыстамі і місіянерамі. Адно з першых паселішчаў узнікла на [[востраў|востраве]] ў [[заліў|заліве]] каля будучай [[Нумеа|Нумеі]] і было заснавана [[Вялікабрытанія|брытанцамі]]. У [[1857]] г. яны прадалі асвоеныя імі землі [[Францыя|французскай]] дзяржаве, але засталіся на Новай Каледоніі. Сярод першых пасяленцаў таксама былі [[французы]], [[немцы]], [[ірландцы]]. У [[1864]] г., ужо пасля анексіі Новай Каледоніі, перасяленцы з [[Рэюньён]]а заснавалі паселішча Бурбон. Акрамя таго, з [[1854]] г. на поўдні Новай Каледоніі знаходзіўся французскі ваенны гарнізон. Большасць салдат пасля заканчэння службы пакідалі востраў, але некаторыя заставаліся. З [[1862]] г. каланіяльныя органы рэалізоўвалі план каланізацыі, які прадугледжваў, што зямля належыць дзяржаве, але перадаецца ў карыстанне прыватным асобам. У [[1864]] - [[1894]] гг. (фактычна, да [[1897]] г.) Новая Каледонія была пераўтворана ў [[турма|турэмную]] калонію, куды для катаржных прац або на высылку адпраўлялі вязняў з [[Метраполія, дзяржава|метраполіі]]. Усяго было ўвезена 21 630 чал. Большасць зняволеных былі крымінальнымі злачынцамі, але пасля [[Паўстанне Парыжскай камуны, 1871|паўстання Парыжскай камуны ў 1871]] г. на Новай Каледоніі і [[Іль-дэ-Па]] з'явіліся палітычныя арыштанты. Лічылася, што падобна таму, як тое раней адбывалася ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], былыя вязні застануцца у калоніі, дзе будуць займацца [[земляробства]]м і [[жывёлагадоўля]]й. Некаторыя пасля вызвалення сапраўды не маглі выехаць у Францыю, бо не атрымоўвалі на гэта [[грошы]] або дазвол. Але ў большасці былых вязняў не было вопыту вядзення [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], яны нападалі на канакаў і такім чынам правакавалі напружанасць. У канцы XIX - пачатку XX ст. назіраецца масавая рэпатрыяцыя вызваленых арыштантаў. Пасля спынення практыкі ўвозу катаржан каланіяльная адміністрацыя зноў была вымушана арыентавацца на іміграцыю свабодных грамадзян. Быў распрацаваны новы план каланізацыі. З гэтай мэтай адбылося новае пераразмеркаванне зямлі. Перасяленцы маглі атрымаць у карыстанне ад 10 да 50 га для арганізацыі [[кафейнае дрэва|кававых]] плантацый. Ім рэкамендавалася мець пэўны вопыт і каля 5 тысяч [[Французскі франк|франкаў]] капіталу. У [[1894]] - [[1903]] гг. з Францыі пераехала каля 1500 чал., прыкладна чвэрць з якіх пазней вярнулася на радзіму. Для працы на [[нікель|нікелевых]] радовішчах і плантацыях прыцягваліся рабочыя з суседніх астравоў [[Меланезія|Меланезіі]] і [[Азія|Азіі]]. У гады [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] колькасць еўрапейскіх перасяленцаў зменшылася ў сувязі з адпраўкай ваенных і добраахвотнікаў ў Еўропу. У [[1826]] г. быў рэалізаваны план перасялення 80 сем'яў з Францыі і [[Бельгія|Бельгіі]] для вырошчвання [[бавоўна|бавоўны]] на поўначы вострава. Хаця праекты культывацыі кавы і бавоўны праваліліся, жывёлагадоўчыя гаспадаркі квітнелі. Многія перасяленцы кідалі зямлю і пераязджалі ў Нумеа або нават у Аўстралію і [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]]. Жывёлагадоўцы заставаліся і вялі дастаткова ізаляваны лад жыцця. Паступова грамадства кальдошаў пачало падзяляцца на нумеанцаў і "бусардаў". Апошнія нават пасля пераезду ў адміністрацыйны цэнтр імкнуліся захаваць свае загарадныя сямейныя рэзідэнцыі і засноўвалі прадпрымальніцкую справу па дынастычнаму прынцыпу. У 1930-ых і другой палове 1940-ых гг. назіраліся яшчэ дзве масавыя хвалі перасяленняў, звязаных з цяжкай [[эканоміка|эканамічнай]] сітуацыяй у Еўропе. Большасць эмігрантаў далучаліся да нумеанцаў або працавалі ў дзяржаўных установах. З канца 1960-ых гг. у сувязі з сацыяльнымі пераўтварэннямі, якія пачаліся ў Францыі і былі распаўсюджаны на Новую Каледонію без захавання мясцовых інтарэсаў, а таксама паступовым уздымам руху канакаў кальдошы выявілі асабістыя патрабаванні, адрозныя ад астатніх [[французы|французаў]], але пры гэтым ніколі не выступалі за поўны парыў сувязяў з метраполіяй. ==Традыцыі== Большасць сучасных кальдошаў жывуць у [[Нумеа]], займаюцца [[бізнес]]ам, працуюць у адміністрацыі, сярод іх шмат прадстаўнікоў інтэлектуальных прафесій (настаўнікаў, урачоў, інжынераў, вучоных і г. д.). Колькасць жывёлагадоўцаў значна скарацілася ў другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. у сувязі з крызісам гэтай галіны [[эканоміка|эканомікі]]. Але кальдошы захоўваюць традыцыі конегадоўлі, арганізуюць адмысловыя спаборніцтвы і [[Фестываль|фестывалі]]. Характэрна, што ў мясцовай [[кулінарыя|кухні]] важную ролю адыгрывае [[мяса|мясная]] ежа, пераважна з [[ялавічына|ялавічыны]]. Акрамя таго, ужываюць мясцовыя [[гародніна|гародніну]] і [[садавіна|садавіну]] ([[лімон]]ы, [[бананы]], [[ваніль]], [[Colocasia esculenta|тара]], [[батат]] і інш.), а таксама [[крэветкі|крэветкі]]. Распаўсюджаныя традыцыйныя забавы — [[паляванне]] на [[Алень высакародны|аленяў]] і дзікіх [[свінні|свінняў]], [[рыбалоўства]]. Існуе кальдошскі [[музыка|музычны]] стыль, які развіваўся пад уплывам [[кантры]]. Асноўнай [[мова]]й з'яўляецца [[французская мова|французская]]. Але на Новай Каледоніі распаўсюджаны мясцовы [[дыялект]], у якім шмат слоў з [[Азія|азіяцкіх]], [[Меланезійцы|меланезійскіх]] і [[палінезійцы|палінезійскі]]х моў, [[жаргон|жарганізмаў]] і [[неалагізм]]аў. ==Літаратура== *[http://www.mncparis.fr/uploads/histoire-mnc.pdf CHRISTIANE TERRIER, L'HISTOIRE DE LA NOUVELLE CALÉDONIE] == Спасылкі == * [http://www.axl.cefan.ulaval.ca/pacifique/ncal-kanaks_def.htm Kanaks et Caldoches] * [http://www.croixdusud.info/popu/nc_population.php Habitants, Les Calédoniens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130623080654/http://www.croixdusud.info/popu/nc_population.php |date=23 чэрвеня 2013 }} * [http://www.croixdusud.info/dico/dic_acc.php Le français de Nouvelle-Calédonie : dictionnaire de Calédonien] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130629081551/http://www.croixdusud.info/dico/dic_acc.php |date=29 чэрвеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раманскія народы]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Новай Каледоніі]] 075kpq5s1575hsm0p6c4i7ksju308sb Каджуны 0 167424 5160454 4510852 2026-07-03T04:16:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160454 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Каджуны<br /> ({{lang-fr|les Cadiens}}, {{lang-en|Cajuns}}) | image = [[Выява:Bruce & Sue Daigrepont - The Bruce Daigrepont Cajun Band.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Каджунскія музыкі<small> | poptime = 57000 ([[2022]] г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 28000<br />{{Сцягафікацыя|Канада}} — 29000 <br /> | langs = [[Французская мова|французская]] | rels = [[хрысціянства]] | related = [[французы]], [[франкаканадцы]] }} '''Каджу́ны''' ({{lang-fr|les Cadiens}}, {{lang-en|Cajuns}}) — [[этнаграфія|этнаграфічная]] група амерыканцаў [[французы|французскага]] паходжання на поўдні [[ЗША]]. Жывуць таксама ў [[Канада|Канадзе]]. Агульная колькасць ([[2022]] г.) — 57 000 чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=19005 Cajun]</ref> Размаўляюць на каджунскім дыялекце [[французская мова|французскай мовы]]. ==Паходжанне== Каджуны з'яўляюцца прамымі нашчадкамі [[калонія, міграцыя|каланістаў]] з Акадыі, адной з першых [[Францыя|французскіх]] [[калонія]]ў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ([[Новая Шатландыя]]), заснаванай у [[1606]] г. У выніку [[Вялікабрытанія|англа]]-французскіх войнаў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. яны былі пераселены брытанцамі ў [[1755]] - [[1763]] гг. ў [[Луізіяна|Луізіяну]]. Гэта перасяленне ўвайшло ў [[гісторыя|гісторыю]] пад назвай Вялікага ўзрушэння (''Le Grand Dérangement''). Сама назва каджунаў паходзіць ад [[французская мова|французскага]] ''les Acadiens'' ("акадыянцы"). Рэгіён іх пасялення ў Луізіяне атрымаў назву Акадыяны. ==Гісторыя== Каджуны пасяляліся пераважна на ўсходнім беразе [[Місісіпі]], у землях, якія ў [[1762]] - [[1800]] гг. кантраляваліся [[Іспанія|іспанцамі]]. Іспанскія ўлады імкнуліся не ўмешвацца ў справы перасяленцаў. У гады [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] яны змагаліся на баку іспанцаў супраць [[Вялікабрытанія|брытанцаў]]. У канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. каля 1500 каджунаў пераехалі ў [[Новы Арлеан]], аднак большасць заставалася жыць у ізаляваным рэгіёне Акадыяны. У [[1800]] г. Усходняя [[Луізіяна]] перайшла пад кантроль [[Францыя|Францыі]]. У [[1803]] г. яна была куплена [[ЗША]]. Паколькі Акадыяна лічылася не самай прывабнай для ўкладання [[грошы|грошаў]] тэрыторыяй, то амерыканскія каланісты звычайна грэбвалі перасяляцца сюды. Невялікая колькасць [[англійская мова|англамоўных]] і [[нямецкая мова|нямецкамоўных]] перасяленцаў асімілявалася сярод каджунскай большасці. Таму на землях, населеных каджунамі, не адбывалася хуткіх пераўтварэнняў, як гэта здарылася ў астатняй Луізіяне пасля далучэння да ЗША, хаця адносіны паміж амерыканцамі і [[французская мова|франкамоўным]] насельніцтвам Акадыяны заўсёды заставаліся дастаткова напружанымі. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. быў уведзены закон аб абавязковай адукацыі, які пазбавіў каджунаў права наведваць школы з навучаннем на французскай мове. У звычайных школах назіраліся канфлікты паміж англамоўнымі настаўнікамі і франкамоўнымі вучнямі. Толькі ў гады [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]], калі салдаты-каджуны служылі ў [[армія|арміі]] ЗША перакладчыкамі, адносіны да іх палепшыліся. З сярэдзіны 1950-ых гг. назіралася ўзнаўленне сувязяў каджунаў з [[франкаканадцы|франкаканадцамі]]. У [[1968]] г. была створана Рада па развіццю французскай мовы ў Луізіяне. У [[1980]] г. улады ЗША афіцыйна прызналі каджунаў [[этнас|этнічнай групай]] з адпаведнымі правамі захоўваць [[мова|мову]] і [[культура|культуру]]. ==Традыцыйная культура== Традыцыйнымі заняткамі каджунаў былі [[земляробства]], [[рыбалоўства]], [[паляванне]], [[гандаль]]. У наш час пераважаюць малыя нуклеарныя [[сям'я|сем'і]], але да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. сыны звычайна працягвалі жыць з бацькамі пасля жаніцьбы. Цесныя сямейныя адносіны захоўваюцца і ў наш час. Значную ролю адыгрываюць кантакты і ўзаемадапамога знутры абшчыны. Стрыжнем абшчыннага ладу выступае [[Каталіцкая царква|каталіцкі касцёл]]. Тыя з каджунаў, хто прымае [[пратэстантызм]], звычайна пазбягаюцца іншымі абшчыннікамі, лічацца адарванымі ад грамадства. Другім важным стрыжнем, які дапамагае захоўваць супольнасць, з'яўляюцца сумесныя [[свята|святы]] ([[Мардзі-Гра]], [[Вялікдзень]], [[Каляды]] і інш.) і фестывалі. У [[ЗША]] і за іх межамі добра вядома каджунская [[музыка]], у якой галоўную ролю адыгрываюць [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]] [[скрыпка]] і [[акардэон]]. Пад яе ўплывам узнік папулярны музычны стыль ''зайдэка''. Акрамя таго, сама каджунская музыка стала падзяляцца на розныя напрамкі — традыцыйная каджунская, [[тэхас]]кі [[Свінг (жанр)|свінг]], [[танец|танцавальная]] каджунская, каджунскі "рэнесанс" і інш. Асаблівасцямі таксама адрозніваецца каджунская [[кулінарыя|кухня]]. Яна заснавана на выкарыстанні мясцовых даступных прадуктаў ([[рыс]], [[кукуруза]], [[бульба]], [[цукровы трыснёг]], [[мяса]], [[рыба]]). Значная частка страваў тушыцца ў [[печ]]ы ў чыгунах. Мяса і рыба гатуюцца на пару і смажацца на ражне. Папулярнасцю карыстаюцца запечаныя каджунскія [[Каўбаса|каўбаскі]]. <gallery> Файл:Cajun woman hulling rice.jpg|Каджунская жанчына апрацоўвае рыс, 1938 г. Файл:Old Cajun Woman reaches for Garlic 1938.jpg|Сушэнне часныку, 1938 г. Файл:Raceland Louisiana Cajun Gals 1938 Russell Lee.jpg|Каджунскія школьніцы, 1938 г. Файл:Courir de Mardi Gras Miter hat Savoy, La 2011.jpg|Каджунскі Мардзі-Гра </gallery> {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Commons category|Cajuns}} *[http://www.lafayettetravel.com/essentials/culture/history-acadiana History of Acadiana] *[http://www.enamerique.net/louisiana/le-pays-cajun/ Le pays Cajun] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120815222756/http://www.enamerique.net/louisiana/le-pays-cajun/ |date=15 жніўня 2012 }} *[http://www.louisianatravel.com/roots-cajun-culture Roots of Cajun culture] *[http://worldmusic.about.com/od/northamerican/f/DiffCajunZydeco.htm What is the difference between Cajun Music and Zydeco?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130429170659/http://worldmusic.about.com/od/northamerican/f/DiffCajunZydeco.htm |date=29 красавіка 2013 }} *[http://zachary.waiting-forthe-sun.net/Pages/Archives/CajunMusic/Changes.html Cajun Music Has Gone Through Many Changes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130501042348/http://zachary.waiting-forthe-sun.net/Pages/Archives/CajunMusic/Changes.html |date=1 мая 2013 }} [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Раманскія народы]] 8ixxikl42f493xwb4gpiq4t8ihz6ncc Захар Рыгоравіч Чарнышоў 0 170374 5160501 4961113 2026-07-03T09:27:27Z Lš-k. 16740 5160501 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарнышоў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Захар Рыгоравіч Чарнышоў |дата нараджэння = 18.03.1722 |дата смерці = 19.08.1784 |месца нараджэння= |месца смерці= |выява = Tschernyschew Zachar2.jpg |шырыня = 250 px |апісанне выявы= Партрэт [[Аляксандр Раслін|Расліна]] (1776) |мянушка= |прыналежнасць= {{Расійская імперыя}} |гады службы= [[1735]]—[[1784]] |званне= [[Генерал-фельдмаршал (Расія)|генерал-фельдмаршал]] |род войскаў= |камандаваў= |частка= |бітвы= |узнагароды={{{!}}style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Андрэя Першазванага}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 1 ступені}} {{!}}} '''Замежныя ўзнагароды:''' {{{!}}style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Белага арла, Рэч Паспалітая}} {{!!}} {{Ордэн Чорнага арла}} {{!}}} |сувязі= |у адстаўцы= }} Граф '''Заха́р Рыгоравіч Чарнышоў''' ([[1722]]—[[1784]]) — расійскі [[генерал-фельдмаршал]] з роду {{нп3|Род Чарнышовых|Чарнышовых|ru|Чернышёвы}}. Праславіўся паспяховымі дзеяннямі ў гады [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]]. У 1763—1774 гг. узначальваў ваеннае ведамства. Першы [[Беларускае генерал-губернатарства|беларускі генерал-губернатар]] (1772—1782), уладальнік [[Чачэрск]]а. Пасля прызначэння на пасаду {{нп3|Маскоўскае генерал-губернатарства|маскоўскага генерал-губернатара|ru|Московская губерния}} (1782) выбудаваў вядомы [[Будынак мэрыі Масквы|палац на Цвярской]]. На аснове {{нп3|Ярапалец, сядзіба Чарнышовых|Ярапалецкай сядзібы|ru|Ярополец (усадьба Чернышёвых)}} ў 1772 годзе заснаваў чарнышэўскі [[маярат]]. == Прыдворная маладосць == Захар Чарнышоў нарадзіўся [[18 сакавіка]] [[1722]] года ў сям'і генерал-аншэфа {{нп3|Рыгор Пятровіч Чарнышоў|Р. П. Чарнышова|ru|Чернышёв, Григорий Петрович}} і {{нп3|Аўдоцця Іванаўна Чарнышова|Аўдоцці Чарнышовай|ru|Чернышёва, Авдотья Ивановна}}, адной з мэтрэс імператара Пятра Вялікага, якая заслужыла ад яго мянушку «Аўдоцця бой-баба». Разам з бацькам быў узведзены ў 1742 годзе ў графы. Запісаны на ваенную службу ў 1735 годзе, праз 6 гадоў яму было прысвоена званне капітана гвардыі. У 20 гадоў быў прыстаўлены памочнікам да {{нп3|Людовік Ланчынскі|Л. Ланчынскага|ru|Ланчинский, Людовик}}, прадстаўляў інтарэсы пецярбургскага двара ў [[Вена|Вене]]. За час знаходжання за мяжой пашырыў далягляд і авалодаў замежнымі мовамі. З 1744 года — камер-юнкер спадчынніка [[Пётр III|Пятра Фёдаравіча]] (у званні палкоўніка). За некалькі гадоў, пакуль яны складаліся пры {{нп3|Араніенбаўм, палацава-паркавы ансамбль|маладым двары|ru|Ораниенбаум (дворцово-парковый ансамбль)}}, тры стройных і высокіх брата Чарнышова, асабліва Андрэй, паспелі заручыцца прыязнасцю вялікай княгіні [[Кацярына II|Кацярыны Аляксееўны]]. Захара яна звала «гарачая галава». [[Пётр Іванавіч Барценеў|П. Барценеў]] апублікаваў знойдзеныя пры рамонце ў адной з чарнышэўскай сядзіб «Любоўныя цыдулачкі высокай асобы XVIII стагоддзя да графа Чарнышова»<ref>М. А Крючкова. Мемуары Екатерины II и их время. Летний сад, 2009. Стр. 452.</ref>. Почыркам будучай імператрыцы па-французску было выведзена: {{цытата|Першы дзень, як быццам чакала вас, так вы прызвычаілі мяне бачыць вас; на другі знаходзілася ў задуменнасці і пазбягала людзей; на трэці смяротна сумавала; на чацвёрты апетыт і сон пакінулі мяне; усё мне стала прыкра: народ і іншае... на пяты паліліся слёзы... Ці трэба пасля таго зваць рэчы па імі? Ну вось: я вас кахаю!}} У кнізе «Вакол трона» {{нп3|Казімір Валішэўскі|К. Валішэўскі|ru|Валишевский, Казимир}} прыводзіць яшчэ адну кранальна-наіўную цыдулку вялікай княгіні, адпраўленую аднаму з братоў Чарнышовых напярэдадні спаткання: {{цытата|Які дзень для мяне заўтрашні! Ці апынецца ён такім, якім я жадала бы? Не, ніколі цябе не будуць кахаць так, як я кахаю. У турбоце бяру кнігу і жадаю чытаць: на кожным радку ты мяне перарываеш; кідаю кнігу, кладуся на канапу, жадаю заснуць, ды хіба гэта магчыма? Праляжаўшы дзве гадзіны, не сплюшчыла вочы; нарэшце, трохі супакоілася таму, што пішу табе. Хочацца зняць павязку з рукі, каб ізноў пусціць сабе кроў, можа быць гэта пацешыць мяне.}} == На палях бітваў == [[Выява:Zakhar Chernyshev by F. Shubin (GTG, 1774) by shakko 01.jpg|thumb|Бюст працы {{нп3|Фядот Іванавіч Шубін|Фядота Шубіна|ru|Шубин, Федот Иванович}}, 1774]] Недазвольна блізкія зносіны Чарнышова з жонкай спадчынніка ўстрывожыла [[Елізавета Пятроўна|Елізавету Пятроўна]], якая параіла перавесці маладога чалавека ў армію (на падставе таго, што ён замяў справу аб злоўжыванні аднаго палкоўніка). З 1749 года Чарнышоў прысвяціў сябе ваеннай службе, да якой меў асаблівую схільнасць, спачатку як камандзір [[Санкт-Пецярбургскі лейб-гвардыі полк|Санкт-Пецярбургскага пяхотнага палка]], [[Рэйнскі паход, 1748|адпраўленага на Рэйн]], у наступным годзе стаў генерал-маёрам, яшчэ праз 8 гадоў — генерал-паручнікам. Падчас Сямігадовай вайны вылучыўся ў знакамітай [[Цорндарфская бітва|Цорндарфскай бітве]], дзе камандаваў [[Грэнадзёры|грэнадзёрамі]]. За час бітвы граф Чарнышоў змяніў двух параненых пад ім канёў, страціў сваіх ад'ютантаў і, нарэшце, быў захоплены ў палон каля Корштэна. Калі пасля бітвы Захар Рыгоравіч, Салтыкоў і іншыя ўзятыя ў палон генералы былі прадстаўлены [[Фрыдрых II Вялікі|Фрыдрыху Вялікаму]], то ён, кінуўшы пагардлівы позірк і адвярнуўшыся ад іх, сказаў: «У мяне няма Сібіры, куды б іх можна было саслаць; дык кіньце іх у [[каземат]]ы кюстрынскія. Самі яны падрыхтавалі сабе такія добрыя кватэры, дык няхай цяпер і пастаяць у іх»<ref>На пути к регулярной армии России: Армия и флот в эпоху дворцовых переворотов (под ред. Н. И. Никифорова, Ю. П. Квятковского). ISBN 978-5-900786-83-4. Стр. 206.</ref>. Загад караля быў выкананы ў дакладнасці. Той жа ўвосень пасля размену палоннымі Чарнышоў вярнуўся ў шэрагі рускай арміі і камандаваў 20-тысячным корпусам, адно з падраздзяленняў якога ў 1760 годзе [[Берлінская экспедыцыя, 1760|авалодала Берлінам]]. Кіраваў расійскімі войскамі ў [[Бітва пры Буркерсдорфе|бітве пры Буркерсдорфе]]. Па заканчэнні баявых дзеянняў, у ліпені 1762 года, яму было прысвоена званне [[генерал-аншэф]]а, прычым Пётр III загадаў яму спяшацца на дапамогу Фрыдрыху, які ў Берліне ўсклаў на свайго нядаўняга непрыяцеля [[ордэн Чорнага арла]]. == Кацярынінскі час == === Кіраўніцтва ваенным ведамствам === У дзень каранавання імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]] ([[27 верасня]] [[1762]] года) яе даўні ўлюбёнец Чарнышоў займаў пасаду вярхоўнага цырымоніймайстра і быў ганараваны [[Ордэн Святога апостала Андрэя Першазванага|ордэна Св. Апостала Андрэя Першазванага]]. У тым жа годзе прызначаны віцэ-прэзідэнтам [[Ваенная калегія|Ваеннай калегіі]], хоць палкаводчым талентам, па меркаванні сучаснікаў, не адрозніваўся. У лісце да [[Дзяніс Іванавіч Фанвізін|Фанвізіна]] граф [[Пётр Іванавіч Панін|П. І. Панін]] заве Чарнышова ваенным міністрам і пакаёвым генералам. У якасці прэзідэнта Ваеннай калегіі (1763—1774) спрыяў лепшаму адміністрацыйна-гаспадарчаму кіраванню рускай арміяй у войнах з [[Асманская імперыя|Турцыяй]] і [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]]. Яму атрымалася дамагчыся правядзення шэрагу мер, якія ўмацавалі цэнтралізм у ваенным кіраванні: былі прыняты новыя штаты Ваеннай калегіі, галоўнай канцылярыі артылерыі і фартыфікацыі, кіраўніцтва камісарыяцкіх устаноў; пры Ваеннай калегіі заснавана друкарня. Былі выдадзены палажэнні, інструкцыі і заснаваны штабы для палкоў. Самым важным мерапрыемствам стала ўтварэнне [[Генеральны штаб|генеральнага штаба]], і на З. Р. Чарнышова было ўскладзена непасрэднае вышэйшае веданне гэтай установай. У 1772 годзе прынята новае палажэнне аб генеральным штабе, якое пашырыла яго паўнамоцтвы. === На пасадзе беларускага генерал-губернатара === [[File:Church of the Transfiguration, Čačersk 6087.Jpg|thumb|165px|[[Спаса-Праабражэнская царква, Чачэрск|Спаса-Праабражэнская царква]] ў [[Чачэрск]]у — адзін з першых праваслаўных храмаў, збудаваных па ініцыятыве З. Чарнышова на беларускай зямлі пасля далучэння да Расіі]] У 1772 г. разам з [[Мікіта Іванавіч Панін|Мікітай Паніным]] інтрыгаваў супраць [[Арловы]]х, затым канфліктаваў з [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Р. А. Пацёмкіным]]. [[22 верасня]] [[1773]] года Чарнышоў быў ганараваны звання генерал-фельдмаршала. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе прызначаны на пасаду [[Беларускае генерал-губернатарства|беларускага генерал-губернатара]], яму былі [[Падараванні сялян|падарвана]] [[Чачэрскае староства]] з 5 тыс. душ. На гэтай пасадзе пашыраў дарогі, будаваў дзяржаўныя ўстановы, арганізоўваў перавод каталіцкага сялянства ў [[праваслаўе]]. У сваім маёнтку [[Чачэрск]]у з пышнасцю прымаў [[Павел I|спадчынніка прастола]], а ў 1775 годзе ў яго [[Ярапалец, сядзіба Чарнышовых|Ярапалецкай сядзібе]] гасцявала сама імператрыца. Праязджаючы ў 1780 годзе па беларускіх землях на сустрэчу з аўстрыйскім імператарам [[Іосіф II Габсбург|Іосіфам II]] у [[Магілёў|Магілёве]], Кацярына ўпадабала новыя дарогі садам. З дня ўезду (24 мая) яна прабыла ў Магілёве да 30-га мая. Сустрэча была арганізавана цудоўная. У трох вёрстах ад горада была ўзведзена [[Арка Славы (Магілёў)|трыумфальная арка]], дзе сустрэў яе граф Чарнышоў з чынамі губерні і дваранствам з іх правадырамі. Аднак на другі дзень знаходжання імператрыцы ў Магілёве губернатар пасварыўся з усемагутным Пацёмкіным, і ласка гаспадарыні адвярнулася ад яго. На прапанову найяснейшага перадаць мясцоваму епіскапу ўзнагароду ўрада, ганарлівы і самалюбны граф пырснуў: ''«У вас ёсць на тое ад'ютанты, а я ўжо стары для рассылак!»''<ref>Русские мемуары: избранные страницы, XVIII век, Том 1. Правда, 1988. Стр. 227.</ref> === Стварэнне Маскоўскай губерні === У лютым [[1782]] года Чарнышоў атрымаў прызначэнне першым пасля рэформы галоўнакамандуючым (губернатарам) [[Масква|Масквы]]. Ён курыраваў размежаванне тэрыторыі зноў утворанай губерні з суседнімі. А 7 раніцы 4 кастрычніка 1782 залпы на [[Чырвоная плошча|Чырвонай плошчы]] абвясцілі пачатак урачыстасцей з нагоды «адкрыцця [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]». Чарнышоў прачытаў прамову перад «лепшымі людзьмі горада» ў [[Гранавітая палата|Гранавітай палаце]], пасля чаго на літургіі ва [[Успенскі сабор (Масква)|Успенскім саборы]] быў абвешчаны маніфест аб стварэнні губерні. За два гады ён зрабіў шмат чаго для абнаўлення старых вуліц першапрастольнай. Пры ім былі адрамантаваны [[Кітайгародская сцяна|сцены Кітая-горада]], скончана ў Крамлі пабудова [[Сенацкі палац|дзяржаўных устаноў]]; пабудаваны [[Кардэгардыя|каменныя вартоўні]] ў Варварскіх, Ільінскіх і Мікольскіх варот, расчышчаны ад бруду рынкі. Кацярына добразычліва выслухвала справаздачы губернатара, ганараваўшы Чарнышова [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Св. Уладзіміра]] ў самы дзень яго заснавання. Фельдмаршал Чарнышоў сканаў [[29 жніўня]] [[1784]] года. Просты маскоўскі народ, калі верыць старажылам, яшчэ доўга ўспамінаў Чарнышова добрым словам: «Хоць бы ён, наш бацечка, два гадочкі яшчэ пажыў; мы б Маскву вось усю такую вось бачылі, як ён адбудаваў нашы гандлёвыя крамы». [[Будынак мэрыі Масквы|Палац Чарнышова]] на Цвярской быў выкуплены казной і стаў месцам знаходжання наступных маскоўскіх кіраўнікоў горада, а завулак, на які выходзілі вокны палаца, да 1922 года называўся [[Узнясенскі завулак|Вялікім Чарнышоўскім]]. == Смерць і спадчына == [[File:Church of Elijah the Prophet (Ilinskoe) 04.jpg|thumb|Царква ў Ільінскім, дзе быў пахаваны Чарнышоў]] Дзяцей ад шлюбу з [[Ганна Радзівонаўна Чарнышова|Ганнай Ведэль]] (пляменніцай [[Пётр Багдановіч Пасек|П. Б. Пасека]], жанчынай ганарлівай і напышлівай) фельдмаршал Чарнышоў не пакінуў, але ў 1772 г. са сваіх уладанняў утварыў першы ў Расіі [[маярат]] — непадзельнае ўладанне, які заклікан быў атрымаць у спадчыну старэйшы з графаў Чарнышовых. Пахаваны першапачаткова ў [[Царква Ільі Прарока, Валакаламскі раён|Ільінскай царквы]] сяла [[Ільінскае, Ярапалецкае сельскае паселішча|Ільінскае]] [[Валакаламскі павет|Валакаламскага павета]]. Напачатку XX стагоддзя яго рэшткі перанесены ў бліжэйшы магільны склеп, размешчаны ў заходняй частцы [[Казанская царква, Ярапалец|царквы Казанскага абраза Маці Божай]] у [[Ярапалец|Ярапальцы]]. У алтары гэтага храма да 1941 года захоўваўся сімвалічны ключ ад Берліна, прывезены ў Ярапалец Чарнышовым. == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1758) * [[Ордэн Белага Арла|Ордэн Белага арла]] (1761) * [[Ордэн Святога апостала Андрэя Першазванага|Ордэн Св. Андрэя Першазванага]] (27 верасня 1762) * [[Ордэны Прусіі|Прускі ордэн Чорнага Арла]] (1762) * [[Ордэн Святога Уладзіміра|Ордэн Св. Уладзіміра]] 1-й ступені (22 верасня 1782) {{зноскі}} == Літаратура == {{commonscat|Zakhar Grigoryevich Chernyshov}} * ''Бантыш-Каменский, Д. Н.'' 27-й генерал-фельдмаршал граф Захар Григорьевич Чернышев // Биографии российских генералиссимусов и генерал-фельдмаршалов. В 4-х частях. Репринтное воспроизведение издания 1840 года. Часть 1-2. — М.: Культура, 1991. — 620 с. — ISBN 5-7158-0002-1 * {{ВТ-РБС|Чернышев, Захар Григорьевич}} {{Генерал-фельдмаршалы Расіі}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарнышоў Захар Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Масквы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сямігадовай вайны]] [[Катэгорыя:Род Чарнышовых|Захар Рыгоравіч]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускага генерал-губернатарства]] ektehxfc9w10c4bp9yvwnlnrczsts5l Near-Earth Asteroid Tracking 0 174606 5160327 4666165 2026-07-02T15:18:40Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Праграмы пошуку малых целаў Сонечнай сістэмы]]; дададзена [[Катэгорыя:Праграмы пошуку малых цел Сонечнай сістэмы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160327 wikitext text/x-wiki [[Выява:NEA by survey.png|thumb|right|300px|Колькасць калязямных аб'ектаў, выяўленых рознымі праектамі]] '''NEAT''' ({{lang-en|Near-Earth Asteroid Tracking}} — ''адсочванне калязямных астэроідаў'') — праект [[Лабараторыя рэактыўнага руху|Лабараторыі рэактыўнага руху]] [[НАСА]] па пошуку [[Калязямны аб'ект|калязямных аб'ектаў]]. Праект NEAT дзейнічаў са снежня [[1995]] года да красавіка [[2007]] года<ref>[http://www.lpi.usra.edu/meetings/acm2008/pdf/8086.pdf Asteroids, Comets, Meteors (2008)]</ref>. Першапачаткова кіраўніком праекта была [[Элеанора Хелін]] (да [[2002]] года), якая працавала разам са Стывенам Праўда і [[Дэвід Рабіновіч|Дэвідам Рабіновічам]]. У рамках праекта NEAT адкрыта 26 630 астэроідаў<ref>[http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPDiscsNum.html Minor Planet Discoverers]</ref> і 54 каметы<ref>[http://ssd.jpl.nasa.gov/dat/ELEMENTS.COMET ELEMENTS COMET]</ref>. == Інструменты == Праект NEAT меў пагадненне аб супрацоўніцтве з [[ВПС ЗША]], каб выкарыстоўваць [[тэлескоп]] GEODSS (скар. ад {{lang-en|Ground-based Electro-Optical Deep Space Surveillance}}), размешчаны на [[вулкан Халеакала|вулкане Халеакала]] (востраў [[Маўі]], [[Гаваі]]). Для гэтага тэлескопа калектывам NEAT была сканструявана [[ПЗС-матрыца]] 4096×4096 [[Піксель|пікселяў]] з полем агляду 1,2°×1,6°. [[Спіс кодаў абсерваторый|Код абсерваторыі]] GEODSS у рамках праекта NEAT — «566». З красавіка 2001 праект таксама задзейнічаў 1,2-мятровы [[тэлескоп Самуэля Ошына]] ў [[Паламарская абсерваторыя|Паламарскай абсерваторыі]]. Для гэтага яго абсталявалі 112 ПЗС-матрыцамі 2400×600 пікселяў кожная. Код Паламарскай абсерваторыі ў рамках праекта NEAT — «644». Напачатку 2005 года ў гонар праекта быў названы астэроід [[(64070) NEAT]]. == Гл. таксама == * [[Глыбінны лінзаваны агляд]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://neat.jpl.nasa.gov Афіцыйная старонка праекта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151024002715/http://neat.jpl.nasa.gov/ |date=24 кастрычніка 2015 }} {{ППМЦСС}} [[Катэгорыя:Праграмы пошуку малых цел Сонечнай сістэмы]] [[Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі паводле алфавіту]] [[Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі ЗША]] 09zdg1xqlh34qhg79r9rdbnpvigm3l2 Шаблон:Апошнія навіны 10 175189 5160324 5159722 2026-07-02T15:11:56Z DBatura 73587 5160324 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> m74lyxqtl4ge0ikz9qzgu1x3boo8e62 Какандскае ханства 0 175952 5160482 5140089 2026-07-03T06:58:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160482 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Какандскае ханства |саманазва = خانات خوقند |статус = |гімн = |сцяг = Banner of the Kokand Khans.svg |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Kokand1850.png |апісанне = Какандскае ханства ў 1850 г. |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[1709]] |ліквідавана = [[1876]] |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = |гарады = |мовы = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = [[Хан (тытул)|хан]] |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Кака́ндскае ха́нства''' ({{lang-fa|خانات خوقند}}, {{lang-uz|Qo'qon xonligi}}) — [[дзяржава]] ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ([[1709]]—[[1876]] гг.) з цэнтрам у [[Каканд]]зе. == Гісторыя == Какандскае ханства паўстала ў [[1709]] г. у выніку абвяшчэння незележнасці ад [[Бухара|Бухарскай дзяржавы]]. Першым кіраўніком быў Шахрух-бій (1709—1721/1722 гг.), які быў правадыром-''аталык''ам [[узбекі|узбекскага]] племені мінг. Ён усталяваў кантроль над некалькімі багатымі [[горад|гарадамі]] [[Ферганская даліна|Ферганскай даліны]]. Цэнтрам яго валоданняў стала [[крэпасць]] на месцы сучаснага [[Каканд]]а. Яго сын Абдурахім-бій (1722—1733 гг.) значна пашырыў тэрыторыю дзяржавы. Да [[1740]] г. мінгам падпарадкоўваўся [[Самарканд]]. Яго брат і прымач Абдукарым-бій (1733—1751 гг.) заснаваў горад Каканд. Какандская дзяржава была значна ўмацавана ў час кіравання Эрдона-бія (1751—1769 гг.) і Нарбута-бія (1770—1798 гг.). Яны спынілі ўнутраныя разлады, пашырылі сетку [[ірыгацыя|ірыгацыйных]] збудаванняў, [[гандаль]], увялі дробныя [[манета|манеты]]. Для захавання бяспекі ад [[Іран]]а і Бухары яны былі вымушаны прызнаць падначаленасць [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] і выплочвалі даніну [[Кітай|Кітаю]]. У 1800—1810 гг. валадаром Каканда быў ваяўнічы палітык Алім-бек, які ў [[1805]] г. прыняў тытул [[Хан (тытул)|хана]]. Ён сфарміраваў наёмную армію і заваяваў значныя тэрыторыі, у тым ліку [[Ташкент]]. Яго спадкаемцы падначалілі суседнія землі сучаснага [[Таджыкістан]]а, [[Кыргызстан]]а, паўднёва-усходняга [[Казахстан]]а. Нягледзячы на моцны [[землятрус]] [[1823]] г. і эпідэмію [[Халера|халеры]] 1828—1829 гг., яны працягвалі развіваць ірыгацыю і [[земляробства]], вырошчванне такіх камерцыйных культур як [[бавоўна|бавоўнік]], [[клешчавіна]], [[пшаніца]]. Спробы какандскіх ханаў падначаліць [[казахі|казахскія]] плямёны, залежныя ад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], скончылася няўдачай. У 1840 — 1860-ых гг. Какандскае ханства ахапілі ўнутраныя войны за пасад. У [[1842]] г. Каканд нават быў часова захоплены бухарцамі. У гэтай сітуацыі ўзвысілася [[кіргізы|кіргізскае]] племя кыпчакоў. У [[1853]] г. адзін з яго правадыроў Мусульманкул быў зрынуты, а 20 тысяч яго супляменнікаў пакараныя смерцю. У далейшым значную ролю адыгрываў яго першасны стаўленік Худаяр-хан, які тройчы займаў прастол. Паслабленне Какандскага ханства ў сваіх мэтах выкарыстала Расія. З [[1856]] г. яна адкрыта прыцягвала на свой бок правадыроў казахскіх і кіргізскіх плямёнаў, падначаленых Каканду. У [[1854]] г. расійская армія захапіла землі ўздоўж [[Ілі (рака)|ракі Ілі]], у [[1862]] г. — [[Чуйская даліна|Чуйскую даліну]], у [[1865]] г. — Ташкент. У [[1868]] г. Худаяр-хан быў вымушаны заключыць гандлёвы дагавор, які гарантаваў значныя прывілегіі расійскім купцам. Спусташальныя войны, страта земляў і гандлёвых мыт вымусілі Худаяр-хана павялічыць падаткі і адпрацоўкі для падтрымання ірыгацыйных збудаванняў і базараў. Гэта, а таксама сталае умяшанне рускіх ва ўнутраныя справы прывяло да некалькіх моцных паўстанняў. У [[1875]] г. паўстанцы авалодалі Какандам і абвясцілі [[манарх]]ам сына Худаяра, Насрадзіна. Сам Худаяр збёг у Расію, а яго войска перайшло на бок паўстанцаў. Насрадзін заключыў з Расіяй мірнае пагадненне, што абмяжоўвала яго знешнюю палітыку. Аднак у студзені [[1876]] г. [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]] прыняў рашэнне аб ліквідацыі Какандскага ханства. Расійская армія заняла Каканд. Тэрыторыя ханства была анэксавана. == Кіраванне == Какандскае ханства было [[манархія|манархічнай]] дзяржавай. Манархі мелі розныя тытулы, але з 1805 г. найчасцей прымалі тытул [[Хан (тытул)|хана]]. Улада манарха абмяжоўвалася радай, у склад якой уваходзілі буйныя чыноўнікі і глава [[мусульмане|мусульманскіх]] святароў. Паліцэйскія функцыі выконвалі вартаўнікі-''курбашы''. Меліся наглядчыкі за паводзінамі ''мух-тасіб'', што сачылі за захаваннем [[шарыят]]у. Сталая [[армія]] была невялікай, падпарадкоўвалася ''мінг-башы'' (літаральна, правадыром тысячы мінгаў). Падчас ваенных дзеянняў яна пашыралася за лік апалчэнцаў і наёмнікаў. Адміністрацыю на месцах узначальвалі спадчынныя ''бек''і і прызначаныя ханам ''хакім''ы. Асаблівае месца займаў намеснік [[Ташкент]]а, які меў тытул найвышэйшага бека ''беклар-бегі''. У малых населеных пунктах адміністрацыю складалі старэйшыны-''аксакал''ы. [[Суд]]овая ўлада належала прызначаным суддзям ''казі'' на чале ''казі-калон''. == Літаратура == * Очерки по истории государственности Узбекистана. / Отв. ред. Д. А. Алимова, Э. В. Ртвеладзе. — Ташкент: Шарк, 2001. — С. 104—105 == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130726232247/http://mfa.uz/eng/about_uzb/history/khanate_kokand/ The Khanate of Kokand] * [http://bibliotekar.ru/teoria-gosudarstva-i-prava-6/136.htm Кокандское ханство] * [http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/kokand.htm В.Корнеев, Неизвестные страницы забытой войны] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Казахстана]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:1709 год у Азіі]] [[Катэгорыя:Какандскае ханства]] 3o6ep1rak2oarn58nzi6ezb5z2jhb6e OneRepublic 0 180016 5160303 5050353 2026-07-02T13:44:37Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160303 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады =2002—цяперашні час | Краіна =ЗША | Горад =[[Каларада-Спрынгс]] | Мова =[[англійская мова|англійская]] | Былыя ўдзельнікі =Джэрад Бэціс<br />Цім Маерс }} '''«OneRepublic»''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] поп-рок-гурт з [[Каларада-Спрынгс]], вядомасць якому прынёс сінгл «Apologize», які стаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] тройчы плацінавым і дасягнуў трэцяга месца ў хіт-парадзе [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] [[11 лістапада]] [[2007]] года. [[Рэмікс]] на песню быў уключаны ў альбом [[Цімбалэнд]]а «Shock Value» і ў дэбютны альбом «OneRepublic» «Dreaming Out Loud». == Гісторыя == Група была заснавана ў [[2002]] годзе ў [[Каларада-Спрынгс]] вакалістам Раянам Тэдэрам і яго школьным сябрам Закам Філкінсам, які граў на [[гітара|гітары]]. Першапачаткова група называлася ''Republic''. Неўзабаве група перабралася ў [[Лос-Анджэлес]] і дапоўнілася клавішнікам Дру Браўнам, басістам Цімам Маерсам і бубначом Эддзі Фішэрам. Падпісаўшы ў [[2003]] годзе кантракт з лэйблам [[Columbia Records]], група ўзялася за працу над сваім дэбютным альбомам. Назва была зменена на ''OneRepublic'', так як ранейшая назва ўжо выкарыстоўвалася іншымі калектывамі. Паралельна Раян Тэдэр працаваў на вядомага прадзюсара [[Цімбалэнд]], пісаў песні для розных выканаўцаў, удзельнічаў у працы над намінаваным на «[[Грэмі]]» альбомам Пола Окенфолда ''«A Lively Mind»''. Пасля двух з паловай гадоў працы над альбомам і ўсяго за два месяцы да яго планаванага выпуску кіраўніцтва Columbia Records вырашыла скасаваць кантракт з OneRepublic. У той час група імкліва набірала папулярнасць на «[[MySpace]]», дзякуючы чаму музыканты падпісалі кантракт з лэйблам Цімбалэнда [[Mosley Music group]], стаўшы першай рок-групай, якая працуе з гэтым лэйблам. У [[2007]] годзе гурт пакінуў Цім Маерс, на замену якому прыйшоў Брэнт Катцл. У [[красавік]]у [[2007]] года выйшаў альбом Цімбалэнда ''«Shock Value»'', які змяшчаў рэмікс песні Раяна Тэдэра ''«Apologize»''. Сінгл з рэміксам меў вялікую папулярнасць і стаў тройчы плацінавым ў ЗША, а агульная колькасць прададзеных па ўсім свеце копій дасягнула пяці мільёнаў. ''«Apologize»'' восем тыдняў прабыў на вяршыні амерыканскага хіт-параду [[Pop 100]] і дасягнуў другога радка агульнага песеннага чарта [[Billboard Hot 100|Hot 100]], песня таксама ўвайшла ў саўндтрэк нямецкай кінакамедыі ''«Прыгажунчык»''. [[20 лістапада]] [[2007]] года выйшаў дэбютны альбом гурта ''«Dreaming Out Loud»'', які хутка стаў залатым. Пасля свайго першага поспеху музыканты OneRepublic выступалі на тэлебачанні, у тым ліку выканалі сваю песню «Apologize» разам з Дэвідам Арчулетай ў фінале шоу [[American Idol]], у [[2008]] годзе адправіліся ў канцэртны тур разам з [[Maroon 5]] і [[Брэндзі Карлайл]]. [[24 верасня]] [[2008]] года падчас канцэрту ў [[Лондан]]е група абвясціла аб працы над новым альбомам, выпуск якога быў намечаны на лета [[2009]] года. Праца над другім альбомам пад назвай ''«Waking Up»'' вялася ў [[Дэнвер]]ы. Яго выпуск з некаторай затрымкай адбыўся [[17 лістапада]] [[2009]] года. «Waking Up» дасягнуў 21 радка ў хіт-парадзе [[Billboard 200]].<ref>[http://www.billboard.com/#/album/onerepublic/waking-up/1298679 Waking Up — One Republic]. Billboard.com</ref> Таксама ў [[2009]] годзе група запісала з [[Леона Люіс|Леонай Люіс]] песню ''«Lost Then Found»'' для яе другога альбома ''«Echo»''. Песня з альбома «Waking Up», ''Secrets'', была выкарыстаная ў фільме ''«Вучань чарадзея»'', але ў афіцыйны саўндтрэк не ўвайшла, таксама яна гучала ў фільме ''«Прыгажунчык 2»''. Песня ''Good Life'' была выкарыстаная ў фільме «Выдатніца лёгкіх паводзінаў» , а таксама ў фільме ''«Адзін дзень»''. Песня ''Stop and Stare'' прагучала ў канцы пілотнай серыі першага сезона серыяла ''«Касл»''. == Трэці альбом == Падчас тура OneRepublic працавалі над трэцім студыйным альбомам. Зак Філкінс апублікаваў відэа на [[YouTube]], дзе сказаў, што хутка выйдзе трэці альбом. У [[красавік]]у [[2011]] года група выканала новую песню ''Life In Color'', якую яны напісалі ў [[Нью-Ёрк]]у. Таксама на іх афіцыйным акаўнце ў [http://twitter.com/OneRepublic Твітэры] былі апублікаваны назвы патэнцыйных сінглаў ''«What U Wanted»'', ''«Burning Bridges»'' і ''«Let's Get Lost»''. Нягледзячы на чуткі пра тое, што першым сінглам з трэцяга альбома будзе ''Life In Color'', OneRepublic [[17 сакавіка]] [[2012]] года абвясцілі праз Твітэр, што гэта « песня [Life In Color] магла б стаць сінглам, але дакладна не першым.» Такім чынам, выхад першага сінгла пад назвай ''«Feel Again»'' быў запланаваны на [[ліпень]] [[2012]] года, аднак выйшаў у жніўні. [[19 верасня]] [[2012]] года група выступіла на фестывалі ''iTunes'' у Roundhouse ([[Лондан]]) і абвясціла, што альбом будзе называцца ''«Native»''. Таксама ў верасні былі анансаваны 3 песні з альбома: ''«Counting Stars», «Preacher»'' і ''«Something's Gotta Give»''. [[8 студзеня]] 2013 года выйшаў другі сінгл з альбома ''«Native»'' пад назвай ''«If I Lose Myself»''. У той жа дзень выйшаў і кліп на гэтую песню. [[22 сакавіка]] [[2013]] года выйшаў у свет трэці альбом OneRepublic - ''«Native»''. == Склад == '''Цяперашнія ўдзельнікі:''' * Раян Тэдэр (з 2002 года) — вакал, акустычная гітара, клавішныя, бас-гітара, тамбурын. * Зак Філкінс (з 2002 года) — гітары, скрыпка, тамбурын, бэк-вакал. * Эдзі Фішэр (з 2004 года) — барабаны, перкусія. * Брэнт Катцл (з 2007 года) — віяланчэль, тамбурын, варган, укулеле, клавесін. * Дру Браўн (з 2002 года) — гітары, клавішныя, глокеншпіль, бас-гітара, перкусія, бэк-вакал. '''Былыя ўдзельнікі:''' * Джэрад Беціс (2002-2004) — барабаны. * Цім Маерс (2004-2007) — бас-гітара. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''Dreaming Out Loud'' (2007) * ''Waking Up'' (2009) * ''Native'' (2013) * ''Oh My My'' (2016) * ''Human'' (2021) * ''Artificial Paradise'' (2024) === Сінглы === * 2007 — ''«Apologize» (Remix)'' * 2008 — ''«Stop and Stare»'' * 2008 — ''«Say (All I Need)»'' * 2008 — ''«Mercy»'' * 2009 — ''«Come Home»'' * 2009 — ''«All the Right Moves»'' * 2009 — ''«Secrets»'' * 2009 — ''«Everybody Loves Me»'' * 2010 — ''«Marchin On»'' * 2010 — ''«Good Life»'' * 2011 — ''«Christmas Without You»'' * 2012 — ''«Feel Again»'' * 2013 — ''«If I Lose Myself»'' * 2013 — ''«Counting Stars»'' * 2013 — ''«Something I need»'' == Канцэртныя туры == * [[The Native Tour]] (2013–15) == Узнагароды і намінацыі== {| class="wikitable" |- !Год !Узнагарода !Катэгорыя !Вынік |- |rowspan="9"|2008 |rowspan="2"|[[Teen Choice Awards]] |Choice Music: Група-прарыў | Намінацыя |- |Choice Music: Rock Track ("Stop and Stare") | Перамога |- |rowspan="2"|[[MuchMusic Video Awards]] |Best International Video&nbsp;– Group ("Apologize") разам з Цімбаландам | Намінацыя |- |Best International Video&nbsp;– Group ("Stop and Stare") | Намінацыя |- |[[Premios 40 Principales]] |Best International Hit ("Apologize") | Перамога |- |[[ECHO]] |National/International Hit of the Year ("Apologize") разам з Цімбаландам | Намінацыя |- |rowspan="2"|[[MTV Asia Awards]] |Best Hook Up ("Apologize") разам з Цімбаландам | Перамога |- |Breakthrough Artist | Намінацыя |- |[[MTV Europe Music Awards]] |Best New Act | Намінацыя |- |rowspan="3"|2009 |[[People's Choice Awards]], ЗША |Favorite Rock Song ("Apologize") | Намінацыя |- |[[Грэмі|Grammy Awards]] |Best Pop Performance by a Duo or Group with Vocals ("Apologize") | Намінацыя |- |ECHO |Best International Group | Намінацыя |- |rowspan="2"|2010 |[[ESKA MUSIC AWARDS]], Польшча |Band Of The Year (International) | Перамога |- |Teen Choice Awards |Choice Rock Track ("All The Right Moves") | Намінацыя |- |rowspan="3"|2011 |rowspan="2"|Teen Choice Awards |Choice Music: Рок-гурт | Намінацыя |- |Choice Music: Rock Track ("Good Life") | Намінацыя |- ||[[American Music Awards]] |Favorite Pop/Rock Band/Duo/Group | Намінацыя |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] l4ot0ycr23al5bd69zmb23qyoryd511 Заработная плата 0 182186 5160317 5155674 2026-07-02T14:57:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160317 wikitext text/x-wiki '''Заработная плата''' (зарплата, заробак, аплата працы працоўнага) — узнагарода за працу, якую наймальнік абавязаны выплаціць працоўнаму за выкананую працу ў залежнасці ад яе складанасці, колькасці, якасці, умоваў працы і кваліфікацыі працоўнага з улікам фактычна адпрацаванага часу, а таксама за перыяды, якія ўключаюцца ў працоўны час. (артыкул № 57 Працоўнага Кодэкса Рэспублікі Беларусь) '''Заработная плата''' (разм. ''зарплата, заробак'') — [[Грошы|грашовая]] кампенсацыя, якую працоўны атрымлівае ў абмен на сваю працу з пазіцыі працоўнага, і артыкул выдаткаў, які ўключаецца ў [[сабекошт]] прадукцыі для наймальніка. == Сутнасць зарплаты == Узровень заработнай платы залежыць ад узроўню прадукцыйнасці працы, які характарызуе эфектыўнасць вытворчасці тавараў і паслуг. Згодна фундаментальнаму эканамічнаму закону тэмп прыросту зарплаты не павінен апярэджваць тэмп прыросту прадукцыйнасці працы, што азначае забарону на выдачу не заробленай фактычнымі вынікамі працы заработнай платы. Часта здараецца ў сучаснай эканамічнай практыцы Рэспублікі Беларусь, што дадзенае правіла не выконваецца з-за розных чыннікаў, у тым ліку і папулісцкіх. Прадукцыйнасць працы залежыць ад камбінацыі [[фактары вытворчасці|фактараў вытворчасці]], да якіх варта аднесці чалавечы, прыродны, фізічны і інстытуцыйны капіталы, таму і памер заработнай платы залежыць ад наяўнасці і ступені эфектыўнасці ўжывання вышэйпералічаных фактараў. Зарплата ўдзельнічае ў пераразмеркаванні і ўжыванні даходу, выконвае функцыі праходжання эканамічных працэсаў, якія абумоўліваюць змены сацыяльна-эканамічных працэсаў ці сацыяльна-эканамічнага асяродку, стан якога, у сваю чаргу, адлюстроўваецца аплатай працы ўлікам фактараў, што вызначаюцца гэтым асяродкам і фармуюць узровень зарплаты. Заработную плату і яе [[Пакупніцкая здольнасць|пакупніцкую здольнасць]] часам лічаць паказчыкам дабрабыту насельніцтва краіны. == Агульныя тлумачэнні катэгорыі == Заработная плата з'яўляецца шматаспектнай з'явай, таму яна мае некалькі вызначэнняў, прыкладу: # кошт працоўных рэсурсаў, якія задзейнічаны ў вытворчым працэсе; # частка сукупнага грамадскага прадукту ў грашовым выразе, якая паступае ў асабістае спажыванне працоўных у адпаведнасці з колькасцю і якасцю выдаткаванай працы; # частка выдаткаў на вытворчасць і рэалізацыю прадукцыі, якая накіравана на аплату працы працоўных прадпрыемства і ўключана ў сабекошт гатовай прадукцыі; # вынік працэсу аплаты працы; # асноўная крыніца даходу большасці людзей (доля заработнай платы ў структуры даходаў рэзідэнтаў Рэспублікі Беларусь складае прыблізна 70%). == Мінімальная заработная плата == '''Мінімальная заработная плата''' — гэта ніжняя мяжа аплаты працы працоўных, ніжэй за якую працадаўца не мае права выплачваць. Мінімальную зарплату разам з [[мінімальны спажывецкі бюджэт|мінімальным спажывецкім бюджэтам]] і [[бюджэт пражытковага мінімуму|бюджэтам пражытковага мінімуму]] слушна лічыць дзяржаўным сацыяльным стандартам у вобласці аплаты працы ў нармальных умовах. '''Мінімальная заработная плата''' (месячная і пагадзінная) — гэта дзяржаўны мінімальны сацыяльны стандарт у вобласці аплаты працы за працу ў нармальных умовах пры выкананні усталяванай (месячнай ці гадзіннай) нормы працы. (артыкул № 59 Працоўнага Кодэкса Рэспублікі Беларусь). Прававая аснова вызначэння мінімальнай зарплаты ўсталявана Законам Рэспублікі Беларусь № 124-3 ад 17.07.2002 «Аб усталяванні і парадку падвышэння памеру мінімальнай заработнай платы». Памер мінімальнага заробку абавязковы для ўсіх працадаўцаў. Памеры мінімальнага месячнага і пагадзіннага заробку ўсталёўваюцца штомесяц і штогод, зыходзячы з патрэб працоўных і эканамічных магчымасцяў бюджэту і асобнага ўзятага працадаўцы. У Рэспублікі Беларусь прадугледжана ўсталяванне мінімальнай зарплаты на ўзроўні не ніжэй за мінімальны спажывецкі бюджэт сям'і з чатырох чалавек. Па стане на 09.10.2013 г. памер мінімальнай сярэднемесячнай зарплаты ў Рэспубліцы Беларусь склаў 1,464 млн.руб., а памер мінімальнай гадзіннай зарплаты — 8 760 руб. == Функцыі заработнай платы == === Узнаўленчая === Узнаўленчая функцыя зарплата азначае неабходнасць магчымасці задавальнення асноўных патрэб за атрыманы заробак, каб забяспечыць простае ўзнаўленне. Іншыя словамі, узнаўленчая функцыя зарплаты ў тым, што, напрыклад, [[прафесар]] за свой атрыманы заробак павінен узнавіць прафесара. === Кампенсавальная === Кампенсавальная функцыя заработнай платы мае на ўвазе, што атрыманы заробак павінен кампенсаваць занятасць у неспрыяльных умовах працы ці рэжымах працы. Заробак павінен кампенсаваць працоўным сваю занятасць у дрэнных для здароўя ўмовах працы ці працу па начах ці вахтавым метадам. === Стымулюючая === Стымулюючая функцыя павінна фармаваць матывацыю да працы і да дасягнення мэт развіцця грамадства. Варта адзначыць, гэта вельмі функцыя мае суб'ектную прыроду, бо для кожнага працоўнага матывацыяй становіцца розны памер заробку, сыходзячы з памераў яго патрэб, таму да кожнага супрацоўніка варта ўжываць індывідуальны падыход. Існуюць таксама тэорыі, якія сцвярджаюць, што, калі знікнуць грошы і, адпаведна, зарплата ў яе сённяшнім выглядзе, будзе неверагодна цяжка знайсці матывацыю для людзей хадзіць на працу. === Рэгулюючая === Рэгулюючая функцыя павінна забяспечваць перасоўванне працоўных туды, дзе яны прынясуць максімальную карысць, то бок аптымізаваць размеркаванне працоўных рэсурсаў. Функцыя мае на ўвазе, што, напрыклад, прафесар павінен працаваць за кафедрай, а не таксістам. === Коштаўтваральная === Коштаўтваральная функцыя зарплаты дазваляе фармаваць выдаткі на аплату працы пры вытворчасці і рэалізацыі прадукцыі, якія ўключаюцца ў сабекошт прадукцыі. У выпадку высокай зарплатаёмістасці прадукцыі значэнне гэтай функцыі для фармавання канцавога кошту будзе ўзрастаць. Гэтым аспектам, памяншаючы ці падвышаючы зарплату, можна ўплываць на коштавую канкурэнтаздольнасць прадукцыі. === Сацыяльная === Фармаванне заробку, памер якога адэкватны рэальнай вартасці працоўнай сілы, спрыяе падтрымцы сацыяльнай стабільнасці ў грамадстве. Таксама ўзровень зарплаты, як адзін з артыкулаў даходаў індывіда, вызначае памеры і межы сацыяльнай дыферэнцыяцыі і грамадстве: разрыў у заробках фармуе грамадства багатых і жабракоў. === Інвестыцыйная === Заробак забяспечвае фінансаванне развіцця нацыянальнай эканоміцы і прадпрыемства. == Сістэмы аплаты працы == Існуюць наступныя сістэмы аплаты працы: === Тарыфная сістэма аплаты працы === Тарыфная сістэма — сукупнасць нарматываў, пры дапамозе якіх ажыццяўляецца дыферэнцыяцыя зарплаты супрацоўнікаў розных катэгорый у залежнасці ад складанасці працы, умоў працы, прыродна-кліматычных умоў, інтэнсіўнасці працы і характару працы. Формамі тарыфнай сістэмы з'яўляюцца '''здзельная''' і '''пачасовая''' формы аплаты працы. Асноўным адрозненнем паміж імі з'яўляецца спосаб уліку выдаткаў працы, які ляжыць у іх аснове: пры здзельнай — улік колькасці вырабленай прадукцыі належнай якасці ці ўлік выкананых аперацый, пры пачасовай — улік адпрацаванага часу. ==== Здзельная форма аплаты працы ==== [[Здзельная заработная плата|Здзельная]] форма аплаты працы ўжываецца ў тых выпадках, калі ёсць рэальная магчымасць фіксаваць колькасць паказчыкаў выніку працы і нармаваць яго шляхам усталявання нормаў выпрацоўкі і часу. Да прыкладу, перад пачаткам працы з працоўным дамовіліся, што за кожны выраб прадукцыі ён будзе атрымліваць 5 рублёў. За месяц працоўны зрабіў 1000 шт. пэўнай прадукцыі, таму, адпаведна здзельнай форме аплаты працы, працадаўца павінен заплаціць яму 5000 рублёў заробку. Існуюць прамая здзельная аплата працы, здзельна-прэміяльная аплата працы, здзельна-прагрэсіўная аплата працы, ускосна-здзельная аплата працы (ужываецца ў асноўным да дадатковых працоўных, кшталту рамонтнікаў, заробак якіх залежыць ад выпрацоўкі асноўных працоўных), калектыўна-здзельная аплата працы, акордная аплата працы, аплата працы ў адсотках ад выручкі. ==== Пачасовая форма аплаты працы ==== Пры [[пачасовая заработная плата|пачасовай]] аплаце працы заработная плата супрацоўніка вызначаецца ў адпаведнасці з узроўнем яго кваліфікацыі і колькасць адпрацаванага часу. Такая форма аплаты працы ўжываецца, калі працу супрацоўніка немагчыма нармаваць і адсочваць яе вынікамі, бо яны амаль не паддаюцца ўліку. Часта ўжываюць такую форму аплаты працы ў сферы абслугоўвання. Напрыклад, перад пачаткам працы з супрацоўнікам дамовіліся, што за кожную гадзіну працы ён будзе атрымліваць 27,5 тыс. руб. За месяц супрацоўнік фактычна адпрацаваў 157 гадзін, таму, адпаведна пачасовай формы аплаты працы, працадаўца павінен заплаціць супрацоўніку заробак у памеры 4,317 млн. руб. (157 гадзін * 27,5 тыс.руб./гадзіна). === Бестарыфная сістэма аплаты працы === Пры ўжыванні бестарыфнай сістэмы аплаты працы заробак супрацоўніка залежыць ад канцавых вынікаў працы прадпрыемства ў агульна, яго структурнага падраздзялення, у якім ён працуе, і ад аб'ёма сродкаў, якія накіроўваюцца працадаўцам на аплату працы. Заробак пры бестарыфнай сістэме аплаты працы не залежыць ад індывідуальных вынікаў працы. Такая сістэма характарызуецца шчыльнай сувяззю ўзроўню аплаты працы з фондам заработнай платы, які вызначаецца па пэўных выніках працы калектыву; усталяваннем кожнаму супрацоўніку сталага каэфіцыента кваліфікацыйнага ўзроўню і каэфіцыента працоўнага ўдзелу ў бягучых выніках дзейнасці. Такім чынам, індывідуальная зарплата кожнага супрацоўніка прадстаўляе сабой яго долю ў заробленым усім калектывам фондзе заработнай платы: '''Заробак<sub>бестарыфны</sub> = Фонд заработнай платы × Доля супрацоўніка''', руб. Бестарыфная сістэма аплаты працы характэрна для брыгаднай арганізацыі працы. Апошнім часам буйныя кампаніі адмаўляюцца да пачасовай сістэмы аплаты працы. Сістэма матэрыяльнага стымулявання арыентуецца на фактычную кваліфікацыю супрацоўніка на падставе працы, якую ён выконвае. У такіх выпадках супрацоўнікі атрымліваюць фіксаваны заробак за кваліфікацыю, а не за час, які супрацоўнік знаходзіўся на працоўным месцы. == Прынцыпы арганізацыі аплаты працы == У сучаснай эканамічнай практыцы вылучаюць наступныя прынцыпы арганізацыі працы: # заработная плата павінна дыферэнцавацца ў залежнасці ад якасці, колькасці і эфектыўнасці працоўнага ўнёску супрацоўніка ў агульныя вынікі працы прадпрыемства; # індэксацыя зарплаты з інфляцыйным ростам коштаў, гарантыі росту заробку з ростам эфектыўнасці працы; # пераважная накіраванасць змены памеру ў бок росту; рэдкае зніжэнне заробку; у самым горшым выпадку — заробак працяглы час застаецца на адным узроўні, але не зніжаецца; # эквівалентная аплата за эквівалентную працу; # наяўнасць дзяржаўнага рэгулявання зарплаты ў межах сацыяльнай эканамічнай палітыкі; # недапушчэнне дыскрымінацыі ў сферы аплаты працы ў залежнасці ад узросту, пола, колеру скуры, сацыяльнага стану, адносін да рэлігіі і іншымі чыннікамі, не звязанымі з працоўнымі якасцямі супрацоўніка; # улік кан'юктуры рынка працы, аналіз узроўняў заробкаў па групах прафесій у фірмах-канкурэнтах; # прастата, лагічнасць і даступнасць разуменню супрацоўнікаў дзейсных формаў і сістэм аплаты працы; сувязі паміж вынікамі працы і памерамі ўзнагароды; # узгадненне эканамічных інтарэсаў працадаўцы і наймітаў на базе дагаворнага рэгулявання ўмоў аплаты працы. == Віды заработнай платы == У класічнай эканамічнай тэорыі вылучаюць два віды заработнай платы, сыходзячы з наяўнасці ўліку пакупніцкай здольнасці зарплаты: намінальная і рэальная заработная плата. '''Намінальная заработная плата''' — заработная плата, якая мае выраз выключна ў грашовых паказчыках, то бок без уліку інфляцыі і памеру пакупніцкай здольнасці. Асобна ўзяты паказчык намінальнай зарплаты з'яўляецца малаінфарматыўным, бо ён не можа адлюстраваць рэальны памер зарплаты. Да таго ж, павелічэнне зарплаты не заўсёды прыводзіць да падвышэння дабрабыту насельніцтва, бо яе рост можа апярэджваць рост інфляцыі. '''Рэальная заработная плата''' — заработная плата, якая мае выраз у матэрыяльных дабротах і паслугах. Рэальная зарплата — гэта пакупніцкая здольнасць рэальнай зарплаты, таму рост рэальнай зарплаты вызначаецца суадносінамі намінальнай зарплаты да [[індэкс спажывецкіх коштаў|індэксу спажывецкіх коштаў]] на тавары і паслугі. Рэальны заробак памяншаецца з кожным павышэннем коштаў на папулярныя тавары і паслугі. Напрыклад, намінальная зарплата = 6,351 млн. руб. Пры кошце хлеба «Нарачанскі» = 11,75 тыс. руб., памер рэальнай зарплаты будзе роўны 540,51 шт. прадукцыі хлеб «Нарачанскі» (6,351 млн.руб./11,75 тыс.руб.). Паказчык рэальнай зарплаты дазваляе параўноўваць пакупніцкую здольнасць зарплаты за розныя перыяды часу. == Сярэдняя заработная плата == '''Сярэдняя зарплата''' — макраэканамічны паказчык, які вылічваецца як сярэдняе арыфметычнае значэнне заработных платаў пэўнай групы насельніцтва. Сярэднюю зарплату часта абвінавачваюць у неадэкватнасці адлюстравання памеру заработнай платы сярэдняга супрацоўніка, параўноўваючы сярэднюю зарплату з сярэдняй тэмпературай па шпіталі, бо сярэдняя заработная плата ўключае ў сабе і вельмі вялікія заробкі вельмі невялікай групы насельніцтва і наадварот, праяўляючы тым самым нерэлевантнасць адлюстравання сапраўднага сярэдняга ўзроўню. У якасці альтэрнатывы сярэдняй зарплаце прапаноўваюць вылічваць і ўжываць памер медыяннай заработнай платы, памер якой будзе падзяляць групу насельніцтва на дзве часткі: адна будзе атрымліваць заробак больш за памер медыяннай заработнай платы, другая — менш за яго. == Заработная плата ў Рэспубліцы Беларусь == Сярэдняя налічаная намінальная заработная плата ў Рэспубліцы Беларусь у беларускіх рублях на снежань кожнага года, прымала наступныя значэнні: {| class="wikitable" |- align=right | Год || 1991 || 1992 || 1993 || 1994 || 1995 || 1996 || 1997 || 1998 || 1999 || 2000 || 2001 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006 || 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 09.2013 |- align=right | Памер намінальнай зарплаты, руб. || 1'109 || 12'372 || 162'480 || 248'922 || 1'013'731 || 1'592'893 || 3'275'952 || 8'008'174 || 34'871'899 || 87'669 || 166'246 || 220'926 || 299'859 || 434'900 || 562'189 || 668'049 || 795'386 || 1'000'187 || 1'093'017 || 1'595'873 || 2'877'658 || 4'741'282 || 5'374'793 |} 20.08.1994 адбылася дэнамінацыя (памяншэнне ў 10 разоў намінальнай вартасці рубля); 01.01.2000 адбылася дэнамінацыя (памяншэнне ў 1000 разоў намінальнай вартасці рубля) Сярэдняя налічаная намінальная заработная плата ў Рэспубліцы Беларусь у доларах ЗША на снежань кожнага года, прымала наступныя значэнні: {| class="wikitable" |- align=right | Год || 2004 || 2005 || 2006 || 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 09.2013 |- align=right | Памер намінальнай зарплаты, $ || 200,1 || 261,4 || 312,2 || 369,4 || 456,4 || 384,8 || 530,0 || 339,7 || 553,5 || 595 |} Часта на хістанні намінальнай зарплаты ў Беларусі ў доларах ЗША ўплывае дэвальвацыя беларускага рубля. Эканамічнай сістэме Рэспублікі Беларусь уласціва апярэджанне тэмпу прыросту заработнай платы над тэмпам прыросту прадукцыйнасці працы, што выклікае ў перспектыве павышэнне росту інфляцыі, што часта кампенсуюць [[індэксацыя заработнай платы|індэксацыяй заробкаў]], выклікаючы такую эканамічную з'яву, як [[інфляцыйная спіраль|інфляцыйную спіраль]]. == Глядзі таксама == * [[Здзельная заработная плата]] * [[Пачасовая заработная плата]] * [[Мінімальны спажывецкі бюджэт]] * [[Бюджэт пражытковага мінімуму]] * [[Інфляцыйная спіраль]] * [[Індэксацыя заработнай платы]] == Спасылкі == * [http://pravo.kulichki.com/vip/trud/ Працоўны кодэкс Рэспублікі Беларусь] * [http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10200124&p2={NRPA}#&Article=1 Закон Рэспублікі Беларусь «Аб усталяванні і парадку падвышэння памера заработнай платы», які рэгулюе прававыя асновы вылічэння мінімальнай зарплаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130629090609/http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10200124&p2=%7BNRPA%7D#&Article=1 |date=29 чэрвеня 2013 }} * [https://web.archive.org/web/20130523082421/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/wages.php Дадзеныя дзяржаўнага статыстычнага органа Белстат аб памеры намінальнай налічанай заработнай платы ў Рэспубліцы Беларусь] * [http://mojazarplata.by/main Сайт актуальных навін і статыстычных дадзеных пра заробак у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131127082022/http://mojazarplata.by/main |date=27 лістапада 2013 }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Працоўнае права]] [[Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік]] [[Катэгорыя:Прыбыткі насельніцтва]] qv31z0oilmzfzs5hh1yqcqbddphdpal Кальман Калачай 0 185263 5160490 4881112 2026-07-03T08:31:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160490 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Калачай}} {{Персона |імя = Кальман Калачай |арыгінал імя = Kalocsay Kálmán |выява = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[эсперанталогія|эсперантолаг]], {{паэт|Венгрыі|XX стагоддзя|на эсперанта}}, {{перакладчык|Венгрыі|XX стагоддзя|прозы і драматургіі на эсперанта|паэзіі на эсперанта|з рускай мовы|з венгерскай мовы|з англійскай мовы}} |дата нараджэння = 6.10.1891 |месца нараджэння = |грамадзянства = [[Венгрыя]] |падданства = |дата смерці = 27.02.1976 |месца смерці = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісховішча = }} '''Кальман Калачай''' ({{lang-hu|Kálmán Kalocsay}}, {{lang-eo|Kalomano Kaloĉajo}}; {{ДН|6|10|1891}} — {{ДС|27|2|1976}}; Псеўданімы: ''Kopar, Alex Kay, Malice Pik, C.E.R. Bumy, Peter Peneter, -y, K. Stelov'') — венгерскі [[паэт]] і перакладчык на [[эсперанта]], тэарэтык граматыкі і словаўтварэння эсперанта. Венгр паводле нацыянальнасці. Эсперанцкай літаратуразнаўчай традыцыяй прызнаны найбольш значным паэтам на эсперанта. == Біяграфія == К. Калачай нарадзіўся [[6 кастрычніка]] [[1891]] года ў мястэчку [[Абаўйсанта]]. Яго бацька быў юрыстам, маці памерла маладой у 1893 годзе. У 1914 годзе, калі ён быў яшчэ студэнтам медыцынскага ўніверсітэта, К. Калачай пайшоў на фронт, дзе знаходзіўся каля трох гадоў. Паралельна з армейскай службай ён працягваў вучобу, атрымаўшы дыплом урача ў маі 1916 года. З 1920 года і да пенсіі (у 1966 годзе) працаваў урачом-інфекцыяністам (у некаторых крыніцах ягоная спецыяльнасць памылкова пазначана як хірургія) у [[Будапешт|будапешцкай]] бальніцы Святога Ласла. Нягледзячы на значныя поспехі ва ўрачэбнай і навуковай дзейнасці (абараніў доктарскую дысертацыю; пад канец кар'еры займаў высокія пасады, меў некалькі дзяржаўных узнагарод), большую частку сваёй энергіі ён накіроўваў на эсперанта-дзейнасць. К. Калачай памер [[27 лютага]] [[1976]] года ў [[Будапешт|Будапешце]]. Быў пахаваны ў сямейным склепе ў мястэчку Марыабешнё ([[w:hu:Máriabesnyő]]). == Эсперанта-дзейнасць == З [[эсперанта]] ён пазнаёміўся ў 1911 годзе. Згодна з яго ўласным прызнаннем, спачатку ён сур'ёзна цікавіўся таксама мовай [[Іда (мова)|іда]], але аддаў перавагу эсперанта, бо прызнаў гэту мову больш выразнай і гнуткай. Эсперанта-грамадствам Калачай прызнаны адным з найбольш выдатных паэтаў і эсперантолагаў; ягоныя падыходы да граматыкі эсперанта значна развілі (а ў шэрагу выпадкаў — нават рэфарміравалі) вы́разныя формы эсперанта і шмат у чым спрыялі яго стабілізацыі як моўнай сістэмы. На працягу жыцця К. Калачай займаў шматлікія пасады ў розных эсперанта-арганізацыях. === Арыгінальная паэзія === Як паэт ён стаў вядомы пасля выдання некалькіх паэтычных зборнікаў на эсперанта: «Mondo kaj koro» («Свет і сэрца», 1921), «Rimportretoj» («Рыфмаваныя партрэты», 1931) і асабліва «Streĉita kordo» («Напятая струна», 1931), які быў прызнаны адным з лепшых паэтычных зборнікаў на эсперанта. Яму таксама належыць знакаміты зборнік эратычных санетаў «Sekretaj sonetoj» («Сакрэтныя санеты», [[1932]], падпісаны псеўданімам Peter Peneter). Акрамя гэтых найбольш знакамітых твораў, яго пяру належаць зборнікі «Izolo» («Ізаляцыя», быў апублікаваны ў 1939, але яго распаўсюджванню перашкодзіла [[Другая сусветная вайна]]: амаль увесь тыраж згарэў, па захавалым экзэмпляры зборнік быў перавыдадзены ў 1977), «Ezopa saĝo» («Эзопава мудрасць», [[1956]]; паэтычныя пераказы баек [[Эзоп]]а); ужо пасля смерці паэта была выдадзена кніга «La dek du noktoj de satano» («Дванаццаць начэй д'ябла», [[1990]]; гэты твор нярэдка разглядаецца як найбольш выдатны эратычны твор на эсперанта), зборнік вершаў «Versoj oni ne aĉetas» («Вершамі не гандлююць», 1922) і некалькі невялікіх анталогій яго паэзіі. У паэзіі Калачай быў прыхільнікам класічных мадэляў і [[Цвёрдая форма|цвёрдых форм]], некаторыя з каторых былі ўведзены ў эсперанта-паэзію менавіта ім. Нягледзячы на тое, што згодна з яго прызнаннем, ён быў далёкі ад паэзіі «звернутай да інтэлекту менш, чым да іншых сфер», ягоная паэзія вельмі насычана эмацыянальна. Пры тым, што адносна форм Калачай быў кансерватарам, адносна паэтычнай мовы ён дзейнічаў як смелы наватар: яго схільнасць да ўзбагачэння эсперанта шляхам увядзення невытворных сінонімаў (напрыклад, такія эсперанцкія словы, створаныя з дапамогай прыстаўкі адмаўлення mal- як ''mallonga'' [кароткі], ''malami'' [ненавідзець], ''maljuna'' [стары] замяняліся безпрыстаўкавымі словамі ''kurta, hati'' ''olda'') ухвалялі далёка не ўсе. Па гэтым пытанні з Калачай палемізавалі прыхільнікі «простага» эсперанта (у тым ліку ягоны зямляк [[Дзьюла Багі]]). Зараз, тым не менш, гэтая палеміка ў эсперанта-грамадстве разглядаецца толькі з гістарычнага боку, а амаль усе новатворы Калачаі сталі арганічнай часткай сучаснага эсперанта. К. Калачай значна ўплыў на развіццё эсперанта-паэзіі яшчэ і тым, што быў рэдактарам часопіса «Літаратурны свет» («Literatura mondo»; выдаваўся з перапынкамі ў 1922—1949), які задаваў тон развіццю ўсёй [[Эсперанта-літаратура|літаратуры на эсперанта]] ў міжваенны перыяд. Вакол яго сфарміравалася асобная, так званая «Будапешцкая» паэтычная школа ({{lang-eo|Budapesta skolo}}). === Пераклады === К. Калачай пераклаў на эсперанта мноства паэтычных твораў з розных моў свету. Да найбольш выдатных яго дасягненняў крытыкі адносяць пераклад паэмы «Трагедыя чалавека» венгерскага пісьменніка [[Імрэ Мадач]]а («La tragedio de l' homo», пераклад выдадзены ў 1924 годзе; у 1965 годзе выйшла дапрацаванае выданне) і пераклад першай часткі [[Боская камедыя|Боскай камедыі]] [[Дантэ Аліг’еры]] («Infero», выд. 1933). Заслугоўвае згадкі таксама анталогія «Tutmonda sonoro» («Сусветны звон»), у якую ўвайшлі паэтычныя пераклады з 30 моў. У сваіх перакладах Калачаі прытрымліваўся тых жа прынцыпаў, што і ў арыгінальнай паэзіі, актыўна распрацоўваў вы́разныя здольнасці эсперанта. Акрамя паэзіі ён перакладаў і прозу, але яго празаічныя пераклады не мелі такой адметнасці, як паэтычныя. === Унёсак у [[эсперанталогія|эсперанталогію]] === К. Калачай актыўна займаўся вывучэннем эсперанта як моўнай сістэмы. Ён з'яўляецца аўтарам (ці сааўтарам) шматлікіх артыкулаў ці кніг па граматыцы і стылістыцы эсперанта; значна распрацаваў тэорыю эсперанцкага словаўтварэння (базу для якой заклаў [[Рэнэ дэ Сасюр]]). Яго аўтарытэт як граматыка і эсперантолага быў агульнапрызнаным: вельмі доўгі час ён быў членам арганізацый-рэгулятараў эсперанта: моўнага Камітэта (1922—1948) і [[Акадэмія эсперанта|Акадэміі эсперанта]] (1949—1976). Сярод самых значных эсперанталагічных твораў Калачай трэба згадаць: * «Lingvo, stilo, formo» («Мова, стыль, форма», 1931) — твор аб стылістыцы эсперанта, закранаў таксама пытанні словаўтварэння. * «Parnasa gvidlibro» («Даведнік па Парнасу»; сумесна з [[Гастон Варэнгьен|Г. Варэнгьенам]] і Р. Бернардам; першае выданне выйшла ў 1932 годзе) — твор апісвае прынцыпы і нормы эсперанцкага вершаскладання. * «Plena analiza gramatiko de Esperanto» («Поўная аналітычная граматыка эсперанта»; сумесна з Г. Варэнгьенам; першае выданне выйшла ў 1938 годзе, апошняе, пятае выданне — у 1985) — найбольш фундаментальнае апісанне граматыкі эсперанта. Нягледзячы на тое, што асобныя падыходы, прапанаваныя ў кнізе, неаднаразова падвяргаліся крытыцы, гэта выданне стала дэ-факта стандартам і адной з найбольш аўтарытэтных эсперанталагічных прац. К. Калачай быў таксама галоўным рэдактарам і складальнікам двухтомнай «[[Энцыклапедыя эсперанта|Энцыклапедыі эсперанта]]» (1934). == Асноўныя творы == У ніжэйпрыведзеным спісе прадстаўлены найбольш вядомыя і/або знакавыя творы К. Калачая. Указаны толькі год першага выдання, але многія з яго твораў шматразова перавыдаваліся. === Арыгінальная проза === * «Mondo kaj koro» («Свет і сэрца», 1921) * «Rimportretoj» («Рыфмаваныя партрэты», 1931) * «Streĉita koro» («Нацягнутая струна», 1931) * «Sekretaj sonetoj» («Сакрэтныя санеты», 1932) * «Izolo» («Ізаляцыя», 1939) * «Ezopa saĝo» («Мудрасць Эзопа», 1956) * «La dekdu noktoj de satano» («Дванаццаць начэй д'ябла», выдадзена пасля смерці аўтара ў 1990 годзе) * «Versoj oni ne aĉetas» («Вершамі не гандлююць», выдадзена пасля смерці аўтара ў 1992) === Паэтычныя пераклады === * «Kantata kamparo» («Пявучая вёска», збор народных песень, 1921) * «La tragedio de l' homo» («Трагедыя чалавека», паэма венгерскага пісьменніка [[Імрэ Мадач]]а, выд. 1924, перапрацаваны пераклад выдадзены ў 1965) * «Ni kantu!» («Давайце спяваць!», збор народных песень, 1928) * «Eterna bukedo» («Вечны букет», пераклады паэзіі з 22 моў, 1931) * «Johano la Brava» («Віцязь Янаш», эпічная паэма [[Шандар Пецёфі|Ш. Пецёфі]], 1932, перапрацаваны пераклад выйшаў у 1948 годзе) * «Romaj elegioj» kaj «La taglibro» («Рымскія элегіі» і «Дзённік» — пераклады твораў [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], 1932) * «Hungara antologio» («Венгерская анталогія», зборнік перакладаў венгерскай паэзіі, 1933; Калачай рэдагаваў зборнік і сам пераклаў значную частку вершаў) * «Infero» («Пекла», першая частка «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]], 1939) * «La floroj de l' malbono» («[[Кветкі зла]]», зборнік вершаў [[Шарль Бадлер|Шарля Бадлера]], 1957; пераклад быў здзейснены сумесна з [[Гастон Варэнг'ен|Г. Варэнг'ен]] і некаторымі іншымі перакладчыкамі) * «Reĝo Lear» («[[Кароль Лір]]», пераклад п’есы [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]], 1966) * «Somermeznokta sonĝo» («[[Сон у летнюю ноч]]», пераклад п’есы [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]], 1967) * «Kantoj kaj romancoj» («Песні і рамансы», пераклад вершаў [[Генрых Гейнэ|Гейнэ]], 1969, сумесна з Г. Варэнг'енам) * «La tempesto» («[[Бура (п’еса)|Бура]]», пераклад п’есы [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]]) * «Libero kaj amo» («Свабода і каханне», пераклады выбраных вершаў [[Шандар Пецёфі|Ш. Пецёфі]]) * «Tutmonda sonoro» («Сусветны звон», паэтычная анталогія, якая складаецца з вершаваных перакладаў з 30 моў, якія прадстаўляюць усе эпохі ад старажытнага свету да 20-га стагоддзя, выдадзена ў 1981 годзе) === Празаічныя творы === * «Du kokcineroj», «La montro» («Дзве божыя кароўкі», «Паказ», навелы [[Геза Гардані|Г. Гардані]], 1923) * «Morgaŭ matene» («Заўтра на світанку», драма [[Фрыдзеш Эрнё Карынці|Ф. Карынці]], 1923) === Лінгвістычныя творы === * «Lingvo, stilo, formo» («Мова, стыль, форма», 1931) * «Parnasa gvidlibro» («Даведнік па Парнасу», сумесна з Г. Варэнг'енам і Р. Бернарам, 1932) * «Plena gramatiko de Esperanto» («Поўная граматыка эсперанта», сумесна з Г. Варэнг'енам; першае выданне выйшла ў 1938 годзе, потым кніга шматразова перавыдавалася, апошнія выданні выходзілі пад назвай «Поўная аналітычная граматыка», {{lang-eo|Plena analiza gramatiko, PAG}}) * «Vojaĝo inter tempoj» («Падарожжа між часамі», 1966) * «6000 frazeologiaj esprimoj hungara-Esperantaj» («6000 фразеалагічных выразаў венгерска-эсперанцкіх», сумесна з А. Чысар, 1975) == Ушанаванне памяці К. Калачая == Імем К. Калачая названы вуліцы ў гарадах [[Абаўйсанта]] і [[Мішкальц]]; у горадзе Марыабешнё ў яго гонар усталяваны дзве мемарыяльныя дошкі. У яго родным горадзе яму ўсталяваны бронзавы бюст, створаны і дзейнічае Памятны Пакой. У 1991 годзе было створана міжнароднае Таварыства сяброў доктара К. Калачай ({{lang-eo|Amika Societo de d-ro K. Kalocsay}}), якое займаецца перавыданнем яго твораў, дапаўненнем бібліяграфіі і інфармацыйнай дзейнасцю. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20041031060217/http://miresperanto.narod.ru/pri_esperantistoj/kalocsay.htm Пра К. Калачай на рускай мове] * [http://egalite.hu/kalocsay/ Асобныя паэтычныя творы К. Калачай] * [http://www.geocities/jp/akvoju/vel/legu/kalocsay.html Вокладкі асобных кніг К. Калачай]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.liberafolio.org/2005/aperis/baldur6kalocsay Вядомы эсперанта-паэт Бальдур Рагнарссон пра К. Калачая (на эсперанта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151024205212/http://www.liberafolio.org/2005/aperis/baldur6kalocsay |date=24 кастрычніка 2015 }} * [http://www.esperanto.hu/kalocsay/index.htm Таварыства сяброў доктара К. Калачай (на эсперанта і венгерскай мове)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070729175308/http://www.esperanto.hu/kalocsay/index.htm |date=29 ліпеня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Калачай Кальман}} [[Катэгорыя:Паэты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на эсперанта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]] [[Катэгорыя:Эсперантысты]] [[Катэгорыя:Эсперантолагі]] o8brd9se6mb97575imkasg5cqna4504 Linkin Park 0 185491 5160286 4841118 2026-07-02T13:00:03Z DzBar 156353 + 6 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160286 wikitext text/x-wiki {{Музычны гурт | Гады = [[1996]] — цяпер | Мова = [[англійская мова|англійская]] | Звязаныя праекты = [[Dead By Sunrise]]<br />[[Fort Minor]] | Былыя ўдзельнікі = [[Чэстар Бэнінгтан]]<br /> [[Кайл Крыснер]]<br />[[Скот Козел]]<br />[[Марк Уэйкфілд]] | Фан-Сайт = [http://www.lpunderground.com http://www.lpunderground.com] }} '''«Linkin Park»''' — амерыканскі [[рок-гурт]]. Існуючы з [[1996]] года, гурт прадаў больш за 50 мільёнаў копій альбомаў і двойчы ўзнагароджваўся прэміяй [[Грэмі]]. Найбольш «''касавым''» стаў альбом «[[Hybrid Theory]]»: альбом разышоўся дзесяцімільённым тыражом, у выніку чаго здабыў брыльянтавы статус. Удзельнікі гурту: [[Майк Шынода]], [[Брэд Дэлсан]], [[Джо Хан|Джо Хан,]] [[Роб Бурдон]], [[Дэйв Фарэл]]. 20 ліпеня [[2017]] года [[вакаліст]] і лідар гурту [[Чэстэр Бенінгтан]] скончыӯ жыццё суіцыдам. == Гісторыя == === Заснаванне === Гурт быў заснаваны ў [[1996]] годзе Майкам Шынодай, Брэдам Дэлсанам і Робам Бурдонам, і называўся напачатку [[Xero]]. Пазней яны змянілі назву на ''Hybrid Theory''. Афіцыйна як гурт ''Linkin Park'' яны сталі выступаць у [[1999]] годзе. Першапачаткова ў якасці вакаліста быў запрошаны [[Марк Уэйкфілд]], але ж ён неўзабаве пакінуў гурт. Хлопцам быў патрэбен новы вакаліст. І яны вырашылі даслаць свае запісы розным людзям, каб тыя праслухалі іх і прапанавалі што-небудзь сваё. Гэтыя запісы з’явіліся і ў Чэстара Бенінгтана. Ён, праслухаўшы запісы запісаў некалькі вакальных партый і адаслаў хлопцам. Тым спадабалася выкананне Чэстара і ён незабаве далучыўся да хлопцаў. Пасля таго, як Чэстар пагадзіўся далучыцца да гурта, ён стаў звацца ''Hybrid Theory''. Ідэя аб змешванні стыляў вакалу дала штуршок для складання новага матэрыялу, што дапамагло адрадзіць гурт. Наступілі новыя часы. У хлопцаў паўсталі праблемы з брытанскім электронным гуртам, які меў назву Hybrid і вінаваціў іх у плагіяце, таму Чэстар Бенінгтан прыдумаў новую назву для гурта — ''Linkoln Park'', таму што ён стала хадзіў у студыю менавіта праз гэты парк у Лос-Анджэлесе. Але з-за таго, што такі дамен у інтэрнэце быў заняты і яго выкуп каштаваў вельмі дорага, гурт назваўся '''''Linkin Park'''''. === Hybrid Theory === У [[1999]] гурт падпісаў кантракт з Warner Bros. Records. На наступны год гурт выдаў дэбютны альбом «[[Hybrid Theory]]» — матэрыял, які збіраўся шмат гадоў. Альбом стаў вельмі паспяховым, разыйшоўся тыражом 4 млн 800 тыс. копій за першы год і атрымаў прэмію «[[Грэмі]]» як лепшы рок-альбом года. Песні з альбома — ''«Crawling»'', ''«One Step Closer»'' і ''«In the End»'' мелі поспех у гіт-парадах, а кліп ''«In the End»'' атрымаў узнагароду як лепшы відэакліп года. У [[2001]] гурт правёў тур па ЗША, неаднаразова выступаючы з вядомымі рэперамі, а таксама прыняў удзел у фесце ''Ozzfest''. За той год гурт адыграў 320 канцэртаў, і выдаў DVD ''Frat Party at the Pankake Festival''. Таксама ''Linkin Park'' запісаў альбом рэміксаў «[[Reanimation]]». === Meteora === У [[2003]] годзе выйшаў другі альбом ''Linkn Park'' пад назвай «[[Meteora]]», які ўзначаліў чарт [[Billboard]] па продажах альбомаў. Відэакліпы на песні ''«Somewhere I Belong»'', ''«Breaking the Habit»'' і ''«Numb»'' трансляваліся па [[MTV]] і займалі першыя месцы ў хіт-парадах. Альбом атрымаў шэраг узнагародаў: прэмію ''MTV'' за лепшае відэа («Somewhere I Belong») і ''Radio Music Awards'' за лепшую песню («Numb»). На песні ''«Numb»'', ''«Faint»'', ''«Lying from You»'' былі запісаныя рэміксы з удзелам рэпера [[Jay-Z]]. Пасля выпуску гэтага альбому гурт стаў адным з самых папулярных у свеце. === Minutes to Midnight === У [[2006]] годзе Linkin Park бярэцца за запіс новага альбома. Прадусаваць альбом гурт абірае прадзюсара Рыка Рубіна. [[15 мая]] [[2007]] г. выходзіць альбом «[[Minutes to Midnight]]». Альбом заняў першыя месцы чартаў у 32 краінах, стаў тройчы плацінавым і паспяхова лідзіраваў увесь [[2007]] год у [[Billboard]]. [[7 верасня]] [[2008]] г. гурт становіцца лаўрэатам MTV Video Music Awards у намінацыі «Лепшы кліп у стылі рок». === 2009—2014 === У [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] выходзіць сінгл «New Divide», адмыслова запісаны для фільма «[[Трансформеры: Помста паўшых]]». У [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] годзе быў выпушчаны чацвёрты студыйны альбом «[[A Thousand suns]]». У [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе Linkin Park выпускаюць альбом «[[Living Things]]». У [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] годзе выходзіць іх шосты студыйны альбом «[[The Hunting Party]]». === One More Light і смерць Бэнінгтана === 16 лютага [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] быў выпушчаны першы сінгл з новага альбома [[One More Light]]. 19 мая альбом быу афіцыйна прадстаулены. Па гучанню One More Light адрозніваўся от астатніх альбомаў Linkin Park, ён быў выкананы у жанры [[Сінці-поп|электра-поп]]. Крытыкамі і фанатамі альбом быў успрыняты неадназначна. 20 ліпеня 2017 года вакаліст гурту Чэстар Бэнінгтан павесіўся. На момант смерці яму быў 41 год. Чэстар скончыў жыццё у дзень нараджэння свайго блізкага сябра [[Крыса Корнел]]а, [[гітарыст]]а і [[вакаліст]]а [[Soundgarden]]. Праз некаторы час пасля смерці Бэнінгтана, на [[YouTube]] быў заліт відэакліп на песню [[Talking to myself]], які перашоў адзнаку ў 70 мільёнаў праглядаў па стану на 1 кастрычніка 2017 года. 18 верасня на [[YouTube]] быў заліт кліп на песню One More Light, які за першы тыдзень набраў больш за 15 мільёнаў праглядаў. === Перавыданне Hybrid Theory і Meteora === 10 лютага 2023 года ў рамках прасоўвання перавыдання ''Meteora'' з нагоды 20-годдзя гурта была была афіцыйна выпушчана песня «[[Lost (песня Linkin Park)|Lost]]», якая была запісана ў 2002 годзе, калі Linkin Park запісвалі матэрыял для свайго другога студыйнага альбома ''Meteora'' (2003)<ref>{{Cite web|url=https://blabbermouth.net/news/linkin-park-shares-previously-unreleased-song-lost-announces-meteora-20th-anniversary-box-set|title=Linkin Park Shares Previously Unreleased Song 'Lost', Announces 'Meteora' 20th-Anniversary Box Set|website=[[Blabbermouth.net]]|date=February 10, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/linkin-park-announce-20th-anniversary-edition-of-meteora-with-lead-single-lost-3396113|title=Linkin Park announce 20th anniversary edition of 'Meteora' with lead single 'Lost'|website=NME|date=February 10, 2023}}</ref>. == Склад == * [[Майк Шынода]] — [[вакал]], [[клавішы]], [[рытм-гітара]], [[MC]] * [[Эмілі Армстранг]] — [[вакал]] * [[Джо Хан]] — [[дыджэй]] * [[Брэд Дэлсан]] — [[гітара]] * [[Колін Брытэн]] — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] * [[Дэйв Фарэл]] — [[бас-гітара]] '''Былыя ўдзельнікі''': * [[Чэстар Бэнінгтан]] — [[вакал]] (1999—2017) * Кайл Крыснер — [[бас-гітара]] (1998—1999) * Скот Козел — [[бас-гітара]] (1999—2001) * Марк Уэйкфілд — [[вакал]] (1996—1998) * [[Роб Бурдон]] — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] (1996—2017) == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * ''[[Hybrid Theory]]'' (2000) * ''[[Meteora]]'' (2003) * ''[[Minutes to Midnight]]'' (2007) * ''[[A Thousand Suns]]'' (2010) * ''[[Living Things]]'' (2012) * ''[[The Hunting Party]]'' (2014) * ''[[One More Light]]'' (2017) * ''From Zero'' (2024) === [[Дэма]] і [[EP]] запісы === * ''[[Xero]]'' (1997) * ''Hybrid Theory Demo'' (1999) * ''[[Hybrid Theory EP]]'' (1999) * ''Hybrid Theory Demo (8-Track CD)'' (1999) * ''Hybrid Theory [Demo Cassette]'' (2000) * ''[[Hybrid Theory EP]]'' (Перавыданне) (2001) * ''LP Underground 2.0 EP'' (2002) * ''LP Underground 3.0 EP'' (2003) * ''LP Underground 4.0 EP'' (2004) * ''LP Underground 5.0 EP'' (2005) * ''LP Underground 6.0 EP'' (2006) * ''LP Underground 7.0 EP'' (2007) * ''LP Underground 8.0 EP: MMM…COOKIES — Sweet Hamster Like Jewels From America!'' (2008) * ''Songs from the Underground'' (2008) * ''LP Underground 9 — Demos EP'' (2009) * ''A Decade Underground'' (2010) * ''LP Underground X — Demos EP'' (2010) * ''iTunes Festival: London 2011'' (2011) * ''LP Underground Eleven'' (2011) === Альбомы рэміксаў === * ''[[Reanimation]]'' (2002) * ''[[Collision Course]]'' (разам з [[Jay-Z]]) (2004) === DVD, канцэртныя CD === * ''[[Frat Party at the Pankake Festival]]'' (2001) * ''[[Reanimation]]'' (2002) <small>([[DVD-Audio]])</small> * ''[[The Making of Meteora]]'' (2003) <small>(Абмежаваны выпуск)</small> * ''[[Live in Texas]]'' (2003) * ''[[Collision Course]]'' (2004) * ''[[The Making of Minutes to Midnight]]'' (2007) <small>(Абмежаваны выпуск)</small> * ''[[Road to Revolution: Live at Milton Keynes]]'' (2008) == Цікавыя факты == * ''Linkin Park'' надзвычайна папулярныя ў Японіі. Так, напрыклад, шматлікія [[ню-метал]] гурты спрабуюць пераймаць іх гучанне, напрыклад Eight. * Песня «One step closer» гучыць у тытрах фільма «Дракула». * У фільме «''Прыцемкі''» у тытрах грае песня «''Leave Out All The Rest''». {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Linkin Park|выгляд=міні}} * {{афіцыйны сайт|www.linkinpark.com}} * [http://www.lpunderground.com Афіцыйны фан-клуб] * [http://lprussia.com Рускамоўны фан-сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200106145821/http://lprussia.com/ |date=6 студзеня 2020 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы ЗША]] [[Катэгорыя:Ню-метал-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Linkin Park]] [[Катэгорыя:Рэп-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Рэп-метал-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Пераможцы World Music Awards]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Records]] 977x9qjjvn1a4ulodd23plscn5bxw4z Казімір Беін 0 186017 5160464 4578233 2026-07-03T06:03:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160464 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Казімір Беін (Кабэ) |арыгінал імя = Kazimierz Bein (Kabe) |выява = Kazimierz Bein (Kabe).jpg |шырыня = |апісанне выявы = Казімеж Беін |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = Выдатны эсперантыст, перакладчык на [[эсперанта]] |дата нараджэння = 1872 |месца нараджэння = |грамадзянства = [[Расійская імперыя]], [[Польшча]] |падданства = |дата смерці = 15.06.1959 |месца смерці = [[Лодзь]], [[Польшча]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісклад = }} '''Казі́мір Бе́ін''' (Kazimierz Bein) — польскі афтальмолаг, выдатны [[эсперантыст]], прызнаны эсперанталагічнай літаратурнай традыцыяй лепшым эсперанта-стылістам даваеннага часу; шырока вядомы пад псеўданімам '''Kabe'''. Ягоныя пераклады на [[эсперанта]] адыгралі значную ролю ў развіцці і абагачэнні мовы, а яго нечаканы сыход з эсперанта-грамадства выклікаў да жыцця ўнікальны эсперанта-неалагізм ''kabei'' — "зрабіць як Kabe, нечакана спыніць заняткі эсперанта". == Біяграфія == Казімір Беін нарадзіўся ў 1872 годзе. У юнацтве ён прымаў удзел у грамадска-палітычных рухах, якія выступалі за незалежнасць [[Польшча|Польшчы]] ад [[Расійская імперыя|Расіі]], з-за чаго правёў некалькі гадоў у ссылцы. У 1899 ён скончыў [[Казанскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|медыцынскі факультэт Казанскага ўніверсытэта]]. Працаваў афтальмолагам, з'яўляўся аўтарам шматлікіх навуковых артыкулаў па афтальмалогіі; з'яўляўся ініцыятарам стварэння Польскага таварыства афтальмолагаў, некаторы час быў дырэктарам Варшаўскага афтальмалагічнага інстытута. На працягу 10 гадоў (у першае дзесяцігоддзе ХХ стагоддзя) прымаў актыўны ўдзел у жыцці эсперанта-грамадства, якое нечакана пакінуў у 1911 годзе. Памёр у [[Лодзь|Лодзі]] [[15 чэрвеня]] [[1959]] года. == Эсперанта-дзейнасць == З эсперанта ён упершыню пазнаёміўся ўжо ў [[1887]] годзе, але сур'ёзна пачаў займацца гэтай мовай толькі праз 16 гадоў. Слава прыйшла да яго пасля выдання пераклада рамана [[Вацлаў Серашэўскі|Вацлава Серашэўскага]] "Дно нястачы" (Dno nędzy) ([[1904]]). З гэтага года яго пераклады з польскай, рускай і нямецкай моў з'яўляюцца ў друку пастаянна. Ужо ў [[1906]] годзе ён стаў віцэ-прэзідэнтам [[Акадэмія эсперанта|Акадэміі эсперанта]]. Арыгінальнай творчасцю на эсперанта Беін практычна не займаўся. Дзякуючы свайму здзіўляльна простаму і зразумеламу стылю ён атрымаў славу "першага эсперанта-стыліста". Да дасягненняў Беіна можна аднесці тое, што ў сваіх перакладах ён пазбягаў выкарыстання складаных дзеяслоўных форм (якімі злоўжывалі першыя перакладчыкі і аўтары на эсперанта), але, тым не менш, удала перадаваў рысы арыгінала. Ён таксама зрабіў значны ўнёсак у стабілізацыю лексічнага складу эсперанта выданнем першага тлумачальнага эсперанта-слоўніка (Votaro de Esperanto), у якім розныя словы тлумачыліся выключна на эсперанта і прыводзіліся прыклады іх выкарыстання. Нягледзячы на тое, што зараз гэты слоўнік з'яўляецца ў значнай ступені састарэлым, у той час яго значэнне было вельмі вялікім; ён захоўвае сваё значэнне і ў нашыя дні ў якасці крыніцы для вывучэння развіцця эсперанта. У [[1911]] годзе Казімір Беін, знаходзячыся ў зеніце славы, нечакана пакінуў эсперанта-рух без якіх-небудзь тлумачэнняў. У інтэрв'ю, апублікаваным ў [[1931]] годзе ў часопісе "Literatura foiro", Беін называе сярод сваіх матываў расчараванне ў носьбітах эсперанта (якія, паводле Беіна, ў асноўнай сваёй масе не валодаюць эсперанта ў дастатковым аб'ёме), і таксама той факт, што "эсперанта не развіваецца". Нечаканы ўчынак "першага эсперанта-стыліста" прывёў да з'яўлення вядомага і аднаго з найбольш спецыфічных эсперанцкіх неалагізмаў ''kabei'' (выкарыстоўваецца таксама ненарматыўная форма ''kabeiĝi'' - ''кабеіраваць'', ''з'яўляючыся актыўным эсперантыстам, нечакана пакінуць эсперанта-рух''). Гэтае слова і сам факт сыходу Беіна з эсперанта-руху нярэдка адлюстроўваюцца ў рознага кшталту шутках і каламбурах на эсперанта, напрыклад: ''Ne sufiĉas kabei por iĝi Kabe'' (''Недастаткова кабеіраваць, каб стаць Кабе''). == Асноўныя творы == У ніжэйпрыведзеным спісе пазначаны толькі год першага выдання; практычна ўсе згаданыя творы шмат разоў перавыдаваліся. * "''Fundo de l' mizero''" (1904, "Дно нястачы", пераклад рамана [[Вацлаў Серашэўскі|Вацлава Серашэўскага]]) * "''La interrompita kanto''" (1905, пераклад твора "Перарваная песня" [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]]) * "''Elektitaj fabeloj de fratoj Grimm''" (1906, пераклад выбраных казак [[Браты Грым|Братоў Грым]]) * "''Pola antologio''" (1906, "Польская анталогія", збор перакладаў з польскай мовы, Беін выступіў як рэдактар анталогіі і як перакладчык асобных твораў) * "''La Faraono''" (1907, пераклад рамана "Фараон" [[Баляслаў Прус|Баляслава Пруса]]) * "''Versaĵoj en prozo'' (1907, пераклад Вершаў у прозе [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. Тургенева]] * "''Patroj kaj filoj''" (1907, пераклад рамана "Бацькі і дзеці" І. Тургенева) * "''Unua legolibro''" ("Першая кніга для чытання", 1907, збор невялікіх апавяданняў, забаўляльных гісторый і дыдактычных матэрыялаў аб эсперанта; у кнігу ўвайшлі невялікія арыгінальныя творы К. Беіна) * "Internacia Krestomatio" ("Міжнародная хрэстаматыя", 1907, пераклады невялікіх апавяданняў і ўрыўкаў з буйных твораў розных аўтараў) * "''Vortaro de Esperanto''" ("Слоўнік эсперанта", 1910, першы тлумачальны эсперанцкі слоўнік, адыграў значную ролю ў стабілізацыі і наступным развіцці эсперанта; з'явіўся непасрэдным папярэднікам пазнейшых нарматыўных слоўнікаў PV i [[Поўны ілюстраваны слоўнік эсперанта|PIV]]) == Спасылкі == === Аб К. Беіне на рускай мове === * [https://web.archive.org/web/20041030043545/http://miresperanto.narod.ru/pri_esperantistoj/kabe.htm К. Беін] === Пераклады, прамовы, інтэрв'ю К. Беіна === * [http://uni-leipzig.de/esperanto/teĉte/bibl/faraono1/index.html "Фараон", частка 1]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.unu-leipzig.de/esperanto/texte/bibl/faraono2/index.html "Фараон", частка 2]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.uni-leipzig.de/esperanto/texte/bibl/faraono3/index.html "Фараон", частка 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625154348/http://www.uni-leipzig.de/esperanto/texte/bibl/faraono3/index.html |date=25 чэрвеня 2006 }} * [http://www.steloj.de/esperanto/gfabeloj/index.html Выбраныя казкі братоў Грым] * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Noveloj/cxusxiamas.html Пераклад апавядання Б. Пруса "Любіць ці не?"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081004081056/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Noveloj/cxusxiamas.html |date=4 кастрычніка 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20120128005218/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/patroj_kaj_filoj.htm "Бацькі і дзеці"] * [http://boulogne2005.online.fr/eo/historio/kabe.htm Прамова К. Беіна на першым Сусветным кангрэсе эсперанта у 1905 годзе] * [http://ttt.esperanto.org/Ondo/H-kabe.htm Інтэрв'ю з К. Беінам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060623201726/http://ttt.esperanto.org/Ondo/H-kabe.htm |date=23 чэрвеня 2006 }}, Часопіс "Literatura mondo", 1931, нумар 7, стар. 144-145 * [http://aleph.onb.ac.at/F?func=find-b&request=kabe&find_code-WRD&x=6&y=3 Электронная бібліяграфія твораў К. Беіна]{{Недаступная спасылка}} у калекцыі Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэкі, прысвечанай эсперанта і іншым планавым мовам (сайт на нямецкай мове) === Аб К. Беіне на эсперанта === * [http://www.liberafolio.org/2005/aperis/baldur3kabe/ Артыкул Б. Рагнарссона аб К. Беіне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191100/http://www.liberafolio.org/2005/aperis/baldur3kabe/ |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://dohn.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Poezio/kalocsay/kazimierz_bein/html Рыфмаваны партрэт Kabe]{{Недаступная спасылка}} сачынёны [[Кальман Калачай|Кальманам Калачаі]] [[Катэгорыя:Эсперантысты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на эсперанта]] 6c8cze0v4ltec2jr3t5zr7vy66v1t8h Йіндржыхуў-Градзец 0 190349 5160450 5133196 2026-07-03T03:28:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160450 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = горад |беларуская назва = Йіндржыхуў-Градзец |арыгінальная назва = {{lang-cs|Jindřichův Hradec}} |герб = Znak Jindřichova Hradce.svg |шырыня герба = |сцяг = Jindrichuv hradec prapor.gif |шырыня сцяга = |краіна = Чэхія |lat_dir =N|lat_deg =49 |lat_min =08 |lat_sec = 25 |lon_dir =E|lon_deg =15 |lon_min =0 |lon_sec = 08 |памер карты рэгіёна = |памер карты краіны = |памер карты раёна = |падначаленне = |від раёна = |від рэгіёна = Край |рэгіён = Паўднёвачэшскі край{{!}}Паўднёвачэшскі |рэгіён у табліцы = |раён =раён Йіндржыхуў-Градзец{{!}}Йіндржыхуў-Градзец |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |глава = |від главы = |дата заснавання = XII стагоддзе{{!}}канец XII стагоддзя |першае згадванне = 1220 |ранейшыя імёны = Нойхаус |статус з = |плошча = 74,27 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 475 |насельніцтва = {{падзенне}} 21 850 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |аўтамабільны код = C (старыя JH) |сайт = http://www.jh.cz |мова сайта = }} '''Йі́ндржыхуў-Гра́дзец''' ({{lang-cz|Jindřichův Hradec}} {{IPA|[ˈjɪndr̝ɪxuːf ˈɦradɛts]}}), был. '''Нойхаус''' ({{lang-de|Neuhaus}}) — горад на поўдні [[Чэхія|Чэхіі]], у раёне [[раён Йіндржыхуў-Градзец|Йіндржыхуў-Градзец]] [[Паўднёвачэшскі край|Паўднёвачэшскага края]]. Насельніцтва — 22 604 чалавека. == Гісторыя == У [[Ранняе Сярэднявечча|раннім Сярэднявеччы]] быў славянскім паселішчам. У канцы [[XII]] стагоддзя Індржых (Генрых), прадстаўнік старэйшай галіны [[Віткавічы|Віткавічаў]], будуе на высокім адгор'і скалы над ракой [[Нежарка]]й ({{lang-cs|Nežárka}}) замак у раманскім стылі (першай пабудовай лічыцца цыліндрычная Чорная вежа, выш. 32 м, да яе прылягае Гатычны палац), які называе [[замак Йіндржыхуў-Градзец|Градцам]]. З гэтага часу нашчадкі Індржыха называюць сябе [[Віткавічы з Градца|Панамі з Градца]] ({{lang-cs|Páni z Hradce}}), і разам са сваімі сваякамі з іншых галін з'яўляюцца настолькі магутнымі, што кароль [[Пржэмысл Отакар II]] закладвае [[Чэске-Будзеёвіцы]], каб прыслабіць уплыў [[Віткавічы|Віткавічаў]] у гэтым рэгіёне. Першае афіцыйная згадка пра горад датуецца [[1220]] годам<ref>Durdík, Tomáš: Ilustrovaná encyklopedie českých hradů; Libri, Praha, 1999, ISBN 80-85983-62-1</ref>, калі да раманскай крэпасці прыбудоўваюць класічны замак у стылі ранняй готыкі. Хронікі на латыні вялі манахі, і таму горад называўся імі Nova Domus, ці, на нямецкі манер, Neuhaus. У [[1410]] годзе адбываецца [[Грунвальдская бітва]], пасля якой горад афіцыйна называюць Йіндржыхувам-Градцам. Горад і непрыступны замак паспяхова перажылі [[гусіцкія войны]] — нават няма звестак, ці спрабавалі наогул [[гусіты]] падайсці да гэтай крэпасці, ці прайшлі бокам, не жадаючы звязвацца. У [[1483]] годзе да герба Віткавічаў, залатой ружы на блакітным фоне, дадаліся два залатыя львы і літара «W» — асобая ласка караля [[Уласла II|Уладзіслава II]], гэты герб існуе і да гэтага часу. [[Віткавічы з Градца]] валодалі горадам і замкам да [[1604]] года, затым уладанні перайшлі па спадчыне да сям'і [[Славаты|Славата]], якім яны належалі нядоўга — да [[1693]] года горад займаўся вытворчасцю і продажам тэкстылю. [[Вілем Славата з Хлума]] ([[1628]]—[[1652]]) быў [[Найвышэйшы канцлер Чэшскага каралеўства|найвышэйшым канцлерам Чэхіі]] і меў вялікі ўплыў. Пасля [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]], у [[1654]] годзе, горад з'яўляўся другім па колькасці дамоў і жыхароў горадам у Чэхіі, пасля [[Прага|Прагі]]. Апошнімі сеньёрамі горада стаў род [[Чэрніны з Худзеніцаў|Чэрнінаў з Худзеніцаў]] ({{lang-cs|Černínové z Chudenic}}), якім мясцовы замак належаў да [[1945]] года. Яны тут не жылі, і замак паступова прыходзіў у заняпад (перш за ўсё пасля пажару ў 1773 годзе; ад ператварэння ў руіны яго выратавала толькі рэстаўрацыя ў 1906—1923 гг<ref>Kuča, Karel: Města a městečka v Čechách, na Moravě a ve Slezsku II. díl, Libri, praha, 1997, ISBN 80-85983-14-1</ref>.). == Адукацыя == У горадзе размешчаны факультэт менеджменту [[Вышэйшая эканамічная школа ў Празе|Вышэйшай школы эканомікі]]. == Славутасці == [[Файл:Jindřichův Hradec (CZ) - Schloss Neuhaus.JPG|thumb|[[Замак Йіндржыхуў-Градзец]]]] [[Файл:Jindřichův Hradec, zámek (12).JPG|180px|міні|left|Студня]] [[замак Йіндржыхуў-Градзец|Гарадскі замак]] — трэці па велічыні [[Замкі Чэхіі|замак у Чэхіі]] (комплекс будынкаў займае 3,5 га). Замак складаецца агулам з каля 320 памяшканняў (улетку можна наведаць 3 экскурсійныя маршруты<ref>{{Cite web |url=http://www.zamek-jindrichuvhradec.eu/prohlidkove-trasy/ |title=Экскурсійныя маршруты на афіцыйным сайце замка |access-date=8 лютага 2014 |archive-date=25 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125234202/http://www.zamek-jindrichuvhradec.eu/prohlidkove-trasy/ |url-status=dead }}</ref> па памяшканнях замка). Яго гонарам з'яўляецца музычны павільён-ратонда «Рондэль» у стылі маньерызм. Акрамя таго трэці двор замка ўпрыгожваюць цудоўныя аркады ў стылі рэнесанс і замкавая студня, дэкараваны рознакаляровай рашоткай пач. XVII ст. Горад вядомы таксама сваім [[Гарадскі музей Йіндржыхува-Градзеца|Гарадскім музеем]], дзе выстаўлены Драўляная батлейка з фігуркамі, якія былі створаны майстрам Крызам. Гэта батлейка з'яўляецца найбуйнейшай у свеце. Таксама ў горадзе захаваўся кафедральны сабор — [[касцёл Узнясення Дзевы Марыі, Йіндржыхуў-Градзец|касцёл Узнясення Дзевы Марыі]] (дабудаваны ў [[1342]] г.). і комплекс [[Мінарыцкі кляштар|Мінарыцкага кляштара]] з [[касцёл Святога Яна Хрысціцеля, Йіндржыхуў-Градзец|касцёлам Св. Яна Хрысціцеля]]. == Транспарт == [[Файл:Jindrichuv Hradec-Narrow gauge railway.jpg|thumb|Вузкакалейная (760 мм) частка вакзала]] Горад з'яўляецца адпраўным пунктам пры падарожжах па вузкакалейцы (у Обратань і Новую Быстржыцу; міжпуцце 760 мм). Тут захоўваюцца ўнікальныя чыгуначныя шляхі, па якіх можна пракаціцца як на цягніку 60-х гг., так і на старадаўнім цягніку<ref>http://[www.jhmd.cz/steamc.htm Паравыя цягнікі на сайце фірмы «Йіндржыхаградзецкія мясцовыя дарогі»]</ref>. == Гарады-пабрацімы == * {{сцяг|Германія}} [[Некаргемюнд]], [[Германія]] * {{сцяг|Швейцарыя}} [[Штэфісбург]], [[Швейцарыя]] * {{сцяг|Аўстрыя}} [[Цветль]], [[Аўстрыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.jh.cz/en.html Афіцыйны сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723180726/http://www.jh.cz/en.html |date=23 ліпеня 2010 }} * [http://www.discoverczech.com/jindrichuv-hradec/sights.php4 Славутасці (сцісла)] * [http://www.zamek-jindrichuvhradec.eu/ Афіцыйны сайт замка (cs. en. de)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722014840/http://www.zamek-jindrichuvhradec.eu/ |date=22 ліпеня 2009 }} [[Катэгорыя:Замкі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Гарады Паўднёвачэшскага края]] gaegaxewgw4wqszjhfuz2ecp88x2fo3 Сарокін 0 195005 5160345 4712807 2026-07-02T15:44:51Z DBatura 73587 /* Вядомыя носьбіты */ 5160345 wikitext text/x-wiki '''Сарокін''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Анатолевіч Сарокін]] (нар. 1964) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксей Іванавіч Сарокін]] (нар. 1938) — беларускі архітэктар. * [[Аляксей Міхайлавіч Сарокін]] (нар. [[1974 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1974]]) — беларускі скульптар. * [[Анатоль Мікалаевіч Сарокін]] (нар.1940) — гісторык. * [[Андрэй Аляксеевіч Сарокін]] (нар. 1996) — расійскі [[футбаліст]]. * [[Валянцін Васільевіч Сарокін]] (нар. 1936) — расійскі [[паэт]] і [[публіцыст]]. * [[Глеб Паўлавіч Глебаў|Глеб Паўлавіч Сарокін]] (1899—1967) — беларускі акцёр, псеўданім ''Глеб Глебаў''. * [[Ігар Дзмітрыевіч Сарокін]] (нар. 1931) — беларускі оперны спявак. * [[Ігар Сарокін, музыкант|Ігар Сарокін]] — бас-гітарыст гурта [[Новы Іерусалім (гурт)|Новы Іерусалім]]. * [[Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)]] (1922—2005) — савецкі военачальнік. * [[Міхаіл Якаўлевіч Сарокін]] (1910—1943) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Піцірым Аляксандравіч Сарокін]] (1889—1968) — расійска-амерыканскі сацыёлаг, [[філосаф]]. * [[Раман Андрэевіч Сарокін]] (нар. 1985) — расійскі футбаліст. * [[Уладзімір Георгіевіч Сарокін]] (нар 1955) — рускі пісьменнік, сцэнарыст, [[драматург]]. * [[Уладзімір Канстанцінавіч Сарокін]] (1914—1997) — беларускі кампазітар, педагог. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сарокін]] (нар. 1938) — вучоны-фізік. == Гл. таксама == * [[Сарокіна]] {{неадназначнасць}} {{interwiki extra|qid=Q16761630}} g7tmrtiwaxner7bue85jpz24gnjlaz8 Мовы Украіны 0 195636 5160478 5135646 2026-07-03T06:41:53Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Моўны склад насельніцтва */ 5160478 wikitext text/x-wiki '''Мовы Украі́ны''' — [[мова|мовы]], якія ў цяперашні час або ў гістарычна засведчаныя эпохі існавання краіны выкарыстоўваліся насельніцтвам [[Украіна|Украіны]]. Найраспаўсюджанай ва Украіне мовай з’яўляецца [[украінская мова|ўкраінская мова]], пасля якой значнае пашырэнне мае [[руская мова]]. У асобных рэгіёнах і раёнах кампактнага пражывання нацыянальных меншасцей распаўсюджаныя [[румынская мова|румынская]], [[малдаўская мова|малдаўская]], [[венгерская мова|венгерская]], [[балгарская мова|балгарская]], [[польская мова|польская]], [[крымскататарская мова|крымскататарская]], [[цыганская мова|цыганская]], [[гагаузская мова|гагаузская]], [[яўрэйскія мовы]] і г.д. Шырока распаўсюджаныя [[дыялект]]ы і змяшаныя формы маўлення, што паўставалі ў выніку змяшэння ўкраінскай і рускай моў з дадаткам лексічных адзінак і іншых элементаў іншых моў. Сярод насельніцтва, у прыватнасці той часткі, што вылучае час адпаведнаму вывучэнню або кантактам з прадстаўнікамі іншых краін, мае распаўсюджанне веданне замежных моў, асабліва [[англійская мова|англійскай]]. Заканадаўства Украіны ўстанаўлівае ўкраінскую мову ў якасці дзяржаўнай і прызнай мовы нацыянальных меншасцей краіны. Так, паводле Канстытуцыі Украіны ўкраінская мова мае дзяржаўны статус, атрымліваючы падтрымку ў галінах жыцця краіны; апрача таго, паводле Канстытуцыі дзяржава спрыяе вывучэнню моў міжнародных зносін і развіццю моў нацыянальных меншасцей, у прыватнасці рускай<ref>{{Спасылка | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/254к/96-вр| загаловак = Канстытуцыя Украіны. Частка 1, артыкул 10| назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Украіны| выдавецтва = Вярхоўная Рада Украіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>. Паводле перапісу насельніцтва ва Украіне [[2001]] года ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5 % насельніцтва краіны, рускую — 29,6<ref name=pierapis>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/| загаловак = Пра колькасць і склад насельніцтва Украіны паводле вынікаў Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 года. Моўны склад насельніцтва Украіны| назва праекту = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>. Украінскую мову выкарыстоўваюць у мэтах зносін прыкладна 53,3 % грамадзян краіны, рускую — 44,5 %, але існуюць і іншыя падлікі<ref name=tsn>{{артыкул|загаловак=Опитування: більшість українців спілкуються вдома українською мовою|спасылка=http://tsn.ua/ukrayina/opituvannya-bilshist-ukrayinciv-spilkuyutsya-vdoma-ukrayinskoyu-movoyu.html|выданне=ТСН|год=2011}}</ref><ref name=up>{{артыкул|загаловак=Українці перехотіли другу державну|спасылка=http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/?attempt=1|выданне=Украінская Праўда|год=2011}}</ref>. Атрыманне больш дакладнай інфвармацыі сустракаецца з цяжкасцямі з прычыны шматграннасці тэрміну ''[[родная мова]]'' (пад якою могуць мецца на ўвазе мова этнасу, мова думак і найчасцейшых зносін чалавека або мова дзяцінства) і адсутнасці ўліку [[суржык]]у, носьбіты якога пры апытанні могуць лічыць сваё маўленне ўкраінскай або рускай мовай. Агулам украінская мова мае перавагу ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй частках Украіны, руская пераважае на Данбасе, у [[Крымскі паўвостраў|Крыме]] і ў паўднёвай Украіне<ref>{{артыкул|загаловак=Мовний баланс України|спасылка=http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386|выданне=uabooks.info}}</ref>. Ва Украіне, асабліва ў этнічна змяшаных рэгіёнах, такіх як Закарпацце, Данбас, Адэская вобласць, Крым часта распаўсюджаныя з’явы [[білінгвізм]]у (выкарыстанне дзвюх моў адразу або ў блізкіх умовах) або [[полілінгвізм]]у (выкарыстанне больш за дзвюх моў). На звесткі пра лінгвагеаграфію Украіны істотна ўплываюць розныя інтэрпрэтацыі існавання суржыку ў краіне (параўн. [[трасянка]]) — сукупнасці няўстойлівых формаў змяшанага ўкраінска-рускага маўлення, якое найбольш распаўсюджаным з’яўляецца на г.зв. Левабярэжжы, ва ўсходняй частцы краіны. == Моўны склад насельніцтва == [[Файл:Nativelanguage2001ua.PNG|thumb|справа|250px|Найбольш распаўсюджаная родная мова паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, 2001 г.]] [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|справа|250px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] Моўны склад насельніцтва Украіны паводле перапісу насельніцтва 2001 года<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 года — Мовний склад населення України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=30 лістапада 2010 }}</ref><ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%96%D0%BB%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%8E%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%280,1%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk Розподіл населення регіонів України за рідною мовою (0,1)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304022811/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%96%D0%BB%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%8E%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>: {| align="center" class="wikitable" |+ ! |мова||колькасць||дзеля |- | украінская||32 577 468||67,53 % |- | руская||14 273 670||29,59 % |- | крымскататарская||231 382||0,48 % |- | малдаўская||185 032||0,38 % |- | венгерская||161 618||0,34 % |- | румынская||142 671||0,30 % |- | балгарская||134 396||0,28 % |- | беларуская||56 249||0,12 % |- | армянская||51 847||0,11 % |- | гагаузская||23 765||0,05 % |- | цыганская||22 603||0,05 % |- | іншыя мовы||178 764||0,38 % |- | мова не ўказаная||201 437||0,42 % |} {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле рэгіёнаў і нацыянальнасцей |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0" rowspan="2"|'''Нацыянальнасць''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0" colspan="4"|'''Родная мова (%)''' |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''сваёй нацыянальнасці''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''украінскую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''рускую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''іншую мову''' |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[украінцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|85,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|14,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[рускія]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[беларусы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|19,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|62,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[малдаване]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|70,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|10,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[крымскія татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|92,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[балгары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|30,3 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[венгры]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[румыны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|91,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[палякі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|15,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[яўрэі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|83,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[армяне]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|50,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|43,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грэкі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|88,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|35,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|58,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[цыганы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|44,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|21,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|20,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[азербайджанцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|53,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|7,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|37,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грузіны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|36,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|8,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|54,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[немцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[гагаузы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|іншыя | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|32,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|49,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,2 |- |} {{-}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ Родная мова паводле перапісу 2001 года | width="22%"|[[Выява:УкраїнськомовніРайони-2001.png|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Russianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Romanlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |украінская | |руская | |румынская і малдаўская | |} {|class="wikitable" style="text-align:center" |+ | width="22%"|[[Выява:Crimtatarlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Bolgarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Hungarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |крымскататарская | |балгарская | |венгерская | |} Размеркаванне рэгіёнаў Украіны паводле роднай мовы згодна з вынікамі перапісу насельніцтва Украіны 2001 года<ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%F0%E5%E3%B3%EE%ED%B3%E2%20%D3%EA%F0%E0%BF%ED%E8%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280,1%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk Перепис 2001 р. Розподіл населення регіонів України за рідною мовою.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181215022119/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%F0%E5%E3%B3%EE%ED%B3%E2%20%D3%EA%F0%E0%BF%ED%E8%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk |date=15 снежня 2018 }}</ref>: {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''украінская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''руская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''беларуская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''балгарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''армянская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''гагаузская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''крымскататарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''малдаўская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''нямецкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''польская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''цыганская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''румынская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''славацкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''венгерская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[караімская мова|караімская]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''яўрэйскія''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''грэчаская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''іншыя мовы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''мова не ўказаная''' |- | '''Украіна'''||'''67,53'''||'''29,59'''||'''0,12'''||'''0,28'''||'''0,11'''||'''0,05'''||'''0,48'''||'''0,38'''||'''0,01'''||'''0,04'''||'''0,05'''||'''0,3'''||'''0,01'''||'''0,34'''||'''0'''||'''0,01'''||'''0,01'''||'''0,3'''||'''0,42''' |- | Аўтаномная Рэспубліка Крым||10,02||76,55||0,26||0,02||0,23||0,01||11,33||0,06||0,01||0,01||0,06||0||0||0||0||0||0,03||1||0,39 |- | Вінніцкая вобласць||94,81||4,74||0,06||0,01||0,04||0||-||0,1||0||0,01||0,03||0||0||0||0||0,01||0||0,09||0,11 |- | Валынская вобласць||97,26||2,51||0,11||0||0,02||0||-||0,02||0||0,01||0||0||0||0,01||-||0||0||0,05||- |- | Днепрапятроўская вобласць||67||31,91||0,18||0,01||0,17||0,01||0||0,05||0,01||0,01||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0||0,27||0,3 |- | Данецкая вобласць||24,1||74,92||0,1||0,01||0,13||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||0||0||0,09||0,38||0,18 |- | Жытомірская вобласць||93,02||6,57||0,1||0||0,03||0||0||0,05||0,01||0,05||0,03||0||0||0||-||0,01||0||0,08||0,03 |- | Закарпацкая вобласць||81||2,9||0,05||0,01||0,02||0||-||0,03||0,15||0,01||0,24||2,57||0,21||12,65||-||0,01||0||0,14||0,02 |- | Запарожская вобласць||50,2||48,19||0,11||0,47||0,19||0,01||0,02||0,04||0,01||0||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0,01||0,59||0,07 |- | Івана-Франкоўская вобласць||97,81||1,78||0,05||0||0,01||0||-||0,03||0||0,03||0,01||0||0||0,01||0||0||0||0,04||0,22 |- | Кіеўская вобласць||92,27||7,17||0,17||0,01||0,08||0||0||0,04||0||0,01||0,03||0||0||0||-||0||0||0,13||0,08 |- | Кіраваградская вобласць||88,89||10,02||0,16||0,05||0,2||0||0||0,44||0||0||0,05||0,01||0||0,01||-||0||0||0,15||0 |- | Луганская вобласць||30,01||68,84||0,11||0,01||0,12||0||-||0,03||0||0||0,05||0||-||0||-||0||0||0,27||0,55 |- | Львоўская вобласць||95,32||3,77||0,07||0||0,02||0||0||0,02||0||0,41||0,01||0||0||0,01||0||0,01||0||0,06||0,28 |- | Мікалаеўская вобласць||69,2||29,26||0,13||0,13||0,19||0,03||0||0,58||0,01||0,01||0,05||0||0||0||-||0,01||0||0,29||0,1 |- | Адэская вобласць||46,28||41,95||0,11||4,87||0,16||0,9||0||3,78||0,01||0,01||0,1||0,01||0||0||0||0,02||0,02||0,46||1,32 |- | Палтаўская вобласць||89,98||9,47||0,12||0,01||0,1||0||-||0,09||0||0||0,04||0||0||0,02||-||0||0||0,16||- |- | Ровенская вобласць||97||2,73||0,12||0||0,01||0||-||0,02||0||0,02||0,01||0||0||0||-||0||0||0,06||0,02 |- | Сумская вобласць||83,29||15,5||0,11||0||0,06||0||0||0,03||0||0||0,05||0||0||0||0||0||0||0,11||0,83 |- | Цярнопальская вобласць||98,34||1,19||0,03||0||0,01||0||-||0,02||0||0,03||0||0||0||0,01||-||0||0||0,04||0,31 |- | Харкаўская вобласць||53,8||44,29||0,12||0,01||0,18||0||0||0,03||0||0,01||0,05||0||0||0,01||0||0,01||0||0,49||1 |- | Херсонская вобласць||73,19||24,86||0,18||0,02||0,26||0,01||0,07||0,15||0,01||0,01||0,08||0,01||0||0,01||-||0||0||0,98||0,17 |- | Хмяльніцкая вобласць||95,24||4,09||0,06||0||0,06||0||-||0,05||0||0,18||0,02||0||0||0||-||0,01||0||0,24||0,04 |- | Чаркаская вобласць||92,49||6,66||0,09||0,01||0,09||0||-||0,06||0||0||0,05||0||0||0,01||-||0||0||0,12||0,41 |- | Чарнавіцкая вобласць||75,57||5,27||0,05||0,01||0,02||0||0||6,79||0,01||0,16||0,01||11,85||-||0,01||-||0,03||0||0,1||0,13 |- | Чарнігаўская вобласць||89,05||10,26||0,19||0,01||0,04||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||-||0||0||0,07||0,3 |- | Кіеў{{efn|Не ўваходзіць у Кіеўскую вобласць, з’яўляючыся асобнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай краіны.}}||72,15||25,27||0,12||0,02||0,08||0||0||0,03||0,01||0,02||0,01||0||0||0,01||0||0,02||0||0,36||1,92 |- | Севастопаль{{efn|Гл. Кіеў.}}||6,76||90,56||0,17||0,02||0,11||0,01||0,25||0,06||0||0,01||0||0||0||0||0||0||0||0,87||1,18 |- | |} |} {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоў выкарыстання мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ Зведзеная табліца апытанняў<br/><small>(у працэнтах)</small> ! Прапанаваныя пытанні ! Варыянты адказу ! [[1994]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1995]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1996]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1997]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1998]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1999]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[2000]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[2001]]{{efn|Паводле звестак перапісу насельніцтва ва Украіне 2001 года.}}<ref name="vyshnjak"/> ! [[2002]]<ref>[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/8776/3-pashina.pdf?sequence=1 Етномовний чинник політичної ідентичності в Донбасі]</ref> ! [[2005]]{{efn|Звесткі Інстытуту сацыялогіі Нацыянальнай Акадэміі Навук Украіны.}} ! [[2006]]<ref name="vyshnjak">[http://i-soc.com.ua/institute/Vishnjak_monogr_2009.pdf О. Вишняк. Мовна ситуація та статус мов в Україні: динаміка, проблеми, перспективи (соціологічний аналіз)]</ref> ! [[2007]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[2008]]<ref>Демоскоп: [http://demoscope.ru/weekly/2008/0329/tema03.php Русский язык на постсоветских просторах]</ref> ! [[2011]]<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/ Українці перехотіли другу державну]</ref> ! colspan=2 |[[2012]]<ref>Сацыялагічная група «Рейтинг» [http://ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/14004/ Питання мови: результати останніх досліджень 2012 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121231172715/http://www.ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/14004/ |date=31 снежня 2012 }}</ref><ref>Research&Branding Group: [http://www.rb.com.ua/upload/medialibrary/PR_Ry_Ukr_2012.pdf Праект «Мови спілкування українців»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190106/http://www.rb.com.ua/upload/medialibrary/PR_Ry_Ukr_2012.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> ! [[2013]]<ref>Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялогіі: [http://www.kiis.com.ua/materials/pr/20130321_ForAff/foreign_affairs.pdf Думки населення України щодо зовнішньої політики та мовного питання]</ref> |- !rowspan="3" | Родная мова |style="background:#F0FFFF;"|українська |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|67,5% |style="background:#F0FFFF;"|65,4% |style="background:#F0FFFF;"|64,3% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|50,0% |style="background:#F0FFFF;"|62,0% |style="background:#F0FFFF;"|56,0% |- | руская | — | — | — | — | — | — | — | 29,6% | 33,3% | 34,4% | — | — | — | — | 29,0% | 36,0% | 40,0% |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | 2,9% | 1,3% | 1,5% | — | — | — | — | 1,0 %{{efn|Абедзве мовы, украінская і руская — 20%.}} | 2,0% | 3,0% |- !rowspan="4" | Мова зносін<br/>(<small>у сям'і/дома</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| 36,7% |style="background:#F0FFFF;"| 31,9% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 38,2% |style="background:#F0FFFF;"| 37,6% |style="background:#F0FFFF;"| 36,3% |style="background:#F0FFFF;"| 39,1% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 41,8% |style="background:#F0FFFF;"| 43,7% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 47,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 44,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | руская | 32,4% | 32,8% | 33,1% | 34,5% | 33,4% | 33,6% | 36,0% | 36,7% | 42,2% | 36,4% | 47,2% | 42,3% | 38,0% | 37,0% | 39,0% | 35,0% | × |- | абедзве | 29,4% | 34,5% | 29,6% | 26,8% | 28,4% | 29,0% | 24,8% | 25,8% | 19,8% | 21,6% | 7,8% | 19,7% | 17,0% | 15,0% | 15,0% | 20,0% | — |- | іншая | 0,7% | 0,9% | 0,4% | 0,6% | 0,5% | 1,1% | 0,2% | 0,6% | 0,5% | — | 0,4% | 0,1% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="4" | Мова зносін<br />(<small>на працы/месцы навучання</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 34,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 37,7% |style="background:#F0FFFF;"| 34,4% |style="background:#F0FFFF;"| 39,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 42,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | руская | — | — | — | — | — | — | — | — | 38,5% | — | 50,0% | 48,0% | 39,0% | 35,0% | — | 36,0% | — |- | абедзве | — | — | — | — | — | — | — | — | 19,5% | — | 12,1% | 17,1% | 22,0% | 18,0% | — | 21,0% | — |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | — | 0,6% | — | 0,3% | 0,9% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="3" | Дзяржаўная мова |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 36,6% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 48,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 19,0% |- | украінская, у асобных рэгіёнах<br/> — афіцыйныя мовы | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 27,1% | — | — | — | — | 47,0% |- | украінская, руская | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 31,4% | — | 49,0% | 45,0% | 47,0% | 28,0% |- |} |} === Звесткі апытанняў === [[16 снежня|16]]—[[24 снежня]] [[2002]] года сацыялагічнай службай Цэнтра Разумкова было праведзенае даследаванне па ўзроўні выкарыстоўвання моў ва Украіне (гл. вышэй). Апытана 2010 рэспандэнтаў з 123 населеных пунктаў узростам звыш 18 гадоў. Хіба выбаркі — 2,3 %. Даследаванне Інстытуту сацыялогіі НАН Украіны, праведзенае ў [[2005]] годзе, сведчыць, што ўкраінскую мову лічылі роднаю 64,3 % насельніцтва, рускую — 34,4 %, 1,5 % прыпалі на іншыя мовы. Моваю зносін дарослага насельніцтва ў асноўным сталі ўкраінская (41,8 %) і руская (36,4 %), 21,6 % апытаных пазначылі, што выкарыстоўваюць у зносінах абедзве мовы ў залежнасці ад абставін. У кастрычніку [[2009]] года агенцтва «ФОМ-Украина» правяло ўласнае апытанне, згодна з якім 52 % апытаных заявілі пра рускую мову як мову ўласных зносін, 41 % аддаў перавагу ўкраінскай мове, 8 % заявіла, што выкарыстоўвае для гэтых мэтаў суржык<ref>{{артыкул|загаловак=Мнения и взгляды населения Украины в сентябре - октябре 2009 года|спасылка=http://bd.fom.ru/report/map/ukrain/ukrain_eo/du091015|выданне=ФОМ-Украина|год=2009}}</ref>. Апытанне лістападу гэтага ж года ўстанавіла, што 54,7 % ад насельніцтва Украіны не лічыць моўнае пытанне значным, выказваючыся за права кожнага грамадязніна размаўляць на ўласнай мове і патрабуючы вырашэння іншых праблем, 28,3 % насельніцтва палічылі моўнае пытанне прыкметнай праблемай, якую, аднак, можна адкласці; 14,7 % апытаных палічылі, што моўнае пытанне з’яўляецца актуальным і належыць неадкладнага вырашэння<ref>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=Poll: more than half of Ukrainians do not consider language issue pressing|спасылка=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/poll-more-than-half-of-ukrainians-do-not-consider--53566.html|выданне=KyivPost|год=2009}}</ref>. Апытанне групы Research & Branding Group, праведзенае [[12 жніўня|12]]—[[22 жніўня]] [[2011]] года шляхам асабістага інтэрв’ю ў 24 вобласцях Украіны і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым, адлюстроўвае вынікі рэспандэнтаў, абраных паводле квотнай выбаркі, якая прадстаўляе дарослае насельніцтва краіны паводле месца пражывання (вобласць, рэспубліка), плоццю і ўзростам. Сярэдняя хіба выбаркі — 2,2 %, апытана 2075 асоб. У [[2011]] годзе гэтаю ж кампаніяй было ўстаноўлена, што 65 % і 33 % адпаведна лічаць роднымі ўкраінскую і рускую мовы; узровень валодання размоўнай і пісьмовай рускай мовай склаў 76 %, украінскай — 69 %, але адначасова з гэтым 46 % аддае перавагу зносінам па-ўкраінску, 38 % — па-руску, 16 % — абедзвюм мовам адразу. У маі [[2012]] года даследаванне групы «Рейтинг» выявіла, што 50 % рэспандэнтаў роднай мовай лічыць украінскую, 29 % — рускую, 20 % — украінскую і рускую адразу, 1 % — іншую<ref>{{артыкул|загаловак=Питання мови: результати останніх досліджень 2012 года|спасылка=http://ratinggroup.com.ua/ua/products/politic/data/entry/14004/|выданне=Рейтинг|год=2012}}</ref>. === Украінская мова === {{Асноўны артыкул|Украінская мова}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} З’яўленне ўкраінскай мовы ва Украіне звязваецца з паступовым эвалюцыянаваннем [[старажытнаруская мова|старажытных усходнеславянскіх дыялектаў]] у кніжную пісьмовую [[старабеларуская мова|мову]] Вялікага Княства Літоўскага, якая, апрача таго, мела народна ўжываныя формы. Падобныя формы народнага маўлення, у сваю чаргу, прыкладна з [[17 стагоддзе|XVII]]—[[18 стагоддзе|XVIII]] ст. развіліся ў сучасную ўкраінскую мову. Пачынаючы з гэтай эпохі ўкраінская мова распаўсюджваецца на поўдзень і ўсход сучаснай Украіны дзякуючы засяленню ўкраінцамі тэрыторый былых цюркскіх дзяржаў. У пачатку [[20 стагоддзе|ХХ]] ст. украінская мова атрымлівае афіцыйны статус у [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка|Заходне-Украінскай]] і [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай]] народных рэспубліках. Украінская мова мае дзяржаўны статус ва Украіне, выкарыстоўваючыся ў актах і іншых афіцыйных дакументах дзяржаўных органаў улады і органаў мясцовага самакіравання. Украінская мова выкарыстоўваецца пры афіцыйным афармленні ўрадавай інфармацыі, а таксама ў вялікім аб’ёме сродкамі масавай інфармацыі, установамі культуры, іншымі ўстановамі і г.д. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|300px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] Паводле вынікаў перапісу насельніцтва [[2001]] года 67,5 % насельніцтва Украіны ўказала ўкраінскую мову ў якасці роднай, што на 2,8 % больш у параўнанні з вынікамі перапісу насельніцтва ў [[СССР]] [[1989]] года. Вольнае валоданне ўкраінскай мовай пазначылі 42 374 848 жыхароў краіны, а менавіта 87,8 % ад яе насельніцтва, у тым ліку 97 % украінцаў, 95 % палякаў, больш за 60 % яўрэяў, беларусаў і цыганоў, больш за 50 % рускіх, грэкаў, малдаванаў і армянаў. У той час самы нізкі ўзровень валодання ўкраінскай мовай адзначаецца сярод румынаў, балгараў і крымскіх татараў — 44, 42, 20 працэнтаў адпаведна. Паводле звестак Кіева-Магілянскай акадэміі на [[2002]] год украінскай мове як мове пераважных зносін (у адрозненне ад панятку роднай мовы) аддае перавагу 43,9 % насельніцтва Украіны. Найбольшыя памеры адрозненняў між дзеллю асоб, што вызначаюць у якасці роднай мовы ўкраінскую, і дзеллю асоб, якія вызначаюць украінскую як асноўную мову ўласных зносін, прасочваецца на ўсходзе, поўдні Украіны і [[Кіеў|Кіеве]], дзе працэнтная дзеля асоб, што лічаць украінскую мову роднай, хістаецца ў межах 40—60 %, працэнтная дзеля асоб, што лічаць украінскую мову ў якасці асноўнай мовы ўласных кантактаў — у межах 10—25 %. У асноўным падобная лінгвагеаграфічная акалічнасць тлумачыцца гістарычным панаваннем рускай мовы ў такіх галінах дзейнасці як адукацыя, навука, юрыспрудэнцыя, адміністрацыя і літургія. Даследаванне геаграфіі і дыялектаў украінскай мовы дазваляе шэрагу даследчыкаў прыходзіць да высновы, што ўкраінская мова замацоўвае ўласны статус як агульнанацыянальнай мовы Украіны. Між іншым, у сучаснай Украіне самымі характэрнымі рысамі [[моўная палітыка|моўнае палітыкі]] сталі павелічэнне долі ўкраінскай мовы ў адукацыйным працэсе, узбагачэнне [[лексіка|лексікі]] ўкраінскай мовы [[пурызм, лінгвістыка|пурызмамі]], дыялектызмамі, культурнымі і навуковымі неалагізмамі. === Беларуская мова === {{Асноўны артыкул|Беларуская мова ва Украіне}} [[Файл:Частка білоруськомовних в Україні (%, 2001).png|thumb|270px|Распаўсюджанасць беларускай мовы ў раёнах і гарсаветах Украіны паводле перапісу 2001 года.]] Беларуская мова ва Украіне распаўсюджаная ў некаторых раёнах на мяжы з Беларуссю (напрыклад, поўнач [[Ракітнаўскі раён|Ракітнаўскага раёна]] Ровенскай вобласці), а таксама, у значна меншай ступені, сярод [[Беларусы ва Украіне|эмігрантаў беларускага паходжання]], якія засялялі Украіну ў часы СССР. === Руская мова === {{Асноўны артыкул|руская мова ва Украіне}} Першыя носьбіты рускай мовы на тэрыторыі сучаснай Украіны з’явіліся як параўнальна нешматлікія перасяленцы з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пасяленне якіх пачынае фіксавацца прыкладна [[17 стагоддзе|XVII]] ст. У часы індустрыялізацыі пад канец [[19 стагоддзе|ХІХ]] ст. рускія пачалі актыўна засяляць буйныя ўкраінскія гарады, у выніку чаго ў шэрагу гарадоў рускія пачалі складаць значную або большую частку ад насельніцтва. На часы СССР прыпадае іншая прыкметная хваля рускамоўных перасяленцаў, якія прыцягваліся ва Украіну ў мэтах ажыццяўлення іднустрыялізацыі, гэтаю ж эпохай датуецца адзін з наймацнейшых этапаў [[русіфікацыя|русіфікацыі]] краіны, калі руская мова стала [[прэстыж, лінгвістыка|прэстыжнай]] мовай на поўдні і ўсходзе краіны. Асаблівым чынам вылучаецца паўвостраў Крым, які, будучы прыяднаным да [[УССР]] у сярэдзіне [[20 стагоддзе|ХХ]] ст., мае перавагу этнічных рускіх і рускай мовы ў насельніцтве. Рускую мову лічаць роднай 29,6 % насельніцтва Украіны (гл. вышэй). Руская мова ў асноўным распаўсюджаная ў паўднёвай і ўсходняй Украіне. У параўнанні з перапісам насельніцтва СССР [[1989]] года гэтая дзеля знізілася на 3,2 %. === Крымскататарская мова === {{Асноўны артыкул|Крымскататарская мова ва Украіне}} Крымскататарская мова — адна з нешматлікіх моў Украіны не-[[індаеўрапейскія мовы мовы|індаеўрапейскага]] паходжання, належыць да [[цюркскія мовы|цюркскай]] сям’і моў. Гістарычны арэал ахопліваў паўвостраў Крым і прылеглыя часткі паўднёвай кантынентальнай Украіны, але ў апошняй мова выйшла з ужытку ў выніку разгрому Крымскага ханства і засялення рэгіёна ўкраінцамі і, часткова, іншымі народамі. У [[20 стагоддзе|ХХ]] ст. стан мовы пагоршыўся ў выніку дэпартацыі крымскіх татараў, але ў асноўным большая частка крымскіх татараў лічыць мову роднай (92 %)<ref name=pierapis/>. За крымскататарскай мовай замацоўваецца шэраг афіцыйных функцый паводле канстытуцыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым, прынятай у [[1998]] годзе<ref>{{Спасылка | url = http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb239k002-98| загаловак = Канстытуцыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Артыкулы 4, 10, 11| назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнай Рады Украіны| выдавецтва = Вярхоўная Рада Аўтаномнай Рэспублікі Крым| дата = 11 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref>. У лютым—сакавіку [[2014]] года ў выніку [[Анексія Крыма Расіяй|крымскага крызісу]] паўвостраў быў фактычна анексаваны [[Расія]]й, якой было абвешчана ўтварэнне новага суб’екта федэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], у якой крымскататарская мова таксама атрымала афіцыйны статус<ref>{{Спасылка | год = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон аб прыняцці ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнні ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб'ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref>. === Венгерская мова === {{Асноўны артыкул|Венгерская мова ва Украіне}} Як і крымскататарская мова, [[венгерская мова]] не належыць да індаеўрапейскай сям’і, уваходзячы ў склад [[уральскія мовы|уральскай]] сям’і моў. Венгерская мова з’явілася на тэрыторыі сучаснай Украіны прыкладна на мяжы другога тысячагоддзя н.э. як вынік міграцыі некаторых [[фіна-вугры|фіна-ўгорскіх]] плямёнаў з поўдня Заходняй [[Сібіры]] ў [[Еўропа|Еўропу]], калі пэўная частка продкаў венграў — вуграў — асела ў Закарпацці і часткова адцясніла мясцовыя ўсходнеславянскія плямёны. Неўзабаве Закарпацце трапіла ў склад [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] і, за некаторымі выняткамі, заставалася ў яе складзе да [[1918]] года, што стала прычынай яе прывілеяванага становішча ў гэты перыяд. Венгерская мова ў асноўным прадстаўленая кампактным арэалам у [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] пры мяжы з [[Венгрыя]]й. Венгры Украіны ў пераважнай большасці лічаць венгерскую мову роднай мовай (95,4 %)<ref name=pierapis/>, пры гэтым некаторая частка іншых этнасаў Закарпацкай вобласці таксама лічыць мову роднай. Мова мае параўнальна шырокія пазіцыі ў мясцовай адукацыі. === Малдаўская мова === Малдаўская мова распаўсюджаная ў асноўным у раёнах ля мяжы з [[Малдова]]й і [[Румынія]]й. Большасцю сучасных лінгвістаў разглядаецца як адны з дыялектаў румынскай мовы. === Румынская мова === {{Асноўны артыкул|Румынская мова ва Украіне}} Носьбіты румынскай мовы ва Украіне пражываюць у асноўным у раёнах, блізкіх да мяжы з [[Румынія]]й, у прыватнасці ў Чарнавіцкай вобласці. Большая частка ўкраінскіх румынаў (91,7 %) лічыць роднай мовай румынскую<ref name=pierapis/>. === Балгарская мова === {{Асноўны артыкул|Балгарская мова ва Украіне}} З’яўленне балгараў звязанае з перасяленнем некаторых балгараў ва Украіну ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Найбольш балгарская мова ва Украіне прадстаўленая на поўдні [[Адэская вобласць|Адэскай]] і [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] вобласцей. 64,2 % балгараў Украіны лічыць балгарскую мову роднай<ref name=pierapis/>. === Польская мова === {{Асноўны артыкул|Польская мова ва Украіне}} Гісторыя польскай мовы ва Украіне сыходзіць у часы далучэння ўкраінскіх ваяводстваў ВКЛ да [[Карона Польская|Польшчы]] ў выніку [[Люблінская Унія|Люблінскай Уніі]]. Праз Унію ў склад Польшчы трапіў цэнтр і захад Украіны, з прычыны чаго, аналагічна [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]], у гэтых рэгіёнах польская мова стала пераважнай мовай мясцовай шляхты, а таксама асноўнай мовай вялікай часткі галін грамадства і культуры. Ва ўсходняй Украіне, што адносна рана трапіла ў склад Масковіі (потым — Расіі), польская мова мела значна слабейшыя пазіцыі. Становішча польскай мовы на ўкраінскіх тэрыторыях пасілілася па ўваходжанні Галіччыны і Валыні ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Па ўключэнні гэтых тэрыторый у склад СССР большая частка палякаў зазнала дэпартацыю ў рамках абмену насельніцтва між Польшчай і УССР, у выніку чаго пазіцыі польскай мовы ва Украіне істотна пагоршыліся. == Іншыя звесткі == [[Файл:Languages-UkrSSR-1926.PNG|right|300px|thumb|Найбольш распаўсюджаныя родныя мовы ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]] паводле перапісу 1926 году]] Ніжэй прыведзенае храналагічнае размеркаванне долі родных моў у межах сучаснай Украіны<ref>[http://www.lnu.edu.ua/faculty/geography/Publik/Period/visn/33/Lozynskyy.pdf Р. Лозинський Тенденції мовної ситуації в Україні]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = В. М. Кабузан.|загаловак = Украинцы в мире: динамика численности и расселения. 20-я годы XVIII века – 1989 год: формирование этнических и политических границ украинского этноса|спасылка = http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|месца = {{М.}}|выдавецтва = Наука|год = 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20131005070823/http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|archive-date = 5 кастрычніка 2013}}</ref>. {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|год перапісу | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|руская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|іншыя |- | align="center"|[[1897]] / [[1900]]||70,7 %||9,6 %||19,7 % |- | align="center"|[[1920]] / [[1926]]||71,3 %||11,9 %||16,8 % |- | align="center"|[[1959]]||73,0 %||24,3 %||2,7 % |- | align="center"|[[1970]]||69,4 %||28,1 %||2,5 % |- | align="center"|[[1979]]||66,4 %||31,3 %||2,3 % |- | align="center"|[[1989]]||64,7 %||32,8 %||2,5 % |- | align="center"|[[2001]]||67,5 %||29,6 %||2,9 % |- | |} Паказчык вольнага валодання ўкраінскай і рускай мовамі сярод найбуйнейшых нацыянальнасцей Украіны<ref>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul5/| загаловак = Нацыянальны склад насельніцтва, грамадзянства. Размеркаванне насельніцтва асобных нацыянальнасцей паводле іншых моў, апрача родных, якімі валодаюць (паводле сельскай і гарадскай мясцовасці, а таксама рэгіёнаў)| выдавецтва = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref><ref name=pierapis2>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/| загаловак = Размеркаванне насельніцтва паводле нацыянальнасці і роднай мовы (паводле сельскай, гарадскай мясцовасцей, рэгіёна, плоці)| выдавецтва = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>. {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|нацыянальнасць | align="center" style="background:#f0f0f0;"|колькасць | align="center" style="background:#f0f0f0;"|мовай сваёй<br />нацыянальнасці | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінскай | align="center" style="background:#f0f0f0;"|рускай |- | украінцы||37 541 693||96,8 %||-||58,1 % |- | рускія||8 334 141||98,9 %||58,8 %||- |- | беларусы||275 763||31,7 %||64,3 %||85,8 % |- | малдаване||258 619||78,9 %||50,7 %||71,1 % |- | крымскія татары||248 193||94,9 %||19,6 %||85,9 % |- | балгары||204 574||76,0 %||42,2 %||89,7 % |- | венгры||156 566||97,5 %||49,1 %||31,7 % |- | румыны||150 989||94,5 %||43,9 %||45,5 % |- | палякі||144 130||27,6 %||94,6 %||54,7 % |- | яўрэі||103 591||7,6 %||77,2 %||95,3 % |- | армяне||99 894||64,6 %||50,0 %||87,7 % |- | грэкі||91 548||23,4 %||57,5 %||97,5 % |- | татары||73 304||50,1 %||46,7 %||93,3 % |- | цыганы||47 587||53,5 %||60,8 %||47,0 % |- | азербайджанцы||45 176||65,4 %||44,4 %||84,9 % |- | |} У параўнанні са звесткамі перапісу [[1989]] года колькасць асоб, што лічыць украінскую мову роднай, падвысілася (гл. вышэй). Колькасць асоб, што лічыць рускую мову роднай, знізілася, аднак працэнтнае значэнне асоб, для якіх роднай мовай з’яўляецца іншая мова, узрасла (на 0,4 %, склаўшы 2,9 %)<ref name=pierapis/>. Паводле іншых крыніц інфармацыі, станам на [[2011]] год украінскую мову выкарыстоўваюць для зносін 53,3 % насельніцтва Украіны, рускую — 44,5 %, але існуюць іншыя лічбы<ref name=tsn/><ref name=up/>. Згодна са звесткамі Цэнтра эканамічных і палітычных даследаванняў імя Аляксандра Разумкова на [[16 чэрвеня|16]]—[[25 чэрвеня]] [[2012]] года (апытанне 2009 асоб старэйшых за 18 год) 43,6 % насельніцтва Украіны выступае за статус дзяржаўнай мовы выключна за ўкраінскай мовай, 23,9 % — за наданне статусу другой дзяржаўнай мовы рускай, 25 % — за наданне афіцыйнага статусу рускай мове ў некаторых рэгіёнах краіны, 2 % — за замацаванне дзяржаўнага статусу выключна за рускай мовай<ref>{{артыкул|загаловак=Більшість українців вважають «мовний» закон передвиборчим кроком ПР, – опитування|спасылка=http://zik.ua/ua/news/2012/07/04/356978|выданне=zik|год=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708015636/http://zik.ua/ua/news/2012/07/04/356978|archive-date=8 ліпеня 2012}}</ref>. Ніжэй прыведзеная статыстыка па распаўсюджанасці мовы свайго этнасу як роднай мовы паводле рэгіёнаў Украіны<ref name=pierapis2/>. {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоў выкарыстання мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ ! colspan=15 | |----- ! | ! |украінцы ! |рускія ! |беларусы ! |малдаване ! |крым.-татары ! |балгары ! |венгры ! |румыны ! |палякі ! |яўрэі ! |армяне ! |грэкі ! |азербайджанцы ! |цыганы |----- | '''Украіна''' ! align="center" |'''85,2 %''' ! align="center" |'''95,9 %''' ! align="center" |'''19,8 %''' ! align="center" |'''70,0 %''' ! align="center" |'''92,0 %''' ! align="center" |'''64,2 %''' ! align="center" |'''95,4 %''' ! align="center" |'''91,8 %''' ! align="center" |'''12,9 %''' ! align="center" |3,1 % ! align="center" |50,4 % ! align="center" |6,4 % ! align="center" |53,0 % ! align="center" |44,7 % |----- | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] | align="center" |40,4 % | align="center" |99,7 % | align="center" |17,1 % | align="center" |30,9 % | align="center" |93,0 % | align="center" |18,4 % | align="center" |29,0 % | align="center" |23,9 % | align="center" |4,1 % | align="center" |1,9 % | align="center" |52,9 % | align="center" |23,8 % | align="center" |55,8 % | align="center" |66,6 % |----- | [[Вінніцкая вобласць]] | align="center" |98,8 % | align="center" |86,2 % | align="center" |30,4 % | align="center" |57,3 % | align="center" | | align="center" |30,4 % | align="center" | | align="center" |39,4 % | align="center" |6,4 % | align="center" |8,5 % | align="center" |58,1 % | align="center" | | align="center" |36,4 % | align="center" |49,4 % |----- | [[Валынская вобласць]] | align="center" |99,7 % | align="center" |85,6 % | align="center" |36,6 % | align="center" |50,2 % | align="center" | | align="center" |22,7 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |19,5 % | align="center" |4,2 % | align="center" |59,3 % | align="center" | | align="center" |49,7 % | align="center" |19,4 % |----- | [[Днепрапятроўская вобласць]] | align="center" |82,5 % | align="center" |93,7 % | align="center" |20,6 % | align="center" |33,9 % | align="center" | | align="center" |13,6 % | align="center" |47,6 % | align="center" |31,9 % | align="center" |7,0 % | align="center" |1,8 % | align="center" |54,3 % | align="center" |5,9 % | align="center" |57,4 % | align="center" |58,1 % |----- | [[Данецкая вобласць]] | align="center" |41,2 % | align="center" |98,6 % | align="center" |10,4 % | align="center" |15,2 % | align="center" | | align="center" |7,1 % | align="center" |20,0 % | align="center" |12,9 % | align="center" |4,1 % | align="center" |1,5 % | align="center" |38,6 % | align="center" |5,4 % | align="center" |42,2 % | align="center" |44,9 % |----- | [[Жытомірская вобласць]] | align="center" |97,8 % | align="center" |81,3 % | align="center" |28,0 % | align="center" |49,4 % | align="center" | | align="center" |19,2 % | align="center" | | align="center" |35,0 % | align="center" |1,3 % | align="center" |5,4 % | align="center" |54,1 % | align="center" |9,3 % | align="center" |52,5 % | align="center" |54,0 % |----- | [[Закарпацкая вобласць]] | align="center" |99,2 % | align="center" |91,7 % | align="center" |37,4 % | align="center" |65,3 % | align="center" | | align="center" |19,0 % | align="center" |97,1 % | align="center" |99,0 % | align="center" |20,5 % | align="center" |14,9 % | align="center" |59,0 % | align="center" | | align="center" |50,6 % | align="center" |20,5 % |----- | [[Запарожская вобласць]] | align="center" |68,8 % | align="center" |95,3 % | align="center" |15,9 % | align="center" |27,9 % | align="center" |47,0 % | align="center" |31,8 % | align="center" |44,5 % | align="center" |13,7 % | align="center" |3,9 % | align="center" |2,3 % | align="center" |48,9 % | align="center" |5,0 % | align="center" |50,8 % | align="center" |69,7 % |----- | [[Івана-Франкоўская вобласць]] | align="center" |99,8 % | align="center" |86,0 % | align="center" |42,2 % | align="center" |64,6 % | align="center" | | align="center" |39,1 % | align="center" |70,2 % | align="center" |47,5 % | align="center" |23,7 % | align="center" |10,5 % | align="center" |56,7 % | align="center" | | align="center" |68,2 % | align="center" |81,2 % |----- | [[Кіеўская вобласць]] | align="center" |98,4 % | align="center" |87,6 % | align="center" |33,5 % | align="center" |49,2 % | align="center" | | align="center" |28,5 % | align="center" |54,0 % | align="center" |33,2 % | align="center" |5,2 % | align="center" |5,4 % | align="center" |58,2 % | align="center" |6,8 % | align="center" |54,7 % | align="center" |58,9 % |----- | [[Кіраваградская вобласць]] | align="center" |96,7 % | align="center" |87,3 % | align="center" |31,8 % | align="center" |58,9 % | align="center" | | align="center" |24,7 % | align="center" |54,3 % | align="center" |37,4 % | align="center" |7,9 % | align="center" |2,8 % | align="center" |73,6 % | align="center" |7,2 % | align="center" |66,5 % | align="center" |62,1 % |----- | [[Луганская вобласць]] | align="center" |50,4 % | align="center" |98,2 % | align="center" |12,8 % | align="center" |20,0 % | align="center" | | align="center" |7,5 % | align="center" |24,4 % | align="center" |15,7 % | align="center" |3,7 % | align="center" |1,8 % | align="center" |44,6 % | align="center" |4,4 % | align="center" |47,9 % | align="center" |51,2 % |----- | [[Львоўская вобласць]] | align="center" |99,6 % | align="center" |87,8 % | align="center" |30,9 % | align="center" |50,8 % | align="center" | | align="center" |23,3 % | align="center" |62,8 % | align="center" |55,4 % | align="center" |55,9 % | align="center" |6,0 % | align="center" |44,5 % | align="center" |8,9 % | align="center" |56,0 % | align="center" |44,7 % |----- | [[Мікалаеўская вобласць]] | align="center" |82,4 % | align="center" |93,7 % | align="center" |19,6 % | align="center" |54,6 % | align="center" | | align="center" |29,7 % | align="center" |41,7 % | align="center" |29,0 % | align="center" |7,4 % | align="center" |2,4 % | align="center" |56,9 % | align="center" |7,4 % | align="center" |57,5 % | align="center" |43,3 % |----- | [[Адэская вобласць]] | align="center" |71,6 % | align="center" |97,0 % | align="center" |20,1 % | align="center" |73,3 % | align="center" | | align="center" |77,8 % | align="center" |42,9 % | align="center" |42,0 % | align="center" |6,2 % | align="center" |3,6 % | align="center" |50,4 % | align="center" |18,6 % | align="center" |53,4 % | align="center" |53,8 % |----- | [[Палтаўская вобласць]] | align="center" |97,1 % | align="center" |87,8 % | align="center" |31,5 % | align="center" |54,0 % | align="center" | | align="center" |26,9 % | align="center" |57,6 % | align="center" | | align="center" |6,5 % | align="center" |2,7 % | align="center" |61,2 % | align="center" |10,2 % | align="center" |66,1 % | align="center" |60,9 % |----- | [[Ровенская вобласць]] | align="center" |99,6 % | align="center" |83,2 % | align="center" |11,3 % | align="center" |48,6 % | align="center" | | align="center" |30,1 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |9,3 % | align="center" |5,3 % | align="center" |50,6 % | align="center" | | align="center" |64,6 % | align="center" |61,5 % |----- | [[Сумская вобласць]] | align="center" |92,4 % | align="center" |89,5 % | align="center" |33,6 % | align="center" |46,7 % | align="center" | | align="center" |28,3 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |5,9 % | align="center" |1,7 % | align="center" |60,3 % | align="center" |7,8 % | align="center" |59,8 % | align="center" |41,5 % |----- | [[Цярнопальская вобласць]] | align="center" |99,9 % | align="center" |80,3 % | align="center" |40,1 % | align="center" |62,6 % | align="center" | | align="center" |37,9 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |8,6 % | align="center" |7,8 % | align="center" |63,3 % | align="center" | | align="center" |71,7 % | align="center" | |----- | [[Харкаўская вобласць]] | align="center" |74,1 % | align="center" |95,6 % | align="center" |22,7 % | align="center" |32,1 % | align="center" | | align="center" |18,2 % | align="center" |50,1 % | align="center" |17,1 % | align="center" |7,4 % | align="center" |1,3 % | align="center" |45,7 % | align="center" |8,0 % | align="center" |57,2 % | align="center" |62,4 % |----- | [[Херсонская вобласць]] | align="center" |87,0 % | align="center" |91,6 % | align="center" |24,7 % | align="center" |42,0 % | align="center" |38,4 % | align="center" |21,4 % | align="center" |44,8 % | align="center" |27,7 % | align="center" |4,4 % | align="center" |2,8 % | align="center" |66,0 % | align="center" |6,9 % | align="center" |48,6 % | align="center" |51,9 % |----- | [[Хмяльніцкая вобласць]] | align="center" |99,1 % | align="center" |84,0 % | align="center" |29,7 % | align="center" |48,6 % | align="center" | | align="center" |27,5 % | align="center" | | align="center" |31,7 % | align="center" |10,9 % | align="center" |9,5 % | align="center" |67,3 % | align="center" | | align="center" |58,8 % | align="center" |53,7 % |----- | [[Чаркаская вобласць]] | align="center" |98,3 % | align="center" |88,0 % | align="center" |31,3 % | align="center" |51,1 % | align="center" | | align="center" |28,1 % | align="center" |59,8 % | align="center" | | align="center" |8,2 % | align="center" |4,5 % | align="center" |68,8 % | align="center" |13,8 % | align="center" |55,0 % | align="center" |60,1 % |----- | [[Чарнавіцкая вобласць]] | align="center" |98,5 % | align="center" |91,5 % | align="center" |30,1 % | align="center" |91,6 % | align="center" | | align="center" |38,8 % | align="center" | | align="center" |91,9 % | align="center" |40,9 % | align="center" |20,7 % | align="center" |59,5 % | align="center" | | align="center" |75,7 % | align="center" | |----- | [[Чарнігаўская вобласць]] | align="center" |94,4 % | align="center" |88,8 % | align="center" |32,5 % | align="center" |41,7 % | align="center" | | align="center" |32,2 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |6,1 % | align="center" |2,2 % | align="center" |58,4 % | align="center" | | align="center" |61,0 % | align="center" |57,0 % |----- | [[Кіеў]] | align="center" |85,7 % | align="center" |91,7 % | align="center" |17,7 % | align="center" |32,3 % | align="center" | | align="center" |23,5 % | align="center" |46,3 % | align="center" |34,5 % | align="center" |7,0 % | align="center" |2,4 % | align="center" |39,4 % | align="center" |9,0 % | align="center" |56,1 % | align="center" |49,0 % |----- | [[Севастопаль]] | align="center" |29,6 % | align="center" |99,7 % | align="center" |11,0 % | align="center" |27,1 % | align="center" |48,6 % | align="center" |13,3 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |3,8 % | align="center" |1,2 % | align="center" |29,6 % | align="center" |4,1 % | align="center" |52,3 % | align="center" | |+ |} |} == Адукацыя == У [[2008]]/[[2009]] навучальным годзе ва Украіне ажыццяўлялася вывучэнне ўкраінскай і замежных моў, а таксама моў адізнаццаці нацыянальных меншасцей і карэнных народаў: балгарскай, гагаузскай моў, крымскататарскай, малдаўскай, рускай, грэчаскай, польскай, румынскай, славацкай, венгерскай моў, [[іўрыт]]у і [[ідыш]]у<ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.mon.gov.ua/newstmp/2009_1/19_08/inf.doc]</ref>. Выпускнікі мелі мажлівасць скласці Знешняе незалежнае ацэньванне (выпускны экзамен) па-ўкраінску, па-крымскататарску, па-руску, па-малдаўску, па-польску, па-румынску або па-венгерску. {| align="center" class="wikitable sortable" |+ ! |Мова ! |Колькасць устаноў з навучаннем на мове ! |Адукацыя на мове (вучняў) ! |Як прадмет ! |Як факультатыў або гурток ! |Доля ад агульнай колькасці вучняў (4 438 383) ! |Доля адпаведнага этнасу паводле перапісу 2001 г. |----- | балгарская | — | 80 | 9592 | 1275 | 0,25 % | 0,42 % |----- | гагаузская | — | — | 1400 | — | 0,03 % | 0,07 % |----- | іўрыт, ідыш | — | — | 1292 | 114 | 0,03 % | 0,21 % |----- | крымскататарская | 15 | 484 | 17725 | 5153 | 0,53 % | 0,51 % |----- | малдаўская | 6 | 4756 | 1590 | 434 | 0,15 % | 0,53 % |----- | руская | 1199 | 779423 | 1292518 | 165544 | 50,41 % | 17,20 % |----- | грэчаская | — | — | 3073 | 248 | 0,07 % | 0,19 % |----- | польская | 5 | 1389 | 6889 | 4443 | 0,29 % | 0,30 % |----- | румынская | 89 | 21671 | 683 | — | 0,51 % | 0,31 % |----- | славацкая | — | 79 | 224 | 202 | 0,011 % | 0,013 % |----- | венгерская | 66 | 16407 | 1337 | 278 | 0,41 % | 0,32 % |+ |} У [[2008]]/[[2009]] навучальным годзе ва Украіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных устаноў, у якіх вучылася 4 438 383 вучні, у тым ліку: * 1 199 агульнаадукацыйных навучальных устаноў — з навучаннем па-руску, 403 719 вучняў; * 1 628 школаў — з навучаннем па-руску і ўкраінску (па-руску — 368 594 вучні). Апрача таго, таксама працуюць школы з шматмоўнай адукацыяй (украінская, руская, крымскататарская; украінская, руская, румынская; украінская, руская, балгарская; украінская, руская, малдаўская мовы). Агулам у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны па-руску вучацца 779 423 вучні. Акрамя гэтага, рускую мову ў якасці прадмету вывучаюць 1 292 518 вучняў, як факультатыў або ў гуртку — 165 544 вучняў. Такім чынам, колькасць рускіх школ ва Украіне складае 5,9 % ад агульнай колькасці гэтых устаноў. Для параўнання ў [[1991]]/[[1992]] навучальным годзе іх налічвалася 3 364 або 15,9 %. Размеркаванне вучняў Украіны паводле класы і мовы адукацыі<ref>http://www.kmf.uz.ua/hun114/images/konyvek/melnyik_csernicsko.pdf</ref>. {| |+ | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|руская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|румынская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|венгерская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|малдаўская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|крымскататарская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|польская |- | '''Агулам'''||'''75,05 %'''||'''23,89 %'''||'''0,47 %'''||'''0,35 %'''||'''0,11 %'''||'''0,10 %'''||'''0,02 %''' |- | 1||81,04 %||17,78 %||0,54 %||0,37 %||0,11 %||0,12 %||0,03 % |- | 2||79,95 %||18,87 %||0,52 %||0,39 %||0,11 %||0,13 %||0,03 % |- | 3||78,26 %||20,63 %||0,53 %||0,32 %||0,10 %||0,13 %||0,03 % |- | ''4''||''86,30 %''||''12,22 %''||''0,58 %''||''0,62 %''||''0,21 %''||''0,04 %''||''0,04 %'' |- | 5||76,21 %||22,17 %||0,51 %||0,36 %||0,13 %||0,09 %||0,03 % |- | 6||75,73 %||23,28 %||0,39 %||0,36 %||0,12 %||0,08 %||0,02 % |- | 7||74,09 %||24,90 %||0,45 %||0,34 %||0,10 %||0,09 %||0,02 % |- | 8||72,81 %||26,16 %||0,49 %||0,32 %||0,10 %||0,09 %||0,02 % |- | 9||69,23 %||29,83 %||0,43 %||0,31 %||0,09 %||0,09 %||0,01 % |- | 10||69,25 %||29,81 %||0,44 %||0,25 %||0,09 %||0,14 %||0,02 % |- | 11||68,51 %||30,64 %||0,36 %||0,26 %||0,10 %||0,11 %||0,02 % |} Доля ўкраінскамоўных школаў паводле навучальнага года і рэіёну краіны<ref>«Статистичний щорічник України за 1998 рік» — К., 1999</ref> {| class="standard sortable" ! ||1991||1992||1994||1996||1998 |- | АРК||||||0,1 %||0,1 %||0,5 % |- | Вінніцкая вобласць||81,3 %||83,8 %||89,9 %||93,0 %||96,0 % |- | Валынская вобласць||94,6 %||95,6 %||97,3 %||98,0 %||99,0 % |- | Днепрапятроўская вобласць||31,1 %||32,6 %||41,8 %||50,0 %||59,0 % |- | Данецкая вобласць||3,3 %||3,9 %||5,4 %||7,0 %||10,0 % |- | Жытомірская вобласць||76,7 %||79,1 %||85,1 %||89,0 %||93,0 % |- | Закарпацкая вобласць||81,7 %||82,4 %||83,8 %||85,0 %||85,0 % |- | Запарожская вобласць||22,7 %||24,9 %||29,8 %||33,0 %||38,0 % |- | Івана-Франкоўская вобласць||96,0 %||96,7 %||97,7 %||99,0 %||99,0 % |- | Кіеўская вобласць||84,6 %||86,7 %||91,1 %||93,0 %||95,0 % |- | Кіеў||30,9 %||41,7 %||63,4 %||76,0 %||87,0 % |- | Кіраваградская вобласць||62,2 %||65,3 %||72,0 %||78,0 %||84,0 % |- | Луганская вобласць||6,7 %||7,3 %||8,7 %||10,0 %||13,0 % |- | Львоўская вобласць||91,8 %||93,6 %||95,4 %||97,0 %||98,0 % |- | Мікалаеўская вобласць||43,5 %||46,1 %||53,3 %||59,0 %||66,0 % |- | Адэская вобласць||24,5 %||27,4 %||30,0 %||33,0 %||37,0 % |- | Палтаўская вобласць||74,3 %||74,4 %||80,6 %||85,0 %||89,0 % |- | Ровенская вобласць||93,6 %||96,6 %||98,4 %||99,0 %||99,5 % |- | Сумская вобласць||48,5 %||49,0 %||59,7 %||67,0 %||76,0 % |- | Цярнопальская вобласць||97,6 %||98,0 %||98,7 %||99,0 %||99,5 % |- | Харкаўская вобласць||28,0 %||30,6 %||35,2 %||39,0 %||47,0 % |- | Херсонская вобласць||51,7 %||56,2 %||59,9 %||65,0 %||70,0 % |- | Хмяльніцкая вобласць||81,5 %||84,1 %||89,6 %||94,0 %||97,0 % |- | Чаркаская вобласць||75,8 %||78,3 %||83,8 %||88,0 %||92,0 % |- | Чарнавіцкая вобласць||67,7 %||70,5 %||77,4 %||80,0 %||80,0 % |- | Чарнігаўская вобласць||67,1 %||70,3 %||78,0 %||83,0 %||89,0 % |- ! Украіна||49,3 %||51,4 %||56,5 %||60,0 %||65,0 % |} Ва Украіне дзейнічае 919 дзяржаўных прафесійна-тэхнічных устаноў, у 35 з іх выкладанне ўсіх дысцыплін адбываецца па-руску. Колькасць вучняў у гэтых установах складае 51,4 тыс. чал., або 12,5 % ад усёй колькасці. Усе прадметы выкладаюцца па-руску ў падобных установах Аўтаномнай Рэспублікі Крым (29 устаноў), у Севастопалі — у шасці. Частковая руская адукацыя прысутнічае ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запарожскай, Луганскай, Адэскай і Харкаўскай вобласцей. Акрамя таго, ва Украіне ёсць вышэйшыя навучальныя ўстановы з рускай мовай выкладання. Такія ўстановы ў асноўным засяроджаныя ў [[Луганск]]у, [[Данецк]]у, [[Харкаў|Харкаве]], [[Днепрапятроўск]]у, [[Адэса|Адэсе]] і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У [[2008]]/[[2009]] навучальным годзе колькасць студэнтаў устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія вучацца па-руску, складала 280 767 чалавек (у [[1999]]/[[2000]] годзе — 395 605), такім чынам, у гэтым навучальным годзе па-руску навучалася 326 674 студэнты. Педагогаў для школаў з рускаю моваю выкладання рыхтуюць дванаццаць вышэйшых нвучальных устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, а таксама 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чаьцвертага ўзроўняў акрэдытацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Ірина Кириченко.|загаловак=Українська діаспора: менталітет «в екзилі»?|спасылка=http://www.dt.ua/3000/3050/66878/|выданне=Дзеркало Тижня|год=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108102318/http://www.dt.ua/3000/3050/66878/|archive-date=8 студзеня 2010}}</ref>. == Рэгіянальная палітыка == У жніўні [[2012]] года [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла закон «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі», згодна з якім краіна брала на сябе абавязкі [[Еўрапейская Хартыя рэгіянальных моў або моў меншасцей|Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў]] і, такім чынам, дазваляла любой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінцы краіны ўстанавіць рэгіянальную мову ў выпадку, калі не менш за 10 % ад насельніцтва гэта тэрыторыі размаўляе на не-ўкраінскай мове. Украінская мова захавала за сабою дзяржаўны статус, але статус рэгіянальнай мовы дазволіў выкарыстоўваць на згаданых тэрыторыях іншыя мовы пры адукацыі, у органах мясцовага самакіравання, судох і пры адміністрацыйнай перапісцы<ref>{{Спасылка | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/5029-17| загаловак = Закон Украіны пра захады дзяржаўнае моўнае палітыкі| назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Украіны| выдавецтва = Вярхоўная Рада Украіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://pro.mova.dn.ua ProМова — мовазнаўчая бібліятэка навучальнай і электроннай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925144424/http://pro.mova.dn.ua/ |date=25 верасня 2015 }}{{ref-uk}} * [http://statistika.in.ua/mova2001/ Інтэрактыўныя моўныя карты Украіны]{{ref-uk}} * [http://www.ethnologue.com/country/UA/languages Мовы Украіны на лінгвістычным партале Ethnologue]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Мовы Украіны| ]] jr356dr75l49rh9sv8vxd88o4vd562m Наваросія 0 199369 5160479 4780649 2026-07-03T06:42:20Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Насельніцтва */ 5160479 wikitext text/x-wiki [[Файл:RussianEmpireMap1800-38-NovorossiyskayaProvince.jpg|thumb|Карта Наваросіі]] {{значэнні}} '''Наваросія''' ({{lang-uk|Новоросія}}, {{lang-ru|Новороссия}}) — сінонім [[Новарасійская губерня|Новарасійскай губерні]] і Новарасійскага генерал-губернатарства, у шырокім сэнсе — гістарычныя тэрыторыі Паўночнага Прычарнамор'я, далучаныя да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў выніку расійска-турэцкіх войнаў другой палове XVIII стагоддзя. Тэрыторыі ўключалі [[Херсонская губерня|Херсонскую]], [[Екацярынаслаўская губерня|Екацярынаслаўскую]], [[Таўрычная губерня|Таўрычную]], [[Бесарабская губерня|Бесарабскую]] губерні, а таксама Кубанскую вобласць. Тэрмін ужываўся да пачатку XX стагоддзя, аднак пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] практычна апынуўся пад забаронай, у той час як значная частка зямель Наваросіі ўвайшла ў склад [[УНР]], пасля паражэнні якой тэрыторыя была ўключана бальшавікамі ў склад [[Украінская ССР|Украінскай ССР]]. Тэрмін атрымаў новае распаўсюджванне ў 2013—2014 гадах у выніку падзей, якія адбыліся ва [[Украіна|Украіне]] і прывялі да [[Вайна на ўсходзе Украіны|масавых пратэстаў у Паўднёва-Усходняй Украіне]]. == Насельніцтва == {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- | [[Файл:Subdivisions of the Russian Empire by largest ethnolinguistic group (1897).svg|center|350пкс]] | [[Файл:Ukrainian language in the Russian Empire (1897).svg|center|350пкс]] | [[Файл:Russian language in the Russian Empire (1897).svg|center|350пкс]] |- |<div style='text-align: center;'><small>Мовы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], вынік {{нп5|Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года|ru|Перепись населения Российской империи (1897)}}.</div> |<div style='text-align: center;'><small>[[Украінская мова]] ў Расійскай імперыі, вынік перапісу 1897 года.</div> |<div style='text-align: center;'><small>[[Руская мова]] ў Расійскай імперыі, вынік перапісу 1897 года.</div> |} {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- | [[Файл:Languages-UkrSSR-1926.PNG|center|350пкс]] | [[Файл:RussianLang-1926-UkrSSR.PNG|center|350пкс]] | [[Файл:UaFirstNationality2001.PNG|center|350пкс]] |- |<div style='text-align: center;'><small>Мовы [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], вынік {{нп5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісу 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}.</div> |<div style='text-align: center;'><small>Руская мова ва Украінскай ССР, вынік перапісу 1926 года.</div> |<div style='text-align: center;'><small>Самая шматлікая нацыянальнасць у раёнах і гарсаветах Украіны, вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}.</div> |} {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- | [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|center|350пкс]] | [[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|center|350пкс]] | [[Файл:UkraineNativeRussianLanguageCensus2001detailed.png|center|350пкс]] |- |<div style='text-align: center;'><small>Моўная карта Украіны, вынік перапісу 2001 года.</div> |<div style='text-align: center;'><small>Украінская мова ва Украіне, вынік перапісу 2001 года.</div> |<div style='text-align: center;'><small>[[Руская мова ва Украіне]], вынік перапісу 2001 года.</div> |} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Новороссийский край}} [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1795—1917)]] [[Катэгорыя:Наваросія]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Паўночнае Прычарнамор’е]] [[Катэгорыя:Гісторыя Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыя Днепрапятроўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Запарожская вобласць]] [[Катэгорыя:Мікалаеўская вобласць]] [[Катэгорыя:Херсонская вобласць]] [[Катэгорыя:Гісторыя Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Гісторыя Растоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыя Адэскай вобласці]] dxnst0wwst7xi5g1vcjr3w7jlo2vlha Замак Бехінэ 0 200789 5160299 4678879 2026-07-02T13:31:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160299 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = Замак Бехінэ |Арыгінальная назва = Zámek Bechyně |Выява = Zámek Bechyně a zářečský most, ze Zářečí.jpg |Подпіс выявы = Від на замак |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Архітэктурны стыль = [[Архітэктура Адраджэння]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Бехінэ |lat_dir = |lat_deg =49 |lat_min =17 |lat_sec =29.36 |lon_dir = |lon_deg =14 |lon_min =28 |lon_sec =5.2 |region = |CoordScale = |Архітэктар = [[Бальдасарэ Магі]] |Заснавальнік = [[Пршэмысл Отакар II]] |Першае згадванне = |Заснаванне = 1268 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = |Сайт = http://www.panstvi-bechyne.cz |Commons = Bechyně Castle }} '''Замак Бехінэ''' ({{lang-cz|Zámek Bechyně}}) — [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансны]] замак у горадзе [[Бехінэ]] ў [[раён Табар|раёне Табар]] [[Паўднёвачэшскі край|Паўднёвачэшскага края]], заснаваны ў [[XIII]] стагоддзі і перабудаваны ў [[XVI]] стагоддзі [[Пётр Вок з Рожмберка|Пятром Вокам з Рожмберка]] ў стылі [[Архітэктура Адраджэння|архітэктуры Адраджэння]]. [[Файл:Zámek Bechyně L.JPG|left|thumb|200px|Від зверху.]] [[Файл:Bechyně, zámek.JPG|thumb|290px|Замак Бехінэ.]] Рэнесанснаму замку Бехінэ папярэднічала сярэднявечная крэпасць, дакладны час узвядзення якой невядомы. Пра Бехінскую царкоўную правінцыю згадвае ў [[Чэшская хроніка|сваёй хроніцы]] яшчэ [[Казьма Пражскі]] (пам. [[1125]]), аднак больш падрабязна гісторыя Бехінэ прасочваецца толькі з сярэдзіны [[XII]] стагоддзя, калі замка напэўна яшчэ не існавала. Замак быў закладзены пры каралі [[Пржэмысл Отакар II|Пржэмысле Отакары II]], якія ўмацоўваў сваю ўладу на поўдні Чэхіі пасродкам заснавання шэрагу абарончых збудаванняў. У [[1268]] годзе кароль загадаў узвесці на гары Бехінэ замак, які павінен быў стаць яго апорным пунктам у супрацьстаянні з паўднёвачэшскім феадальным родам [[Віткавічы|Віткавічаў]]. Аднак пасля смерці Пржэмысла Отакара II у [[1278]] годзе палітычны ўплыў караля на поўдні Чэхіі аслаб, а моц Віткавічаў (і асабліва іх галіны [[Паны з Рожмберка|паноў з Рожмберка]]) істотна ўзрос. У 1340 годзе кароль [[Ян Люксембургскі]] перадаў Бехінскае панства [[Штэрнберкі|панам са Штэрнберка]]<ref>[http://www.panstvi-bechyne.cz/zamek/historie/ Гісторыя замка на ''www.panstvi-bechyne.cz'']</ref><ref name="mestobechyne.cz">[http://www.mestobechyne.cz/cz/mesto-bechyne/z-historie/vyznamne-letopocty/ Храналогія Бехінэ на афіцыйным сайце горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714170040/http://www.mestobechyne.cz/cz/mesto-bechyne/z-historie/vyznamne-letopocty/ |date=14 ліпеня 2014 }}</ref>. У [[1398]] годзе ўладальнікам панства і замка стаў мараўскі маркграф [[Ёст (кароль Германіі)|Ёшт Люксембургскі]]<ref name="mestobechyne.cz"/>, ад якога ў [[1405]] годзе яны перайшлі ў валоданне Геральта [[род Падэбрадаў|з Кунштата]]<ref name="mestobechyne.cz"/>. У [[1415]] годзе<ref name="mestobechyne.cz"/> панства і замак сталі ўласнасцю Індржыха Лефла з Лажанаў. З тых часоў род Індржыха Лефла з Лажанаў насіў імя Бехіневы з Лажанаў. Індржых Лефл быў адным з першых прыхільнікаў вучэння [[Ян Гус|Яна Гуса]], аднак пазней перайшоў на бок караля Жыгімонта Люксембургскага. Падчас [[Гусіцкія войны|гусіцкіх войнаў]] Бехінэ ў [[1422]] годзе было захоплена і спалена войскамі [[Табарыты|табарыцкага]] [[гетман]]а [[Ян Гвезда з Віцеміліцаў|Яна Гвезды з Віцеміліцаў]], аднак гетману Здзіславу з Гартвікава ўдалося абараніць замак. У [[1428]] годзе горад і замак былі ўзяты іншым табарыцкім гетманам — [[Пракоп Голы|Пракопам Голым]]. У тым годзе ў баях за Бехінэ загінуў брат [[Ян Жыжка|Яна Жыжкі]] Яраслаў з Троцнава. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hrady.cz/index.php?OID=1298 Апісанне і гісторыя замка на ''www.hrady.cz''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140730094329/http://www.hrady.cz/index.php?OID=1298 |date=30 ліпеня 2014 }} * [http://www.mestobechyne.cz/cz/turistika/pametihodnosti/zamek-bechyne/ Апісанне і гісторыя замка на афіцыйным сайце горада Бехінэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414001953/http://www.mestobechyne.cz/cz/turistika/pametihodnosti/zamek-bechyne/ |date=14 красавіка 2014 }} * [http://www.panstvi-bechyne.cz/zamek/historie/ Гісторыя замка на ''www.panstvi-bechyne.cz''] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Паўднёвачэшскага края|Б]] 50rsl4f958hebgn3a88u2pxf742ylik Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч 0 204307 5160466 4885597 2026-07-03T06:16:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160466 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = Kazimier Chrščanovič. Казімер Хршчановіч (Č. Maniuška, 1840-49).jpg |памер = |подпіс = Партрэт Казіміра Хршчановіча. [[Часлаў Манюшка]], 1840-я |імя = Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах =[[Мінск]] |стыль = |найважнейшыя пабудовы =[[Мінская ратуша]], [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|Архірэйскае падвор'е]], [[Пішчалаўскі замак]] |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = Kazimir Chrščanovič }} '''Казімір-Вікенцій Мельхіёравіч Хршчановіч''' ({{ДН|||1794}}, маёнт. [[Бястроск]], {{МН|Докшыцкі раён|ў Докшыцкім раёне|}} — {{ДС|8|5|1871}}) — беларускі [[архітэктар]]. [[Мінскі губернскі архітэктар]], вядомы як аўтар многіх значных будынкаў Мінска. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і патомных [[дваране|дваран]] ў маёнтку Бястроск недалёка ад вёскі [[Шунеўка]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]. У 1813 паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]], пасля заканчэння вучобы ў [[1819]] годзе атрымаў навуковую ступень кандыдата філасофіі і некалькі гадоў займаўся выкладчыцкай дзейнасцю. У сакавіку 1824 быў прызначаны памочнікам універсітэцкага архітэктара. Пасля здачы дадатковых экзаменаў у маі [[1825]] атрымаў дыплом архітэктара<ref name="КХ">[http://withoutdisguise.livejournal.com/423468.html Казимир Хрщанович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. [[13 кастрычніка]] [[1825]] года К.-В. Хршчановіч быў прызначаны [[Галоўныя архітэктары Мінска|мінскім губернскім архітэктарам]], на пасадзе якога праслужыў амаль 40 гадоў (у адстаўку выйшаў у [[1863]]). У [[1836]] узведзены ў ранг [[тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]]<ref name="КХ"/>. Меў сына {{нп5|Леў Казіміравіч Хршчановіч|Льва||Lev Khrshchonovich}} (1838—1907), таксама архітэктара. == Творчасць == [[Файл:Miensk, Kašarskaja, Archirejski. Менск, Кашарская, Архірэйскі (1901-05).jpg|250px|міні|[[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|Архірэйскае падвор’е]] на паштоўцы пачатку XX стагоддзя]] [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Padhornaja, Haŭsman. Менск, Кашарская-Падгорная, Гаўсман (1901-17) (3).jpg|thumb|250px|[[Дом Гаўсмана]] на паштоўцы пачатку XX стагоддзя]] Найбольш значныя работы ў [[Мінск]]у: [[Прысутныя месцы (Мінск)|будынак Прысутных месцаў]] на рагу [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|вул. Інтэрнацыянальнай]] ([[1852]]; з [[Л. Садоўскі]]м), [[будынак Мінскага вайсковага шпіталя|будынак вайсковага шпіталя]], будынкі [[Мінская гарадская бальніца|гарадской бальніцы]] ([[1840-я]] г.), будынак [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]] , [[губернатарскі дом (Мінск)|губернатарскі дом]] (канец [[1830-я|1830-х]] г.). Аўтар праектаў: у Мінску — [[Мінская ратуша|ратушы]] ([[1825]]), жылога [[дом Аксельрода|дома Аксельрода]] ([[1844]]), адміністрацыйных устаноў (1847, 1852,1853, 1857) і інш.; у [[Барысаў|Барысаве]] — адміністрацыйных устаноў (1843); у [[Пінск]]у — [[дом Ліпко|жылога дома А. Ліпко]] (1847) і інш<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Хршчановіч Казімір Мельхіёравіч}}</ref>. Разам з [[Міхаіл Іосіфавіч Чахоўскі|Міхаілам Чахоўскім]] кіраваў будаўніцтвам [[Пішчалаўскі замак|Пішчалаўскага замка]]<ref>[http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=83068 Турэмныя вежы ня вытрымалі]</ref>. У [[1847]] годзе К. Хршчановіч садзейнічаў узвядзенню [[Царква Святой Марыі Магдаліны (Мінск)|царквы Марыі Магдаліны]] ў Мінску<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 333 |старонак = 431 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У [[1850-я]] гады спраектаваў новы комплекс [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|архірэйскага падвор’я]]. Прымаў удзел у рэканструкцыі [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Марыінскага касцёла]]<ref>{{крыніцы/Мураваныя харалы беларускага барока|}}</ref>. У [[1857]] годзе на рагу вуліц Падгорнай і Скобелеўскай — сучасныя вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|К. Маркса]] і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейская]] пабудаваны [[Дом Гаўсмана]]. Разбураны ў канцы 1930-х гадоў пры будаўніцтве [[Будынак ЦК КПБ|будынка ЦК КПБ]]<ref name="МБМ">{{Cite web |url=http://szlachta.io.ua/s210970/doylidstva_belarusi._chastka_4_l-mensk._mehanichny_zavod |title=Дойлідства Беларусі. Частка 4 (Л-МЕНСК. МЕХАНІЧНЫ ЗАВОД) |access-date=9 кастрычніка 2013 |archive-date=17 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217175327/http://szlachta.io.ua/s210970/doylidstva_belarusi._chastka_4_l-mensk._mehanichny_zavod |url-status=dead }}</ref>. У [[1870]] стварыў [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі сквер]]<ref name="ЛАЗ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Хршчановіч Казімір Мельхіёравіч}} * {{крыніцы/БелЭн|17|Хршчано́віч Казімір Вікенцій|[[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў|Чарнатаў В. М.]]|66}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=745}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://withoutdisguise.livejournal.com/423468.html Казимир Хрщанович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хршчановіч Казімір Мельхіёравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Барысава]] [[Катэгорыя:Архітэктары Пінска]] [[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] m8a52faq01xg78803e0m1q6rf5oqs4j Джэймс Блант 0 209464 5160301 4615047 2026-07-02T13:38:37Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Джэймс Блант]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160301 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Блант}} {{Музыкант | Імя = Джэймс Блант | Подпіс = James Blunt | Лога = | Фота = James-Blunt3.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Джэймс Хіліер Блант | Дата_нараджэння = 22.2.1974 | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = {{GBR}} | Краіна = | Прафесіі = [[вакаліст]]<br />[[кампазітар]] | Інструменты = | Жанры = [[поп-рок]], [[софт-рок]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = [[:en:Custard Records|Custard]], [[Atlantic Records|Atlantic]] | Сайт =[http://www.jamesblunt.com/ www.jamesblunt.com] }} '''Джэймс Хіліер Блант''' ({{lang-en|James Blunt}}, сапраўднае імя ''James Hillier Blount'', нар. 22 лютага 1974) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] [[спявак]], [[музыкант]] і аўтар. == Раннія гады == Джэймс нарадзіўся ў сям’і патомнага ваеннага брытанскага палкоўніка Чарльза Бланта (Blount) і яго жонкі Джэйн. Дзяцінства яго прайшло ў Англіі, на Кіпры і ў Германіі, дзе служыў бацька, афіцэр Корпуса армейскай авіяцыі. Цяга бацькі перадалася сыну, і ў 16 гадоў Джэймс атрымаў ліцэнзію пілота. Джэймс паступіў у Брыстольскі ўніверсітэт на факультэт авіябудаўніцтва. Пасля яго заканчэння ён быў павінен не менш 4 год адслужыць у войску. == Служба ў арміі == Джэймс прайшоў падрыхтоўку ў Каралеўскай Ваеннай Акадэміі [[Сандхёрст]], быў малодшым лейтэнантам у палку [[Life Guards]] Дварцовай кавалерыі, дзе даслужыўся да звання капітана. У 1999 годзе пад час бамбардзіровак Югаславіі Блант камандаваў танкавым падраздзяленнем у войсках [[НАТО]] на македона-югаслаўскай мяжы. Джэймс звольніўся з арміі [[1 кастрычніка]] [[2002]] года. Нараўне з прадстаўнікамі каралеўскай сям’і з’яўляецца Ганаровым гвардзейцам. == Дадатковая інфармацыя == Джэймс — выдатны спартсмен, у арміі ён быў капітанам каманды па горным лыжам. Як і ўсе англічане, ён любіць футбол. Яго любімы клуб — [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]. У Джэймса маецца дом непадалёк ад хатняга стадыёна Чэлсі — [[Стэмфард Брыдж (стадыён)|Стэмфард Брыдж]]. == Музычная кар’ера == Усё пачалося з таго, што Джэймс вырашыў навучыцца гуляць на [[піяніна]]. Потым яго ўзялі ў школьны мюзікл. Ён любіў слухаць [[Queen]] і [[Dire Straits]]. У 14 гадоў ён падбіраў на гітары мелодыі Нірваны ([[Nirvana]]), а ў хуткім часе пачаў пісаць свае ўласныя песні. У 2002 годзе, узяўшы некалькі дэмазапісаў вельмі сумніўнай якасці, Джэймс пакінуў армію, каб прысвяціць увесь свой час музыцы. Ён сабраў на дэма свае лепшыя песні і на працягу некалькіх месяцаў сумеў заключыць дамову на менеджмент і запіс альбома. Джэймсу пашчасціла сустрэцца з Ліндай Перы, аўтарам песень і прадзюсарам шматлікіх музыкантаў, сярод якіх [[Pink|Пінк]] і [[Крысціна Агілера]]. Неўзабаве ён падпісаў кантракт з яе гуказапісваючай студыяй [[:en:Custard Records|Custard Records]]. Урэшце, у [[2003]] годзе, Джэймс Блант паехаў у Каліфорнію запісваць свой першы альбом. Па начах ён прападаў у начных клубах, а днём увесь свой час прысвячаў працы над пластынкай разам з Томам Ротракам, прадзюсарам Элтана Джона. Пасля аглушальнага поспеху балады «You’re Beautiful» крытыкі пачалі параўноваць Джэймса Бланта з самім Элтанам Джонам. Джэймс Блант устанавіў новы сусветны рэкорд вышыні, на якой калі-небудзь адбываліся канцэрты. Як паведамляе The Sun, 29 чэрвеня 2010 г. спявак адыграў акустычны канцэрт на борце Boeing 767 на вышыні 42000 футаў, ці амаль 13 кіламетраў. У маі 2013 года Джэймс скончыў запіс 3-га студыйнага альбома Some Kind of Trouble, прадзюсарам якога стаў Том Ротрак, які працаваў з ім над першымі двума пласцінкамі — Back To Bedlam і All The Lost Souls. 4-ты альбом пад назвай [[Moon Landing]] выйшаў у кастрычніку 2013 года. 16 верасня 2014 выйшаў сінгл «When I Find Love Again», які з’яўляецца першым сінглам з перавыдаваемага альбома «Moon Landing: Apollo Edition», выхад якога плануецца на 3 лістапада 2014 года. 5 кастрычніка 2014 года Джэймс Блант упершыню даў канцэрт у Мінску<ref>[http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/392137.html Джэймс Блант упершыню выступіць у Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327020526/http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/392137.html |date=27 сакавіка 2014 }}</ref>. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {|class="wikitable" |- !rowspan="2"| Год !rowspan="2"| Назва !colspan="11"| Пазіцыі !rowspan="2"| Продажы |- style="font-size:90%;" !style="width:3em;"| [[Billboard 200|U.S.]] !style="width:3em;"| [[UK Albums Chart|UK]] !style="width:3em;"| [[Irish Albums Chart|IE]] !style="width:3em;"| [[Францыя|FR]] !style="width:3em;"| [[Ö3 Austria Top 40|AT]] !style="width:3em;"| [[Media Control Charts|DE]] !style="width:3em;"| [[Італія|IT]] !style="width:3em;"| [[MegaCharts|NL]] !style="width:3em;"| [[Ultratop 50|BEL]] !style="width:3em;"| [[Швейцарыя|CH]] !style="width:3em;"| [[ARIA Charts|AU]] |- | [[2004 год у музыцы|2004]] | '''''[[:en:Back to Bedlam|Back to Bedlam]]''''' * Выпуск: 4 кастрычніка 2004 * Выдаўцы: [[:en:Custard Records|Custard]], [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: [[Compact Disc|CD]], [[digital download]] |align="center"| 2 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 2 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 5 |align="center"| 2 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 1 | * [[British Phonographic Industry|BPI]] certification: 10x platinum<ref>[http://www.bpi.co.uk/platinum/platinumright.asp?rq=search_plat&r_id=32865 ''Back to Bedlam'' British Sales Certificate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071220020755/http://www.bpi.co.uk/platinum/platinumright.asp?rq=search_plat&r_id=32865 |date=20 снежня 2007 }}. [[British Phonographic Industry]]. February 2, 2007. Retrieved August 18, 2007.</ref> * [[Recording Industry Association of America|RIAA]] certification: 2x platinum<ref name="riaa">[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH RIAA Searchable Database]. [[Recording Industry Association of America]]. Retrieved February 10, 2008.</ref> |- | [[2007 год у музыцы|2007]] | '''''[[:en:All the Lost Souls|All the Lost Souls]]''''' * Выпуск: 17 верасня 2007 * Выдаўцы: [[:en:Custard Records|Custard]], [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: CD, digital download |align="center"| 7 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 2 |align="center"| 4 |align="center"| 1 |align="center"| 1 | * BPI certification: 2x platinum<ref>[http://www.bpi.co.uk/platinum/platinumright.asp?rq=search_plat&r_id=33018 ''All the Lost Souls'' British Sales Certificate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113210115/http://www.bpi.co.uk/platinum/platinumright.asp?rq=search_plat&r_id=33018 |date=13 студзеня 2009 }}. British Phonographic Industry. September 21, 2007. Retrieved October 15, 2007.</ref> * RIAA certification: Gold<ref name="riaa"/> |- | [[2010 год у музыцы|2010]] | '''''[[:en:Some Kind of Trouble|Some Kind of Trouble]]''''' * Выпуск: 8 лістапада 2010 * Выдаўцы: [[:en:Custard Records|Custard]], [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: CD, digital download |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - | * Усяго: * У ЗША: * BPI certification: * RIAA certification: |- | [[2013 год у музыцы|2013]] | '''''[[Moon Landing]]''''' * Выпуск: 18 кастрычніка 2013 * Выдаўцы: [[:en:Custard Records|Custard]], [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: CD, digital download |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - | * Усяго: * У ЗША: * BPI certification: * RIAA certification: |- | [[2017 год у музыцы|2017]] | '''''[[:en:The Afterlove|The Afterlove]]''''' * Выпуск: 24 сакавіка 2017 * Выдаўцы: [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: CD, digital download |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - | |- | [[2019 год у музыцы|2019]] | '''''[[:en:Once Upon a Mind|Once Upon a Mind]]''''' * Выпуск: 25 кастрычніка 2019 * Выдаўцы: [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: CD, digital download |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |- | [[2023 год у музыцы|2023]] | '''''[[:en:Who We Used to Be|Who We Used to Be]]''''' * Выпуск: 27 кастрычніка 2023 * Выдаўцы: [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: CD, digital download |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - |align="center"| - | |} === Кампіляцыі і канцэрты === {|class="wikitable" |- !rowspan="2"| Год !rowspan="2"| Назва !colspan="11"| Пазіцыі !rowspan="2"| Продажы |- style="font-size:90%;" !style="width:3em;"| [[Billboard 200|U.S.]] !style="width:3em;"| [[UK Albums Chart|UK]] !style="width:3em;"| [[Irish Albums Chart|IE]] !style="width:3em;"| [[Францыя|FR]] !style="width:3em;"| [[Ö3 Austria Top 40|AT]] !style="width:3em;"| [[Media Control Charts|DE]] !style="width:3em;"| [[Італія|IT]] !style="width:3em;"| [[MegaCharts|NL]] !style="width:3em;"| [[Ultratop 50|BEL]] !style="width:3em;"| [[Швейцарыя|CH]] !style="width:3em;"| [[ARIA Charts|AU]] |- | [[2006 год у музыцы|2006]] |align=left | '''''[[Chasing Time: The Bedlam Sessions]]'''''<sup><span id="ref_A" />[[#endnote_A|'''[A]''']]</sup> * Выпуск: 21 лютага 2006 * Выдаўцы: [[Custard Records|Custard]], [[Atlantic Records|Atlantic]] * Фармат: CD/[[DVD]] |align="center"| - |align="center"| 1 |align="center"| - |align="center"| 8 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 1 |align="center"| 17 |align="center"| 1 |align="center"| 2 |align="center"| 1 | * У Вялікабрытаніі: 100 тыс.<ref>[http://www.pro-music.org/musiconline/news060412.htm «UK record companies reap digital reward»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080411201442/http://www.pro-music.org/musiconline/news060412.htm |date=11 красавіка 2008 }}. Pro-Music.org. Retrieved August 18, 2007.</ref> |- |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.jamesblunt.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://brit-pop.spb.ru/bands.php?id=245 James Blunt на BRIT-POP.spb.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407172248/http://brit-pop.spb.ru/bands.php%3Fid%3D245 |date=7 красавіка 2019 }} * [http://b1club.ru/galleries/james-blunt-12-02-2009/ Фотагалерэя з канцэрта James Blunt (Масква, 2009)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блант Джэймс}} [[Катэгорыя:Рок-музыканты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Roadrunner Records]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Джэймс Блант]] dtq58w003ofmyeymgbegxkrnvljvjcp Залатая Гара 0 210502 5160272 4426174 2026-07-02T12:18:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160272 wikitext text/x-wiki '''Залатая гара''' — у [[Беларускі фальклор|беларускім фальклоры]] і [[Беларуская міфалогія|міфалогіі]] узвышша ў цэнтры сусвету. На яго вяршыні размяшчалася нябеснае царства, а ўнутры гары жылі насельнікі ніжэйшага свету. == У валачобных песнях == Вяршыня Залатой гары ўвасабляе неба, лакацыю нябесных свяціл і вышэйшага боства, намёкі на што ёсць у [[Валачобныя песні|валачобных песнях]]: <poem>Залата гара, А на той гарэ Церамок стаіць, А ў тым церамку Тры ваконечкі. Адно ваконца — Яснае сонца, Другое ваконца — Дробныя звёзды, Трэцяе ваконца — Ясны месяц… </poem> <poem>У канцы сяла стаяла гара… А на той гарэ — шаўкова трава, А ў той траве галубы гудуць, Галубы гудуць — цэркаў будуюць З трыма вярхамі, з чатырма вокнамі. Першае ваконца — яснае сонца, Другое ваконца — ясны месячык, А трэцяе ваконца — ясна зорка. У чацвёрта ваконца салавей уляцеў, Салавей уляцеў, на прастоле сеў…" <ref>[http://starbel.narod.ru/folk/zima.htm Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А. С. Ліса. Мн., 1992. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514045452/http://starbel.narod.ru/folk/zima.htm |date=14 мая 2013 }}</ref></poem> <poem>«Да сярод двара высока гара, А на той гарэ прастол стаіць, А на том прастоле сам бог сядзіць…»<ref>[http://jivebelarus.net/culture/belarusion-culture-tradition.html?page=9 Мітіалягічны кантэкст беларускай валачобнай (навагодняй) абрадавасьці]</ref></poem> «Хата», дзе жывуць [[Сонца (беларуская міфалогія)|Сонца]], [[Месяц, беларуская міфалогія|Месяц]], зоркі, увасабляе нябеснае царства. У многіх валачобных песнях гаворыцца, што Залатая гара стаіць у гаспадара пасярод двара. Двор, хатняя гаспадарка, такім чынам, выступае як мікрамадэль сусвету. У беларусаў было ўяўленне аб тым, што [[Рака|рэкі]] бяруць пачатак на небе і сцякаюць адтуль на зямлю. Некаторыя [[замовы]] («Уранні і ўвечары прыбывай, малако, з поўнага месяца, з яснае зары, з залатое гары» <ref>[http://rv-blr.com/dictonary/view/1752 «Залатая Гара» на сайце «Родныя вобразы»]{{Недаступная спасылка}}</ref>) дазваляюць меркаваць, што рэкі ў старадаўніх вераваннях цяклі з Залатой гары. == Матыў гары ў казачным фальклоры == У [[Беларускія казкі|казцы]] [[Маці і сын (казка)|«Маці і сын»]] герой павінны дасягнуць Сіняўскай гары, каб прынесці адтуль [[Жывая вада|жывую ваду]]. Пасля ён павінны дабрацца да Вогненнай гары, каб забіць бабу, што дыхала агнём на сто вёрст. У казцы [[Залатое пяро, казка|«Залатое пяро»]] ля «высокай гары» знаходзяцца дзве студні — з жывой вадой і з гаючай. Вартуюць іх тры [[Ведзьма|вядзьмаркі]]. Прычым дасягае гэтай гары не сам герой: ён прымушае ляцець туды [[Крумкач|крумкача]]. Відаць, гэтым падкрэсліваецца сакральнасць гары, недасягальнасць дзеля прастога смяротнага. У казцы [[Іван Знайдзён, казка|«Іван Знайдзён»]] Кашчэй жыве ў Шкляных гарах, дарогі да якіх не ведае ніхто — нават звяры і птушкі. Прычым узлезці на іх герой змог только дзякуючы жалезных пазногцям, якія выкаваў дзеля яго каваль. Гэта нагадвае адно з народных уяўленняў аб [[Рай|Раі]]: быццам Рай размешчаны на гары, гладкай, быццам яйка. Каб узлезці на яе пасля смерці, трэба ўсё жыццё не выкідваць абстрыжаныя пазногці, а збіраць іх у мяшочак. Пасля смерці яны быццам зноў прырастуць да пальцаў. Гэта ў сваю чаргу збліжае вобраз Шкляной гары [[Кашчэй Бессмяротны|Кашчэя]] з міфічнай сусветнай гарой. У іншых сюжэтах Кашчэй (ці галоўны антаганіст) жыве ўнутры Крышталёвай гары, куды галоўны герой павінны трапіць, как вызваліць дзяўчыну. У адной казцы [[Цмок|Змей]] хаваецца ўнутры жалезнай гары, якую разламвае памочнік героя — асілак Ламізялеза («зялеза» — жалеза) — і дапамагае перамагчы змея<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/1552 Жалеза, зялеза, залеза]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вегодна, тут прасочваецца інтэрпрэтацыя барацьбы хтанічнага (зямнога) бога — не выключна, што [[Вялес]]а, — з іншым боствам, якое ўвасабляла вышэйшы свет, неба. Магчыма, у гэтых казках захавалася рэха [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмаганічнага]] міфа, дзе [[Пярун]] атакуе маланкамі камень, у выніку чаго узнікае зямля. Наяўнасць у казцы дзяўчыны, якую трэба выратаваць, наводзіць на думку, што прычынай спрэчкі двух багоў напярэдадні стварэння сусвету магло паслужыць нейкае жаночае боства. == Камень і дрэва ў народных замовах == Некаторыя [[замовы]] звязваюць вобраз «камня», «гары» з дрэвам: * «На моры, на лукаморы — гара, на той гарэ — яблыня, на яблыні — гняздо, у гняздзе — змяя-шкурапея. Змяя-шкурапея, вазьмі свой яд. Не возьмеш, буду да Бога пасылаць»<ref>{{Cite web |url=http://be.convdocs.org/docs/index-125610.html?page=12 |title=Хрэстаматыя вучэбны дапаможнік па раздзеле " Замовы " для студэнтаў спецыяльнасці 1-21 05 01 «Беларуская філалогія» Гомель 2011 |access-date=7 кастрычніка 2014 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213540/http://be.convdocs.org/docs/index-125610.html?page=12 |url-status=dead }}</ref> * «Стоиць гара, а на той гаре залатая вербá…»<ref>[http://skachate.ru/literatura/116261/index.html ПЗ, № 686. Ад гадзюки, 384] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304233106/http://skachate.ru/literatura/116261/index.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> * «На сінім моры белы камень, на камені іва, на іве іваяна». * «У чыстым полі стаяў дуб зялёны, пад тым дубам рос белы камень, на тым камні шаўковая трава, на той траве жамчужная раса …» Тут прасочваецца вобраз Сусветнага дрэва, што расло на камні/гары ў цэнтры свету. З камнем ці гарой у замовах часта звязваюцца хтанічныя ці нябесныя істоты: * «На ціхом море, на акіяне, на востраве Буяне стаіт вяз, пад тым вязам ляжыць белы камень, на том камне сідзіт баба Яга. Она не ўмеет ні піць, ні есць, ні ткаць…» * «На синем море камень, на камене стаиць крэст, ля крэста стаяла хатка, а ў той хатце сидзела бабка…» * «На сінім моры, на белым камне сідзіць там Гасподзь Бог з Ісусам Хрыстом, з янгаламі…» == Залатая гара ў сучаснай беларускай тапаніміцы == Вобраз Залатой гары адбіўся і ў мясцовых назвах: Залатая гара на [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўшчыне]]; [[Залатая Горка|Залатая горка]] — колішняя ваколіца [[Мінск]]а, цяпер — вуліца ў цэнтры горада; Гара Залатая ў наваколлі [[Халопенічы|Халопенічаў]], Залатая гара каля вёскі [[Вярба (Дрыбінскі раён)|Вярба]] [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага р-на]], Залатая гара каля в. [[Прошкава, вёска|Прошкава]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага р-на]], вёска ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім р-не]]. {{зноскі}} {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] 00mcybuhx05dvcjw5ig5ycwepm002yx Казьянскі заказнік 0 211159 5160457 4348130 2026-07-03T05:35:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160457 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Казьянскі | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 26 060 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Віцебская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''«Казьянскі»''' — [[ландшафтны заказнік]] рэспубліканскага значэння ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Створаны ў 1960 годзе на тэрыторыі [[Шумілінскі раён|Шумілінскага]] і [[Полацкі раён|Полацкага]] раёнаў для аднаўлення і падтрымання аптымальнай колькасці паляўніча-прамысловых відаў жывёл. У [[1999]] годзе створана ''Дзяржаўная прыродаахоўная установа "Рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Казьянскі»''<ref name="pravo">[http://www.pravoby.info/docum09/part27/akt27815.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 11.11.1999 г. № 1765 "Об образовании республиканского ландшафтного заказника «Козьянский»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306082618/http://www.pravoby.info/docum09/part27/akt27815.htm |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Агульная плошча заказніка 26 060 [[Гектар|га]]. Плошча, пакрытая [[лес]]ам, складае 78,8 % агульнай плошчы<ref name="shum">[http://shumilino.vitebsk-region.gov.by/ru/social/kazjan12 Сайт Шумілінскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230239/http://shumilino.vitebsk-region.gov.by/ru/social/kazjan12 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Тэрыторыя заказніка характарызуецца разнастайнасцю экалагічных сістэм і ўнікальнасцю прыродных комплексаў. Мазаічны комплекс [[Вярховыя балоты|вярховых]] і [[Пераходныя балоты|пераходных]] балот, якія чаргуюцца з пясчанымі выдмамі, дзе растуць [[Хвоя|хваёвыя]] і [[бяроза]]выя лясы, іх змяняюць нізінныя балоты, блакітная роўнядзь вялікіх і малых азёр. Сярод бярозавых і альховых лясоў можна сустрэць фрагменты старых дубраў, якіх некалі тут было шмат. Лясы заказніка не кранутыя чалавекам з-за іх цяжкадаступнасці. Галоўная рачная артэрыя гэтай тэрыторыі — рака [[Обаль (рака)|Обаль]] з двума прытокамі ([[Ценіца (рака)|Ценіца]] і [[Глыбачка (рака)|Глыбачка]]) нясе свае воды ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. Асноўная роля ў фарміраванні комплексаў верхавых і пераходных балот належыць азёрам, самыя буйныя з якіх [[Мошня (возера, Шумілінскі раён)|Мошня]], [[Расалай]] і [[Красамай (возера)|Красамай]]. Усе яны маюць нізкія забалочаныя берагі і зарастаюць воднай расліннасцю. Сельскагаспадарчыя землі (ралля, сенажаці і выганы) складаюць усяго толькі 3 % ад агульнай плошчы тэрыторыі заказніка. Паколькі ў заказніку пераважаюць забалочаныя лясы, лесакарыстанне тут абмежаванае. Тэрыторыя заказніка з’яўляецца традыцыйным месцам збору [[Грыбы|грыбоў]] і ягад мясцовым насельніцтвам. На гнездаванні ў заказніку адзначана 175 відаў [[Птушкі|птушак]], 44 віды занесены ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]]. Асаблівасці фаўны заказніка абумоўлены наяўнасцю разнастайных месцаў пражывання. Занесеныя ў Чырвоную кнігу віды [[Млекакормячыя|млекакормячых]] фарміруюць тут даволі ўстойлівыя групоўкі: [[барсук]], [[рысь]], [[буры мядзведзь]]. Група рэдкіх і знікаючых [[Вышэйшыя расліны|вышэйшых раслін]], якія ўключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі, даволі шматлікая і прадстаўлены 21 відам. Акрамя іх тут сустракаецца шмат рэдкіх відаў [[Мохападобныя|мохападобных]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Леса-балотны комплекс «Казьяны» // Скарбы прыроды Беларусі = Treasures of Belarusian Nature [Выяўленчы матэрыял]: тэрыторыі, якія маюць міжнароднае значэнне для захавання біялагічнай разнастайнасці / аўт. тэксту і фота А. В. Казулін [і інш.]. — Мн., 2005. — С. 130—135. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ландшафтныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкі раён]] [[Катэгорыя:Шумілінскі раён]] myihscgelqmof4wwrbeegh6swtxekm1 Землетрасенне ў Кентэрберы (2010) 0 213860 5160401 5150805 2026-07-02T20:29:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160401 wikitext text/x-wiki {{Землетрасенне |назва = Землетрасенне ў Кентэрберы 2010 года |выява = |выява2 = {{На карце+ | Новая Зеландыя |alt = physical | label = | lat = -43.332 | lon = 172.438 | mark = Bullseye1.svg | marksize = 50 | position = top | width = 300 | float = center | caption = |places = {{На карце~|Новая Зеландыя|lat=-43.53|long=172.62|label=Крайстчэрч|label_size=100|mark=Green pog.svg}} {{На карце~|Новая Зеландыя|lat=-41.29|long=174.78|label=Уэлінгтан|label_size=100|mark=Green pog.svg}} {{На карце~|Новая Зеландыя|lat=-43.332|long=172.438|mark=Bullseye1.svg|marksize=50}} }} |дата = {{Start date|2010|09|04|df=yes}} 04:35 NZST <br />(16:35 UTC 3 верасня) |магнітуда = 7,1 [[Магнітуда землетрасення|M<sub>w</sub>]]<ref name="GeoNet_article" group="o">{{cite web|url=http://info.geonet.org.nz/display/quake/M+7.1%2C+Darfield+%28Canterbury%29%2C+4+September+2010|title=M 7.1, Darfield (Canterbury), 4 September 2010|publisher=GeoNET: [[Камісія па землетрасеннях]] і [[GNS Science]]|lang=en|accessdate=2014-07-03}}</ref><ref name="USGS" group="o">{{cite web|url= http://comcat.cr.usgs.gov/earthquakes/eventpage/pde20100903163547770_12|title= M7.0 - South Island of New Zealand (BETA)|publisher= [[Геалагічная служба ЗША]]|date= 2010-09-03|accessdate= 2014-07-04|lang= en|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714165729/http://comcat.cr.usgs.gov/earthquakes/eventpage/pde20100903163547770_12|archivedate= 14 ліпеня 2014|url-status= dead}}</ref> |глыбіня = 11 км<ref name="GeoNet_article" group="o"/><ref name="USGS" group="o"/>. |размяшчэнне эпіцэнтра ={{coord|43.53|S|172.17|E|display=inline}}, каля [[Дарфілд, Новая Зеландыя|Дарфілда]], [[Кентэрберы, Новая Зеландыя|Кентэрберы]] |закранутыя краіны = {{flagcountry|New Zealand}} Новая Зеландыя, [[Кентэрберы, Новая Зеландыя|Кентэрберы]] |цунамі = |пацярпелыя = 2 цяжка параненых, каля 100 пацярпелых<ref name="stuff">{{cite news |title=Weather the next threat after earthquake |url=http://www.stuff.co.nz/national/4094986/Massive-7-4-quake-hits-South-Island |date=2010-09-03 |publisher=Stuff.co.nz |accessdate=2014-08-17 |lang=en}}</ref> <ref name="BBC">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11183685 |title=Strong earthquake rocks New Zealand's South Island |publisher=BBC News |date=2010-09-03 |accessdate=2011-02-23 |lang=en}}</ref> |афтэршокі = 14 000+ (станам на пачатак ліпеня 2014)<ref name="live">{{cite web|url=http://www.canterburyquakelive.co.nz/Browse/?Index=14194|title=Canterbury Quake Live|publisher=Chris Crowe|lang=en|accessdate=2014-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304230540/http://canterburyquakelive.co.nz/browse?index=14194|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> }} '''Землетрасенне ў Кентэрберы 4 верасня 2010 года''', таксама вядомае як '''«землетрасенне ў Крайстчэрчы»''', '''«землетрасенне ў Дарфілдзе»''' — моцнае [[землетрасенне]] [[Магнітуда землетрасення|магнітудай]] 7,1<ref name="GeoNet_article" group="o"/><!--Магнітуда ў балах не ацэньваецца--> у рэгіёне [[Кентэрберы, Новая Зеландыя|Кентэрберы]], на [[востраў Паўднёвы, Новая Зеландыя|Паўднёвым востраве]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], якое адбылося [[4 верасня]] ў 4 гадзіны 35 хвілін па мясцовым часе ([[UTC+12]]). Інтэнсіўнасць землетрасення ацэньвалася ў X балаў па [[Шкала Меркалі|шкале Меркалі]]<ref name="live">{{cite web|url=http://www.canterburyquakelive.co.nz/Browse/?Index=14194|title=Canterbury Quake Live|publisher=Chris Crowe|lang=en|accessdate=2014-07-04}}</ref><ref name="GeoNet_article" group="o"/>. [[Эпіцэнтр землетрасення|Эпіцэнтр]] знаходзіўся ў 40 км<ref name="GeoNet_article" group="o"/> на захад ад [[Крайстчэрч]]а, каля гарадка [[Дарфілд, Новая Зеландыя|Дарфілд]]. [[Гіпацэнтр]] знаходзіўся на глыбіні 11 км<ref name="GeoNet_article" group="o"/><ref name="USGS" group="o"/>. Абйшлося без [[цунамі]], бо эпіцэнтр знаходзіўся на сушы, удалечыні ад узбярэжжа<ref name="GeoNet_article" group="o"/>. Разбуральныя [[Афтэршок|паўторныя падземныя штуршкі]] працягваліся і ў 2011 годзе. [[Землетрасенне ў Крайстчэрчы, люты 2011|Наймацнейшы з іх]], магнітудай 6,3, здарыўся 22 лютага 2011 года, і адчуваўся ад [[Інверкаргіл]]а да [[Уэлінгтан]]а<ref name="geofeb_article" group="o">{{cite web|url=http://www.geonet.org.nz/quakes/region/newzealand/3468575|title=New Zealand Earthquake Report - Magnitude 6.3, Tuesday, February 22 2011 at 12:51:42 pm (NZDT) |author= |date=2012-07-26|work=GeoNet|publisher=Камісія па землетрасеннях і GNS Science|accessdate=2014-0-04|lang=en}}</ref>. Тады загінулі 185 чалавек<ref name="6.3 quake">{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10707996|title=Huge quake strikes Canterbury|work=The New Zealand Herald|date=2011-02-23|lang=en|access-date=14 лістапада 2014|archive-date=17 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161017023822/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10707996|url-status=dead}}</ref><ref name="febtoll1">{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/national/6394084/February-earthquake-toll-hits-185|title=February earthquake toll hits 185|date=2010-02-09|publisher=[[The Press]]|lang=en|accessdate=2014-07-01}}</ref><ref name="febtoll2" group="o">{{cite web|url=http://www.police.govt.nz/major-events/previous-major-events/christchurch-earthquake/list-deceased|title=List of deceased|date=2010-02-09|publisher=Паліцыя Новай Зеландыі|lang=en|accessdate=2014-07-01}}</ref><ref name="6.3 quake"/><ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/02/27/toll/|title=У Новай Зеландыі ўдакладнілі колькасць загінулых пры землетрасенні|publisher=[[lenta.ru]]|date=2011-02-27|accessdate=2011-02-27}}</ref><ref>{{cite news|url=http://tvnz.co.nz/national-news/live-updates-christchurch-earthquake-one-week-4042559|title=Christchurch earthquake one week on: As it happened|date=2011-03-01|publisher=tvnz.co.nz|lang=en|accessdate=2011-03-01|archive-date=3 сакавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303070501/http://tvnz.co.nz/national-news/live-updates-christchurch-earthquake-one-week-4042559|url-status=dead}}</ref><ref name="lenta.ru">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/03/02/dust/|title=Разбураны землетрасеннем новазеландскі горад накрыла воблака пылу|date=2011-03-02|publisher=[[lenta.ru]]|accessdate=2011-03-02}}</ref>. У выніку землетрасення 2010 гады пацярпелі больш за 100 чалавек, два чалавекі атрымалі цяжкія раненні. Ахвяр удалося пазбегнуць<ref name="Few casualties">{{cite news|author=New Zealand Press Association |url=http://www.stuff.co.nz/national/4096813/Why-so-few-casualties-in-Canterbury-quake|title=Why so few casualties in Canterbury quake?|newspaper=Stuff.co.nz|publisher=Fairfax New Zealand|date=2010-09-04|accessdate=2011-02-23|lang=en}}</ref>. Больш за палову будынкаў і збудаванняў у Крайстчэрчы і яго наваколлях атрымалі розныя пашкоджанні<ref name="stuff"/>. Агульная шкода ад землетрасення ацэньваецца ў 40 мільярдаў новазеландскіх долараў<ref name="treasure">{{cite web|url=http://www.nbr.co.nz/article/christchurch-quake-cost-rises-10b-40b-bd-139278|title=Latest articles Advertise Contact Help Make NBR my homepage Print archive Subscribe Christchurch quake cost rises $10b to $40b|date=29-04-2013|publisher=The national business review|lang=en|accessdate=2014-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714164457/http://www.nbr.co.nz/article/christchurch-quake-cost-rises-10b-40b-bd-139278|archivedate=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == ; Дзяржаўныя і навукова-даследчыя ўстановы {{Крыніцы|group="o"}} ; Іншыя крыніцы {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Ian Stuart|загаловак=Quake: The Big Canterbury Earthquake of 2010|спасылка=http://books.google.ru/books?id=aygqkgAACAAJ|выданне=HarperCollins Publishers New Zealand|месца=2010|allpages=128|isbn=1869509153, 9781869509156}} * {{кніга|аўтар=Mihail Garevski|загаловак=Earthquakes and Health Monitoring of Civil Structures|спасылка=http://books.google.ru/books?id=CAS_EM97l3oC|выдавецтва=Springer|год=2012|allpages=343|isbn=9400751826, 9789400751828}} * {{кніга|аўтар=Rolando P. Orense, Ikuo Towhata, Nawawi Chouw|загаловак=Soil Liquefaction during Recent Large-Scale Earthquakes|спасылка=http://books.google.ru/books?id=LkAyAwAAQBAJ|выдавецтва=CRC Press|год=2014|allpages=280|isbn=1138026433, 9781138026438}} * {{кніга|аўтар=Alik Ismail-Zadeh, Jaime Urrutia Fucugauchi, Andrzej Kijko, Kuniyoshi Takeuchi, Ilya Zaliapin|загаловак=Extreme Natural Hazards, Disaster Risks and Societal Implications|спасылка=http://books.google.ru/books?id=XzE4AwAAQBAJ|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2014|старонак=413|isbn=1107033861, 9781107033863}} * {{кніга|аўтар=Tonkin and Taylor Ltd; New Zealand. Earthquake Commission|загаловак=Canterbury Earthquakes 2010 and 2011: Land Report as at 29 February 2012 : Report|спасылка=http://books.google.ru/books?id=ZWFgMwEACAAJ|выдавецтва=Earthquake Commission|год=2012|allpages=196}} * {{кніга|аўтар=The Press|загаловак=The Big Quake: Canterbury, September 4, 2010|спасылка=http://books.google.ru/books?id=zZC0cQAACAAJ|выдавецтва=Random House New Zealand|год=2010|allpages=95|isbn=1869795091, 9781869795092}} * {{кніга|аўтар=Frederic P. Miller, Agnes F. Vandome, John Mcbrewster|загаловак=2010 Canterbury Earthquake|спасылка=http://books.google.ru/books?id=G85QYgEACAAJ|выдавецтва=Alphascript Publishing|год=2010|allpages=68|isbn=6134059781, 9786134059787}} * {{кніга|аўтар=Desna Wallace|загаловак=Canterbury Quake: Christchurch, 2010-11|спасылка=http://books.google.ru/books?id=NbSOngEACAAJ|выдавецтва=Scholastic New Zealand Limited|год=2014|allpages=176|isbn=1775431827, 9781775431824}} * {{кніга|аўтар=Bob Parker, Tony Farrington|загаловак=Ripped Apart: A City in Chaos : Bob Parker's Story|спасылка=http://books.google.ru/books?id=IniSMQEACAAJ|выдавецтва=Antares Publishing|год=2012|allpages=228|isbn=047321539X, 9780473215392}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|url=http://cera.govt.nz/ |title=Паўнамоцныя органы ўлады па аднаўленні пасля землетрасенняў (CERA)|lang=en|accessdate=2014-10-25}} * {{cite web|url=http://www.gns.cri.nz/Home/News-and-Events/Media-Releases/Most-damaging-quake-since-1931/Canterbury-quake |title=Землетрасенне на сайце GNS Science|lang=en|accessdate=2014-10-25}} * {{cite web|url=http://www.christchurchquakemap.co.nz/all |title=Інтэрактыўная карта падземных штуршкоў|lang=en|accessdate=2014-10-25}} * Навіны на сайтах СМІ: ** {{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/national/canterbury-earthquake/?label=Canterbury+quake|title=stuff.co.nz|lang=en|accessdate=2014-10-25|archive-date=11 верасня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911080508/http://www.stuff.co.nz/national/canterbury-earthquake/?label=Canterbury%20quake|url-status=dead}} ** {{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/christchurch-earthquake/news/headlines.cfm?c_id=1502981 |title=The New Zealand Herald|lang=en|accessdate=2014-10-25}} ** {{cite web|url=http://www.radionz.co.nz/news/canterbury-earthquake |title=Radio New Zealand|lang=en|accessdate=2014-10-25}} ** {{cite web|url=http://www.3news.co.nz/national/christchurchearthquake/tabid/1438/default.aspx|title=3 News|lang=en|accessdate=2014-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110224155904/http://www.3news.co.nz/National/ChristchurchEarthquake/tabid/1438/Default.aspx|archivedate=24 лютага 2011|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.gns.cri.nz/Home/News-and-Events/Latest-scientific-results/Satellite-radar-results|title=Даныя спадарожнікавых радараў|lang=en|accessdate=2014-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195142/http://www.gns.cri.nz/Home/News-and-Events/Latest-scientific-results/Satellite-radar-results|archivedate=24 ліпеня 2011|url-status=}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Землетрасенні 2010 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 верасня|2010]] [[Катэгорыя:Верасень 2010 года]] [[Катэгорыя:Землетрасенні ў Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:2010 год у Новай Зеландыі]] ohg3k4rq8257ihvovbsq629j9i7y9qj Зялёная сетка 0 220651 5160437 5003931 2026-07-03T01:24:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160437 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства «Зялёная сетка» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = [[Файл:Green-Alliance-BE.jpg|300px]] |выява = |арыгінал = |дата заснавання = [[6 лістапада]] [[2007]] года |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = 60 (19 экалагічных арганізацый і 41 індывідуальны ўдзельнік) (2018)<ref name="Таварышы «Зялёнай сеткі»">[http://greenbelarus.info/green/comrades Таварышы «Зялёнай сеткі»]</ref> |тып = Таварыства |назва пасады кіраўніка = Каардынатар |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = http://greenbelarus.info |місія = Экалагічны рух для прыроды, чалавека і ўстойлівага развіцця Беларусі |сфера дзейнасці = [[Прыродаахоўная дзейнасць]], [[экалагічная асвета]] |месца знаходжання = }} '''Таварыства «Зялёная сетка»''' — аб’яднанне грамадскіх экалагічных арганізацый, экспертаў і актывістаў [[Беларусь|Беларусі]]. Рэалізуе сваю місію праз партнёрства грамадскіх аб’яднанняў і ініцыятыў, асветніцкую дзейнасць, узаемадзеянне з дзяржаўнымі, камерцыйнымі, навукова-даследчымі, рэлігійнымі і грамадскімі арганізацыямі, правядзенне грамадскіх кампаній, удзел у міжнародных прыродаахоўных працэсах і мерапрыемствах. == Заснаванне і мэты таварыства == Таварыства «Зялёная сетка» было заснавана [[6 лістапада]] [[2007]] года і аб’яднала буйныя беларускія грамадскія экаарганізацыі і ініцыятывы, экспертаў і актывістаў<ref name="greenbelarus.info">http://greenbelarus.info/green/about</ref>. Стратэгічныя кірункі працы таварыства: # Абарона прыроды і садзейнічанне яе ўзнаўленню. # Прасоўванне ўдзелу грамадскасці ў прыняцці экалагічна істотных рашэнняў. # Развіццё грамадскага зялёнага руху ў Беларусі і рэгіёне УЕКЦА (Усходняй Еўропы, Каўказа і Цэнтральнай Азіі). Дзейнасць «Зялёнай сеткі» абапіраецца на Хартыю Зямлі, прынцыпы устойлівага развіцця, справядлівасці, празрыстасці, дэмакратычнага ўдзелу, павагі да правоў чалавека і гендэрнай роўнасці. Арганізацыя супрацоўнічае з органамі грамадскага кіравання, акадэмічнай супольнасцю, грамадзянскай супольнасцю і бізнэсам. Мэтай таварыства з’яўляецца вырашэнне канкрэтных экалагічных праблем Беларусі і паляпшэнне стану [[Навакольнае асяроддзе|навакольнага асяроддзя]] ў цэлым. На пачатак 2015 года ў «Зялёную сетку» ўваходзілі 44 члены: 12 экалагічных арганізацый і 32 індывідуальных ўдзельнікі<ref name="Таварышы «Зялёнай сеткі»">[http://greenbelarus.info/green/comrades Таварышы «Зялёнай сеткі»]</ref>. Арганізацыі і актывісты таварыства працуюць у [[Мінск]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Гомель|Гомелі]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Брэст|Брэсце]] і іншых гарадах [[Беларусь|Беларусі]]. У 2018 годзе таварыства налічвала 19 арганізацый і 41 індывідуальных удзельнікаў<ref name="greenbelarus.info"/>. == Дзейнасць таварыства == * Інфармацыйная пляцоўка (сайт) [http://greenbelarus.info/ «Беларускі Зялёны Партал»]; * Экалагічныя акцыі: «[[Гадзіна Зямлі]]», [http://urbanforester.by «Зробім!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150213001810/http://urbanforester.by/ |date=13 лютага 2015 }}, «[[Дзень без аўтамабіля]]», «[[Тыдзень мабільнасці]]», «Клімат, застанься!», «Дзень без пакупак» і інш. * [http://www.ecoschool.by/ Школа экалагічнага актывіста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141118171031/http://www.ecoschool.by/ |date=18 лістапада 2014 }}; * Грамадская экалагічная інспекцыя «Зялёны дазор»; * [[у абарону беларускіх балот|Кампанія ў абарону беларускіх балот]]; * [https://www.facebook.com/pages/Climate-Action-Network-Eastern-Europe-Caucasus-and-Central-Asia/1457159217835570?fref=ts Кампанія па захаванні клімату]; * [http://urbanforester.by/ Кампанія па абароне гарадскіх насаджэнняў «Гарадскі ляснічы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150213001810/http://urbanforester.by/ |date=13 лютага 2015 }}; * [https://www.facebook.com/groups/Dubrovy/?fref=ts Кампанiя «Выратуем прыпяцкія дубровы!»]; * Кампанія супраць сезонных выпальванняў травы; * Прававая экалагічная служба; * [https://ecoschoolactivist.wordpress.com/%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D1%8E%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0/ Школа экаюрыста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141118173539/http://ecoschoolactivist.wordpress.com/%d1%88%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%8d%d0%ba%d0%be%d1%8e%d1%80%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%b0/ |date=18 лістапада 2014 }}. == Міжнароднае супрацоўніцтва == «Зялёная сетка» з’яўляецца ўдзельнікам {{нп3|Форум грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Форума грамадзянскай супольнасці|en|Eastern Partnership#Eastern Partnership Civil Society Forum}} [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (ФГС УП) і [[Беларуская нацыянальная платформя Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Беларускай нацыянальнай платформы ФГС УП]], а таксама шэрагу міжнародных экалагічных сетак: [http://www.climatenetwork.org/ Climate Action Network], [http://www.climatenetwork.org/ Global Action Plan] і іншых. == Інфармацыйны партал == З 2007 года інфармацыйным інтэрнэт-рэсурсам таварыства з’яўляецца сайт [http://greenbelarus.info/ «Беларускі Зялёны Партал»], дзе акамулююцца актуальныя экалагічныя навіны [[Беларусь|Беларусі]] і ўсяго свету. Сайт з’яўляецца таксама пляцоўкай для камунікацыі — абмену інфармацыі, ідэй і экспертных меркаванняў. Таварыства «Зялёная сетка» працуе над стварэннем некамерцыйных экалагічных пляцовак у розных рэгіёнах Беларусі. Так, у лістападзе 2014 года запрацаваў «Зялёны партал Гродзенскай вобласці». Таксама свае рэдакцыі партала ёсць ў Бярэсці, Віцебску і Гомелі. У цяперашні час доступ да рэсурсу «Беларускі Зялёны Партал» у Рэспубліцы Беларусь абмежаваны на падставе пункта 11 Палажэння аб парадку абмежавання доступу да інфармацыйных рэсурсаў (іх састаўных частак), размешчаных у глабальнай камп’ютарнай сетцы Інтэрнэт. == Гл. таксама == * [[Зялёная прэмія]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://greenbelarus.info/ Беларускі Зялёны Партал] // greenbelarus.info * [http://grodno.greenbelarus.info|grodno.greenbelarus.info Зялёны партал Гродзеншчыны]{{Недаступная спасылка}} // grodno.greenbelarus.info * [http://www.ngo.by/database/ngo/view/3749/ Экалагічнае таварыства «Зялёная сетка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311150534/http://www.ngo.by/database/ngo/view/3749/ |date=11 сакавіка 2016 }} // ngo.by ‏[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Экалогія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Экалагічныя арганізацыі]] 82wtqh15hri8agivjylq64ocloj1omc Калон 0 224867 5160488 4427818 2026-07-03T08:06:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160488 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Калон |Нацыянальная назва = es/Colón |Карта = Bocas del Toro Archipelago map.png |Архіпелаг = архіпелаг Бокас-дэль-Тора |Акваторыя = Карыбскае мора |Краіна = Панама |Рэгіён = |Раён = |UTC = UTC-5 |lat_dir = N |lat_deg = 9 |lat_min = 20 |lat_sec = 08 |lon_dir = W |lon_deg = 82 |lon_min = 15 |lon_sec = 07 |CoordScale = |Плошча = 61 |Вышыня = 3 |Насельніцтва = 7480 |Год = 2010 |Выява = Isla Colón La Mochila.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з паветра |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Калон''' ({{lang-es|Colón}}) — [[востраў]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]], найбуйнейшы ў групе [[Архіпелаг Бокас-дэль-Тора|Бокас-дэль-Тора]]. Уваходзіць у склад [[Панама|Панамы]]. На востраве Калон знаходзіцца [[Бокас-дэль-Тора (горад)|горад Бокас-дэль-Тора]], адміністрацыйны цэнтр [[Бокас-дэль-Тора (правінцыя)|правінцыі Бокас-дэль-Тора]]. Плошча вострава - 61 км². Насельніцтва - 7480 чал. (2010 г.) == Геаграфія == Востраў Калон месціцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] ў 260 км на захад ад [[Панама (горад)|горада Панама]]. Аддзелены вузкім пралівам (427 км) ад [[кантынент]]альнай часткі [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. [[Бераг]]і перарэзаны шматлікімі бухтамі. Паверхня нізкая (3 м). На паўднёвым усходзе вылучаецца паўвостраў, злучаны з астатняй астраўной тэрыторыяй кароткім перасмыкам (150 м). На паўвостраве знаходзяцца [[аэрапорт]] і [[Бокас-дэль-Тора (горад)|горад Бокас-дэль-Тора]]. Востраў сфарміраваны асадкавымі пародамі — [[гліна]]й, [[вапняк]]амі, рачным [[глей|глеям]]. Большая частка пакрыта дажджавымі [[лес|лясамі]]. На ўзбярэжжы — [[бананы|бананавыя]] і [[какосавая пальма|какосавыя]] плантацыі. [[трапічны клімат|Клімат трапічны]] вільготны. Улетку магчымы [[ураган|ўраганы]]. == Гісторыя == Востраў вядомы з [[1502]] г. Быў населены ў першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. выхадцамі з [[ЗША]] і [[Ямайка|Ямайкі]], якія прыбывалі разам з [[рабства|рабамі]], стваралі плантацыі, займаліся рыбалоўствам і [[гандаль|гандлем]]. Рабства адменена ў [[1855]] г. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. на востраве развіваецца вытворчасць [[бананы|бананаў]]. З [[1903]] г. у складзе [[Панама|Панамы]]. == Эканоміка == Востраў Калон — найбольш населеная частка [[Архіпелаг Бокас-дэль-Тора|архіпелага Бокас-дэль-Тора]]. Асноўныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] — [[сельская гаспадарка]] і [[турызм]]. На паўднёвым захадзе вострава дзейнічаюць марскі [[порт]] і [[аэрапорт]]. == Спасылкі == * [http://www.bocasdeltoro.com Bocas Del Toro — Panama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150308034126/http://www.bocasdeltoro.com/ |date=8 сакавіка 2015 }} * [http://bocasdeltoro.travel Bocas del Toro — Welcome to the Official Website] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Панамы]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] rjdn6hpz280i9lxnnh7kg4zeaw2gppw Зіновій Якаўлевіч Дворкін 0 228995 5160447 3478092 2026-07-03T03:12:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160447 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{Цёзкі2|Дворкін}} '''Зіновій Якаўлевіч Дворкін''' ({{lang-ru|Зиновий Яковлевич Дворкин}}; {{ДН|25|12|1907}}, {{МН|Жлобін}} — {{ДС|1|6|1983}}, {{МС|Масква}}) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант інжынерна-тэхнічнай службы (1962). == Біяграфія == Скончыў архітэктурна-будаўнічы інстытут{{Праясніць}} (1930), працаваў інжынерам на розных будоўлях. У Чырвонай Арміі з 1941 года. Камандаваў будаўнічымі часцямі і злучэннямі. З 1943 года — начальнік ваенна-будаўнічага ўпраўлення Ленінградскага фронту. Пасля вайны — памочнік камандуючага войскамі Беларускай ваеннай акругі па будаўніцтве. З 1963 года ў адстаўцы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/ДВОРКИН_Зиновий_Яковлевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211207020444/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%94%D0%92%D0%9E%D0%A0%D0%9A%D0%98%D0%9D_%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=7 снежня 2021 }} * [http://www.jewmil.com/biografii/item/342-dvorkin-zinovij-yakovlevich] {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Дворкін Зіновій Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Военачальнікі СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] 3e0lykl487y1im2fcro39syi3ou2hd5 Заха Хадзід 0 229659 5160356 4426603 2026-07-02T16:22:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160356 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = Заха Хадзід |арыгінальнае імя = Zaha Hadid DBE |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = [[Лондан]], [[Берлін]], [[Інсбрук]], [[Капенгаген]], [[Сарагоса]], [[Рым]], [[Баку]] |стыль = [[постмадэрнізм]] |найважнейшыя пабудовы = [[Нацыянальны музей мастацтваў XXI стагоддзя]], [[Цэнтр водных відаў спорту, Лондан|Цэнтр водных відаў спорту]], Гандлёвы комплекс "Galaxy SOHO" |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = Zaha Hadid }} '''Заха Хадзід''' ({{Lang-ar|زها حديد}}, {{Lang-en|Zaha Mohammad Hadid}}; {{ДН|31|10|1950}}, [[Багдад]], [[Ірак]] — {{ДС|31|3|2016}}) — брытанскі архітэктар і дызайнер арабскага паходжання, прадстаўніца [[дэканструктывізм]]у. У [[2004]] годзе стала першай жанчынай-архітэктарам, якая атрымала [[Прытцкераўская архітэктурная прэмія|Прытцкераўскую прэмію]]. Дама-Камандор [[Ордэн Брытанскай імперыі|ордэну Брытанскай імперыі]]. == Біяграфія == Заха Хадзід нарадзілася ў [[1950]] годзе ў [[Багдад]]зе, [[Ірак]]. З [[1972]] па [[1977 ]]гг. вучылася ў Архітэктурнай асацыяцыі ў [[Лондан]]е. Пачала кар’еру у бюро ОМА вядомага [[нідэрланды|галандскага]] архітэктара і тэарэтыка дэканструктывізму [[Рэм Колхас|Рэма Колхаса]]. у [[1980]] годзе Заха Хадзід заснавала уласную архітэктурную фірму Zaha Hadid Architects. На працягу [[1980-я|1980-х]] выкладае ў асацыяцыі Архітэктуры і іншых прэстыжных установах. Кіруе кафедрай [[Кэндзо Тангэ]] ў Вышэйшай Школе Дызайну пры [[Гарвардскі універсітэт|Гарвардскім універсітэце]], кафедрай Салівэна ў Школе Архітэктуры пры Ілінойскім універсітэце ў [[Чыкага]]. Выкладае як запрошаны прафесар ва Універсітэце Выяўленчых Мастацтваў [[Гамбург|Гамбурга]] (HFBK Hamburg), Кнолтанаўскай Школе Архітэктуры ва Універсітэце штата Агая, у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]] і ў [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскай]] Школе Архітэктуры. З 2000-х гадоў выкладае як запрошаны прафесар ва Універсітэце Прыкладных Мастацтваў (горад [[Вена]]), на майстар-класах «Vertical-Studio». З’яўляецца ганаровым членам Амерыканскай Акадэміі Мастацтваў і Архітэктуры, членам Амерыканскага Інстытута Архітэктуры. Была членам апякунскага савету Фонду Архітэктуры ([[Вялікабрытанія]]). На дадзены момант з’яўляецца прафесарам Венскага Універсітэту Прыкладных Мастацтваў ([[Аўстрыя]]).<ref>[http://dieangewandte.at/jart/prj3/angewandte/main.jart?rel=de&content-id=1229508257423&reserve-mode=active Architekturentwurf 1 Studio Hadid] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150323133642/http://dieangewandte.at/jart/prj3/angewandte/main.jart?rel=de&content-id=1229508257423&reserve-mode=active |date=23 сакавіка 2015 }} {{ref-de}}</ref> == Архітэктура == У фірме Zaha Hadid Architects працуе больш за 350 чалавек. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Лондан|Лондане]]. === Канцэпты === * Дом Оперы (1995), [[Горад|Кардыф]], [[Уэльс]] — не рэалізаваны * Price Tower (2002), [[Аклахома]], [[ЗША]] — няскончаны === Рэалізаваныя праекты === [[Файл:Vitra fire station, full view, Zaha Hadid.jpg|thumb|250px| Пажарная станцыя кампаніі Vitra, Вайль-ам-Райн, [[Германія]]]] * Пажарная станцыя кампаніі Vitra (1994), [[Вайль-ам-Райн]], [[Германія]] * Трамплін у Бергізэлі (2002), [[Інсбрук]], [[Аўстрыя]] * Цэнтр сучасных мастацтваў (2003), [[Цынцынаці]], [[ЗША]] * Гатэль «Пуэрта Амерыка» (2003—2005), [[Мадрыд]], [[Іспанія]] * Цэнтральны будынак BMW (2005), [[Лейпцыг]], Германія * Музей Ordrupgaard annexe (2005), [[Капенгаген]], [[Данія]] * Навуковы цэнтр «Фэна» (2005), [[Вольфсбург]], Германія * Цэнтр Мэгі ў бальніцы Вікторыі (2006), [[Крэкалдзі]], [[Шатландыя]] * Новыя станцыі [[фунікулёр]]у «Hungerburgbahn» (2007), Інсбрук, Аўстрыя [[Файл:Pabellón Puente y Puente del Tercer Milenio.jpg|thumb|250px|Мост-павільён, [[Сарагоса]], [[Іспанія]]]] * Мабільны павільён «Шанэль» (2006—2008), [[Токіа]], [[Ганконг]], [[Нью-Ёрк]], [[Лондан]], [[Парыж]], [[Масква]] * Мост-павільён (2008), [[Сарагоса]], [[Іспанія]] * «Pierresvives» (2002—2012), [[Манпелье]], [[Францыя]] * [[Нацыянальны музей мастацтваў XXI стагоддзя]] (1998—2010), [[Рым]], [[Італія]] * Дом оперы ў Гуанчжоу (2010), [[Гуанчжоу]], [[Кітай]] * Мост [[Зайд ібн Султан ан-Нахаян|Шэйха Зайда]] (2007—2010), [[Абу-Дабі]], [[ААЭ]] * Гандлёвы комплекс «Galaxy SOHO» (2012), [[Пекін]], Кітай * Цэнтр водных відаў спорту (2011), [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскія гульні 2012]], [[Лондан]], Вялікабрытанія * Прыбярэжны музей (частка музею транспарту Глазга) (2007—2011), [[Глазга]], Шатландыя * CMA CGM Tower (2004—2011), [[Марсель]], Францыя [[Файл:Campus WU LC D1 TC DSC 1440w.jpg|thumb|250px|Бібліятэка і навуковы цэнтр Венскага Эканамічнага універсітэту]] * Акадэмія Эвелін Грэйс (2006—2010), Лондан, Вялікабрытанія * Галерэя Roca London (2009—2011), Лондан, Вялікабрытанія * Цэнтр Гейдара Аліева (2007—2012), [[Баку]], [[Азербайджан]] * Мастацкі музей Элі і Эдыт Броўд (2010—2012), Іст-Лэнсінг, [[Мічыган]], ЗША * Бібліятэка і навуковы цэнтр Венскага Эканамічнага універсітэту, Вена, Аўстрыя * Innovation Tower (2013), Ганконг * Dongdaemun Design Plaza (2008—2014), [[Сеул]], [[Паўднёвая Карэя]] У [[2010]] годзе Хадзід атрымала прапанову спраектаваць новы будынак Цэнтральнага Банку Ірака. Пагадненне было урачыста падпісана [[2 студзеня]] [[2012]] года ў Лондане.<ref>{{cite news|title=Zaha Hadid Architects and Central Bank of Iraq Sign Agreement for New Headquarters|url=http://www.zaha-hadid.com/2012/02/zaha-hadid-architects-and-central-bank-of-iraq-sign-agreement-for-new-headquarters/|date=12 February 2012|access-date=1 мая 2015|archive-date=4 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204192205/http://www.zaha-hadid.com/2012/02/zaha-hadid-architects-and-central-bank-of-iraq-sign-agreement-for-new-headquarters/|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref> Гэта будзе першы праект Хадзід у яе роднай краіне.<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2010-08-27/prize-winning-architect-to-design-new-iraqi-central-bank-in-wake-of-attack.html|work=Bloomberg L.P.|first=Farah|last=Nayeri|title=Zaha Hadid to Design New Iraqi Central Bank After June Attack|date=27 August 2010}}{{ref-en}}</ref> У [[2008]] годзе праект Хадзід быў названы лепшым для філіялу [[Музей Саламона Гугенхайма|музея Гугенхайма]] ў [[Вільнюс|Вільнюсе]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.zaha-hadid.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.archello.com/en/company/zaha-hadid Публікацыі Захі Хадзід на сайце Аrchello] {{ref-en}} {{Прытцкераўская архітэктурная прэмія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хадзід Заха}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Архітэктары-постмадэрністы]] [[Катэгорыя:Дамы-Камандоры ордэна Брытанскай імперыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Імператарскай прэміі Японіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Прытцкераўскай прэміі]] svvb316yn9nnmuijurtbeyncq81fwjf Зарубы (Дубровенскі раён) 0 236333 5160330 5128846 2026-07-02T15:20:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160330 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Зарубы}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Зарубы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 31|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 56|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Дубровенскі |сельсавет = Зарубскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243046290 }} '''Зару́бы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaruby}}, {{lang-ru|Зарубы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909v0026727&q_id=10294525|title=Решение Дубровенского районного Совета депутатов от 20 марта 2009 года № 97 "О преобразовании сельских населенных пунктов Дубровенского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Зарубскі сельсавет|Зарубскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 15 км на паўднёвы ўсход ад [[Дуброўна|Дуброўны]], за 107 км ад [[Віцебск]]а<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6|||539}}</ref>, каля ракі [[Расасенка]]. == Насельніцтва == * [[1997]] — 472 жыхары, 190 двароў<ref name="bel6" />. * [[2009]] — 361 жыхар. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў<ref name="bel6" />. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Аляксандравіч Гераіменка]] (нар. 1955), беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук (1990). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||539}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=40|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Зарубскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Зарубскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна]] 3d1rkf0b1m8a4pzaljrhx1fkmu837lr Казарма Шлюбоўшчына 0 238151 5160456 4897595 2026-07-03T04:49:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160456 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Станцыя |беларуская назва = Казарма Шлюбоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Полацкі |сельсавет = Ветрынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Каза́рма Шлюбо́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Каза́рма Шлю́баўшчына'''</ref> ({{lang-be-trans|Kazarma Šliuboŭščyna}}, {{lang-ru|Казарма Шлюбовщина}}) — былая [[станцыя]] ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Ветрынскі сельсавет|Ветрынскага сельсавета]]. Ліквідавана ў 2012 годзе<ref>[http://www.pravoby.info/reg/23/724.htm Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 29.06.2012 N 124 "Об упразднении сельского населенного пункта"]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} cxhq5eclt3jwbwk0almh279qeyvqedz Залаты Рог 0 245414 5160277 5072043 2026-07-02T12:27:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160277 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Залаты Рог |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 50 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 04|lon_sec = 43 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |сельсавет = Хальчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне =1925 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова =Беларуская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс =246145 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044994 }} '''Залаты́ Рог'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zalaty Roh}}) — вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хальчанскі сельсавет|Хальчанскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 7 км на паўднёвы-захад ад [[Ветка|Веткі]], за 8 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На поўначы і на захадзе вёскі ёсць арашальныя каналы. Па ўскрайку вёскі праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння {{Таблічка-by|P|30}} Гомель — Ветка — Чачэрск — Ямнае. Блізкасць аўтадарогі P30 забяспечвае хуткую і частую транспартную сувязь, а рэйсы на малыя адлегласці прыбытковыя для перавозчыкаў праз высокі попыт у жыхароў, якія ездзяць на працу, у школы і па пакупкі ў Гомель і Ветку, таксама турыстычныя маршруты на «Залатым кальцы Гомельшчыны» праз Хальч падтрымліваюць часты графік руху. Залаты Рог мае добрую аўтобусную сувязь з Веткай, Гомелем і суседнімі вёскамі — асабліва са [[Старое Сяло (Веткаўскі раён)|Старым Сялом]], [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальчам]] і [[Шарсцін]]ам. Рэгулярныя рэйсы пачынаюць рух а 06:00. Штодня па маршруце Залаты Рог — Ветка больш за 100 адпраўленняў, час дарогі — 12 хвілін да цэнтру Веткі. Таксама бесперапынная аўтобусная сувязь з Гомелем. Кошт праезду, станам на снежань 2025 года: * да аўтавакзала Гомеля — 1,54 BYN; * да аўтастанцыі Веткі — 0,88 BYN. Планіроўка Залатога Рога складаецца з пяці вуліц — 2 доўгіх і 3 кароткіх, арыентаваных з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і злучаных трыма папярочнымі вуліцамі. Забудова двухбаковая, пераважна цагляная, часткова драўляная, сядзібнага тыпу. == Інфраструктура == У вёсцы ёсць крама, фэльчарска-акушэрскі пункт і клуб. == Гісторыя == Мясцовасць здаўна звалася ''Рогам'' жыхарамі вакольных вёсак. Калі ў 1925 годзе<ref name=":0">«Памяць» Веткаўскага раёна</ref> беззямельныя сяляне з бліжэйшых вёсак — Старога Сяла, Хальча і іншых — заснавалі тут паселішча, назвалі яго ''Залатым Рогам''. Паводле падання, назву прапанаваў землямер, які лічыў, што даўно неараная зямля будзе ўрадлівай — «залатой». У Вялікую Айчынную вайну нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі 117 двароў, расстралялі 5 жыхароў. На фронце загінула 45 вяскоўцаў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vetkagolos.by/2025/06/28/%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%BE%D0%B3/|title=Стагадовы Залаты Рог|author=Ірына Такоева|website=Голас Веткаўшчыны|date=2025-06-28|access-date=22 снежня 2025|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106074344/https://vetkagolos.by/2025/06/28/%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%BE%D0%B3/|url-status=dead}}</ref> Станам на 1998 года, вёска ў складзе Гомельскага конезавода № 59.<ref name=":0" /> === Знаходка танка Т-34 === У 2018 годзе каля пасёлка ў балоце побач ручая пошукавікі атрада «Памяці Айчыны» разам з музейнымі работнікамі выявілі і выцягнулі фрагменты танка [[Т-34|Т-34-76]], які, магчыма, удзельнічаў у баях за Гомель у лістападзе 1943 года. Магчымае месца знаходкі паказалі мясцовыя жыхары, а магнітометр паказаў наяўнасць металу на глыбіні 2-3 метраў. Знойдзены цэлая гусеніца вагой каля 800 кг, частка другой гусеніцы, днішча, правы борт з ляніўцам, фрагменты лабавой брані, а таксама дробнае абсталяванне. Паводле адной з версій, танк заграз у балоце і падарваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/gusenitsy-fragment-lobovoy-broni-korpusa-u-derevni-zolotoy-rog-vetkovskogo-rayona-naydeny-chasti-tan.html|title=Гусеницы, фрагмент лобовой брони корпуса: у деревни Золотой Рог Ветковского района найдены части танка Т-34|first=Оксана|last=НЕВМЕРЖИЦКАЯ|website=www.sb.by|date=2018-11-17|access-date=2025-12-23}}</ref> == Насельніцтва == * 1927 год — 90 двароў, 509 жыхароў. * 1941 год — 120 двароў, 400 жыхароў. * 1969 год — 119 двароў, 508 жыхароў. * 01.01.2004 года — 117 двароў, 286 жыхароў, у тым ліку каля 45 % насельніцтва пенсійнага ўзросту. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хальчанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хальчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна]] 1dfc3mio9c1icmislbnud658celbpoh Балотня (Рагачоўскі раён) 0 247812 5160428 5160088 2026-07-02T23:33:32Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5160428 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Балотня}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Балотня |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 36|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243042326 }} '''Бало́тня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Balotnia}}, {{lang-ru|Болотня}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 45 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2к}}</ref>, за 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Новыя Журавічы]] і аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Каля паўднёвай ускраіны аграгарадка працякае рака [[Гутлянка]]<ref name="atl" /> (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). == Гісторыя == У 1693 годзе згадваецца як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1736, воп. 1, спр. 2, с. 414</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Беліцкі павет|Беліцкім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1847 годзе вёскі Балотня і Новая Балотня ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Станам на 1857 год у прыходзе Балатнянскай Пакроўскай царквы, акрамя Балотні, былі вёскі [[Старая Алешня]], [[Новая Алешня]], [[Махавая]], [[Кучын (Кармянскі раён)|Кучын]], [[Каменка (Кармянскі раён)|Каменка]], [[Стараселле (Рагачоўскі раён)|Стараселле]].<ref>1857. Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении. — РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80</ref> Святаром царквы быў Сімяон Альшэўскі ({{lang-ru|Симеон Ольшевский}}), ён заставаўся на гэтай пасадзе да сваёй смерці ў 1902 годзе.<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Могилев-на-Днепре, 1902 №11</ref> У 1860 годзе памешчык меў тут 1261 дзесяцін зямлі, млын і 2 карчмы. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1877 годзе заснавана народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 19 хлопчыкаў і 1 дзяўчынка. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы знаходзіліся вятрак, карчма, побач аднайменны фальварак.<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> У красавіку 1920 года на былых памешчыцкіх землях створана калектыўная гаспадарка. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя У. І. Леніна, працавалі лесапільня, кузня, нафтавы млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія акупанты забілі 12 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму на паўдневай ускраіне вёскі). У баях за Балотню ў 1943 годзе загінулі 193 воіны (пахаваны ў брацкай магіле каля клуба). 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны — цэнтр калгаса імя У. І. Леніна, былі размешчаны сярэдняя школа, бібліятэка, Дом культуры, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, магазін, аддзяленне сувязі, цагельня.<ref name="hvb" /> У 1986—1987 гадах пабудаваны мураваныя дамы на 50 сямей, у якіх размясціліся перасяленцы з [[Чарнобыльская катастрофа|забруджаных радыяцыяй месц]].<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1838]] год — 32 двары.<ref name="hvb" /> * [[1858]] год — 97 двароў.<ref name="hvb" /> * [[1886]] год — 578 жыхароў.<ref name="hvb" /> * [[1897]] год — 822 жыхары, 124 двары.<ref name="hvb" /> * [[1909]] год — 1021 жыхар, 159 двароў.<ref name="hvb" /> * [[1959]] год — 555 жыхароў.<ref name="hvb" /> * [[1995]] год — 617 жыхароў, 199 двароў<ref name="bel2" />. * [[2004]] год — 607 жыхароў, 202 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, загінуўшых у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel2" /> ([[1943]]) — {{ГККРБ 4|313Д000601}} * Магіла ахвяр фашызму<ref name="bel2" />. * [[Свята-Пакроўская царква (Балотня)|Свята-Пакроўская царква]] (2002) == Вядомыя асобы == * [[Наталля Рыгораўна Кухарэнка]] (1909—1992) — работнік сельскай гаспадаркі (даярка), Герой Сацыялістычнай Працы (1954). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 260. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 г.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Балотня| ]] 0uqbjoqtyi0wrzuw6cs6zaa4oligasf Залатое сячэнне 0 268985 5160274 4050366 2026-07-02T12:24:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160274 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Залатое сячэнне}} {| class="infobox" |- style="background:#f0f0f0" | nowrap="nowrap" | '''Сістэма злічэння''' || '''Ацэнка ліку φ''' |- |align="right"| [[Двайковая сістэма злічэння|Двайковая]] || 1.1001111000110111011… |-style="background:#f0f0f0" |align="right"| [[Дзесятковая сістэма злічэння|Дзесятковая]] || 1.6180339887498948482… |- |align="right"| [[Шаснаццаткавая сістэма злічэння|Шаснаццаткавая]] || 1.9E3779B97F4A7C15F39… |-style="background:#f0f0f0" |align="right"| [[Непарыўны дроб]] ||<math>1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \ddots}}}}</math> |- |} {{Урэзка | Выроўніванне = right | Шырыня = 30em | Змест = <div style="text-align:right"> 1,6180339887 4989484820 4586834365 6381177203 0917980576 2862135448 6227052604 6281890244 9707207204 1893911374 8475408807 5386891752 1266338622 2353693179 3180060766 7263544333 8908659593 9582905638 3226613199 2829026788 0675208766 8925017116 9620703222 1043216269 5486262963 1361443814 9758701220 3408058879 5445474924 6185695364 8644492410 4432077134 4947049565 8467885098 7433944221 2544877066 4780915884 6074998871 2400765217 0575179788 3416625624 9407589069 7040002812 1042762177 1117778053 1531714101 1704666599 1466979873 1761356006 7087480710 1317952368 9427521948 4353056783 0022878569 9782977834 7845878228 9110976250 0302696156 1700250464 3382437764 8610283831 2683303724 2926752631 1653392473 1671112115 8818638513 3162038400 5222165791 2866752946 5490681131 7159934323 5973494985 0904094762 1322298101 7261070596 1164562990 9816290555 2085247903 5240602017 2799747175 3427775927 7862561943 2082750513 1218156285 5122248093 9471234145 1702237358 0577278616 0086883829 5230459264 7878017889 9219902707 7690389532 1968198615 1437803149 9741106926 0886742962 2675756052 3172777520 3536139362 </div> | Подпіс =<hr /> Першыя 1000 дзесятковых знакаў ліку φ, разлічаныя камп'ютарам у 1996 годзе<ref>[https://www.cs.arizona.edu/icon/oddsends/phi.htm Golden ratio 1000 digits]</ref>. }} '''Залатое сячэнне''' (''залатая прапорцыя'', ''дзяленне ў крайняй і сярэдняй адносіне'', ''гарманічнае дзяленне'') — [[адносіна]] дзвюх велічынь a і b, b > a, калі справядліва b/a = (a+b)/b. Лік, роўны адносіне b/a, звычайна абазначаецца грэчаскай літарай <math>\varphi</math>, радзей — грэчаскай літарай <math>\tau</math>. З зыходнай роўнасці няцяжка атрымаць, што : <math>\varphi=\frac{1+\sqrt5}2.</math> Адваротны лік : <math>\frac1\varphi=\frac{-1+\sqrt5}2.</math> Адсюль вынікае, што : <math>\frac1\varphi = \varphi-1.</math> Для практычных мэт абмяжоўваюцца прыблізным значэннем <math>\varphi = 1{,}618</math> ці <math>\varphi = 1{,}62</math>. У працэнтным акругленым значэнні залатое сячэнне — гэта дзяленне якой-небудзь велічыні ў адносінах 62 % і 38 %. Гістарычна першапачаткова залатым сячэннем называлася дзяленне адрэзка АВ кропкай С на дзве часткі (меншы адрэзак АС і большы адрэзак СВ), каб для даўжынь адрэзкаў было верна AC/CB = CB/AВ. Пазней гэта было распаўсюджана на адвольныя велічыні. Лік <math>\varphi</math> называецца таксама '''залатым лікам'''. У дайшоўшай да нас антычнай літаратуры дзяленне адрэзка ў крайняй і сярэдняй адносіне ({{lang-el2|ἄκρος καὶ μέσος λόγος}}) упершыню сустракаецца ў [[Пачаткі Еўкліда|«Пачатках» Еўкліда]] (каля 300 г. да н. э.), дзе яно прымяняецца для пабудовы [[правільны пяцівугольнік|правільнага пяцівугольніка]]. [[Лука Пачолі]], сучаснік і друг [[Леанарда да Вінчы]], называў гэту адносіну «боскай прапорцыяй». Тэрмін «залатое сячэнне» ({{lang-de|goldener schnitt}}) быў уведзены ва ўжытак [[Марцін Ом|Марцінам Омам]] ў 1835 годзе. Залатое сячэнне мае мноства выдатных уласцівасцей, але, акрамя таго, яму прыпісваюць і многія выдуманыя ўласцівасці<ref name="раздюкевич">[http://www.sibdesign.ru/index.php?text=1&razdel=stat&textnew=20030615041954 Радзюкевич А. В. Красивая сказка о «золотом сечении»]</ref><ref name="Livio">Mario Livio, The Golden Ratio: The Story of Phi, The World's Most Astonishing Number</ref><ref name="myth">Devlin's Angle, [https://web.archive.org/web/20070523075937/http://www.maa.org/devlin/devlin_05_07.html The Myth That Will Not Go Away]</ref>. == Матэматычныя ўласцівасці == [[Файл:Rechteck GoldenerSchnitt.gif|thumb|190px|Адрэзаўшы квадрат ад прамавугольніка, пабудаванага па прынцыпе залатога сячэння, мы атрымліваем новы, паменшаны прамавугольнік з тымі ж адносінамі старон a/b=(a+b)/a]] === Лікава-алгебраічныя ўласцівасці === * <math>\varphi</math> — [[ірацыянальны лік|ірацыянальны]] [[алгебраічны лік]], дадатнае рашэнне квадратнага ўраўнення *: <math>x^2 - x - 1 = 0,</math> : адкуль, у прыватнасці, вынікаюць суадносіны: :: <math>\varphi \cdot (\varphi - 1) = 1.</math> * <math>\varphi</math> выражаецца праз значэнні [[трыганаметрычныя функцыі|трыганаметрычных функцый]]: *: <math>\varphi = 2 \cos \frac{\pi}5 = 2 \cos 36^\circ.</math> *: <math>\varphi = 2 \sin (3\pi/10) = 2 \sin 54^\circ. </math> * <math>\varphi</math> прадстаўляецца ў выглядзе бесканечнага ланцужка квадратных каранёў: *: <math>\varphi = \sqrt{1 + \sqrt{1 + \sqrt{1 + \sqrt{1 + \dots}}}}.</math> * <math>\varphi\;</math> прадстаўляецца ў выглядзе бесканечнага [[ланцуговы дроб|ланцуговага дробу]] *: <math>\varphi = 1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1+\dots}}},</math> : падыходнымі дробамі якой служаць адносіны паслядоўных [[лікі Фібаначы|лікаў Фібаначы]] <math>\frac{F_{n+1}}{F_n}</math>. Такім чынам, :: <math>\varphi = \lim_{n\to\infty} \frac{F_{n+1}}{F_n}.</math> * [[Мера ірацыянальнасці]] <math>\varphi</math> роўная 2. * Значэнні дробу пасля коскі для <math>\varphi</math>, <math>\frac1\varphi</math> і <math>\varphi^2</math> у любой сістэме злічэння будуць роўныя<ref>{{Cite web|url = https://numsys.ru/|title =Системы счисления |author = |date = |publisher = }}</ref>. === Геаметрычныя ўласцівасці === [[Файл:Pentagram-phi.svg|right|thumb|200px|Залатое сячэнне ў пяціканцовай зорцы]] [[Файл:Construction of a golden ratio.svg|right|thumb|200px|Пабудова залатога сячэння]] [[Файл:Penrose Tiling (Rhombi).svg|right|thumb|200px|[[Мазаіка Пенроўза]]]] * У правільнай [[Пентаграма|пяціканцовай зорцы]] кожны адрэзак дзеліцца перасякаючым яго адрэзкам у залатым сячэнні (на прыведзеным малюнку адносіны чырвонага адрэзка да зялёнага, зялёнага да сіняга і сіняга да пурпурнага роўныя <math>\varphi</math>. Акрамя таго, адносіна чырвонага адрэзка да адлегласці паміж суседнімі вяршынямі зоркі (якое роўна зялёнаму адрэзку), таксама роўная <math>\varphi</math>). * Адносіна [[дыяганаль|дыяганалі]] правільнага пяцівугольніка да стараны роўна залатому сячэнню. * Пры дзяленні папалам вугла паміж дыяганаллю і меншай стараной прамавугольніка з адносінамі старон 1:2 атрымліваем лік *:<math>\frac{1}{\varphi} = \operatorname{tg}\left(\frac{\operatorname{arctg} 2}{2}\right).</math> ; Геаметрычная пабудова Залатое сячэнне адрэзка <math>AB</math> можна [[пабудова з дапамогай цыркуля і лінейкі|пабудаваць]] наступным чынам: у пункце <math>B</math> будуюць перпендыкуляр да <math> AB </math>, адкладваюць на ім адрэзак <math> BC </math>, роўны палавіне <math> AB </math>, на адрэзку <math> AC </math> адкладваюць адрэзак <math> CD </math>, роўны <math> BC </math>, і нарэшце, на адрэзку <math> AB </math> адкладваюць адрэзак <math> AE </math>, роўны <math> AD </math> . Тады : <math>\varphi=\frac{|AB|}{|AE|}=\frac{|AE|}{|EB|}.</math> == Залатое сячэнне і гармонія ў мастацтве == [[Файл:Gold&kadr.jpg|left|thumb|190px|Залатое сячэнне і зрокавыя цэнтры]] Пад «правілам залатога сячэння» ў архітэктуры і мастацтве звычайна маюцца на ўвазе кампазіцыі, якія змяшчаюць прапорцыі, блізкія да залатога сячэння. Некаторыя са сцвярджэнняў на карысць гіпотэзы ведання старажытнымі правіла залатога сячэння: * Прапорцыі [[піраміда Хеопса|піраміды Хеопса]], храмаў, барэльефаў, прадметаў побыту і ўпрыгажэнняў з грабніцы [[Тутанхамон]]а сведчаць, што егіпецкія майстры карысталіся суадносінамі залатога сячэння пры іх стварэнні. * Згодна з [[Ле Карбюзье]], у рэльефе з храма фараона [[Сеці I]] у [[Абідас]]е прапорцыі фігур адпавядаюць залатому сячэнню. У фасадзе старажытнагрэчаскага храма [[Парфенон]]а таксама прысутнічаюць залатыя прапорцыі. У цыркулі з старажытнарымскага горада [[Пампеі]] (музей у [[Неапаль|Неапалі]]) таксама закладзены прапорцыі залатога дзялення, і т. д. * Варта адзначыць, што сама дакладная прапорцыя з'яўляецца ідэальным эталонным значэннем. У прыродзе рэальныя суадносіны у біялагічных відаў, як правіла, трохі адрозніваюцца ад залатога сячэння, што выклікана прыстасаваннем да навакольнага асяроддзя ў працэсе жыцця. Прыкладам такіх «адхіленняў» можа служыць марская камбала. === Прыклады свядомага выкарыстання === Пачынаючы з [[Леанарда да Вінчы]], многія мастакі свядома выкарыстоўвалі прапорцыі «залатога сячэння». Расійскі дойлід Жалтоўскі выкарыстоўваў залатое сячэнне ў сваіх праектах<ref>[http://www.architektor.ru/ai/2004_1/kordo.htm Золотой запас зодчества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090129140645/http://www.architektor.ru/ai/2004_1/kordo.htm |date=29 студзеня 2009 }}</ref>. [[Іаган Себасцьян Бах]] у сваёй інвенцыі E-dur № 6 BWV 792 выкарыстоўваў двухчасткавую форму, у якой суадносіны памераў частак адпавядаюць прапорцыям залатога сячэння. 1 частка — 17 тактаў, 2 частка — 24 такты. (Невялікія неадпаведнасці выраўноўваюцца за кошт ферматы ў 34 такце). Геаметрыя плана грабніцы фараона Старажытнага Егіпта [[Менес]]а пабудавана з выкарыстаннем прапорцыі, якую мы цяпер звязваем з залатым сячэннем<ref>Стеликов Н. Е. «Гармония древнеегипетской архитектуры.» Горки: БГСХА. 2009, 108 с.</ref>. == Залатое сячэнне ў біялогіі і медыцыне == [[Файл:Nautilus Section cut Logarithmic spiral.jpg|right|thumb|150px|Залатое сячэнне ў прыродзе]] Жывыя сістэмы таксама валодаюць уласцівасцямі, характэрнымі для «залатога сячэння». Напрыклад: прапорцыі цел, спіральныя структуры ці параметры біярытмаў<ref>[http://314159.ru/tsvetkov/tsvetkov2.htm Цветков, В. Д. Сердце, золотое сечение и симметрия. — Пущино: ПНЦ РАН, 1997. — 170 с.]</ref> і інш. == Гл. таксама == * {{нп4|Пентаграма|Піфагарэйскі пентакл|ru|Пентаграмма}} * {{нп4|Фібаначыева сістэма злічэння||ru|Фибоначчиева система счисления}} * {{нп4|Правіла трэцей||ru|Правило третей}} * {{нп4|Метад залатога сячэння||ru|Метод золотого сечения}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Залатое сячэнне // {{Крыніцы/БелЭн|6к}} С. 510. * {{Крыніцы/МатемЭнц|2|артыкул=Золотое сечение|слупкі=466—467 <!-- стар. 458--459 -->}} * ''Аракелян Г. Б.'' Математика и история золотого сечения. — М.: Логос, 2014, 404 с. — ISBN 978-5-98704-663-0. * ''Бендукидзе А. Д.'' [http://kvant.mccme.ru/1973/08/zolotoe_sechenie.htm Золотое сечение] «Квант» № 8, 1973 * ''Васютинский Н. А.'' Золотая пропорция. — М.: Молодая гвардия, 1990. — 238[2]c. — (Эврика). * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Т.3. — СПб.: Азбука-Классика, 2005. — С.725-732. * ''Власов В. Г.'' Искусство России в пространстве Евразии. — Т.3. Классическое искусствознание и «русский мир». — СПб.: Дмитрий Буланин, 2012. — С.156-192. * ''Шмигевский Н. В.'' Формула совершенства // Страна знаний. — 2010. — № 4. — С.2-7. * ''Сабанеев Л. Л.'' Этюды Шопена в освещении закона золотого сечения. Опыт позитивного обоснования законов формы // Искусство. — 1925. — № 2. — С. 132—145; 1927. — № 2-3. — С. 32-56. == Спасылкі == * ''В. С. Белнин'', [http://www.a3d.ru/architecture/stat/182 «Владел ли Платон кодом золотой пропорции? Анализ мифа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090513042233/http://www.a3d.ru/architecture/stat/182 |date=13 мая 2009 }} * ''А. В. Радзюкевич'', [http://elib.altstu.ru/elib/books/Files/pv2014_01/pdf/159radzukevich.pdf К вопросу о научном изучении пропорций в архитектуре и искусстве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180329021957/http://elib.altstu.ru/elib/books/Files/pv2014_01/pdf/159radzukevich.pdf |date=29 сакавіка 2018 }}. * ''А. В. Радзюкевич'', [http://marhi.ru/AMIT/2014/4kvart14/radzukevich/radzukevich.pdf Критический анализ Адольфа Цейзинга — основоположника гипотезы «золотого сечнения».] * ''В. Лаврус'', [http://www.n-t.ru/tp/iz/zs.htm Золотое сечение] * ''Статья о золотом сечении в изобразительном искусстве'', [http://www.linteum.ru/article44.html Золотое сечение в изобразительном искусстве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111001125056/http://www.linteum.ru/article44.html |date=1 кастрычніка 2011 }} * [http://www.wolframalpha.com/input/?i=fibonacci+&a=*C.fibonacci-_*Function- Функция Фибоначчи] в [[Wolfram alpha]] * {{MathWorld|title=Golden Ratio|urlname=GoldenRatio}} * {{OEIS2C|id=A001622}} {{Лікі з уласнымі імёнамі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Залатое сячэнне]] [[Катэгорыя:Алгебраічныя лікі]] [[Катэгорыя:Безразмерныя параметры]] mrma1kji3tzkahcq16s5c9pe9ee1vp3 Зарачанская 0 281051 5160322 4988772 2026-07-02T15:09:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160322 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Зарачанская |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 16|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Мясоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Бычыншчына''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009295 }} [[Файл:Вёска зарачанская.jpg|міні|Вёска Зарачанская з галоўнага ўезда]] '''Зарача́нская'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaračanskaja}}, {{lang-ru|Заречанская}}), да 1964 года '''Бычыншчына''' — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мясоцкі сельсавет|Мясоцкага сельсавета]]. Бліжэйшая вёска да чыгуначнага прыпынку [[Мясата (прыпыначны пункт)|Мясата]]. == Гісторыя == Уваходзіла ў склад [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Расійскай імперыі<ref>{{Cite web |url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |title=Архіўная копія |access-date=3 мая 2023 |archive-date=11 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053642/http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |url-status=dead }}</ref>. З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]] <ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=3 мая 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref>. З 1939 года ў [[БССР]]. 30 ліпеня 1964 года вёска '''Бычыншчына''' перайменавана на '''Зарачанскую'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 94 жыхары, 19 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 94 жыхары, 19 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|285|Byczyńszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мясоцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мясоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] dzbl151mwr9hb5i3xrfa4319lc9h8b7 Каменшчына (Маладзечанскі раён) 0 281126 5160531 4873438 2026-07-03T10:56:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160531 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Каменшчына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каменшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 45|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243003348 }} '''Ка́меншчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamienščyna}}, {{lang-ru|Каменщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=6 студзеня 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 23 жыхары, 2 двары<ref>{{Cite web |url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |title=Архіўная копія |access-date=6 студзеня 2023 |archive-date=11 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053642/http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |url-status=dead }}</ref>. * 1921 год — 54 жыхары, 9 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.</ref>. * 1931 год — 50 жыхароў, 11 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|III|776|Kamieńszczyzna, wieś, powiat wilejski}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] rb6iy4k82722jeybsswnwu8qtwsg7jb Залатагорскія могілкі 0 291581 5160270 4750806 2026-07-02T12:14:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160270 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = могілкі |Беларуская назва = Залатагорскія могілкі |Выява = Miensk, Załataja Horka, Trajecki. Менск, Залатая Горка, Траецкі (1918).jpg |Подпіс выявы = Магілы за касцёлам Святога Роха, 1918 г. |Шырыня выявы = |Статус = ахоўная зона |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 38.8 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 34|lon_sec = 48.6 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1790]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = [[1920]] |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = знішчаныя |Сайт = |Commons = }} '''Залатаго́рскія мо́гілкі''' — знішчаныя могілкі ў [[Залатая Горка|Залатагорскім прадмесці]] [[Мінск]]а. Захаваліся асобныя магілы, што месцяцца на тэрыторыі [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла Святога Роха]]. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (Č. Maniuška, 1849).jpg|міні|злева|Залатагорскія могілкі на малюнку Ч. Манюшкі, 1849. Бачныя касцёл і капліца Св. Роха (справа)]] [[Файл:Zalataja Horka, plan. Залатая Горка, план.jpg|міні|злева|План могілак у 1861 годзе]] Могілкі ўтвораныя ў 1790 годзе<ref> {{cite web|url = https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|title = Районы, кварталы: история минской Золотой горки|date = 13 студзеня 2013|publisher = realt.onliner.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004175331/https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}</ref>. У 1796 годзе на тэрыторыі могілак з’явілася драўляная капліца ў гонар Усіх Святых. У 1842 годзе пасля пажару капліца была адрамантаваная і пераробленая ў касцёл. У 1850 годзе было прызнана, што немэтазгодна падтрымліваць рамонтамі драўляны касцёл, лепш пабудаваць мураваны. Будаўніцтва мураванага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла]] было скончанае 1 лістапада 1864 года. Могілкі мелі статус «сумесных»: тут у першую чаргу хавалі парафіян Траецкага касцёла, але таксама і ўніяцкіх цэркваў. З канца [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя на ўсіх гарадскіх планах могілкі пазначаліся як «мінскія каталіцкія». У першай палове [[XIX стагоддзе|XIX ст]]. з’явілася назва Залатая Горка. Пасля 1839 года, у выніку ліквідацыі [[уніяцтва|Уніі]], могілкі сталі цалкам каталіцкімі<ref name="свабод"> {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|title = Чым інвэстараў вабяць нябожчыкі? Гісторыкі папярэджваюць пра небясьпеку для сталічных Залатагорскіх могілак|date = 21 верасня 2016|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004180259/http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}</ref>. [[Файл:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (36).jpg|міні|злева|Тэрыторыя могілак у 2019 годзе]] У 1840-х гадах тэрыторыя могілак значна пашыраецца. У той час у Менску ў 1848 і 1853 гадах здараліся цяжкія эпідэміі [[халера|халеры]]. Людзей, што паміралі ад халеры, хавалі на гэтак званых «халерных могілках». Дзеля гэтага быў адведзены адмысловы пляц, які быў аддзелены ад асноўных пахаванняў агароджай і санітарнай зонай<ref name="свабод"/>. === Пасля закрыцця === У 1893 годзе могілкі закрытыя, падзахоўванне да блізкіх сваякоў дазвалялася ў выключных выпадках. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] тут хавалі ахвяр нямецкіх бамбаванняў Мінска. У 1915—1916 гадах тут хавалі вайскоўцаў родам з Мінска, якія паміралі ад ран у тылавых шпіталях. Тычылася гэта толькі афіцэрскага складу<ref name="свабод"/>. На могілках пахаваныя святары, прадстаўнікі каталіцкага духавенства, манахі менскіх кляштараў. Тут пахаваны [[Дамінік Манюшка]], дзядзька [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], які памёр у эпідэмію халеры<ref name="свабод"/>. Пасля 1920 года, за [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкім часам]], могілкі цалкам закрытыя. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] на могілках здзяйсняліся пахаванні. Пасля Другой сусветнай вайны паўзверх халернага сектара могілак былі пабудаваныя жылыя дамы (№ 7, 9 па вуліцы Чырваназоркавай, часткова шпіталь па Чырваназоркавай № 4<ref>{{Cite web |url=http://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |title=Могілкі на сучасным плане горада |access-date=4 кастрычніка 2016 |archive-date=7 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |url-status=dead }}</ref>)<ref name="свабод"/>. У 1973 годзе збудаваны [[Палац мастацтва (Мінск)|Палац мастацтва]], у выніку чаго была знішчаная частка пахаванняў, якія былі на гэтай тэрыторыі<ref name="свабод"/>. === Вяртанне надмагілляў і добраўпарадкаванне === У 2017 годзе валанцёрамі на прыкасцёльную тэрыторыю былі вернутыя 12 надмагільных пліт знішчаных могілак, дагэтуль яны былі скінутыя ў лесе на ўездзе ў вёску [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]]<ref>{{cite web|url = https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|title = У Мінск вернуты помнікі з разбураных у пасляваенны час могілак на Залатой Горцы|author = Ілья Лапато|date = 20 верасня 2017|archive-url = https://archive.today/20170929123703/https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|archive-date = 29 верасня 2017|access-date = 29 верасня 2017|url-status = live}}</ref>. У 2017 годзе закрытая тэрыторыя могілак плошчай 2 га, якая дагэтуль належала Міністэрству сувязі, была перададзеная касцёлу Святога Роха для добраўпарадкавання. У 2018 годзе на перададзенай тэрыторыі была адкрытая частка [[Дэндрарый|дэндрапарку]]. У далейшым плануецца стварэнне алеі з мемарыялам, аптэкарскі парк, пляц ружоўніка, парк з біблійнымі раслінамі<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/society/604775.html|title = «Вопрос не только времени, но и финансов». В Минске благоустраивают новый парк на Золотой Горке|date = 16 жніўня 2018|publisher = tut.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20180911154942/https://news.tut.by/society/604775.html|archive-date = 11 верасня 2018|access-date = 31 кастрычнікка 2018|url-status = dead}}</ref>. == Галерэя == <center><gallery widths="250" heights="250" caption="Залатагорскія могілкі на старых фотаздымках" perrow="4"> File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1908).jpg|Капліца на могілках, 1907 год File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1917).jpg|Капліца на могілках, каля 1917 года File:Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (25.06.1941).jpg|Касцёл і Залатагорскія могілкі на аэрафотаздымку часоў Другой сусветнай вайны File:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-31A, Wilhelm Kube in Minsk.jpg|Гаўляйтар [[Вільгельм Кубэ]] аддае распараджэнне на каталіцкіх Залатагорскіх могілках. На выяве таксама ад’ютант Кубэ. Травень 1943 года </gallery></center> <center><gallery widths="250" heights="250" caption="Могілкі ў наш час" perrow="4"> |Знак на ўваходзе File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (32).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (39).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (01).jpg|2019 год </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg Могілкі на сучасным плане горада] * [http://www.karta-minska.nemiga.info/minsk-1898.htm Залатагорскія могілкі на рэпрадукцыі карты Мінска 1898 г.] (пункт 49) * [http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg Залатагорскія могілкі на карце Мінска 1903 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305112225/http://karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg |date=5 сакавіка 2016 }} (пункт 9) * [https://www.pinterest.com/pin/236157574196828686/ Здымак пахавальнай працэсіі на Залатагорскіх могілках у часе Другой сусветнай вайны] * [http://berastouski.blogspot.com/2018/08/2.html Рэшткі Залатагорскіх могілак на фотаграфіях і відэа] {{Могілкі Мінска}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:Залатая Горка]] 1b9kqs9ruh0tfqnnqcd8ikkp02rett9 Калавуравічы 0 294937 5160484 5090480 2026-07-03T07:12:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160484 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Калавуравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Калавуравічы. Капліца (04).jpg |подпіс = Капліца |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 05|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 29|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет = Калавуравіцкі |карта краіны = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1567 |ранейшыя імёны = Калауръ |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242999422 }} '''Калаву́равічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. -- С. 230. Сустракаецца таксама варыянт '''Калау́равічы'''.</ref> ({{lang-be-trans|Kalavuravičy}}, {{lang-ru|Каллауровичи}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], размешчаная ў вусці ракі [[Стыр]] недалёка ад яе ўпадзення ў [[Прыпяць]]. Уваходзіць у склад [[Калавуравіцкі сельсавет|Калавуравіцкага сельсавета]]. За 39 км на ўсход ад [[Пінск]]а, за 214 км ад [[Брэст]]а <ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref>. З 16 красавіка 1973 года цэнтр сельсавета <ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 17 (1391). </ref>. У 1998 годзе налічвалася 264 жыхары, 104 двары <ref name="БЭ7" />. Паводле звестак перапісу 2019 года ў вёсцы налічвалася 113 жыхароў <ref name="nca">{{Cite web|url=https://map.nca.by|title=Публічная кадастравая карта Рэспублікі Беларусь|access-date=2021-09-27|archive-date=2021-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814164616/https://map.nca.by/|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя == === У складзе Вялікага Княства Літоўскага === Першае дакументальнае згадванне вёскі адносіцца да '''1567 года''' (''Попіс войска Вялікага Княства Літоўскага''). Згодна з дакументам, першым зафіксаваным жыхаром быў конны баярын Іван Максімавіч Пратасовіч, які прыбыў на попіс «съ Калауръ» <ref>{{cite book |title=Русская историческая библиотека. Том 33. Литовская метрика. Отдел 1. Часть 3: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского |url=https://chtyvo.org.ua/authors/Lytovska_metryka/Russkaia_ystorycheskaia_byblyoteka_Tom_33_Lytovskaia_metryka_Otdel_1_Chast_3_Knyhy_publychnkh_del_Pe/ |location=Петроград |publisher=Типография Главного Управления Уделов |year=1915 |pages=1209 |language=ru |archive-date=2021-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428020439/https://chtyvo.org.ua/authors/Lytovska_metryka/Russkaia_ystorycheskaia_byblyoteka_Tom_33_Lytovskaia_metryka_Otdel_1_Chast_3_Knyhy_publychnkh_del_Pe/ }}</ref>. Паводле непацверджаных звестак, паселішча магло існаваць раней і згадвацца ў прывілеі [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] 1524 года як вотчына роду [[Калавуры|Калавураў]] <ref>{{cite web |title=Калавуравічы на варце |url=https://www.sb.by/articles/kalavurav-chy-na-vartse.html |website=СБ. Беларусь сегодня |date=2012-08-30 |access-date=2026-01-26 |language=be}}</ref>. Назва вёскі, верагодна, паходзіць ад прозвішча першапасяленцаў-уладальнікаў <ref>Саўчук Д. В. Паходжанне прозвішчаў студэнтаў філалагічнага факультэта // Навуковая кампетэнтнасць маладых вучоных: ідэі, перспектывы, кірункі : зб. матэрыялаў. — Брэст : БрДУ імя А. С. Пушкіна, 2023. — С. 54.</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|Мікалая Бірылы]], прозвішчы ''Калаур, Калавур'' паходзяць ад рэгіянальнага ''калавур'' — «каравул» <ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 171.</ref>. Назва таксама мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені тыпу ''Kal-a-uras'' <ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Мікус]]|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=Масква|старонкі=221}}</ref>. Сярод мясцовых жыхароў захаваліся паданні пра родапачынальніка: ''«Каза́лы, що прэ́док був Прота́с – протокла́ст. Була́ бума́га – леоно́гія»'' <ref>{{cite book |author=Веренич В. Л. |title=Полесский архив |publisher=ИП Вараксин |year=2009 |pages=44—46}}</ref>. Вёска ўваходзіла ў склад Пінскага павета ВКЛ з 1567 па 1791 год. Пасля адміністрацыйных рэформ Вялікага сойма згодна з законам «Размеркаванне ваяводстваў, зямель і паветаў...» ад 2 лістапада 1791 года, паселішча ўвайшло ў склад новастворанага Пінска-Зарэчнага павета з цэнтрам у [[Плотніца (аграгарадок)|Плотніцы]]. Соймік гэтага павета прайшоў 14–19 лютага 1792 года ў касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі ў суседняй вёсцы [[Асавая (Столінскі раён)|Асавая]], дзе былі абраны дэпутаты ў Трыбунал і земскія ўраднікі. У складзе павета вёска знаходзілася да 1793 года, калі тэрыторыя была далучана да Расійскай імперыі <ref>{{кніга |аўтар=рэд. А. Рахуба |загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Tom VIII: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek |выдавецтва=DiG |месца=Warszawa |год=2020 |старонкі=29 |isbn=978-83-286-0127-7 |мова=pl}}</ref>. ==== Калавуравіцкі шляхецкі соймік ==== У верасні 1657 года, у час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай]], Калавуравічы сталі палітычным цэнтрам рэгіёна. 10 верасня 1657 года, адгукнуўшыся на заклік [[Павел Ян Сапега|Паўла Сапегі]] да барацьбы з казакамі, шляхецкая партыя склікала ў Калавуравічах соймік пад старшынствам уніяцкага біскупа Андрэя Кваснінскага-Залатога (1599-1665). Падзея была выклікана расколам сярод мясцовай шляхты па пытанні пераходу рэгіёна пад пратэктарат [[Гетманшчына|Гетманшчыны]]. Удзельнікі сходу выступілі супраць саюза з казакамі, абвясціўшы несапраўднай дамову, падпісаную пінскімі ўладамі пад ціскам Швецыі. Гэты дэмарш паклаў пачатак барацьбе за Пінск паміж Рэччу Паспалітай і сіламі Івана Выгоўскага <ref>{{cite book |author=Kotljarchuk A. |title=In the Shadows of Poland and Russia: The Grand Duchy of Lithuania and Sweden in the European Crisis of the mid-17th Century |series=Södertörn Doctoral Dissertations |volume=4 |publisher=Södertörns högskola |location=Huddinge |year=2006 |isbn=91-89315-63-4 |pages=254—255 |language=en}}</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === Паводле звестак Рэвізскіх казак 1795 года, Калавуравічы мелі статус шляхецкай аколіцы (32 двары, 173 жыхары). Аколіца была радавым гняздом мясцовай шляхты, сярод якой найбольш маштабна былі прадстаўлены роды Пратасавіцкіх і [[Калавуры|Калавураў]] <ref>{{артыкул |аўтар=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ) |загаловак=Рэвізскія казкі Пінскага павета |выданне=Ф. 333. Оп. 9. Д. 55. Л. 518 |мова=be}}</ref>. Тут таксама пражывалі Барычэўскія, Казлякоўскія, Лазіцкія, Вабішэвічы, Калбы, Шаламіцкія і Дзедаўцы <ref>{{cite book |author=Веренич В. Л. |title=Полесский архив |year=2009 |pages=44—46}}</ref>. Паводле дадзеных за 1808 год, у вёсцы таксама пражывалі яўрэі, працавала карчма <ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НІАБ). Ф. 138. Оп. 1. Спр. 7. Л. 20-59.</ref><ref>{{cite book |author=Judith Kalik |title=Movable Inn. The Rural Jewish Population of Minsk Guberniya in 1793-1914 |publisher=De Gruyter |year=2018 |page=114 |isbn=978-3-11-049539-3 |language=en}}</ref>. У XIX стагоддзі жыхары адносіліся да прыхода Храма Святога прарока Іліі ў в. [[Вуйвічы]] (пабудаваны ў 1788 годзе) <ref>{{cite web |title=Храм Святога прарока Божага Іліі д. Вуйвічы |url=https://pinsk-region.by/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8-%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8B/p-14823.html |website=Афіцыйны сайт Пінскага райвыканкама |access-date=26 студзеня 2026 |archive-date=13 сакавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260313135157/https://pinsk-region.by/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8-%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8B/p-14823.html |url-status=dead }}</ref>. У саміх Калавуравічах захавалася капліца (верагодна XIX ст.), перанесеная на могілкі ў савецкі час. На верставой карце 1910 года яна пазначана ў цэнтры вёскі <ref>{{cite web |title=Капліца ў Калавуравічах (XIX ст.) |url=https://globustut.by/kallaurovi/index.htm#chapel |website=Глобус Беларусі |access-date=2026-01-28}}</ref><ref>{{cite web |title=Верставая карта Беларусі — паўднёвая частка (1910) |url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_verstovka_ug/?y=52.082648&x=26.504097 |website=etomesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. Гісторык Дзяніс Лісейчыкаў адзначае, што ў XIX ст. многія праваслаўныя прыходы Піншчыны існавалі толькі на паперы, у той час як шляхта працягвала карыстацца паслугамі «нелегальных» уніяцкіх капліц <ref>{{cite journal |author=Лісейчыкаў Д. |title=Схаваныя уніяцкія прыходы Пінскага павета канца XVIII – першай трэці ХІХ стст. |journal=Архіварыус |publisher=НГАБ |year=2006 |volume=Вып. 4 |pages=117—129}}</ref>. У «Геаграфічным слоўніку Каралеўства Польскага» (1882) Калавуравічы апісаны як вёска, часткова казённая, часткова шляхецкая, «раней польская і каталіцкая» <ref>{{cite book |title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego |url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/703 |year=1882 |volume=III |pages=703}}</ref>. Упершыню на вядомых картах вёска з'яўляецца на Спецыяльнай карце Заходняй часткі Расіі Шуберта 1826-1840 гадоў <ref>{{cite web |url=http://www.etomesto.ru/map-shubert-10-verst/?y=52.092424&x=26.541687 |title=Спецыяльная карта Заходняй часткі Расіі Шуберта 1826—1840 гадоў |website=etomesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. Таксама паселішча пазначана на тапаграфічнай мапе Мінскай губерні барона Фіцінгофа 1846 года <ref>{{cite web |url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_fitingof-minskaya-guberniya/?y=52.090023&x=26.544953 |title=Тапаграфічная карта Мінскай губерні Фіцінгофа (1846) |website=etomesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. У далейшым картаграфічныя дадзеныя былі ўдакладнены на трохвярстовай ваенна-тапаграфічнай мапе Шуберта 1866 года <ref>{{cite web |title=Трохвярстовая ваенна-тапаграфічная карта (рад XIX, ліст 5) |url=http://www.etomesto.ru/shubert-map/19-5/ |website=EtoMesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. === Найноўшы час === З 1918 па 1939 год вёска ўваходзіла ў склад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]], [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]]. У верасні 1939 года вёска была далучана да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1991 года — у складзе [[Рэспубліка Беларусь]] <ref>{{кніга |аўтар=рэд. М. Касцюк |загаловак=Гісторыя Беларусі: у 6 т. |выдавецтва=Экаперспектыва |месца=Мінск |год=2000–2011 |том=5–6}}</ref>. Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] эканоміка вёскі грунтавалася на прыватных гаспадарках. Працавалі крамы сем'яў Васерман і Калавур, лесапільня Антона Пратасавіцкага, млыны. У 1949 годзе быў створаны калгас «Перамога», пазней перайменаваны ў «Сцяг» (1963), а затым у «Бальшавік» (1987). У 2002 годзе ён быў ператвораны ў СВК «Калавуравічы» <ref>{{cite web |title=Фонд № 1184. СВК «Калавуравічы» |url=https://fk.archives.gov.by/fond/36451/ |publisher=Занальны дзяржаўны архіў у г. Пінску}}</ref>. У 1978 годзе вёску даследаваў лінгвіст [[Вячаслаў Вярэніч]] (1924–1990). У сваіх матэрыялах ён адзначаў, што вёска пакідае добрае ўражанне сваімі дабраякаснымі забудовамі, а ў многіх гаспадароў узведзены цяплічныя збудаванні пад цэлафанавым пакрыццём. Таксама аўтар заўважыў, што паселішча размешчана сярод [[Стыр|надстырскіх лугоў]] і хмызнякоў, у ім ёсць ФАП, пошта, будынак сельсавета, а мясцовая гаворка адносіцца да пінска-стахаўскага тыпу <ref>{{cite book |author=Веренич В. Л. |title=Полесский архив |year=2009 |pages=44—46}}</ref>. У вёсцы дзейнічала сярэдняя школа, на базе якой былі створаны бібліятэка і музей <ref>{{cite web |title=ДУА «Калавуравіцкая сярэдняя школа» |url=https://kartoteka.by/unp-290510013 |website=Картотека.by}}</ref>. Адным з найбольш значных экспанатаў музея з’яўляецца бюст Героя Савецкага Саюза Зоі Касмадзям’янскай (1966), які пасля закрыцця Гальцоўскай школы быў перададзены ў Калавуравічы <ref>{{cite web |author=Таццяна Палхоўская |title=Проект «Пинщина: названы в честь героев»: прошлись по улицам деревни Галево |url=https://p-v.by/news/80-letie-osvobozhdenie-belarusi/proekt-pinshhina-nazvany-v-chest-geroev-proshlis-po-uliczam-derevni-galevo/ |website=Пінскі веснік |date=2024-04-12 |access-date=26 студзеня 2026 |archive-date=5 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205083523/https://p-v.by/news/80-letie-osvobozhdenie-belarusi/proekt-pinshhina-nazvany-v-chest-geroev-proshlis-po-uliczam-derevni-galevo/ |url-status=dead }}</ref>. Доўгі час у Калавуравіцкай школе працаваў паэт і грамадскі дзеяч Алесь Бібіцкі (1931-1998). Яго імем названа школьная алея, а ў музеі створана экспазіцыя <ref>{{cite web |title=Настаўнік, паэт, грамадзянін... |url=https://crbpinsk.brest.by/wp-content/uploads/2018/03/buklet-bibickij.pdf |website=crbpinsk.brest.by |year=2016 |language=be}}</ref>. Сярод вядомых ураджэнцаў — Мікалай Калавур (1920—2017), польскі вайсковец і дыпламат <ref>{{cite web |url=https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/107671 |title=Mikołaj Kałaur |publisher=IPN |language=pl}}</ref>, а таксама Барух Васерман (1882—1942), педагог, які выкладаў ідыш і матэматыку ў яўрэйскіх школах. Яго сын, Міша Урублеўскі, быў паплечнікам [[Януш Корчак|Януша Корчака]], перажыў Халакост і пакінуў успаміны <ref>{{cite web |author=Vruvlevski, Misha |title=Oral history interview |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn502894 |website=USHMM |year=1992}}</ref>. У 2016 годзе ў вёсцы адбылося адкрыццё адукацыйнага гісторыка-патрыятычнага цэнтра. У дадатак да дзейнасці клуба «Пошук» у цэнтры развіваюцца адукацыйна-культурны і турыстычны кірункі. На базе цэнтра праводзяцца лекцыі, майстар-класы, урокі мужнасці, кірмашы і фестывалі, а таксама плануецца работа рамесных майстэрняў (ганчарнай, сталярнай, ткацкай і інш.) <ref>{{cite web |title=Образовательный центр в деревне Каллауровичи |url=https://planeta.ru/campaigns/60482 |publisher=Planeta.ru}}</ref> <ref>{{cite web |title=Адкрыццё адукацыйнага гісторыка-патрыятычнага цэнтра на Беларускім Палессі |url=https://ppt-online.org/196730 |publisher=Пінскі РВК}}</ref>. У 2018 годзе Калавуравічы сталі пляцоўкай «Фестывалю малых рэк», дзе праходзіў трансгранічны экалагічны лагер. 160 школьнікаў з Пінскага і [[Любяшоў]]скага раёнаў удзельнічалі ў працы экалагічных пастоў, ажыццяўляючы маніторынг стану малых рэк басейна Прыпяці <ref>{{cite web |title=Фестиваль малых рек в Пинском районе |url=https://news.21.by/society/2018/08/25/1586292.html |website=news.21.by |date=2018-08-25}}</ref>. У цяперашні час Калавуравічы з’яўляюцца адміністрацыйным цэнтрам [[Калавуравіцкі сельсавет|Калавуравіцкага сельсавета]] і сельвыканкама пад кіраўніцтвам старшыні Уладзіміра Уладзіміравіча Ноўныкі <ref>{{cite web |title=Калавуравіцкі сельвыканкам |url=https://brest-region.gov.by/142/organization.php?id=1513 |website=Брэсцкі аблвыканкам |access-date=2026-01-29 |language=be |archive-date=14 красавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414172426/https://brest-region.gov.by/142/organization.php?id=1513 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=Калавуравіцкі сельскі Савет дэпутатаў |url=https://pinsk.brest-region.gov.by/ru/s-sovet-ru/view/kallaurovichskij-selskij-sovet-deputatov-2000004451 |website=pinsk.brest-region.gov.by |access-date=2026-01-29 |archive-date=15 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415082932/https://pinsk.brest-region.gov.by/ru/s-sovet-ru/view/kallaurovichskij-selskij-sovet-deputatov-2000004451 |url-status=dead }}</ref>. Населены пункт размешчаны на тэрыторыі рэспубліканскага ландшафтнага заказніка [[Сярэдняя Прыпяць|«Сярэдняя Прыпяць»]], што вызначае яго прыродную значнасць і турыстычны патэнцыял. Сучасная эканоміка вёскі базіруецца на дзейнасці сельскагаспадарчай брыгады ААТ «Пінскрайаграсэрвіс», якая спецыялізуецца на мяса-малочнай жывёлагадоўлі і вырошчванні збожжавых культур <ref>{{cite web |title=ААТ Пінскрайаграсэрвіс, брыгада «Калавуравічы» |url=http://pinskraiagroservis-brigada-kallaurovichi.belorussia.su/}}</ref>, а таксама на прыватным пчалярстве пасекі В. А. Барычэўскага <ref>{{cite web |title=Барычэўскі В. А., пчаляр |url=https://kontakt.by/predprijatija/company/246983-БОРИЧЕВСКИЙ+В.А.+ПЧЕЛОВОД/}}</ref>. Сацыяльная інфраструктура прадстаўлена аддзяленнем паштовай сувязі РУП «Белпошта» <ref>{{cite web |title=Аддзяленне паштовай сувязі Калавуравічы |url=https://localgo.by/pinsk/category/otdelenie-pochtovoy-svyazi-kallaurovichi-rup-belpochta-43497}}</ref> і прадуктовай крамай № 45 <ref>{{cite web |title=Крама № 45 |url=https://tiga.by/kallaurovichi/magazin-produkty-45-kallaurovichi}}</ref>. У вёсцы дзейнічае фельчарска-акушэрскі пункт <ref>{{cite web |title=Фельчарска-акушэрскі пункт, в. Калавуравічы |url=https://stroybirzha.by/ru/companies/15390 |website=stroybirzha.by |access-date=2026-01-29}}</ref>. Транспартнае паведамленне забяспечваецца рэгулярнымі аўтобуснымі рэйсамі з горадам [[Пінск]]ам. Вулічная сетка ўключае вуліцы Леніна, Гагарына і Знаменскі завулак. Цэнтр паселішча ўпрыгожваюць парк і гістарычная брукаваная дарога, а традыцыйным святам вёскі застаецца [[Узнясенне Гасподняе|Ушэсце]]. == Галерэя == <gallery mode="packed" caption="Калавуравічы на картах і сучасных фотаздымках"> File:Military Topographic Map of the Russian Empire - Row XIX Leaf 5 - Kallaurowicze fragment.png|Калавуравічы на карце Расійскай імперыі, 1860-я гг. File:Two-verst map of the Western Frontier Region - Row XXIII Sheet 21 - Pinsk (Kallaurowicze fragment).png|Калавуравічы на двухверставай карце, канец XIX — пачатак XX ст. File:Polesie, Styr pod Wolwiczami (1930-1939).jpg|Рака Стыр каля вёсак Калавуравічы і Вуйвічы. Фота Генрыка Падэбскага, 1930—1939. File:Prypeć pod Bereżcami (1936).jpg|Рака Прыпяць побач з Калавуравічамі, Гальцамі і Беражцамі. Фота Генрыка Падэбскага, 1936. File:С. Вуйвичи, Пинскаго у. Церковь.tif|Царква Св. Іллі ў Вуйвічах (прыход вёскі Калавуравічы). Фота Ісаака Сербава, 1912. File:Kallaurowicze sign.jpg|Дарожны знак пры ўездзе з боку вуліцы Леніна File:Kallaurowicze_school.jpg|Уезд у вёску з боку вуліцы Гагарына File:Kallaurowicze сentre.jpg|Вуліца Леніна — гістарычны цэнтр File:Kallaurowicze houses.jpg|Забудова на вуліцы Гагарына File:Kallaurowicze school museum.jpg|Будынак былой школы і музея </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калавуравічы}} — С. 447. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калавуравіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Калавуравіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] ecf8azo0ms612syymli9082tbvt66si Камаран 0 306547 5160521 4428062 2026-07-03T10:10:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160521 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Камаран |Нацыянальная назва= ar/ كمران |Карта = |Краіна = Емен |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = Чырвонае мора |lat_dir = N|lat_deg = 15|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 42|lon_min = 35|lon_sec = |region = |CoordScale = |Плошча = 108 |Плошча заліваў = |Вышыня = 24 |Насельніцтва = 2200 |Год = 2012 |Выява = Kamaran Island NASA.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Kamaran Island }} '''Камара́н''' ({{lang-ar|كمران}}, літаральна «два [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяцы]]») — [[востраў]] на поўдні [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]] каля ўзбярэжжа [[Емен]]а. Плошча — 108 км². Насельніцтва (2012) — 2200 чал.<ref>[http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a559006.pdf R. Lee Hadden, The Geology of Yemen: An Annotated Bibliography of Yemen’s Geology, Geography and Earth Science.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200138/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a559006.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} P. 18</ref> == Геаграфія == Востраў Камаран месціцца каля паўночна-заходняга ўзбярэжжа [[Емен]]а. Аддзелены ад [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]] вузкім [[праліў|пралівам]] (1,96 км). Даўжыня — каля 12 км, шырыня — каля 7 км. Мае [[шэльф]]авае паходжанне. З трох бакоў акружаны [[каралавыя рыфы|каралавымі рыфамі]]. Паверхня плоская, толькі на поўдні вылучаюцца пагоркі. Найвышэйшы пагорак — Джабал-Яман (24 м)<ref>[http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a559006.pdf R. Lee Hadden, The Geology of Yemen: An Annotated Bibliography of Yemen’s Geology, Geography and Earth Science.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200138/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a559006.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} P. 18</ref>. [[Клімат]] засушлівы [[трапічны клімат|трапічны]]. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад +25 °C у зімовыя месяцы да +32 °C у летнія. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 80 мм.<ref>{{Cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=88504&cityname=Kamaran-Island-Muhafazat-al-Hudaydah-Yemen&units=metric |title=KAMARAN ISLAND, YEMEN |access-date=7 студзеня 2016 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304235035/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=88504&cityname=Kamaran-Island-Muhafazat-al-Hudaydah-Yemen&units=metric |url-status=dead }}</ref> == Прырода == Паверхня вострава Камаран [[пустыня|пустынная]] з частымі пыльнымі бурамі. Галоўнае [[прырода|прыроднае]] багацце — [[мангры]], якія займаюць каля 7 км узбярэжжа<ref>[https://www.cbd.int/doc/world/ye/ye-nr-05-en.pdf Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity (2010—2014)]</ref>. == Гісторыя == На востраве Камаран захаваліся старажытныя нагрувашчванні [[ракавіна малюскаў|ракавін малюскаў]], якія падобна такім жа нагрувашчванням на суседнім [[архіпелаг Фарасан|Фарасане]], могуць з’яўляцца рэшткамі [[палеаліт]]ычных паселішчаў. Аднак мясцовае насельніцтва лічыць іх [[персы|персідскімі]] магіламі<ref>[http://www.al-bab.com/bys/articles/groom02.htm NIGEL GROOM, The island of two moons: Kamaran 1954] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050729114517/http://www.al-bab.com/bys/ |date=29 ліпеня 2005 }}</ref>. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя н. э. [[Сасаніды]] сапраўды імкнуліся ўсталяваць кантроль над гэтым рэгіёнам<ref>Гл.: [https://books.google.by/books?id=bCVyhH5VDjAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false André Wink, Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest.]</ref>. Пакінутае персідскае ўмацаванне прыгадвалі і [[партугальцы]]. Яны захапілі Камаран у [[16 стагоддзе|XVI]] ст., аднак былі вымушаны пакінуць яго ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у сувязі з ціскам [[аман]]скіх арабаў. У XVII — пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] стст. ім валодалі [[Мамлюкскі султанат|егіпецкіе мамлюкі]] і розныя валадары [[емен]]скіх арабаў. У [[1860]] г. на Камаране была пабудавана [[Вялікабрытанія|брытанская]] [[тэлеграф]]ная станцыя, але сам востраў перайшоў пад кантроль [[Асманская імперыя|Асманскай Порты]] і выкарыстоўваўся як важны транзітны пункт для [[Паломніцтва|пілігрымаў]] у [[Мекка|Меку]]. Асманскія ўлады ўзнавілі старажытныя ўмацаванні, выкапалі [[калодзеж]]ы і зрабілі праходы ў [[каралавыя рыфы|каралавых рыфах]]. У [[1882]] г. Камаран наведалі 44 тысячы пілігрымаў. У [[1915]] г. востраў быў акупаваны брытанскімі войскамі і падпарадкаваны ўладам [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]. У [[1926]] г. частку адказнасці за транзітны цэнтр атрымалі прадстаўнікі [[Інданезія#Залежнасць ад нідэрландскай кароны (1798—1942 гады)|Галандскай Індыі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] выкарыстоўваўся для ваенных аперацый супраць [[Італія|італьянскай]] калоніі [[Эрытрэя]]. У [[1967]] г. перададзены [[Паўднёвы Емен|Паўднёваму Емену]]. У [[1972]] г. далучаны ваенным шляхам да [[Еменская Арабская Рэспубліка|Паўночнага Емена]]<ref>[http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/islands_of_arabia.pdf J.E. Peterson, The Islands of Arabia: Their Recent History and Strategic Importance]</ref>. З [[1990]] г.у складзе аб'яднанага [[Емен]]а. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Астравы Емена]] [[Катэгорыя:Астравы Чырвонага мора]] [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна]] o0emz0bcu3f7ky3jn3raoyi5eefgc4f Зніжэнне ўзроўню Аральскага мора 0 325387 5160427 4760706 2026-07-02T23:22:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160427 wikitext text/x-wiki [[File:Aralsea tmo 2014231 lrg.jpg|thumb|350px|[[Аралкум]] у жніўні 2014 года]] [[Файл:Aralsee.gif|right|thumb|Падзенне ўзроўню Аральскага мора з 1960 па 2010 гг.]] '''Зніжэнне ўзроўню Аральскага мора''' — сукупнасць экалагічных, біялагічных, глебавых, кліматычных і сацыяльных з'яў, звязаных са ссыханнем [[Аральскае мора|Аральскага мора]] і ўтварэнні на яго месцы пустэлі [[Аралкум]]. == Прычыны і ход ссыхання == [[Аральскае мора]] да ссыхання з'яўлялася чацвёртым па плошчы возерам у свеце пасля [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], [[Верхняе возера|Верхняга возера]] (Паўночная Амерыка) і [[Вікторыя (возера)|возера Вікторыя]] (Афрыка). Дэградацыя Аральскага мора пачалася ў 1960-х, калі вялікая частка сцёку [[Сырдар’я|Сырдар'і]] і [[Амудар’я|Амудар'і]] стала праз сістэму каналаў сыходзіць на абвадненне і гаспадарчыя патрэбы Туркменіі, [[Узбекістан]]а і паўднёвага [[Казахстан]]а. У выніку мора значна адступіла ад свайго берага і агалілася дно, пакрытае марскімі солямі з дамешкам пестыцыдаў і іншых хімікатаў. З 1960 па 2007 год Арал ужо страціў на выпарэнне каля 1000 км³ воды. У 1989 годзе мора распалася на два ізаляваныя вадаёмы — [[Малое Аральскае мора|Паўночнае (Малое)]] і [[Вялікае Аральскае мора|Паўднёвае (Вялікае)]]. На 2003 год плошча паверхні Аральскага мора складаў каля чвэрці выточнай, а аб'ем воды — каля 10 %. Да пачатку 2000-х абсалютны ровень вады ў мора зменшыўся да адзнакі 31 м, што на 22 м ніжэй выточнага роўня, што назіраўся ў канцы 1950-х. 2011 год у параўнанні з 2010 годам для басейна Аральскага мора выдаўся засушлівым, дэльта Амудар'і перасохла і ўсе тры паўднёвыя сегменты Вялікага Аральскага мора (і асабліва ўсходні вадаём) таксама значна зменшыліся ў памерах. Адрэзанае ад Вялікага Аральскага мора дамбай, Малое Аральскае мора з'яўляецца больш стабільным, але ў 2011 годзе і яго плошча таксама скарацілася ў параўнанні з 2010 годам<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=52002 Aral Sea. September 11, 2011]</ref>. У жніўні 2014 года ўсходняя частка Вялікага Арала цалкам высахла<ref>[http://iscience.ru/2014/10/02/vostochnoe-aralskoe-more-vysoxlo-polnostyu/ Восточное Аральское море высохло полностью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190321230332/http://iscience.ru/2014/10/02/vostochnoe-aralskoe-more-vysoxlo-polnostyu/ |date=21 сакавіка 2019 }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2014/09/29/aral-site-anons.html НАСА: Узбекская часть Аральского моря высохла полностью]</ref><ref>{{cite web|author=Марк Синнот|title=Как высушить море за полвека: трагическая история Арала|url=http://www.nat-geo.ru/nature/217711-kak-vysushit-more-za-polveka-tragicheskaya-istoriya-arala/#full|date=июнь 2015|publisher=National Geographic|access-date=25 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012001544/http://www.nat-geo.ru/nature/217711-kak-vysushit-more-za-polveka-tragicheskaya-istoriya-arala/#full|archivedate=12 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. == Экалагічныя наступствы == Клімат у раёне Аральскага мора (над былой акваторыяй і ў радыусе 50—100 км ад яе) стаў больш [[кантынентальны клімат|кантынентальным]] і засушлівым, у вузкай узбярэжнай палосе (да 30 км ад былой берагавой лініі) зімы сталі халаднейшымі (на 1—3 градусы). На месцы дна былога мора ўтварылася пясчана-саляная [[пустэля]] [[Аралкум]]; пры моцных вятрах (якія назіраюцца ў дадзеным рэгіёне на працягу 30—50 дзён у годзе) над высахлым дном развіваюцца інтэнсіўныя [[Пылавая бура|пылавыя буры]], шлейф пылу дасягае ў даўжыню 200—300 км і, у залежнасці ад кірунку вятроў, дасягае такіх гарадоў, як [[Кызыларда]], [[Байканур (горад)|Байканур]], [[Горад Шалкар|Шалкар]], [[Нукус]] і г.д., выяўляючыся ў выглядзе [[імгла|імглы]] белаватага колеру, якая пагаршае празрыстасць паветра ([[далёкасць бачнасці]]). Паколькі солевыя адклады на высахлым дне ўтрымваюць вялікія колькасці хімічных угнаенняў і ядахімікатаў (якія выкарыстоўваліся ў сельскай гаспадарцы і змываліся з палёў у рэкі і далей траплялі ў мора), удыханне такога паветра можа негатыўна адбівацца на здароўе людзей і жывёл гэтых рэгіёнаў. Штогод з дна Аральскага мора вятрамі падымаецца да 75 мільёнаў тон солі<ref>[http://newsrbk.ru/news/455239-ezhegodno-so-dna-aralskogo-morya-podnimayutsya--yadovityie-soli.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304113653/http://newsrbk.ru/news/455239-ezhegodno-so-dna-aralskogo-morya-podnimayutsya--yadovityie-soli.html |date=4 сакавіка 2016 }} со ссылкой на источник: newsland.com/news/detail/id/1249780/</ref>. Атрутныя солі Аральскага рэгіёна выяўлены<ref name="no">{{cite web|datepublished=2000|url=http://enrin.grida.no/aral/aralsea/english/arsea/arsea.htm|title=State of Environment of the Aral Sea Basin|publisher=Regional report of the Central Asian States|access-date=22.05.2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20060927183650/http://enrin.grida.no/aral/aralsea/english/arsea/arsea.htm|archive-date=27 верасня 2006|url-status=dead}}</ref> у крыві пінгвінаў [[Антарктыда|Антарктыды]], на ледавіках [[Грэнландыя|Грэнландыі]], а таксама ў лясах [[Нарвегія|Нарвегіі]], на палях Беларусі і г.д. == Змены мясцовасці == [[File:Muynak (8599789039).jpg|thumb|350px|«Могілкі караблёў» у [[Муйнак]]у.]] Пацярпеў аральскі [[ландшафт]]: плошча [[трыснёг|трысняговых]] зараснікаў скарацілася з 550 да 18 тыс. [[Гектар|га]], у агульнай складанасці загінула прыкладна 50 буйных азёр у дэльтах Сырдар'і і Амудар'і. Знішчана частка [[Тугайныя лясы|тугаяў]] у абалонах Сырдар'і і Амудар'і. Рэзка скарацілася разнастайнасць відаў жывой прыроды каля мора. З 178 выглядаў хрыбетных жывёл засталіся 38. Салёнасць вады павялічылася ў Малым Арале ў 2 разы (да 18 ‰) і ў Вялікім Арале ў 10 раз (каля 100 ‰). Вялікі Арал страціў рыбагаспадарчае значэнне. Порты [[Аральск]], [[Муйнак]] і [[Казахдар'я]] былі зачынены з-за адсутнасці вады. У [[Прыаралле|Прыараллі]] з канца 1980-х гадоў адзначаецца высокі ровень беспрацоўя. == Перспектывы == У [[2005]] годзе завяршылася будаванне [[Какаральская плаціна|Какаральскай плаціны]], якая можа выратаваць паўночную частку Аральскага мора (так званае [[Малое Аральскае мора|Малое мора]]) ад высыхання. Дзякуючы плаціне, абсалютны ровень вады ў [[Малое Аральскае мора|Малым моры]] падняўся ўжо да 42 м, пачала адраджацца рыбная гаспадарка. З [[1950-я|1950-х]] гадоў і па цяперашні час неаднаразова прапанаваліся [[Паварот сібірскіх рэк|праекты]] па будаванні канала для перакідання вод з басейна [[Об]]і у басейн Аральскага мора, што дазволіла б значна развіць эканоміку [[Прыаралле|Прыаралля]] (у прыватнасці, [[сельская гаспадарка]]) і часткова адрадзіць Аральскае мора. Такое будаванне запатрабуе вельмі вялікіх матэрыяльных выдаткаў (з боку некалькіх дзяржаў — [[Расія|Расіі]], [[Казахстан]]а, [[Узбекістан]]а), таму пра практычную рэалізацыю дадзеных праектаў гаворка пакуль не ідзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1239303540 В.Рахманов: Самая молодая пустыня в мире — Аралкум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116200654/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1239303540 |date=16 студзеня 2014 }} * Siegmar-W. Breckle [http://www.uni-bielefeld.de/biologie/Oekologie/aralsee.html ''Combating desertification and rehabilitation of the salt deserts in the region at the Aral Sea''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100305122306/http://www.uni-bielefeld.de/biologie/Oekologie/aralsee.html |date=5 сакавіка 2010 }} * {{cite web | datepublished =20 мая 2009 | url =http://earthobservatory.nasa.gov/Features/WorldOfChange/aral_sea.php | title =Evaporation of the Aral Sea : Feature Articles | publisher =[[Earth Observatory]] | access-date = 20.05.2009 | lang =en }} * [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=32684 О Барсакельмесском заповеднике — «Пойти, чтобы вернуться»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110717212246/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=32684 |date=17 ліпеня 2011 }}, Инна БЕКЕЕВА, № 430 (16817) от 28.08.2009. * [http://zyalt.livejournal.com/239299.html Кладбище кораблей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120611054233/http://zyalt.livejournal.com/239299.html |date=11 чэрвеня 2012 }} (фотоальбом южной части Аральского моря, апрель 2010 года) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Катастрофы]] qa7p7xcvr9nz59qcwn9poufawxqo4pq Камея Ганзага 0 331555 5160532 4581404 2026-07-03T11:14:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160532 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва |тып = Камея |выява = Cameo gonzaga.jpg |памер = 300px |назва = «Камея Ганзага» |арыгінал = Il Cammeo Gonzaga |аўтар = аўтар невядомы |год = III ст. да н.э. |матэрыял = [[сарданікс]], срэбра |тэхніка = [[камея]] |вышыня = 15,7 зм |шырыня = 11,8 зм |месцазнаходжанне = Санкт-Пецярбург |музей = Эрмітаж }} '''«Камея Ганзага»''' (''Парны партрэт Пталамея Філадэльфа і Арсіноі II; камея Мальмезон;'' {{lang-it|Il Cammeo Gonzaga}}) — знакамітая [[камея]] з трохслаёвага [[сарданікс]]у, якая адносіцца да лепшых узораў антычнай [[гліптыка|гліптыкі]]<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/rges/article/rg1/rg1-1932.htm Российский гуманитарный энциклопедический словарь. Глиптика] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090209054938/http://slovari.yandex.ru/dict/rges/article/rg1/rg1-1932.htm |date=9 лютага 2009 }}</ref>. Паводле агульнапрынятага меркавання<ref name="сто">[http://www.bibliotekar.ru/100sokr/27.htm Сто великих сокровищ // Камея Гонзага (Н. А. Ионина)]</ref>, з'яўляецца самай знакамітай камеяй [[Эрмітаж]]а. Уяўляе сабой парны партрэт. Хутчэй за ўсё, гэта выява эліністычных фараонаў Егіпта — мужа і жонкі, якія з'яўляліся адначасова братам і сястрой — [[Пталамей II Філадэльф|Пталамея II Філадэльфа]] і [[Арсіноя II|Арсіноі II]]. Выканана ў [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]] невядомым аўтарам у [[Александрыя Егіпецкая|Александрыі Егіпецкай]]. Захоўваецца ў [[Эрмітаж]]ы (Інв. № ГР-12678)<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/18.+Carved+Stones/885521/?lng=ru Сайт Эрмітажа]</ref>. Даведнік 1971 года падае звесткі — 120 зала (зала гліптыкі), 14-я вітрына; аднак на 2014 год ёсць пазнака «Не прадстаўлена на пастаянных экспазіцыях». == Гісторыя камеі == Названа ў гонар першага вядомага ўладальніка — маркіза [[Франчэска II Ганзага]], рэнесанснага мецэната, кіраўніка італьянскага горада [[Мантуя|Мантуі]]. Першае згадка пра яе сустракаецца ў [[1542]] годзе ў інвентарным каталогу збору [[Ізабела д’Эстэ|Ізабелы д’Эстэ]] — жонкі Франчэска<ref name="сто"/>, дзе мадэлі былі апазнаны памылкова: {{цытата|Вялікая камея апраўлена ў золата, з рэльефнымі партрэтамі Цэзара <nowiki>[</nowiki>[[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]]<nowiki>]</nowiki> і [[Лівія Друзіла|Лівіі]], з залатой гірляндай вакол, з лісцем лаўра з зялёнай [[смальта|смальты]], з жамчужынай унізе, з адваротнага боку ўпрыгожанай чарненнем, і з таблічкай з імем памерлай найяснейшай спадарыні Герцагіні.}} Малады [[Рубенс]], які бачыў яе ў пачатку XVII стагоддзя, палічыў гэту камею лепшай з бачаных: ''«Я лічу, што сярод гем з парнымі партрэтамі гэта — найпрыгожая ў Еўропе»''<ref name="сто"/>. Да [[1630]] года належала мантуанскім герцагам. У 1630—1648 гады камея захоўвалася ў [[Пражскі Град|Пражскім Градзе]] ў скарбніцы Габсбургаў, паколькі яны [[Вайна за мантуанскую спадчыну|авалодалі Мантуяй]] і вывезлі адтуль скарбы<ref name="анс">[http://ancientrome.ru/art/artwork/img.htm?id=882 Пталамей II і Арсіноя (Камея Ганзага).]</ref>. Затым яна трапляе ў [[Стакгольм]] як трафей шведскіх войскаў, якія захапілі Прагу. З 1648 года камея знаходзілася ў зборы шведскай каралевы [[Крысціна (каралева Швецыі)|Крысціны]] і пазначалася як ''«карціна з агату з выявай двух рымлян, у чырвоным футарале».'' Калі Крысціна адраклася ад прастола і з'ехала ў адзін з італьянскіх кляштароў, яна вывезла з сабой і камею. Пасля смерці каралевы ў [[1689]] годзе камея патрапіла да яе фаварыта кардынала [[Дэчыа Ацаліні малодшы|Д. Ацаліна]], які прадаў мастацкі збор каралевы герцагу [[Брачыяна]] з роду [[Адэскалькі]]. У [[1794]] годзе яна захоўвалася ў [[Ватыкан]]е — у бібліятэцы Папы [[Пій VI|Пія VI]], які і набыў яе. Адтуль у [[1798]] годзе камея была канфіскавана французамі пры акупацыі Рыма і вывезена ў Францыю. Трапіла ў Эрмітаж у [[1814]] годзе з калекцыі [[Жазэфіна Багарнэ|Жазэфіны Багарнэ]]. У 1814 годзе імператар Аляксандр I, які ўвайшоў з войскамі ў Францыю, наведаў у [[Мальмезонскі палац]] і быў крануты бядотным становішчам Жазэфіны. Ён аддаў распараджэнне забеспячыць бяспеку яе і яе сям'і ў той момант, калі саюзныя войскі ўваходзілі ў Парыж. У знак сваёй удзячнасці Жазэфіна падарыла Аляксандру камею<ref name=autogenerated1>[http://torrent-ship.net/archives/49 О. Я. Неверов. История камеи Гонзага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714181858/http://torrent-ship.net/archives/49 |date=14 ліпеня 2014 }}</ref>. Паводле назвы палаца [[Мальмезон]], рэзідэнцыі Жазэфіны, у XIX стагоддзі камею таксама назвалі «камеяй Мальмезон»<ref>{{Cite web |url=http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/04/2007/hm4_2_240.html |title=Выставка Франция и Россия: коллекция императрицы Жозефины из Мальмезона в Эрмитаже |access-date=31 мая 2016 |archive-date=14 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174207/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/04/2007/hm4_2_240.html |url-status=dead }}</ref>. (У тым жа годзе Жазэфіна сканала — як гавораць, застудзіўшыся, гуляючы ў лёгкай сукенцы па алеях разам з рускім імператарам. Частка яе калекцыі была выкуплена Аляксандрам ужо ў спадчыннікаў). === Ідэнтыфікацыя мадэляў === [[Выява:AlexanderCameo.JPG|thumb|left|Камея з выявай Аляксандра Македонскага, традыцыйна намаляванага ў адзіноце, без жанчыны. Парыж, [[кабінет медалёў]].]] [[Выява:Ptolemaeus II&Arsinoë.jpg|thumb|right|Пталамей II і Арсіноя II на залатой актадрахме]] У наш час лічыцца, што камея ўяўляе сабой парны партрэт эліністычных [[фараон]]аў Егіпта — мужа і жонкі, якія з'яўляліся адначасова братам і сястрой, — [[Пталамей II Філадэльф|Пталамея II Філадэльфа]] і [[Арсіноя II|Арсіноі II]]. Паколькі ніякіх надпісаў і індывідуальных атрыбутаў на камеі няма, да такой высновы даследчыкі прыйшлі не адразу. У перыяд Рэнесансу лічылася, што на камеі адлюстраваны [[Актавіян Аўгуст]] і яго жонка [[Лівія Друзіла|Лівія]]. Таксама высоўваліся версіі, што гэта [[Аляксандр Македонскі]] і яго маці [[Алімпіяда Эпірская|Алімпіяда]] або іншыя царскія пары старажытнасці: [[Германік]] і [[Агрыпіна Старэйшая]], і нават Пталамей II і яго першая жонка [[Арсіноя I]]. Пазней меркаванне змянілася, і ўзніклі наступныя версіі: сярод рымлян — [[Адрыян]] і [[Вібія Сабіна]], [[Нерон]] і яго маці [[Агрыпіна Малодшая]], [[Калігула]] і яго бабуля [[Антонія Малодшая]], [[Друз Малодшы]] і [[Лівіла]]. Сярод кіраўнікоў эліністычнага свету найбольш часта называліся наступныя імёны: [[Пталамей]] і [[Эўрыдзіка I]], [[Пталамей III]] і [[Берэніка II]], [[Аляксандр I Валас]] і [[Клеапатра Тэя]], [[Пталамей X Аляксандр]] і [[Клеапатра III]], і нават [[Мітрыдат Еўпатар]]<ref name="cam"/>. Эксперты вялі доўгія дэбаты наконт даты і месца паходжання гэтай камеі. Версіі ахопліваюць перыяд часу, прынамсі, у тры стагоддзі, і разыходжанні ў меркаваннях дагэтуль захоўваюцца. У наш час аўтарытэты прытрымліваюцца меркавання, што твор паходзіць з [[Александрыя|Александрыі]], дзе і ўзнікла падобнае мастацтва працы з камянямі. Гэта тэорыя таксама падмацоўваецца іконаграфічнымі даследаваннямі і заўважанай сувяззю з егіпецкай традыцыяй. Акрамя таго, улічваецца любоў да міфалагічных сюжэтаў, уласцівая двару Пталамеяў, а таксама падабенства з рэльефамі Александрыі. Стыль і прырода разьбы, яе адрозненне ад рымскай традыцыі, схілілі многіх экспертаў да таго, каб перасунуць дату да [[першы эліністычны перыяд|першага эліністычнага перыяду]], калі як раз і ўзніклі падвойныя профільныя партрэты. Гэты тып, вядомы як ''capita jugata'', характарызуецца тым, што адзін профіль размешчаны непасрэдна за іншым. [[Файл:Ptolémée II.JPG|thumb|Камея з выявай Пталамея II. Парыж, кабінет медалёў.]] У цэлым, паколькі стыль і тэхніка даказваюць, што камея была выраблена ў Александрыі і адносіцца да першага эліністычнага перыяду, большасць даследчыкаў лічаць немагчымымі, каб яна адлюстроўвала кіраўнікоў Рыма ці Сірыі. Дагэтуль найбольш праўдападобнымі і папулярнымі застаюцца дзве версіі: Аляксандр Македонскі з маці або ж сын яго палкаводца Пталамей II з жонкай. Абедзве тэорыі маюць сваіх прыхільнікаў і праціўнікаў, які адзначаюць падабенства намаляваных з вядомымі ідэнтыфікаванымі партрэтамі. Версіі Аляксандра прытрымліваюцца J. Krause, {{нп3|Адольф Фуртвенглер||ru|Фуртвенглер, Адольф}}, J. Bernoulli, A. Heckler, G. Lippold, M. Bieber, G. Richter, G. Wirth. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#FFE4B5; color:black; width:22em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Першы ўсімі прызнаны мастак-гранільшчык быў Піргатэл, які адзін толькі меў права выразаць на камені выяву Аляксандра; але верх дасканаласці ў гэтым мастацтве ўяўляе гема, якая названа cameo Gonzaga і цяпер належыць рускаму імператару; на ёй намаляваны партрэты Пталамея Філадэльфа і яго сястры і ў той жа час жонкі, Арсіноі (паводле меркавання іншых — Алімпіяды і Аляксандра). Гэты онікс, твор невядомага нам мастака, самы цудоўны, вытанчаны і геніяльны твор з ліку ўсяго падобнае, што дайшло да нас; у параўнанні з ім іншая цудоўная венская гема (cameo) з'яўляецца слабым наследаваннем. |- | style="text-align: left;" | <center>''[[Ф. Любкер]]. «Реальный словарь классических древностей». (1898) '' |} Тым не менш, паколькі апроч маці, ніякай іншай жанчыны, годнай таго, каб быць намаляванай побач з Аляксандрам, даследчыкі прапанаваць не могуць, і ўлічваючы той факт, што ў рысах мужчыны і жанчыны знаходзяць сямейнае падабенства, здагадка, што камея адлюстроўвае Пталамея і яго сястру-жонку Арсіною, здаецца найбольш праўдападобнай. Гэту версію прапанаваў J. Eckhel, развіў E. Q. Visconti, а падтрымліваюць C. Davenport, A. Springer, A. Michaelis, G. Rodenwaldt, A. Adriani, Z. Kiss, роўна як і М.Максімава і А. Нявераў, якія таксама адзначаюць, што ў нумізматыцы перыяду першых Пталамеяў была прынята менавіта ''capita jugata.'' === Стан === У Пталамея палоска караляў на шыі дапоўнена дзіўным карычневым завітком: гэта след пазнейшай [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] ў спробе схаваць, што камея была зламана напалам. == Мастацкая характарыстыка == Камея ўяўляе сабой парны партрэт кіраўнікоў Егіпта. Іх выявы з'яўляюцца ідэалізаванымі выявамі. У працы невядомага александрыйскага майстра ўмела выкарыстаны фактура і колер трох розных слаёў каменя, дзякуючы чаму скура апыняецца малочна-белай, а даспехі — цёмнымі. <blockquote> «Поўнаўладныя манархі эліністычнага Егіпта Пталамей II і яго жонка Арсіноя прадстаўлены тут як багі грэчаскага пантэона — θεοί ἄδελφοι. Малюючы сваіх уладароў, прыдворны майстар ідэалізуе іх, надаючы Пталамею II падабенства з Аляксандрам Вялікім, падкрэсліваючы юнацтва, прыгажосць, энергію ў ідэальным профілі цара. Партрэт яго жонкі здаецца [[Іератыка|іератычна]] строгім, мяккія рысы твару дыхаюць спакоем. На плячы Пталамея II — [[эгіда]] [[Зеўс]]а, вярхоўнага бога элінаў, а шлем прыпадабняе яго да бога [[Арэс]]а. На галовах цара і царыцы, як знак абагаўлення, — лаўровыя вянкі. <br /><br /> Дзівіць смелая, віртуозная тэхніка майстра: энергічная пластыка, мяккая, нюансаваная мадэлёўка ў спалучэнні з тонкім каларыстычным рашэннем робяць камею цудоўным узорам «жывапісу ў камені». На папяліста-шэрым фоне выразна вырысоўваецца профілі цара і яго жонкі. Разьбяром выкарыстаны паступовыя градацыі трох асноўных слаёў каменя: за асляпляльна-белым профілем Пталамея, быццам вылучаным яркім святлом, бачны блакітнаваты профіль Арсіноі, які сыходзіць у цень. У верхнім, карычневым, слоі выразаны шлем, валасы, эгіда цара, а сустрэтыя больш светлыя ўкрапванні выкарыстаны для разеткі на шлеме і галоў [[Гаргона Медуза|Медузы]] і [[Фобас (міфалогія)|Фобаса]], якія ўпрыгожваюць эгіду. Гэта ўзмацняе маляўнічасць камеі. Вар'іруючы паліроўку, майстар надаў сярэдняму, некалькі празрыстаму, слою цялесную цеплыню, а верхняму, у якім выразаны шлем, — амаль металічны бляск»<ref name=autogenerated1 />. </blockquote> [[Файл:PtolemyIIAndArsinoeII-ROM.png|thumb|Егіпецкая стэла, якая адлюстроўвае Арсіною, што прымае дары ад Пталамея]] Кіраўнікі намаляваны ў падвойным профілі ў якасці багоў, якія пабраліся свяшчэнным шлюбам (ιερός γάμος). Арсіноя апранута ў вясельны «вэлюм» і лаўровы вянок, іншы вянок надзеты на шлем Пталамея, упрыгожаны таксама наверсе зоркай і крылатым драконам<ref name="cam">[http://www.cammeogonzaga.it/eng/Gonzaga-cameo-hermitage.asp Gonzaga Cameo history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090624203023/http://www.cammeogonzaga.it/eng/Gonzaga-cameo-hermitage.asp |date=24 чэрвеня 2009 }}</ref>. Калі прытрымлівацца найбольш агульнапрынятай версіі ідэнтыфікацыі мадэлі (Пталамей II і Арсіноя II), то сюжэт шлюбу атрымлівае асаблівую каштоўнасць. Гэта быў першы шлюб паміж эліністычнымі кіраўнікамі Егіпта, заключаны па старажытнаегіпецкай традыцыі — паміж братам і сястрой, што шакіравала грэчаскае грамадства. У захаваным спісе тытулаў Арсіноя падкрэслівае, што яна была дачкой цара, сястрой цара і жонкай цара, вядомы таксама яе амбіцыйны і мяцежны характар, а таксама актыўны ўдзел у кіраванні дзяржавай. Дзякуючы гэтаму, верагодна, мастак пазлічыў магчымым намаляваць царыцу побач з царом. Пасля смерці Арсіноя была абагаўлёная як «багіня, якая кахае свайго брата » (θεά φιλάδελφος). {{зноскі}} == Літаратура == * Стефани<!--кто такой?-->, Путеводитель, стр. 72, — Н. Е. Макаренко, Художественные сокровища Эрмитажа, Пг., 1916, стр. 240, рис. 87 * ''Максимова М. И.'' Камея Гонзага. — Л., 1924. * ''Максимова М. И.'' Античные резные камни Эрмитажа. Путеводитель по выставке. — Л., 1926. * Максимова. Резные камни, стр. 94, табл. IV; Выставка портрета, стр. 21 * [[Алег Якаўлевіч Нявераў|''Неверов О. Я.'']] Античные камеи в собрании Государственного Эрмитажа. — Л., Аврора, 1971. — С. 29, илл. 1. * [[Алег Якаўлевіч Нявераў|''Неверов О. Я.'']] Камея Гонзага: Из истории глиптики. — Л., 1977. * E. Babelon, La gravure en [с.30] pierres fines: camées et intailles, Paris, 1894, p.&nbsp;135, fig. 104 * Furtwängler, Die antiken Gemmen, Taf. LIII, 2; G. Rodenwaldt, Kunst der Antike, Propyläen-Kunstgeschichte, III, Berlin, 1944, Abb. 422 * M. Bieber, The Portraits of Alexander the Great, Proc. Amer. Phil. Soc., 93, 1949, p.&nbsp;390, fig. 3; JDI, 77, 1962, S. 227, Abb. 7 * G. Richter, The Engraved Gems of the Greeks, Etruscans and Romans, I, London, 1968, p.&nbsp;155, Nr 611 == Спасылкі == * [http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/18.+Carved+Stones/885521/?lng=ru Сайт Эрмітажа] * [https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/issue.html?id=19360 Дакументальны фільм] [[Катэгорыя:Экспанаты Эрмітажа]] [[Катэгорыя:Камеі]] [[Катэгорыя:Культура Егіпта эпохі Пталамеяў]] [[Катэгорыя:Эліністычнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Рэльеф Старажытнага Егіпта]] [[Катэгорыя:Ганзага]] [[Катэгорыя:Гістарычныя каштоўнасці]] renaust4wl5rbfl3n2ppurxg0rvm671 Зборная СССР па футболе 0 334037 5160368 5048172 2026-07-02T18:23:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160368 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{URS}} | Арыгінал = | Лагатып = | Шырыня = | Мянушкі = | Канфедэрацыя = [[УЕФА]] (Еўропа) | Федэрацыя = [[Федэрацыя футбола СССР]] | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Алег Блахін]] (112) | Лепшы бамбардзір = [[Алег Блахін]] (42) | Хатні стадыён = [[Стадыён «Лужнікі»|Цэнтральны імя Леніна]] | Код ФІФА = URS <!-- Форма --> |pattern_la1=|pattern_b1=_Soviet_Union|pattern_ra1=| leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=FFFFFF|socks1=FF0000| pattern_la2=|pattern_b2=_Soviet_Union_away|pattern_ra2=| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF| <!-- Форма --> | Першая гульня = {{Футбол|URS||||||1923}} 3:0 {{Футбол|TUR||R}}<br />([[Масква]], [[СССР]]; [[16 лістапада]] [[1924]]) | Апошняя гульня = {{Футбол|CYP}} 0:3 {{Футбол|URS||R}}<br />([[Ларнака]], [[Кіпр]]; [[13 лістапада]] [[1991]]) | Перамога = {{Футбол|URS}} 11:1 {{Футбол|IND||R}}<br />([[Масква]], [[СССР]]; [[16 верасня]] [[1955]])<br />{{Футбол|FIN}} 0:10 {{Футбол|URS||R}}<br />([[Хельсінкі]], [[Фінляндыя]]; [[15 жніўня]] [[1957]]) | Паражэнне = {{Футбол|ENG}} 5:0 {{Футбол|URS||R}}<br />([[Лондан]], [[Англія]]; [[22 кастрычніка]] [[1958]]) | Гульняў ЧС = 7 | Першы ЧС = 1958 | Дасягненні ЧС = 4 месца ([[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]]) | Чэмпіянат рэг = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянат Еўропы]] | Гульняў рэг = 5 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|1960]] | Дасягненні рэг = [[Файл:Gold medal europe.svg|16px]] Чэмпіён ([[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|1960]]) }} '''Зборная СССР па футболе''' — нацыянальная футбольная каманда, якая прадстаўляла [[СССР]] у міжнародных спаборніцтвах па футболе. Існавала з 1923 па 1991 год. Правапераемніцай зборнай СССР была [[Зборная СНД па футболе|зборная СНД]]. [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]] [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|1960]] года. == Гісторыя == Дэбют зборнай СССР на [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянаце свету]] адбыўся ў 1958 годзе ў Швецыі, дзе каманда спынілася на стадыі 1/4 фінала. У 1960 годзе савецкія футбалісты заваявалі тытул пераможцаў першага ў гісторыі [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы]], які праходзіў у Францыі, перамогшы ў фінале [[Зборная Югаславіі па футболе|зборную Югаславіі]] з лікам 2:1<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://wildstat.ru/p/2304/team/URS|title=СССР. Национальная сборная по футболу|website=wildstat.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=26 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726124743/http://wildstat.ru/p/2304/team/URS|url-status=dead}}</ref>. На чэмпіянатах свету найлепшым дасягненнем зборнай СССР стала чацвёртае месца на турніры 1966 года, дзе ў матчы за трэцяе месца каманда саступіла [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугаліі]] з лікам 1:2. Адзіны гол савецкай каманды тады забіў нападнік мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» [[Эдуард Васілевіч Малафееў|Эдуард Малафееў]]. На чэмпіянатах Еўропы савецкія футбалісты тры разы станавіліся сярэбранымі прызёрамі — у 1964, 1972 і 1988 гадах. Акрамя таго, чацвёртае месца каманда займала ў 1968 годзе<ref name=":0" />. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] зборная СССР двойчы станавілася пераможцам — у 1956 і 1988 гадах, а таксама тры разы запар заваёўвала бронзавыя медалі (1972, 1976, 1980)<ref name=":0" />. [[Алег Уладзіміравіч Блахін|Алег Блахін]] з’яўляецца рэкардсменам савецкай зборнай па колькасці галоў і па колькасці сыграных матчаў, забіўшы 42 мячы ў 112 сустрэчах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/ussr-recintlp.html|title=Soviet Union/CIS - Record International Players|website=rsssf.org|access-date=2025-10-21}}</ref>. Сярод ураджэнцаў Беларускай ССР, якія выступалі за зборную СССР, асабліва вылучаюцца [[Сяргей Уладзіміравіч Бароўскі|Сяргей Бароўскі]], [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Сяргей Алейнікаў]], [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]], [[Сяргей Анатолевіч Гоцманаў|Сяргей Гоцманаў]] і [[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Георгій Кандрацьеў]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus.kp.ru/daily/27473.5/4680211/|title=Когда белорусы играли на чемпионатах мира по футболу|first=Петр|last=Климов|website=belarus.kp.ru|date=2022-11-20|access-date=2025-10-21}}</ref>. [[Файл:Unión Soviética, Estadio, 1961-12-21 (969).jpg|400px|міні|цэнтр|Склад зборнай у 1961 годзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Навігацыйны блок2 |state=collapsed |загаловак=Міжнародныя турніры зборнай СССР <!--|Склад зборнай СССР па футболе на Алімпійскіх гульнях 1952 |Склад зборнай СССР па футболе на Алімпійскіх гульнях 1956--> |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце свету 1958 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1960 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце свету 1962 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1964 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце свету 1966 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1968 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце свету 1970 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1972 <!--|Склад зборнай СССР па футболе на Алімпійскіх гульнях 1972 |Склад зборнай СССР па футболе на Алімпійскіх гульнях 1976 |Склад зборнай СССР па футболе на Алімпійскіх гульнях 1980--> |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце свету 1982 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце свету 1986 |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1988 <!--|Склад зборнай СССР па футболе на Алімпійскіх гульнях 1988--> |Склад зборнай СССР па футболе на чэмпіянаце свету 1990 }} {{Еўрапейскія футбольныя зборныя}} {{Пераможцы чэмпіянату Еўропы па футболе}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зборная СССР па футболе| ]] lwzynxok4b3131vsa7uygf9uoylmo6z NGC 1990 0 440678 5160372 4772551 2026-07-02T18:52:21Z JerzyKundrat 174 5160372 wikitext text/x-wiki {{Зорка | Назва = NGC 1990 | Выява = Ngc1990.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[1 лютага]] [[1786]] | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Зорка — голубой сверхгигант і адбівальная туманнасць вокруг неё | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|05|36|12,8}} | Схіленне = {{Dec|-01|12|05}} | Шаблон_AstroCoord = да | Шаблон_Eq = нет | Прамое_ўзыходжанне_Eq = {{RA|00|00|00,0|Eq}} | Схіленне_Eq = {{Dec|±00|00|00,0|Eq}} | Сузор’е = Арыён | Абазначэнні = <br />'''NGC 1990''', '''LBN 940''', '''ε Ori''', '''ε Orionis''' }} '''NGC 1990''' (іншае абазначэнне — '''LBN 940''') — [[адбівальная туманнасць]] у сузор’і [[Арыён (сузор’е)|Арыён]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|1990}} {{Навігатар NGC|NGC 1986|NGC 1987|NGC 1988|NGC 1989|NGC 1990|NGC 1991|NGC 1992|NGC 1993|NGC 1994}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|1990]] [[Катэгорыя:Адбівальныя туманнасці]] lci7j6jx9v4wl0p3wxed1gqrawzm991 NGC 2006 0 440688 5160374 4772566 2026-07-02T18:57:53Z JerzyKundrat 174 5160374 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 2006 | Абазначэнні = '''NGC 2006''', '''ESO 86-SC8''' | Тып = Рассеянае скопішча | Выява = NGC 2006 DSS.jpg | Прамое_ўзыходжанне = 05h 31m 19,6s | Схіленне = -66° 58' 19" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = 11,5 | Бачныя_памеры = 1,0' | Сузор’е = Залатая Рыба | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[23 снежня]] [[1834]] }} '''NGC 2006''' (іншае абазначэнне — '''ESO 86-SC8''') — [[рассеянае скопішча]] ў сузор’і [[Залатая Рыба (сузор’е)|Залатая Рыба]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|2006}} {{Навігатар NGC|NGC 2002|NGC 2003|NGC 2004|NGC 2005|NGC 2006|NGC 2007|NGC 2008|NGC 2009|NGC 2010}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|2006]] [[Катэгорыя:Залатая Рыба (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы]] 3zr5rb88d08mtu5iu7eofpikjryop8a Зімовы сад (Брэст) 0 464252 5160441 4761856 2026-07-03T02:29:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160441 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Зімовы сад |Арыгінальная назва = |Выява =Winter_garden.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Брэст |lat_dir = |lat_deg = 52.09812|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 23.68807|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = аранжарэя |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2009 |Заканчэнне будаўніцтва = 2010 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''«Зімовы сад»''' — [[аранжарэя]] ў [[Гістарычны цэнтр Брэста|гістарычным цэнтры]] [[Брэст]]а, размешчаная па адрасе [[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вул. Міцкевіча]] 28/1. Пабудаваны па праекце архітэктара [[Таццяна Мароз|Таццяны Мароз]] і інжынера-канструктара Аляксандра Качуроўскага. Пабудаваны «Будаўнічым трэстам № 8»<ref>{{Cite web |url=http://www.stroytrest8.by/be/about-company/projects/alreadybuild/197-wintergarden.html |title=Зимний сад в городе Бресте |access-date=23 кастрычніка 2019 |archive-date=23 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023185213/http://www.stroytrest8.by/be/about-company/projects/alreadybuild/197-wintergarden.html |url-status=dead }}</ref>. Адкрыты для наведванняў [[1 снежня]] [[2010]] года. Плошча аранжарэі складае 595 кв. м, вышыня — 11,4 м. == Гісторыя == Старая навучальная цяпліца [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] была ўзведзена ў 1965 годзе. У ёй расло больш за 200 відаў раслін, якія выкарыстоўваліся як навучальны навочны матэрыял пры выкладанні розных раздзелаў [[батаніка|батанікі]], [[прыродазнаўства]], [[экалогія|экалогіі]], методыкі азнаямлення з прыродай і г.д. Тэхнічны стан цяпліцы і яе параметры не дазвалялі праводзіць паўнавартасныя навучальныя заняткі. У 2008 г. універсітэту распараджэннем [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] вылучана 5 млрд бел. рублёў на будаўніцтва «Зімовага саду» з рэзервовага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на сацыяльныя патрэбы моладзі. «Зімовы сад» быў ўзведзены ў [[2009]]-2010 гадах. Урачыстае адкрыццё адбылося [[1 снежня]] [[2010]] года. == Экспазіцыя == Экспазіцыя аранжарэі створана на базе раслін, якія ўжо былі ў ранейшай навучальнай цяпліцы, з далейшым узбагачэннем новымі відамі з фондавай калекцыі [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральнага батанічнага саду Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Пры фарміраванні экспазіцый быў ужыты фітагеаграфічны і сістэматычны падыход, паводле якога праводзіўся адбор раслін, якія растуць у розных [[кліматычныя зоны|кліматычных зонах]], што дае ўяўленне пра натуральныя раслінныя групы. Унутраная прастора падзелена на экспазіцыі: [[тропікі|зона тропікаў]], [[субтропікі|зона субтропікаў]], [[пустыня|зона пустыняў]] (пясчанай, камяністай, скальнай). У аранжарэі расце звыш 1800 экзэмпляраў [[інтрадукцыя|інтрадукаваных раслін]], якія прадстаўляюць больш як 500 [[Біялагічны від|відаў]], якія адносяцца да 95 [[Сямейства (біялогія)|сямействаў]]. === Экспазіцыя тропікаў === Калекцыя экспазіцыі [[Вільготныя трапічныя лясы|вільготных трапічных лясоў]] налічвае больш за 180 відаў. Тут прадстаўлены расліны розных жыццёвых формаў: [[дрэва|дрэвы]], [[куст]]ы, [[ліяна|ліяны]], [[эпіфіты]], [[трава]]. Сярод раслін {{bt-bellat|араўкарыя высокая|Araucaria heterophylla}}, {{bt-bellat||Ficus elastica}}, {{bt-bellat||Coffea arabica}}, [[банан]] з паўднёвай [[Індыя|Індыі]], 20 відаў [[Папарацепадобныя|папарацепадобных]], 10 відаў [[пальмы|пальмавых]], [[архідныя]], {{bt-bellat||Anthurium}}, {{bt-bellat||Strelitzia}}. === Экспазіцыя субтропікаў === Важнай складовай часткай калекцыі лясоў субтрапічнага пояса з’яўляюцца карысныя расліны, якія можна аднесці да такіх груп, як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]], [[Лекавыя расліны|лекавыя]], [[пладовыя расліны|пладовыя]], араматычныя, [[меданосы]]. Калекцыя налічвае 75 відамі. Сярод іх [[гранат звычайны]], [[апельсін]], [[лімон]], [[грэйпфрут]], [[мандарын]], {{bt-bellat||Murraya}}, {{bt-bellat||Acca sellowiana}}, [[кіпарыс вечназялёны]], {{bt-bellat|Гібіскус{{!}}гібіскусы|Hibiscus}}, [[Пеларгонія|пеларгоніі]], {{bt-bellat|азалія{{!}}азаліі|Azalea}}, {{bt-bellat||Bougainvillea}}, [[язмін]], [[размарын]], [[мірт]]. === Экспазіцыя пустыняў === Зона пустыняў, дзе размешчана калекцыя [[кактус]]аў і іншых [[сукулент]]аў, выканана з выкарыстаннем натуральнага каменя і пяску. Калекцыя налічвае больш за 140 відаў. Сярод іх {{bt-bellat|агава амерыканская|Agave americana}}, [[агава валасістая]], {{bt-bellat|агава каралевы Вікторыі|Agave victoriae-reginae}}, {{bt-bellat||Aloe ferox}}, {{bt-bellat||Echinocactus grusonii}}, {{bt-bellat||Cereus giganteus}}, {{bt-bellat||Pereskia aculeata}}, {{bt-bellat||Selaginella lepidophylla}}, [[апунцыя|апунцыі]], [[літапс]]ы, [[сагаўнік]]. === Арніталагічны кампанент === Адной з важных складовых частак «Зімовага саду» з’яўляецца калекцыя экзатычных птушак, якую складаюць 9 відаў птушак, прадстаўленых атрадамі [[папугаепадобныя|папугаепадобных]], [[курападобныя|курападобных]], [[голубападобныя|голубападобных]]. Сярод птушак [[чырвоны ара|чырвоныя ара]], [[малы салдацкі ара|малыя салдацкія ара]], [[ружовашчокія неразлучнікі]], [[хвалістыя папугайчыкі]], {{bt-bellat||Coturnix chinensis}}, {{bt-bellat||Coturnix japonica}}, [[Карэла-німфа|карэлы-німфы]], [[разела, птушка|разелы]], {{bt-bellat||Geopelia cuneata}}<ref>{{Cite web |url=http://www.brsu.by/ecology/ornitologicheskij-komponent |title=Орнитологический компонент |access-date=16 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505141031/http://www.brsu.by/ecology/ornitologicheskij-komponent |archivedate=5 мая 2017 |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stroytrest8.by/be/about-company/projects/alreadybuild/197-wintergarden.html Зимний сад в городе Бресте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191023185213/http://www.stroytrest8.by/be/about-company/projects/alreadybuild/197-wintergarden.html |date=23 кастрычніка 2019 }} * [http://www.brsu.by/ecology/zimnij-sad Старонка Зімовага саду на сайце Цэнтра экалогіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505040504/http://www.brsu.by/ecology/zimnij-sad |date=5 мая 2017 }} {{славутасці Брэста}} [[Катэгорыя:Аранжарэі]] [[Катэгорыя:Паркі Брэста]] [[Катэгорыя:Вуліца Міцкевіча (Брэст)]] [[Катэгорыя:Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:2010 год у Брэсце]] {{Батанічныя сады і дэндрапаркі Беларусі}} ebxja7u7af1szfngm8xcwkfmkigui2b Камсамол 0 465430 5160537 5009502 2026-07-03T11:36:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160537 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Партыя | лідар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ульянаў (Ленін)]] | назва партыі = Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі (УЛКСМ) | назва на мове арыгінала = Камсамол | лагатып = Komsomol Emblem.svg | шырыня лагатыпа = 300px | правадыр = [[Уладзімір Ілліч Ленін]] | дата заснавання = [[29 кастрычніка]] [[1918]] | дата роспуску = [[28 верасня]] [[1991]] | дата аднаўлення = сакавік 2009 | інтэрнацыянал = [[Камуністычны інтэрнацыянал моладзі|КІМ]] (1919—1943)<br/> [[Сусветная федэрацыя дэмакратычнай моладзі|СФДМ]] (1945—1991)<br/> | саюзнікі = [[Украінская камуністычная партыя]] (1920—1925) * [[КПСС]] * [[Усесаюзная піянерская арганізацыя імя У. І. Леніна|Усесаюзная піянерская арганізацыя]] | партыйны друк = «[[Камсамольская праўда]]» | ідэалогія = [[марксізм-ленінізм]] | колькасць членаў = | штаб-кватэра = [[Масква]] | дэвіз = | гімн = '''Узнагароды''':<br> {{Ордэн Леніна|тып=арганізацыя|1945}}{{Ордэн Леніна|тып=арганізацыя|1948}}{{Ордэн Леніна|тып=арганізацыя|1956}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|тып=арганізацыя|1968}} {{ордэн Чырвонага Сцяга|тып=арганізацыя}} {{ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|тып=арганізацыя}} }} '''Камсамо́л''' (скарачэнне ад '''Кам'''уністычны '''са'''юз '''мол'''адзі), поўная назва '''Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі (УЛКСМ)''' — палітычная моладзевая арганізацыя ў СССР. УЛКСМ — моладзевая арганізацыя [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]. Створаны як '''Расійскі камуністычны саюз моладзі (РКСМ)''' [[29 кастрычніка]] [[1918]] года, у 1924 годзе РКСМ было прысвоена імя У. І. Леніна — '''Расійскі ленінскі камуністычны саюз моладзі (РЛКСМ),''' у сувязі з утварэннем [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саюза ССР]] (1922) камсамол у сакавіку 1926 года быў пераназваны ва Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі (УЛКСМ). У 1977 годзе ў камсамол уваходзілі звыш за 36 мільёнаў грамадзян СССР ва ўзросце 14—28 гадоў. З [[Распад СССР|распадам СССР]] камсамол самараспусціўся. З цягам часу на поставецкай прасторы паўстала шмат арганізацый, якія лічаць сябе правапераемніцамі камсамола. == Гісторыя == [[Выява:Члены президиума 1-го Всероссийского съезда союзов рабочей и крестьянской молодёжи.jpg|thumb|left|300px|Члены прэзідыума I Усерасійскага з’езда саюзаў працоўнай і сялянскай моладзі (29 кастрычніка — 4 лістапада 1918).]] [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 года]] спрыяла павялічэнню грамадска-палітычнай актыўнасці моладзі. Пачалі з’яўляцца маладзёжныя арганізацыі працоўных «Праца і святло» і іншыя, сябры якіх арыентаваліся на сацыялістычныя партыі. У 1917 годзе ў [[Петраград]]зе арганізацыйна аформіўся арыентаваны на бальшавікоў Сацыялістычны саюз працоўнай моладзі (ССПМ). 29 кастрычніка — 4 лістапада 1918 года адбыўся I Усерасійскі з’езд саюзаў працоўнай і сялянскай моладзі, на якім было абвешчана стварэнне '''Расійскага камуністычнага саюза моладзі (РКСМ)'''. Датай заснавання лічыцца 29 кастрычніка 1918. Першыя камсамольскія значкі выдаваліся не ўсім, бо тыражы былі малымі, і хутчэй былі ўзнагародай для найлепшых камсамольцаў. Адзін з першых падобных значкоў уяўляў з сябе сцяжок з зоркай і чатырма літарамі «Р. К. С. М.» У кастрычніку 1922 года на V з’ездзе быў зацверджаны адзіны выгляд значка: на сцяжку ў цэнтры зоркі літары «КИМ» ({{lang-ru|Коммунистический интернационал молодёжи}}, Камуністычны інтэрнацыянал моладзі). Надпіс «ВЛКСМ» з’явіўся на значках толькі ў 1947 годзе, а канчатковы выгляд з профілем [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] значкі УЛКСМ атрымалі толькі ў 1956 годзе. У 1924 годзе арганізацыі прысвоена імя У. І. Леніна — '''Расійскі ленінскі камуністычны саюз моладзі (РЛКСМ)'''. У сакавіку 1926 года ў сувязі з утварэннем у 1922 [[СССР]] РЛКСМ быў перайменаваны ва Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі. Неўзабаве камсамол застаўся адзінай у [[РСФСР]], а пазней і ў [[СССР]] палітычнай маладзёжнай арганізацыяй. Праз яе структуру здзяйснялася ідэалагічнае выхаванне моладзі, рэалізоўвалі палітычныя і сацыяльныя праекты. Пад кіраўніцтвам камсамола ў 1922 годзе была створана дзіцячая палітычная арганізацыя: Усерасійская, пасля [[Усесаюзная піянерская арганізацыя|Усесаюзная піянерская арганізацыя імя Леніна]]. У часе [[Вялікі тэрор|масавых рэпрэсій 1937—1939 гадоў]] былі арыштаваныя і растраляныя шматлікія заснавальнікі і кіраўнікі РКСМ/УЛКСМ: [[Оскар Рыўкін]], Л. Шацкін, [[Яфім Цэйтлін]], [[Аляксандр Косараў]] і інш. Генеральны сакратар ЦК УЛКСМ [[Аляксандр Мільчакоў]] (1928—1929) правёў 16 гадоў у [[ГУЛаг|лагерах]]. У 1941 годзе налічвалася больш за 10 млн камсамольцаў. Каля 1 млн з іх сталі {{нп5|Варашылаўскі стралок|«варашылаўскімі стралкамі»|ru|Ворошиловский стрелок}}, тры з паловай тысячы сталі [[Герой Савецкага Саюза|Героямі Савецкага Саюза]], тры з паловай мільёны былі ўзнагароджаныя ордэнамі і медалямі. [[Выява:RIAN archive 569464 Grand manifestation on Red Square.jpg|thumb|300px|Урачыстая маніфестацыя на Чырвонай плошчы ў Маскве, прысвечаная 50-годдзю УЛКСМ.]] З пачаткам [[Перабудова|перабудовы]] ў камсамольскім руху з’явіліся дэідэалагізаваныя і камерцыйныя плыні. У 1989 годзе пра сваю самастойнасць абвясцілі Камуністычныя саюзы моладзі Літвы і Эстоніі. 27—28 верасня 1991 адбыўся XXII Надзвычайны з’езд УЛКСМ, на якім адбыўся роспуск арганізацыі<ref>{{Спасылка | url = http://www.knowbysight.info/2_KPSS/17455.asp| загаловак = Российский — Российский Ленинский — Всесоюзный Ленинский коммунистический Союз молодёжи| назва праекта = Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991| дата доступу = 16 лістапада 2018 | мова = ru}}</ref>. 29 дэлегатаў не ўхвалілі рашэнне пра самароспуск і пакінулі з’езд. Асобныя члены УЛКСМ, нязгодныя з рашэннем з’езда (сярод іх і беларус [[Сяргей Вазняк]]), стварылі аргкамітэт па адраджэнні УЛКСМ. У 1993 годзе іх намаганнямі ў Расіі быў створаны Расійскі камуністычны саюз моладзі. == У Беларусі == {{Асноўны артыкул|Ленінскі камуністычны саюз моладзі Беларусі}} [[Ленінскі камуністычны саюз моладзі Беларусі]] (ЛКСМБ) быў заснаваны 24 верасня 1920 года<ref>{{Спасылка | аўтар = Валянцін Жданко.| прозвішча = Жданко| імя = Валянцін| дата публікацыі = 25 кастрычніка 2018| url = https://www.svaboda.org/a/29563526.html| загаловак = Юбілей якога камсамола святкуюць у Беларусі| выдавец = [[Радыё «Свабода»]]| дата доступу = 16 лістапада 2018 }}</ref>. Найвышэйшы кіроўны орган — з’езд дэлегатаў. Паміж з’ездамі кіраванне здзяйсняў цэнтральны камітэт (ЦК), абраны з’ездам; паміж пасяджэннямі цэнтральнага камітэта — бюро цэнтральнага камітэта, абранае ЦК. Найвышэйшая кіроўная пасада — першы сакратар цэнтральнага камітэта, выканаўчы орган — сакратарыят ЦК. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і самароспуску УЛКСМ адбыўся XXX З’езд ЛКСМБ (снежань 1991), дзе прынята рашэнне пра пераўтварэнне ў Саюз моладзі Беларусі (СМБ). На XXXVII з’ездзе ў 1995 годзе ён быў перайменаваны ў [[Беларускі саюз моладзі]], а ў 2002 годзе аб’яднаны з [[Беларускі патрыятычны саюз моладзі|Беларускім патрыятычным саюзам моладзі]] (заснаваным у 1997) у адзіную арганізацыю, якая атрымала назву [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 29 кастрычніка 2018| url = https://blr.belta.by/infographica/view/usesajuzny-leninski-kamunistychny-sajuz-moladzi-8071/| загаловак = Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі| назва праекта = Інфаграфіка| выдавец = [[БелТА]]| дата доступу = 16 лістапада 2018 }}</ref>. БРСМ падтрымліваецца дзяржавай. == У іншых дзяржавах == У Казахстане<ref>{{Спасылка| url = https://ksmk.kz/| загаловак = Қазақстан коммунистік жастар одағы| выдавец = Камуністычны саюз моладзі Казахстана| дата доступу = 16 лістапада 2018| мова = kz| title = Архіўная копія| access-date = 8 верасня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210116152644/https://ksmk.kz/| archive-date = 16 студзеня 2021| url-status = dead}}</ref>, Малдове<ref>{{Спасылка | url = http://komsomol.md/| загаловак = Коммунистический союз молодёжи Молдовы| выдавец = Камуністычны саюз моладзі Малдовы| дата доступу = 16 лістапада 2018 | мова = ru}}</ref>, Расіі<ref>{{Спасылка| url = http://www.rksm.ru/| загаловак = Российский Коммунистический Союз Молодёжи| выдавец = Расійскі камуністычны саюз моладзі| дата доступу = 16 лістапада 2018| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 8 верасня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20171116131601/http://rksm.ru/| archive-date = 16 лістапада 2017| url-status = dead}}</ref>, Украіне<ref>{{Спасылка| url = http://comsomol.info/| загаловак = Комсомол Украины (ЛКСМУ)| выдавец = Камсамол Украіны| дата доступу = 16 лістапада 2018| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 9 верасня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20180804225421/http://comsomol.info/| archive-date = 4 жніўня 2018| url-status = dead}}</ref> камсамольскія арганізацыі існуюць як маладзёжныя арганізацыі камуністычных партый. У [[Прыбалтыка|балтыйскіх дзяржавах]] камсамольскія арганізацыі забароненыя нароўні з камуністычнымі. У іншых дзяржавах: * {{нп5|Кімірсенска-кімчэнірскі саюз моладзі||ko|김일성-김정일주의청년동맹}} ([[КНДР]]) * {{нп5|Камуністычны саюз моладзі Кітая||zh|中国共产主义青年团}} ([[Кітай|КНР]]) * {{нп5|Камуністычны саюз моладзі Хо Шы Міна||vi|Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh}} ([[В’етнам]]) * {{нп5|Камуністычная моладзь Венесуэлы||es|Juventud Comunista de Venezuela}} ([[Венесуэла]]) * {{нп5|Камуністычная моладзь Чылі||es|Juventudes Comunistas de Chile}} ([[Чылі]]) == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Васильев Ю. А., Мухамеджанов М. М. |загаловак = История Центральной комсомольской школы при ЦК ВЛКСМ. 1944–1969 |спасылка = http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/Central_Komsomol_School.pdf |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = МосГУ |год = 2011 |старонак = 66 }} * {{кніга |аўтар = Криворученко В. К. |загаловак = Молодёжь, комсомол, общество 30-х годов XX столетия: к проблеме репрессий в молодёжной среде |спасылка = http://mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/Youth_Komsomol_Society_of_the_1930s.pdf |адказны = Б. Н. Гайдин |выданне = Научная монография |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = МосГУ |год = 2011 |старонвк = 166 }} * {{кніга |загаловак = Памятники героям-комсомольцам: иллюстрированное справочное издание, посвященное 65-летию Победы в Великой Отечественной войне |адказны = рук. авт. колл.: [http://www.mosgu.ru/nauchnaya/ifpi/CV/Ruchkin/ Б. А. Ручкин]; сост. В. И. Десятерик, Б. А. Ручкин, В. Б. Арсентьев; отв. ред. В. И. Десятерик |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = Изд-во Моск. гуманит. ун-та |год = [[2010]] |старонак = 188 |isbn = 978-5-98079-612-9 |тыраж = 200 }} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://rksm.ru/ Российский комсомол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171116131601/http://rksm.ru/ |date=16 лістапада 2017 }} * [http://komsomolua.org/ Ленинский коммунистический союз молодёжи Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130529115908/http://komsomolua.org/ |date=29 мая 2013 }} * [http://kprf.ru/ Официальный сайт Коммунистической Партии Российской Федерации] * [http://www.skmrf.ru/ Официальный сайт СКМ РФ-Союз коммунистической молодёжи России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616175641/http://skmrf.ru/ |date=16 чэрвеня 2021 }} * [http://www.molmuseum.ru/index.html Музей истории молодёжного движения] * [http://ruslit.traumlibrary.net//book/mayakovsky-pss13-10/mayakovsky-pss13-10.html#work002002 Владимир Маяковский «Лозунги к комсомольской перекличке. Готовься! Целься!»] Полное собрание сочинений. Том 10. Стихотворения 1929—1930 гг. * [http://ru.wikisource.org/wiki/Моральный_кодекс_строителя_коммунизма Моральный кодекс строителя коммунизма] * [http://arthur.at.ua/blog/2009-01-16-31 Комсомольцы 60-х годов комсомольцам 2018 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111112075500/http://arthur.at.ua/blog/2009-01-16-31 |date=12 лістапада 2011 }} * [http://www.pseudology.org/Mironenko/VLKSM.htm Вергасов Ф. Всесоюзный Ленинский Коммунистический союз молодёжи (ВЛКСМ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170423071505/http://www.pseudology.org/Mironenko/VLKSM.htm |date=23 красавіка 2017 }} * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Korolev_Komsomol/ Королёв А. А. «Поздний» Комсомол и «раннее» предпринимательство] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko_Kosarev/ Криворученко В. К. Александр Васильевич Косарев. К биографии генерального секретаря ЦК ВЛКСМ, жертве сталинизма] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko/ Криворученко В. К. Внутрисоюзная демократия в ВЛКСМ в 20-30-х годах: слова и дела] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko_KSM/ Криворученко В. К. Каким он был? Некоторые факты об истории ВЛКСМ. Год 1987-й] * {{артыкул | аўтар = Криворученко В. К. | загаловак = Молодёжь в истории страны | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2011/1/Krivoruchenko/ | выданне = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2011 | нумар = 1 (январь — февраль) }} * {{артыкул | аўтар = Криворученко В. К., Цветлюк Л. С. | загаловак = Юношеское движение России. 20–30-е годы ХХ столетия | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2011/3/Krivoruchenko-Tsvetliuk_Juvenile-Movement/ | выданне = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2011 | нумар = 3 (май — июнь) }} * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komsomol/ Мухамеджанов М. М. Комсомол: последние десять лет (1981—1991)] * {{артыкул | аўтар = Мухамеджанов М. М. | загаловак = Объективные и субъективные факторы самороспуска ВЛКСМ | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2013/4/Mukhamedzhanov_Dissolution-of-Komsomol/ | выданне = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2013 | нумар = 4 (июль — август) ([http://www.webcitation.org/6IoGhXNBm архивировано в WebCite]) }} * {{артыкул | аўтар = Ручкин Б. А. | загаловак = Комсомольская элита в советский и постсоветский периоды развития страны | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/6/Ruchkin_Komsomol_Elite/ | выданне = Электронный журнал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2010 | нумар = 6 — История }} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Леніна]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Арганізацыі СССР]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1918 года]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] 8fcj3rze3qj9e0ef4l1k0f8emadgvqd Залман Ліф 0 469460 5160290 4161857 2026-07-02T13:07:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160290 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Залман Ліф ''' ({{ДН|||1900}} [[Мар’іна Горка]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|7|10|1950}}, [[Іерусалім]]) — ізраільскі картограф-фатограф беларускага яўрэйскага пахождання. Адзін з заснавальнікаў ізраільскай картаграфіі і [[фотаграмметрыя|фотаграмметрыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў г. Мар’іна Горка. У маладосці быў актывістам сіянісцкага руху. Вывучаў агратэхніку ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]]. У 1924 годзе эміграваў у Эрэц-Ісраэль. Некалькі гадоў пазней быў прызначаны галоўным інжынерам Палестынскай землеўпарадкавальнай кампаніі. Быў дарадцам [[Д. Бэн-Гурыён]]а і кансультантам у міністэрстве замежных спраў [[Ізраіль|Ізраіля]] па пытаннях дзяржаўных меж. Быў чальцом дэлегацый Ізраіля на паседжаннях [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі]] [[ААН]], а таксама на Лазанскай канферэнцыі 1949 года. У 1948 заснаваў Інстытут фотаметрыі ў Ерусаліме. Ім былі падрыхтаваны карты Эрэц-Ісраэль. == Сям’я == Яго ўнук {{нп3|Інам Ліф||da|Yinam Leef}} — вядомы ізраільскі кампазітар і дырыжор, а праўнучка {{нп3|Дафні Ліф|||Daphni Leef}} — ізраільская артыстка і палітычная актывістка. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%98%D0%A4 ЛИФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304093037/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%98%D0%A4 |date=4 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліф Залман}} [[Катэгорыя:Картографы]] [[Катэгорыя:Фатографы Ізраіля]] o5lyp7gx9lxi9v9l002ay75y5tlajxp Захад-2017 0 473997 5160359 4426604 2026-07-02T16:42:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160359 wikitext text/x-wiki '''Захад-2017''' — сумеснае стратэгічнае вучэнне [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]] і [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскай Федэрацыі]], запланаванае з [[14 верасня|14]] па [[20 верасня]] [[2017]] г. Вучэнні пад агульнай назвай «Захад» праводзяцца войскамі Беларусі і Расіі раз на 2 гады, пачынаючы з [[2009]] г., калі паміж кіраўніцтвам краін было падпісана адпаведнае пагадненне. == Мэта == Практычная адпрацоўка пытанняў тэхнічнага прыкрыцця аб'ектаў на даручаных участках вайскова-аўтамабільных дарог, эвакуацыі, рамонту і аднаўлення няспраўных узораў тэхнікі і ўзбраення, разгортвання палявога магістральнага трубаправода, а таксама ўчасткаў масавай запраўкі тэхнікі<ref>[http://www.mil.by/ru/news/66398/ Плановая подготовка к совместному стратегическому учению вооруженных сил Республики Беларусь и Российской Федерации «Запад-2017» выходит на завершающую стадию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170816130413/http://www.mil.by/ru/news/66398/ |date=16 жніўня 2017 }}</ref>. == Склад сіл == Агульная колькасць вайскоўцаў, якія прымуць удзел у вычэнні, складае 13 тысяч: 10 тысяч — беларускіх, і 3 тысячы — расійскіх. Падтрымку сухапутных падраздзяленняў будуць ажыццяўляць больш за 25 лятальных апаратаў [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]], [[Ваенна-паветраныя сілы Рэспублікі Беларусь|ВПС]] і СПА Рэспублікі Беларусь. Усяго ў вучэннях будзе выкарыстана 680 адзінак тэхнікі<ref name="МАРБ">[http://tass.ru/opinions/interviews/4419507 Глава Минобороны Белоруссии: учение "Запад-2017" не направлено против третьих стран] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170824114356/http://tass.ru/opinions/interviews/4419507 |date=24 жніўня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. == Легенда вучэнняў == [[Файл:Vejsnoria location map.png|150px|міні|справа|Межы выдуманай Вейшнорыі згодна з легендай вучэнняў]] Вучэнні маюць статус стратэгічных — мадэляванне паўнавартаснай вайны. [[12 ліпеня]] на форуме [[АБСЕ]] ў [[Вена|Вене]] намеснік [[Начальнік Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|кіраўніка]] [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных сіл Беларусі]] [[генерал-маёр]] Павел Муравейка часткова раскрыў сцэнар правядзення вучэння. Згодна з сцэнарам на вучэннях «Захад-2017» будзе распрацаваная мадэль канфлікту паміж «Паўночнымі» (Беларусь і Расія) і «Заходнімі» (кааліцыя трох дзяржаў-агрэсараў: Вейшнорыі<ref group="заўв.">'''Вейшнорыя''' — выдуманая дзяржава, якая згодна з легендай вучэнняў «Захад-2017» суседнічае з [[Беларусь|Беларуссю]]. Вейшнорыя займае тэрыторыю большай часткі Гродзенскай вобласці і паўночна-заходніх частак Мінскай і Віцебскай абласцей.</ref>, Весбарыі і Лубеніі<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=196541 «Вейшнорыя», «Весбарыя» і «Лубенія» нападаюць на Беларусь і Расію — сцэнар вучэнняў «Захад-2017» ФОТА]</ref>). Паводле сцэнарыя, «Заходнія» спрабуюць раскалоць саюз Беларусі і Расіі, пагоршыць сацыяльна-эканамічную абстаноўку ў першай, дамагчыся там змены кіраўніцтва і, выкарыстоўваючы ўсё гэта, захапіць частку Беларусі і стварыць там дзяржаву пад назвай «Вейшнорыя». Пасля чаго «Заходнія» збіраюцца ўвесці свае войскі на тэрыторыю ўсёй краіны. «Паўночныя», адпаведна, павінны гэтым планам супрацьстаяць<ref>[http://hvylya.net/analytics/geopolitics/na-ucheniyah-zapad-2017-protivnikami-rossii-i-belarusi-budut-skazochnyie-stranyi.html На учениях «Запад-2017» противниками России и Беларуси будут «сказочные» страны] {{ref-ru}}</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Падчас правядзення падрыхтоўчых мерапрыемстваў да ваенных вучэнняў ваенна-палітычнае кіраўніцтва краін-членаў [[НАТА]] і іншых еўрапейскіх дзяржаў перыядычна хвалявалі мэты і парадак правядзення мерапрыемства. Палітычныя, грамадскія і ваенныя дзеячы, аналітыкі, ваенныя эксперты выказваюць перасцярогі, што расійскія войскі, прыехаўшы на вучэнні ў Беларусь, могуць застацца ў краіне і нават распачаць баявыя дзеянні супраць суседняй з Беларуссю Украінай. [[17 ліпеня]] 2017 г. [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|міністр абароны Рэспублікі Беларусь]] [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|А. А. Раўкоў]] паведаміў, што Беларусь запросіць больш за 80 міжнародных назіральнікаў, ''«каб яны на свае вочы пераканаліся, што вучэнні не вырашаюць тых задач, пра якія яны заяўляюць»''<ref name="МАРБ" />. * {{Сцягафікацыя|НАТА}}. Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] заявіў, што вучэнні з'яўляюцца прыкладам узмацнення ваеннай актыўнасці ля межаў НАТА. * {{Сцягафікацыя|ЗША}}. Злучаныя Штаты прынялі меры засцярогі, у т. л. адправілі 600 амерыканскіх дэсантнікаў у 3 балтыйскія краіны на час вучэнняў і затрымлі ратацыю амерыканскай баявой групы ў Польшчы. Начальнік {{нп3|Галоўнае ўпраўленне войск спецыяльнага прызначэння ЗША|Галоўнага ўпраўлення войск спецыяльнага прызначэння Міністэрства абароны ЗША|en|United States Special Operations Command}} генерал {{нп3|Раймонд Томас|Р. Томас|en|Raymond A. Thomas}} выказаў занепакоенасць, тым, што «яны [расійскія войскі] не збіраюцца сыходзіць, і гэта не параноя»<ref>[https://www.nytimes.com/2017/07/31/world/europe/russia-military-exercise-zapad-west.html Russia’s Military Drills Near NATO Border Raise Fears of Aggression] {{ref-en}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Латвія}}. [[Міністэрства замежных спраў Латвіі|Міністр замежных спраў]] [[Эдгар Рынкевічс|Э. Рынкевічс]] сказаў, што Латвія ''«мае засцярогі, што расійскія войскі, якія ўвойдуць у Беларусь, могуць не сысці»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/28525290.html «Мы маем засьцярогі, што расейскія войскі, якія ўвойдуць у Беларусь, могуць не сысьці», — кіраўнік МЗС Латвіі]</ref>. Гэтую ж думку падтрымаў [[Міністэрства абароны Эстонскай Рэспублікі|міністр абароны Эстоніі]] [[Маргус Цахкна|М. Цахкна]]<ref>[https://www.reuters.com/article/us-nato-russia-belarus-idUSKBN17T1DQ Estonia says Russia may put troops in Belarus to challenge NATO] {{ref-en}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Літва}}. [[Прэзідэнт Літвы|Прэзідэнт]] [[Даля Грыбаўскайце|Д. Грыбаўскайце]] заявіла, што вучэнне, гэта ''«выкарыстанне тэрыторыі Беларусі для розных эксперыментаў і небяспечных гульняў, скіраваных супраць Захаду»''<ref>[http://www.lrt.lt/naujienos/kalba_vilnius/32/175229 D. Grybauskaitė: padėsime Estijai] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170812144549/http://www.lrt.lt/naujienos/kalba_vilnius/32/175229 |date=12 жніўня 2017 }} {{ref-lt}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Польшча}}. Падчас візіту, [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Дональд Трамп|Д. Трампа]] ў Польшчу [[6 ліпеня]], ён абмяркаваў з [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнтам]] [[Анджэй Дуда|А. Дуда]] ''«расійска-беларускія вучэнні «Захад»''. * {{Сцягафікацыя|Украіна}}. Міністр абароны [[Сцяпан Цімафеевіч Палтарак|С. Ц. Палтарак]] заявіў, што ''«гэтыя вучэнні могуць быць выкарыстаныя для таго, каб пачаць агрэсію не толькі супраць Украіны, але супраць любой краіны Еўропы, якая мяжуе з Расіяй»''<ref>[https://www.unian.ua/politics/2004164-rosiyski-navchannya-zahid-2017-e-zagrozoyu-yak-dlya-ukrajini-tak-i-dlya-krajin-evropi-poltorak.html Російські навчання "Захід-2017" є загрозою як для України, так і для країн Європи - Полторак] {{ref-ua}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Эстонія}}. [[Прэзідэнт Эстоніі|Прэзідэнт]] [[Керсці Кальюлайд|К. Кальюлайд]] заявіла, што ''«мы павінны быць з нашымі саюзнікамі адначасова і спакойнымі, і пільнымі»''<ref>[https://www.interfax.by/news/belarus/1226801 Президент Эстонии призвала союзников по НАТО проявить спокойствие и бдительность в связи с российско-белорусскими учениями «Запад 2017»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190102175126/https://www.interfax.by/news/belarus/1226801 |date=2 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Расія}}. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністр замежных спраў Расійскай Федэрацыі]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|С. В. Лаўроў]] наступным чынам выказаўся пра заклапочанасць некаторых палітыкаў вучэннямі: ''«Цяжэйшую бздуру цяжка сабе ўявіць — т.б., калі гаворка ідзе пра палітыкаў, якія прэтэндуюць на нейкую рэспектабельнасць у ЕС. Чуткі, што мы нібыта рыхтуемся да ўвядзення войск у Беларусь пад выглядам вучэнняў, ужо былі шмат разоў абвергнутыя — і з расійскага боку, і з боку кіраўніцтва Рэспублікі Беларусь»''. === Міжнародныя назіральнікі === Як паведаміла Міністэрства абароны, Беларусь запрасіла на вучэнні назіральнікаў з 7 краін (Украіны, Польшчы, Літвы Латвіі, Швецыі, Нарвегіі, Эстоніі) і 6 міжнародных арганізацый ([[ААН]], [[АБСЕ]], [[НАТА]], [[АДКБ]], [[СНД]], [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнароднага камітэта Чырвонага крыжа]])<ref>[http://www.mil.by/ru/news/66702/ В атмосфере открытости и транспарентности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170823014648/http://www.mil.by/ru/news/66702/ |date=23 жніўня 2017 }}</ref>. == Рэакцыя ў Беларусі == 29 жніўня пасля публікацыі інфармацыі аб умоўных праціўніках, падзелу тэрыторыі Беларусі і існаванні Вейшнорыі зявіліся жарты пра Вейшнорыю як асобную краіну са сталіцамі ў Гародне, Смаргоні, Лідзе і адпаведнай тэрыторыі, пра мірны і добразычлівы характар вейшнорскага насельніцтва.<ref>https://42.tut.by/558179 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180612140230/https://42.tut.by/558179 |date=12 чэрвеня 2018 }}</ref> Парз пэўны час жарты ператварыліся ў ідэю стварэння віртуальнай дзяржавы.<ref>https://www.kp.by/daily/26725.4/3751011/{{Недаступная спасылка}}</ref> На цяперашні час [[Вейшнорыя]] існуе як асобны праект віртуальнай краіны. Мае ўласную дзяржаўную уладу і крыптагрошувую сістэму [[Крыптавалюта#Беларусь|Талер]].<ref>https://talercoin.by/prinyato-reshenie-peredat-ostavshuyusya-chast-premajna-proektu-vejshnoriya/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180612144753/https://talercoin.by/prinyato-reshenie-peredat-ostavshuyusya-chast-premajna-proektu-vejshnoriya/ |date=12 чэрвеня 2018 }}</ref> == Пратэсты == 8 верасня ў [[Мінск]]у прайшла акцыя пратэсту супраць вучэнняў, у якой узялі ўдзел каля 400 чалавек. Акцыя адбылася пад лозунгам «Гэта краіна наша, тут не будзе Раша!»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=197140 У Мінску праходзіць акцыя супраць вучэнняў «Захад-2017» ВІДЭААНЛАЙН] // [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. == Меркаванні экспертаў і грамадска-палітычных дзеячоў == Дырэктар даследаванняў Расіі ў Амэрыканскім інстытуце прадпрымальніцтва ў Вашынгтоне Леан Арон сказаў тэлеканалу {{нп3|CNBC|CNBC|en|CNBC}}, што ''«Расія падае [Захад-2017] як сціплыя вайсковыя манеўры з удзелам не болей чым 13 тысяч вайскоўцаў, але ўсё паказвае на тое, што гэта могуць быць найбуйнейшыя вайсковыя вучэнні ў постсавецкай гісторыі»''. На думку Арона, не выключана, што ў выпадку спробы анексавання Беларусі Расіяй шмат хто з беларускіх афіцэраў можа перайсці на бок Масквы: ''«Справа ў тым, што беларускія афіцэры лічаць, што калі Беларусь будзе далучана да Расіі, то яны не толькі атрымаюць лепшыя зарплаты, але і стануць часткай вайсковай звышдзяржавы, замест таго каб заставацца ў такой засцянковай арміі»''<ref>[https://www.cnbc.com/2017/08/19/fears-grow-russian-military-drills-in-belarus-are-moscows-next-crimea.html Large-scale Russian military exercises in Belarus feared to be set-up for Putin's next conquest]</ref>. На думку беларускага ваеннага эксперта А. Алесіна вучэнні «Захад-2017» не пагражаюць ні Беларусі, ні Украіне, а нервовасць вакол вучэнняў ствараецца штучна, каб на страхах людзей зарабіць сабе палітычныя дэвідэнды<ref>[https://euroradio.fm/alesin-vuchenni-zahad-2017-ne-pagrazhayuc-ni-belarusi-ni-ukraine Алесін: Вучэнні Захад-2017 не пагражаюць ні Беларусі, ні Украіне]</ref>. На думку А. Алесіна, ''«вучэнні «пацягнуць» на вельмі сур'ёзную суму. Гаворка пра сотні мільёнаў долараў. Ад 300 да 500 мільёнаў як мінімум»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/28690899.html Колькі могуць каштаваць вучэньні «Захад-2017»]</ref>. == Заўвагі і зноскі == {{commonscat|Zapad 2017}} * '''Заўвагі''' {{reflist|group="заўв."}} * '''Зноскі''' {{reflist|2}} == Спасылкі == [http://ostro.by/digest/zapad-u-belarusi-na-ume-7-oj-doklad-po-itogam-belarus-reality-check/ Запад у Беларуси на уме: 7-ой доклад по итогам Belarus Reality Check] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171002120844/http://ostro.by/digest/zapad-u-belarusi-na-ume-7-oj-doklad-po-itogam-belarus-reality-check/ |date=2 кастрычніка 2017 }} Ostro.by [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні Расіі]] [[Катэгорыя:2017 год у Беларусі]] sodlkpz2v8rddn3se383yrcp79jvktg Змііў 0 531733 5160321 4971791 2026-07-02T15:07:36Z Spokiyny 153126 /* */ 5160321 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Зміёў'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|16}} — карта Харкаўскай вобласці</ref> ці '''Змііў'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Зміїв}}) — [[горад]] у [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Насельніцтва 14,9 тыс. чал. (2025)<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://ukrgenealogy.com.ua/viewtopic.php?t=3114|title=ЗМІЇВ, місто, Харківська обл, Україна - УГФ - Український Генеалогічний Форум|website=ukrgenealogy.com.ua|access-date=2026-07-02}}</ref>. == Гісторыя == * [[1656]]: дата заснавання<ref>Коловрат-Бутенко Ю. А. [https://zslls.at.ua/load/14-1-0-37 Уточнение даты основания Змиева] // Змиевское краеведение. 2017. №1.</ref>. * [[1797]]: атрымаў статус горада<ref>[https://colovrat.at.ua/publ/14-1-0-369 Zmiiv (Internet Encyclopedia of Ukraine)] // История Змиевского края. Змиев. 25.12.2018.</ref>. == Насельніцтва == {| align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAAA;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва |-bgcolor="#EEEEEE" ! 1897 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2001 !! 2012 |- bgcolor="#FFFFFF" | align=center| 4673 | align=center| 11 388 | align=center| 16 599 | align=center| 18 859 | align=center| 20 031 | align=center| 17 063 | align=center| 15 270 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Zmiiv}} {{Змііўскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Харкаўскай вобласці]] b48ni36hw152e8ksiplo9gsutnnavs2 5160346 5160321 2026-07-02T15:47:45Z Pabojnia 135280 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Spokiyny|Spokiyny]]) і адноўлена версія 4971791, зробленая Artsiom91Bot: даныя проста з форума і датаваныя не 2025 5160346 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Зміёў'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|16}} — карта Харкаўскай вобласці</ref> ці '''Змііў'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Зміїв}}) — [[горад]] у [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Насельніцтва 15 270 чал. (1 студзеня 2012). == Гісторыя == * [[1656]]: дата заснавання<ref>Коловрат-Бутенко Ю. А. [https://zslls.at.ua/load/14-1-0-37 Уточнение даты основания Змиева] // Змиевское краеведение. 2017. №1.</ref>. * [[1797]]: атрымаў статус горада<ref>[https://colovrat.at.ua/publ/14-1-0-369 Zmiiv (Internet Encyclopedia of Ukraine)] // История Змиевского края. Змиев. 25.12.2018.</ref>. == Насельніцтва == {| align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAAA;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва |-bgcolor="#EEEEEE" ! 1897 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2001 !! 2012 |- bgcolor="#FFFFFF" | align=center| 4673 | align=center| 11 388 | align=center| 16 599 | align=center| 18 859 | align=center| 20 031 | align=center| 17 063 | align=center| 15 270 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Zmiiv}} {{Змііўскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Харкаўскай вобласці]] o26nhdymf40wo6b0fpjl7qg6dnd53qq Каломенскі завод 0 536300 5160487 5065446 2026-07-03T08:03:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160487 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка:Кампанія |company_name = ААТ «Каломенскі завод» |company_logo = [[Выява:Lokomotivfabrik Kolomna.svg|100px]] |company_type = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] |foundation = [[1863]] |founders = [[Аманд Ягоравіч Струвэ|А. Я. Струвэ]] |location = {{RUS}}: [[Каломна]], [[Маскоўская вобласць]] |key_people = Уладзімір Карпаў (генеральны дырэктар) |industry = транспартнае машынабудаванне |products = [[цеплавоз]]ы, [[электравоз]]ы, [[Дызельны рухавік|дызельныя рухавікі]], [[электрарухавік]]і |num_employees = 5857 (17.04.2017) |parent = [[Трансмашхолдынг]] |сайт = [http://www.kolomnadiesel.com/ www.kolomnadiesel.com] }} '''ААТ «Каломенскі завод» (Каломенскі цеплавозабудоўчы завод імя В. У. Куйбышава)''' — [[Расія|расійскае]] прадпрыемства транспартнага машынабудавання, адно з найстарэйшых у краіне. Уваходзіць у «Трансмашхолдынг». == Гісторыя завода == [[Файл:RUSMARKA-1727.jpg|справа|міні|Паштовая марка Расіі, прысвечаная 150-годдзю Каломенскага завода (2013).]] У 1862 годзе будуецца Маскоўска-Саратаўская чыгунка, пракладзеная праз Каломну, падышла да станцыі Галутвін, дзе яе пракладка прыпынілася ў сувязі з неабходнасцю пабудовы моста праз Аку. Пабудовай гэтага металічнага моста кіраваў начальнік першай дыстанцыі Таварыства Маскоўска-Саратаўскай чыгункі — інжынер Аманда Ягоравіч Струвэ (да гэтага ён будаваў мост праз Маскву-раку). 12 верасня (24-га па новаму стылю) 1863 года паміж Струвэ і сялянамі вёскі Баброва было дасягнута пагадненне аб арэндзе зямельнага ўчастка пад майстэрню для вырабу металічных ферм для моста, які будуецца. Участак размяшчаўся паблізу вёскі Баброва, у некалькіх сотнях метраў ад станцыі Галутвін, паблізу зручных пуцей зносін. Спачатку гэта невялікае прадпрыемства — чыгуналіцейны цэх на 200÷300 пудоў адлівак ў суткі, кузня, механічныя майстэрні і навес для зборкі металічных і драўляных канструкцый. У 1865 годзе Струвэ пісаў: ''«...адбудаваныя ўсе навакольныя масты, і завод застаецца без працы, спецыяльнасць маставая ўжо не можа пракарміць яго»''. Струвэ вырашае перабудаваць вытворчасць на выпуск таварных вагонаў і платформаў, чыгуначных паваротных колаў, бакаў для воданапорных вежаў, водаразборных калонак для забеспячэння паравозаў вадой. Для перабудовы завода і арганізацыі вытворчасці паравозаў Аманда Струвэ запрасіў у кампаньёны свайго брата Густава Струвэ — інжынера, выдатнага спецыяліста па будаўніцтве ваенных аб'ектаў і для фінансавай падтрымкі — маскоўскага купца 1-й гільдыі А. І. Лесінга які мае вялікія сувязі на біржах і ў банках. З 1866 года кіраванне прадпрыемствам прыняў Густаў Струвэ, а завод стаў называцца «Механічны і ліцейны Завод інжынераў братоў Струвэ». На пасадзе дырэктара завода, начальнікаў цэхаў, майстроў былі запрошаны замежныя спецыялісты. У 1869 годзе па французскіх чарцяжах быў выпушчаны першы паравоз. На заводзе вырабілі цыліндры паравой машыны і шэраг іншых дэталяў, многія дэталі былі пакупнымі. [[Файл:Реклама_общества_Коломенского_машиностроительного_завода,_1899.jpg|злева|міні|Рэклама таварыства Каломенскага машынабудаўнічага завода, [[1899|1899 год]].]] [[Файл:Kolomna-BF.jpg|міні|300x300пкс|Трамвай БФ Каломенскага завода вытворчасці 1910-х гадоў]] Завод заснаваны ў [[1863|1863 годзе]] паблізу горада [[Каломна|Каломны]] ваенным інжынерам А. Я. Струвэ пад назвай «Механічны і ліцейны Завод інжынераў братоў Струвэ». Першай прадукцыяй завода сталі маставыя канструкцыі для чыгунак. У другой палове [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] выпускаў [[Паравоз|паравозы]], [[Вагон|вагоны]], рачныя суда, [[лакамабіль|лакамабілі]]. З [[1866|1866 года]] называўся «Заводам інжынераў братоў Струвэ», да яго кіраванні перайшоў брат А. Струвэ Густаў. З [[1871|1871 года]] перайшоў у [[Акцыянернае таварыства]] Каломенскага машынабудаўнічага завода. На заводзе ў Каломне пабудаваныя: першы рускі [[0-3-0|трохвосевы паравоз]] [[Паравоз Т|серыі Т]] ([[1870]]), які стаў першым [[Лакаматыў|лакаматывам]] і для самога завода,<ref name="ra">Раков В. А. Локомотивы отечественных железных дорог (1845—1955), М.:Транспорт, 1995. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5277008217 ISBN 5-277-00821-7].</ref>, першае ў свеце судна з дызельнай усталёўкай — буксір «Каломенскі дызель» ([[1907]]), першы двухтактный ПДП-дызель сістэмы Карэйва і першы ў свеце серыйны цеплавоз [[Ээл|Э<sup>эл</sup>]]. За высокую якасць прадукцыі, прадстаўленай на прамысловай выставе 1870 году ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]], завод атрымаў права ў далейшым маркіраваць свае вырабы [[Герб Расіі|дзяржаўным гербам]]. Прадукцыя завода была ўдастоена вышэйшых узнагарод (Grand-Prix) на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выставе ў Парыжы]] ў 1900 годзе і Сусветнай выставе ў [[Мілан|Мілане]] ў 1906 годзе<ref>Весь Петербург на 1907 год. Адресная и справочная книга г. С.Петербурга. Издание А. С. Суворина. С. 1 рекламного блока.</ref>. У першыя гады Савецкай улады на заводзе выпускаліся ў невялікіх колькасцях паравозы, вагоны, [[Трамвай|трамваі]] і [[Дызельны рухавік|дызелі]]. У 1931 годзе завод пачаў вырабляць цеплавозы, спачатку — вопытныя, а ў [[1932|1932 годзе]] серыйныя Э<sup>эл</sup> і [[Электравоз|электравозы]] серыі [[ВЛ19]] — сумесна з заводам «Дынама». Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ([[1941]]—[[1945]]) завод выпускаў паравозы, цеплавозы, электравозы, дызелі, шчыты праходніцкіх і цюбінгі для [[Метрапалітэн|метро]], [[Турбіна|турбіны]], тэндэры-кандэнсатары для паравозаў. У гады вайны завод забяспечваў патрэбы фронту: рамантаваў [[Танк|танкі]], будаваў [[Браняпоезд|бронецягнікі]], вырабляў боепрыпасы. У [[1943|1943 годзе]] завод аднавіў выпуск паравозаў і дызеляў. Дзям'янавіч Анатоль Мікалаевіч, гл. інжынер, Шахрай Іван Мацвеевіч, гл. тэхнолаг, Якаўлеў Канстанцін Канстанцінавіч, дырэктар, Архіпенка Іван Іванавіч, Грыднеў Міхаіл Іванавіч, Шадрын Аляксандр Васільевіч, Сцяпанаў Аляксей Пятровіч, Ільяшэвіч Валянцін Аляксандравіч, Горын Яўген Фёдаравіч, Халадзілін Ігар Аляксандравіч, інжынеры Каломенскага паравоззабудоўчага завода, — за распрацоўку і асваенне паточнага метаду вытворчасці ў паравозабудоўлі сталі лаўрэатамі Сталінскай прэміі за выдатныя вынаходкі і карэнныя ўдасканаленні метадаў вытворчай працы за 1948 год. У лістападзе [[1953|1953 года]] завод выпусціў дзесяцітысячны паравоз. З [[1956|1956 года]] завод серыйна выпускае цеплавозы, а таксама дызелі для цеплавозаў, судоў, [[Падводная лодка|падводных лодак]], дызельных электрастанцый. Пасажырскія цеплавозы [[ТЭП60]] і [[ТЭП70]] выконваюць ільвіную долю пасажырскіх перавозак па неэлектрыфікаваных лініях у [[Расія|Расіі]], на [[Украіна|Украіне]] і ў [[Беларусь|Беларусі]], а таксама эксплуатуюцца ў [[Казахстан|Казахстане]]. Былі выпушчаныя два [[ТЭП80]] — самых хуткасных у свеце пасажырскіх цеплавоза з арыгінальным экіпажам, два [[ЭП200]] — хуткасных пасажырскіх электравозы пераменнага току з вентыльным цягавым прывадам на савецкай элементнай базе. У 2000-х гг. завод пачаў выпуск цеплавозаў [[ТЭП70БС]] (завадская серыя — ТЭП70А), якія адрозніваюцца ад ТЭП70 перш за ўсё кузавам, магчымасцю энергазабеспячэння пасажырскага складу напругай 3 кВ і мікрапрацэсарнай сістэмай кіравання, і электравозаў пастаяннага току [[ЭП2К]]. Таксама выпушчаныя 26 цеплавозаў [[ТЭП70|ТЭП70У]], уніфікаваных з ТЭП70БС, але маючых стары галоўны генератар ад ТЭП70, гэта значыць без энергазабеспячэння складу, і 12 двухсекцыйных грузавых цеплавозаў [[ТЭП70|2ТЭ70]], якія маюць ўзмоцнены кузаў з межсекцыйным пераходам і поосное рэгуляванне сілы цягі. У [[1935|1935 годзе]] заводу прысвоена імя В. У. Куйбышава. Завод узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] ([[1939]]), [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] ([[1945]]) і [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] ([[1971]]). У канцы [[1934|1934 года]] ў Каломне на Каломенскім паравозабудаўнічым заводзе заклалі тры падводныя лодкі тыпу «Шчупак» пад нумарамі Ш-313, Ш-314 і Щ-315. == Сучаснасць завода == У цяперашні час (2015 год) асноўныя напрамкі дзейнасці прадпрыемства: праектаванне, вытворчасць і абслугоўванне [[Дызельны рухавік|дызеляў]] і дызель-генератараў для цеплавозаў, [[Электрычная станцыя|электрастанцый]], вялікагрузных [[Самазвал|самазвалаў]], [[Судна|судоў]]) і [[Лакаматыў|лакаматываў]]. У асноўным завод вырабляе пасажырскія электравозы і цеплавозы — ЭП2К<ref name="autogenerated1">{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100119002736/http://www.rbcdaily.ru/2007/09/20/industry/293961 |date=19 студзеня 2010 }}[http://www.rbcdaily.ru/ РБК Daily] 20 сентября 2007 года</ref> і [[ТЭП70БС]], а таксама цяжкія сярэднеабаротныя дызелі Д49.<ref>{{Cite web|url=http://www.kolomnadiesel.com/productions/|title=ОАО «Коломенский завод» - Продукция|accessdate=2015-11-14|url-status=dead|archive-date=5 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105041508/http://www.kolomnadiesel.com/productions/}}</ref> {| class="wikitable" style="margin-bottom: 58px;" |+ Выпуск прадукцыі Каломенскім заводам у 2006—2009 гг. ! Прадукцыя ! [[2006|2006 год]] ! [[2007|2007 год]] ! [[2009|2009 год]] |- | Пасажырскі цеплавоз [[ТЭП70БС]] | 24 | 11 | 26 |- | Пасажырскі цеплавоз ТЭП70У | 16 | 10 |- | Пасажырскі цеплавоз ТЭП70 | 1 |- | Грузавы цеплавоз {{не перакладзена 3|2ТЭ70|3=ru}} | 4 секцыі | 20 |- | Пасажырскі электравоз ЭП2К | 30 |- | Дызеляў і дызель-генератараў розных тыпаў | 264 | 410 | 303 |- | Розных запасных частак для дызельных рухавікоў рэалізавана прадпрыемствам на суму | 900 млн. рублёў | 840 млн. рублёў |} === Дызель Д49 === [[Файл:2A-5D49-3TE10MK.jpg|міні|Дызель 2А-5Д49 на цеплавозе 3ТЭ10МК]] Д49 — чатырохтактны ''турбакампрэсарны'' дызель «квадратнай» памернасці — з дыяметрам цыліндру 260 мм і ходам поршня 260 мм, скарочана — ЧН26/26 (чатырохтактны наддзьмухавы). Існуюць чатыры версіі Д49 з розным лікам цыліндраў: * 8-цыліндровая (8ЧН26/26) — 6Д49, усталёўваецца на манеўровыя цеплавозы [[ТГМ6]]; * 12-цыліндровая (12ЧН26/26) — 2Д49, усталёўваецца на манеўрова-вывазныя цеплавозы [[ТЭМ7]], мадэрнізуемыя цеплавозы [[М62 (цеплавоз)|М62]], энергацягнікі ПЭ6; * 16-цыліндровая (16ЧН26/26) — 5Д49, усталёўваецца на мноства тыпаў магістральных цеплавозаў і лёгкіх ваенных [[Карабель|караблях]] магутнасцю 3000-6000 лс пры 1000 аб/мін; * 20-цилиндровая (20ЧН26/26) — 1Д49 магутнасцю 6000 лс пры 1100 аб/мін, ўсталёўваліся на вопытных цеплавозах [[ТЭП80]] і ТЭП75, і 1-1Д49 магутнасцю 6000 лс пры 1000 аб/мін на ТЭ136 і 2ТЭ136. Фактычна рухавік вырабляўся штучна. У цяперашні час зняты з вытворчасці. Асноўны дызель серыі — 5Д49, яна ўсталяваная на ўсіх мадыфікацыях цеплавозаў [[2ТЭ116|ТЭ116]] (акрамя невялікай колькасці цеплавозаў з дызелямі Д70 і Д80 Харкаўскага завода) і [[ТЭП70]], [[ТЭ109]] і яго вытворных [[ТЭ125]] і [[ТЭП150]], на экспартным цеплавозе [[ТЭ114]], на якія прайшлі капрамонт [[ТЭ10|ТЭ10М і ТЭ10У]], якім пры гэтым прысвоены індэкс «К» (2ТЭ10МК, 3ТЭ10МК, 2ТЭ10УК, 2ТЭ10УТК, 3ТЭ10УК, таксама існуе адзін 2ТЭ10ВК). Дзве асноўныя мадыфікацыі — 1А-5Д49 магутнасцю 3000 лс пры 1000 аб/мін (для 2ТЭ116) і 2А-5Д49 магутнасцю 4000 лс пры 1000 аб/мін (на ТЭ10 развівае 3000 лс пры 850 аб/мін — абароты абмежаваныя старым галоўным генератарам). Кожны цыліндр Д49 мае чатыры клапана, впускной калектар пракладзены ў развале цыліндраў, выпускныя — звонку. Кожная секцыя паліўнай помпы высокага ціску выканана асобнай і ўстаноўлена ў сваім цыліндры, кіруюцца яны парай агульных валаў ад аднаго рэгулятара. На нулявой пазіцыі для эканоміі паліва часткі валаў разлучаюцца механізмамі адключэння і частка секцый ППВЦ адключаецца, спыняючы падачу паліва, гэтым таксама паляпшаецца працоўны працэс у працоўных цыліндрах за кошт некаторага павышэння нагрузкі на іх. У 8- і 12-цыліндравага дызеляў застаюцца ў працы 4 цыліндру, у 16-цыліндравага — 8. Большасць дызеляў серыі абсталёўваецца адным нерэгулюемых турбакампрэсарам серыі ТК, якія складаюцца з аднаступенчатай восевай турбіны і аднаступенчатага цэнтрабежнага кампрэсара. На 20-цыліндравым дызелі усталяваны двухступеньчаты турбоагрегат 2ТНА.<ref>{{Кніга|ref=Филонов|год=1985|isbn=5-277-02012-8|спасылка=http://ir.nmu.org.ua/handle/123456789/102167|аўтар=Филонов С. П.|загаловак=Тепловоз 2ТЭ116|выданне=2-е|месца=М.|выдавецтва=Транспорт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121210640/http://ir.nmu.org.ua/handle/123456789/102167|archivedate=21 лістапада 2015}}</ref> == Кіраўнікі прадпрыемства == * Струвэ Аманд Ягоравіч (з 1863 па 1866) * Струвэ Густаў Ягоравіч (з 1866 па 1882) * Струвэ Аманд Ягоравіч (з 1882 па 1898) * Крудэнер-Струвэ Аляксандр Амандавіч (з 1898 па 1902) * Мяшчэрскі Аляксей Паўлавіч (з 1902 па чэрвень 1918 г.) * Урываеў Міхаіл Ягоравіч (з чэрвеня 1918 г. па студзень 1920 г.) * Макараў Іван Гаўрылавіч (з лютага 1920 г. па красавік 1921 г. * Яленін Аляксандр Аляксеевіч (з красавіка 1921 г. па снежань 1921 г.) * Урываеў Міхаіл Ягоравіч (з снежня 1921 г. па кастрычнік 1925 г.) * Мірошын Мікалай Георгіевіч (з кастрычніка 1925 г. па верасень 1929 г.) * Бярэзін Дзмітрый Яфімавіч (з лютага 1930 г. па сакавік 1935 г.) * Кукс Саламон Ільіч (з красавіка 1935 г. па люты 1936 г.) * Дацэнка Іван Сяргеевіч (з лютага 1936 г. па красавік 1938 г. * Малышаў Вячаслаў Аляксандравіч (з мая 1938 г. па люты 1939 г.) * Наваторцав Сямён Дзмітрыевіч (з лютага 1939 г. па люты 1940 г.) * Коньшын Сяргей Мікалаевіч (з лютага 1940 г. па верасень 1940 г.) * Рубінчык Яўхім Эмануілавіч (з кастрычніка 1940 г. па кастрычнік 1941 г.) * Смеляков Мікалай Мікалаевіч (з лістапада 1941 г. па люты 1942 г.) * Бябенін Леанід Мікалаевіч (з лютага 1942 г. па красавік 1942 г.) * Гацырыдзе Спартак Валяр'янавіч (з мая 1942 г. па снежань 1943 г.) * Андрэеў Георгій Якаўлевіч (з снежня 1943 г. па май 1946 г.) * Якаўлеў Канстанцін Канстанцінавіч (з мая 1946 г. па сакавік 1952 г.) * Пашам Васіль Мікалаевіч (з красавіка 1952 г. па снежань 1960 г.) * Пятаў Уладзілен Міхайлавіч (са снежня 1960 г. па чэрвень 1973 г.) * Стрэльнікаў Валянцін Паўлавіч (з чэрвеня 1973 г. па снежань 1986 г.) * Арсееў Леў Дзмітрыевіч (з верасня 1986 г. па студзень 1987 г.) * Плотнікаў Барыс Уладзіміравіч (з студзеня 1987 г. па жнівень 1988 г.) * Кізельштэйн Міхаіл Яфімавіч (з жніўня 1988 г. па чэрвень 1995 г.) * Беражкоў Вячаслаў Аляксандравіч (з чэрвеня 1995 г. па май 2000 г.) * Каралёў Аляксандр Пятровіч (з чэрвеня 2000 года па май 2001 г.) * Уласаў Уладзімір Мікалаевіч (з кастрычніка 2000 г. па снежань 2005 г.) * Новікаў Аляксандр Дзмітрыевіч (са снежня 2005 г. па лістапад 2006 г.) * Андрэеў Анатоль Фёдаравіч (са снежня 2006 года па май 2007 г.) * Франц Віктар Мікалаевіч (з мая па лістапад 2007 г †.) * Карпаў Уладзімір Юр'евіч (з 26 ліпеня 2008 г. па 18 мая 2014 г.) * Сіманаў Мікалай Пятровіч (з 19 мая 2014 г. па 19 кастрычніка 2015 г.) * Карпаў Уладзімір Юр'евіч (з 20 кастрычніка 2015 г. па 31 жніўня 2017 г.) * Важакін Яўген Яўгенавіч (з 1 верасня 2017 г. па наст.вр.) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kolomnadiesel.com Каломенскі цеплавозабудоўчы завод] * [http://all-photo.ru/empire/index.ru.html?pg=0&kk=cf70164169 КЗ у фотаздымках пачатку XX стагоддзя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929092831/http://all-photo.ru/empire/index.ru.html?pg=0&kk=cf70164169 |date=29 верасня 2007 }} [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Леніна]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Вытворцы дызельных рухавікоў]] [[Катэгорыя:Каломна]] d3a38pal75ratedobhbst7q7mkqqelw Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна) 0 542527 5160364 4959077 2026-07-02T17:34:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160364 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Заходні фронт}} {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Заходні фронт |выява = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]] |подпіс = [[Эмблема]] [[Узброеныя сілы|УС]] |гады = [[22 чэрвеня]] [[1941]] — [[24 красавіка]] [[1944]] |краіна = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падначаленне = [[Камандуючы|камандуючаму]] [[войскі|войскамі]] [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]]у |у складзе = [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]] |тып = [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]] |уключае_у_сябе = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб'яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы |роля = |памер = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб'яднанне]] |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''Захо́дні фронт''' — [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|аператыўнае аб’яднанне]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == 1941 год == Заходні фронт быў сфарміраваны на аснове войскаў [[Беларуская ваенная акруга|Заходняй асобай ваеннай акругі]]. Камандуючы войскамі — [[генерал арміі]] [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дз. Р. Паўлаў]] — да [[30 чэрвеня]] [[1941]] года, начальнік [[штаб]]а — [[генерал-маёр]] {{нп3|Уладзімір Яфімавіч Клімаўскіх|У. Я. Клімаўскіх|ru|Климовских, Владимир Ефимович}} — да 30 чэрвеня 1941 года, начальнік артылерыі — [[генерал-лейтэнант]] {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Кліч|М. А. Кліч|ru|Клич, Николай Александрович}}, камандуючы ВПС фронту генерал-маёр {{нп3|Іван Іванавіч Копец|І. І. Копец|ru|Копец, Иван Иванович}}, член Ваеннага савета фронту — [[карпусны камісар]] {{нп3|Аляксандр Якаўлевіч Фаміных|А. Я. Фаміных|ru|Фоминых, Александр Яковлевич}} — да [[3 ліпеня]] 1941 года. На [[22 чэрвеня]] [[1941]] года Заходні фронт меў у сваім складзе чатыры арміі: * [[3-я армія (СССР)|3-я армія]] (камандуючы — генерал-лейтэнант {{нп3|Васіль Іванавіч Кузняцоў|В. І. Кузняцоў|ru|Кузнецов, Василий Иванович (военачальник)}}) * [[10-я армія (СССР)|10-я армія]] (генерал-маёр {{нп3|Канстанцін Дзмітрыевіч Голубеў|К. Дз. Голубеў|ru|Голубев, Константин Дмитриевич}}) * [[4-я армія (СССР)|4-я армія]] (генерал-маёр [[Аляксандр Андрэевіч Карабкоў|А. А. Карабкоў]]) * [[13-я армія (СССР)|13-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Пётр Міхайлавіч Філатаў|П. М. Філатаў|ru|Филатов, Пётр Михайлович}}) * часці і злучэнні франтавога падпарадкавання, у тым ліку 17-ы і 20-ы мехкарпусы, 4-ы паветрана-дэсантны корпус, 2-і, 44-ы і 47-ы стралковыя карпусы. Усяго ў складзе фронта налічвалася 45 дывізій (24 стралковых, 12 танкавых, 6 матарызаваных, 2 кавалерыйскія; 4-ы паветрана-дэсантны корпус прыняты за дывізію). Супраць Заходняй акругі праціўнік засяродзіў самую магутную групоўку войскаў — [[Група армій «Цэнтр»|групу армій «Цэнтр»]] ([[генерал-фельдмаршал]]а [[Федар фон Бок|Ф. фон Бока]]) у складзе [[4-я армія (Германія)|4-й]] і [[9-я армія (Германія)|9-й]] палявых армій, 2-й і 3-й танкавых груп, усяго 50 дывізій, з іх 31 пяхотная, 9 танкавых, 6 матарызаваных, 3 ахоўных і 1 кавалерыйская. === Беласток — Мінск === У [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітве]] (22 чэрвеня — 8 ліпеня) войскі Заходняга фронту пацярпелі цяжкае паражэнне: вялікая частка сіл фронту трапіла ў акружэнне і была знішчаная як баявая сіла. З 625&nbsp;000 чалавек свайго складу фронт страціў каля 420&nbsp;000, у рукі праціўніка трапіла вялікая колькасць ваеннай тэхнікі. Усю віну за паражэнне [[Народны камісарыят абароны СССР|наркам абароны СССР]] [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталін]] усклаў на камандаванне фронту. 30 чэрвеня камандуючы фронтам генерал арміі, [[Герой Савецкага Саюза]] [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дз. Р. Паўлаў]] быў адхілены ад камандавання і [[4 ліпеня]] арыштаваны. Пасля нядоўгага следства Паўлаў быў прысуджаны да расстрэлу. Разам з ім [[22 ліпеня]] былі расстраляныя: начштаба фронту генерал-маёр [[Уладзімір Яфімавіч Клімаўскіх|У. Я. Клімаўскіх]] і начальнік сувязі фронту генерал-маёр [[Андрэй Цярэнцьевіч Грыгор’еў|А. Ц. Грыгор’еў]]. Начальнік артылерыі фронту генерал-лейтэнант [[Мікалай Аляксандравіч Кліч|М. А Кліч]] і камандзір 14-га мехкорпуса генерал-маёр С. І. Аборын арыштаваныя [[8 ліпеня]] і затым расстраляныя, камандуючы 4-й арміяй генерал-маёр [[Аляксандр Андрэевіч Карабкоў|А. А. Карабкоў]] адхілены 8 ліпеня, на наступны дзень арыштаваны і расстраляны [[22 ліпеня]]. [[30 чэрвеня]] новым камандуючым фронту быў прызначаны генерал-лейтэнант [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]], [[1 ліпеня]] начальнікам штаба — генерал-лейтэнант [[Герман Капітонавіч Маландзін|Г. К. Маландзін]], [[3 ліпеня]] членам Ваеннага савета — [[армейскі камісар 1 рангу]] [[Леў Захаравіч Мехліс|Л. З. Мехліс]]. [[2 ліпеня]] камандуючым фронтам быў прызначаны [[Народны камісарыят абароны СССР|наркам абароны СССР]] маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|С. К. Цімашэнка]] (Яроменка быў пакінуты яго намеснікам). Адначасова ў склад фронту былі перададзеныя войскі [[Другі Стратэгічны эшалон РСЧА|Другога Стратэгічнага эшалона]]. На '''пачатак ліпеня''' Заходні фронт уключаў наступныя арміі: * у першым эшалоне: ** [[22-я армія (СССР|22-я армія]] (камандуючы — генерал-лейтэнант П. А. Ершакоў) абараняла рубеж па рацэ [[Заходняя Дзвіна]] да [[Віцебск]]а ўключна ** [[20-я армія (СССР)|20-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Павел Аляксеевіч Курачкін|П. А. Курачкін]]) занімала паласу ад [[Віцебск]]а да [[Магілёў|Магілёва]] ** [[13-я армія (СССР)|13-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Пётр Міхайлавіч Філатаў|П. М. Філатаў]], з [[7 ліпеня]] генерал-лейтэнант [[Фёдар Мікіціч Рэмезаў|Ф. М. Рэмезаў]], з 13 ліпеня генерал-лейтэнант [[Васіль Піліпавіч Герасіменка|В. П. Герасіменка]]) прыняла паласу ў раёне Магілёва ** [[21-я армія (СССР)|21-я армія]] (генерал-лейтэнант В. Ф. Герасіменка, з 6 ліпеня маршал [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|С. М. Будзённы]], з 10 ліпеня генерал-палкоўнік [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Ф. І. Кузняцоў]]) засяродзілася ў раёне [[Гомель|Гомеля]]. * у другім эшалоне: ** [[19-я армія (СССР)|19-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Сцяпанавіч Конеў|І. С. Конеў]]) перакідвалася з Украіны ў раён [[Віцебск]]а ** [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Міхаіл Фёдаравіч Лукін|М. Ф. Лукін|ru|Лукин, Михаил Фёдорович}}) перакідвалася з Украіны ў раён [[Смаленск]]а ** [[4-я армія (СССР)|4-я армія]] (выконваючы абавязкі камандуючага — [[палкоўнік]] [[Леанід Міхайлавіч Сандалаў|Л. М. Сандалаў]]) заняла тылавы рубеж па рацэ [[Проня]] на паўднёвым флангу Заходняга фронту. === [[Смаленская бітва (1941)|Смаленская бітва]] === У пачатку [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітвы]] Заходні фронт пацярпеў новае цяжкае паражэнне, аднак наяўнасць у тыле войскаў Трэцяга Стратэгічнага эшалона ([[Фронт Рэзервовых армій|фронту Рэзервовых армій]]) не дазволіла праціўніку выйсці на аператыўны прастор. [[19 ліпеня]] 1941 года камандуючым Заходнім фронтам быў прызначаны генерал-лейтэнант [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]] (маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|С. К. Цімашэнка]] застаўся галоўнакамандуючым войскамі Заходняга напрамку), [[21 ліпеня]] начальнікам штаба — генерал-лейтэнант [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]], [[12 ліпеня]] членам Ваеннага савета — [[Мікалай Аляксандравіч Булганін|М. А. Булганін]]. У падпарадкаванне фронту былі перададзеныя аператыўныя групы з складу фронту Рэзервовых армій. [[24 ліпеня]] са складу левага крыла Заходняга фронту быў сфарміраваны [[Цэнтральны фронт]] ([[13-я армія (СССР)|13-я]] і [[21-я армія (СССР)|21-я арміі]]), пазней ([[14 жніўня]]) на левым флангу Заходняга фронту быў сфарміраваны [[Бранскі фронт]]. [[30 ліпеня]] 1941 года камандуючым Заходнім фронтам зноў стаў маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|С. К. Цімашэнка]]. На пачатак жніўня 1941 года Заходні фронт уключаў шэсць армій: * [[22-я армія (СССР)|22-я армія]] (камандуючы — генерал-лейтэнант {{нп3|Піліп Апанасавіч Ершакоў|П. А. Ершакоў|ru|Ершаков, Филипп Афанасьевич}}, з [[28 жніўня]] — генерал-маёр [[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч|В. А. Юшкевіч]]) * [[29-я армія (СССР)|29-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Іванавіч Масленнікаў|І. І. Масленнікаў]]) * [[30-я армія (СССР)|30-я армія]] (генерал-маёр {{нп3|Васіль Апанасавіч Хаменка|В. А. Хаменка|ru|Хоменко, Василий Афанасьевич}}) * [[19-я армія (СССР)|19-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Сцяпанавіч Конеў|І. С. Конеў]]) * [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] (генерал-маёр [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]) * [[20-я армія (СССР)|20-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Міхаіл Фёдаравіч Лукін|М. Ф. Лукін|ru|Лукин, Михаил Фёдорович}}) Да [[10 верасня]] Заходні фронт вёў цяжкія баі, пасля чаго атрымаў загад перайсці да абароны. === [[Маскоўская бітва (1941—1942)|Маскоўская бітва]] === [[12 верасня]] 1941 года новым камандуючым Заходнім фронтам быў прызначаны генерал-палкоўнік [[Іван Сцяпанавіч Конеў|І. С. Конеў]]. На '''пачатак кастрычніка''' 1941 года фронт, які займаў паласу 340 км ад [[Асташкаў|Асташкава]] да [[Ельня (горад)|Ельні]] (выключна), меў у сваім складзе шэсць армій: * [[22-я армія (СССР)|22-я армія]] (генерал-маёр [[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч|В. А. Юшкевіч]]) * [[29-я армія (СССР)|29-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Іванавіч Масленнікаў|І. І. Масленнікаў]]) * [[30-я армія (СССР)|30-я армія]] (генерал-маёр {{нп3|Васіль Апанасавіч Хаменка|В. А. Хаменка|ru|Хоменко, Василий Афанасьевич}}) * [[19-я армія (СССР)|19-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Міхаіл Фёдаравіч Лукін|М. Ф. Лукін|ru|Лукин, Михаил Фёдорович}}) * [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] (генерал-маёр [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]) * [[20-я армія (СССР)|20-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Піліп Апанасавіч Ершакоў|П. А. Ершакоў|ru|Ершаков, Филипп Афанасьевич}}). [[2 кастрычніка]] войскі нямецкай [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] пачалі наступленне ў паласе Заходняга фронту, дамагліся сур’ёзных поспехаў і акружылі асноўныя сілы фронту ў раёне [[Вязьма|Вязьмы]]. У [[Вяземская аперацыя|Вяземскім «катле»]], апынуліся ў акружэнні войскі адразу трох армій Заходняга фронту: 16-й, 20-й і 19-й (штаб 16-й арміі перадаў свае дывізіі 19-й арміі і выйшаў з акружэння); акрамя таго, у акружэнні апынуліся дзве арміі [[Рэзервовы фронт|Рэзервовага фронту]] (24-я і 32-я). 5 кастрычніка 31-я і 32-я арміі [[Рэзервовы фронт|Рэзервовага фронту]] былі перападпарадкаваныя штабу Заходняга фронту. 10 кастрычніка 1941 года войскі Заходняга і Рэзервовага фронту былі аб’яднаны ў адзін Заходні фронт пад камандаваннем (з 13 кастрычніка) генерала арміі [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукава]]; генерал-палкоўнік [[Іван Сцяпанавіч Конеў|І. С. Конеў]] быў пакінуты яго намеснікам па правым флангу (19 кастрычніка 1941 года ён узначаліў самастойны [[Калінінскі фронт]] у складзе: 22-я, 29-я, 30-я і 31-я арміі). Членам Ваеннага савета Заходняга фронту застаўся [[Мікалай Аляксандравіч Булганін|М. А. Булганін]], а начальнікам штаба — генерал-лейтэнант [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]]. 12 кастрычніка ў склад Заходняга фронту былі перададзеныя войскі Маскоўскага Рэзервовага фронту (камандуючы фронтам генерал-лейтэнант [[Павел Арцём’евіч Арцем’еў (военачальнік)|П. А. Арцем’еў]] стаў намеснікам камандуючага Заходнім фронтам, генерал-маёр [[Леанід Аляксандравіч Говараў|Л. А. Говараў]] — начальнікам артылерыі Заходняга фронту). На Мажайскам рубяжы абароны засяроджваліся арміі Заходняга фронту: * [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]) * [[5-я армія (СССР)|5-я армія]] (генерал-маёр [[Дзмітрый Данілавіч Лелюшэнка|Дз. Д. Лелюшэнка]], з 18 кастрычніка генерал-маёр [[Леанід Аляксандравіч Говараў|Л. А. Говараў]]) * з 19 кастрычніка — [[33-я армія (СССР)|33-я армія]] ([[камбрыг]] {{нп3|Дзмітрый Платонавіч Анупрыенка|Дз. П. Анупрыенка|ru|Онуприенко, Дмитрий Платонович}}, з [[25 кастрычніка]] генерал-лейтэнант [[Міхаіл Рыгоравіч Яфрэмаў|М. Р. Яфрэмаў]]) * [[43-я армія (СССР)|43-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Сцяпан Дзмітрыевіч Акімаў|С. Дз. Акімаў|ru|Акимов, Степан Дмитриевич}}, з 30 кастрычніка генерал-маёр {{нп3|Канстанцін Дзмітрыевіч Голубеў|К. Дз. Голубеў|ru|Голубев, Константин Дмитриевич}}) * [[49-я армія (СССР)|49-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Іван Рыгоравіч Захаркін|І. Р. Захаркін|ru|Захаркин, Иван Григорьевич}}). 11 лістапада 1941 года ў сувязі з расфарміраваннем Бранскага фронту ў склад Заходняга фронту была перададзена [[50-я армія (СССР)|50-я армія]] генерал-маёра {{нп3|Аркадзь Мікалаевіч Ермакоў|А. М. Ермакова|ru|Ермаков, Аркадий Николаевич}}. [[15 лістапада]] 1941 года нямецкая [[група армій «Цэнтр»]] аднавіла наступленне на [[Масква|Маскву]]. Падчас абарончага этапу [[Маскоўская бітва|Маскоўскай бітвы]] ў склад Заходняга фронту былі перададзеныя [[1-я ўдарная армія]] і [[20-я армія (СССР)|20-я армія]], якія прыкрылі разрыў паміж 30-й (17 лістапада перададзена ў склад Заходняга фронту) і 16-й арміямі. Нямецкае наступленне застапарылася ў самых варот [[Масква|Масквы]], а [[6 снежня]] 1941 года Заходні фронт пры падтрымцы [[Калінінскі фронт|Калінінскага]] і [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга франтоў]] перайшоў у контрнаступленне, у якім прынялі ўдзел: * [[30-я армія (СССР)|30-я армія]] (генерал-маёр [[Дзмітрый Данілавіч Лелюшэнка|Дз. Д. Лелюшэнка]]; 16 снежня была вернута у склад [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]) * [[1-я ўдарная армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Васіль Іванавіч Кузняцоў|В. І. Кузняцоў|ru|Кузнецов, Василий Иванович (военачальник)}}) * [[20-я армія (СССР)|20-я армія]] (генерал-маёр [[Андрэй Андрэевіч Уласаў|А. А. Уласаў]]) * [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]) * [[5-я армія (СССР)|5-я армія]] (генерал-маёр [[Леанід Аляксандравіч Говараў|Л. А. Говараў]]) * [[33-я армія (СССР)|33-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Міхаіл Рыгоравіч Яфрэмаў|М. Р. Яфрэмаў]]) * [[43-я армія (СССР)|43-я армія]] (генерал-маёр {{нп3|Канстанцін Дзмітрыевіч Голубеў|К. Дз. Голубеў|ru|Голубев, Константин Дмитриевич}}) * [[49-я армія (СССР)|49-я армія]] (генерал-лейтэнант {{нп3|Іван Рыгоравіч Захаркін|І. Р. Захаркін|ru|Захаркин, Иван Григорьевич}}) * [[10-я армія (СССР)|10-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Піліп Іванавіч Голікаў|П. І. Голікаў]]) * [[50-я армія (СССР)|50-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Васілевіч Болдзін|І. В. Болдзін]]). У выніку савецкага контрнаступлення войскі нямецкай [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] пацярпелі цяжкую паразу і былі адкінутыя ад [[Масква|Масквы]]. == 1942 год == У студзені [[1942|1942 года]] Заходні фронт аднавіў наступленне, маючы мэтай ва ўзаемадзеянні з [[Калінінскі фронт|Калінінскім]] і [[Бранскі фронт|Бранскім]] франтамі акружыць і разграміць асноўныя сілы нямецкай [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]]. Камандуючым Заходнім фронтам заставаўся генерал арміі [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]], [[25 студзеня]] начальнікам штаба быў прызначаны генерал-маёр [[Уладзімір Сяргеевіч Галушкевіч|У. С. Галушкевіч]]. Для каардынацыі дзеянняў франтоў [[1 лютага]] 1942 года было адноўлена [[Галоўнае камандаванне Заходняга напрамку]] (яго ўзначаліў генерал арміі [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]], які адначасова застаўся камандуючым Заходнім фронтам). Аднак праводзімая 8 студзеня—20 красавіка 1942 года [[Ржэўска-Вяземская аперацыя (1942)|Ржэўска-Вяземская аперацыя]] не ўвянчалася поспехам. На працягу ўсяго 1942 і зімы 1943 года Заходні фронт вёў цяжкія баі на цэнтральным стратэгічным накірунку ([[Першая Ржэўска-Сычэўская аперацыя]]; [[Другая Ржэўска-Сычэўская аперацыя]]), але не дасягнуў прыкметных поспехаў. [[26 жніўня]] 1942 камандуючым Заходнім фронтам быў прызначаны генерал-палкоўнік [[Іван Сцяпанавіч Конеў|І. С. Конеў]], начальнікам штаба з 5 мая 1942 года быў генерал-лейтэнант [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]]. Склад Заходняга фронту '''летам/восенню 1942 года''': * 31-я армія (генерал-маёр {{нп3|Віталь Сяргеевіч Паленаў|В. С. Паленаў|ru|Поленов, Виталий Сергеевич}}) * 20-я армія (генерал-лейтэнант [[Макс Андрэевіч Рэйтэр|М. А. Рэйтэр]], з 12 кастрычніка генерал-маёр {{нп3|Мікалай Іванавіч Кірухін|М. І. Кірухін|ru|Кирюхин, Николай Иванович}}, з канца лістапада 1942 генерал-лейтэнант [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін|М. С. Хозін]]) * 5-я армія (генерал-лейтэнант [[Іван Іванавіч Фядзюнінскі|І. І. Фядзюнінскі]], з кастрычніка 1942 генерал-палкоўнік [[Якаў Цімафеевіч Чэрэвічэнка|Я. Ц. Чэрэвічэнка]]) * 33-я армія (генерал-лейтэнант [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін|М. С. Хозін]], з кастрычніка 1942 генерал-лейтэнант [[Васіль Мікалаевіч Гордаў|В. М. Гордаў]]) * 43-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Канстанцін Дзмітрыевіч Голубеў|К. Дз. Голубеў|ru|Голубев, Константин Дмитриевич}}) * 49-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Іван Рыгоравіч Захаркін|І. Р. Захаркін|ru|Захаркин, Иван Григорьевич}}) * 50-я армія (генерал-лейтэнант [[Іван Васілевіч Болдзін|І. В. Болдзін]]) * 10-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Васіль Сцяпанавіч Папоў|В. С. Папоў|ru|Попов, Василий Степанович (военачальник)}}) * 16-я армія (генерал-лейтэнант [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]], з ліпеня 1942 генерал-лейтэнант [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|І. Х. Баграмян]]) * 61-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Павел Аляксеевіч Бялоў||ru|Белов, Павел Алексеевич}}) * 3-я танкавая армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Пракопій Лагвінавіч Раманенка|П. Л. Раманенка|ru|Романенко, Прокофий Логвинович}}) * 1-я паветраная армія (генерал-лейтэнант авіяцыі {{нп3|Цімафей Фёдаравіч Куцэвалаў|Ц. Ф. Куцэвалаў|ru|Куцевалов, Тимофей Фёдорович}}, з 17 ліпеня 1942 года генерал-маёр авіяцыі {{нп3|Сяргей Александравіч Худзякоў|С. А. Худзякоў|ru|Худяков, Сергей Александрович}}). == 1943—1944 гады == 22 лютага [[1943]] года пачалося новае наступленне Заходняга фронту — ён павінен быў падтрымаць дзеянні савецкіх войскаў па разгрому нямецкай [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]], аднак поспеху дасягнуць зноў не ўдалося, і 28 лютага [[Іван Сцяпанавіч Конеў|Конева]] на пасадзе камандуючага Заходнім фронтам змяніў генерал-палкоўнік [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]]. Начальнікам штаба быў прызначаны генерал-лейтэнант {{нп3|Александр Пятровіч Пакроўскі|А. П. Пакроўскі|ru|Покровский, Александр Петрович}}. Склад Заходняга фронту ў '''зімовай кампаніі 1942/43 года''': * 30-я армія (генерал-маёр [[Уладзімір Якаўлевіч Калпакчы|У. Я. Калпакчы]]) * 31-я армія (генерал-маёр {{нп3|Віталь Сяргеевіч Паленаў|В. С. Паленаў|ru|Поленов, Виталий Сергеевич}}, з 27 лютага генерал-маёр {{нп3|Уладзімір Аляксеевіч Глуздоўскі|У. А. Глуздоўскі|ru|Глуздовский, Владимир Алексеевич}}) * 20-я армія (генерал-лейтэнант [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін|М. С. Хозін]]) * 29-я армія (генерал-маёр {{нп3|Яўген Пятровіч Жураўлёў|Я. П. Жураўлёў|ru|Журавлёв, Евгений Петрович}}) * 5-я армія (генерал-палкоўнік [[Якаў Цімафеевіч Чэрэвічэнка|Я. Ц. Чэрэвічэнка]], з 27 лютага 1943 генерал-маёр В. С. Паленаў) * 33-я армія (генерал-лейтэнант [[Васіль Мікалаевіч Гордаў|В. М. Гордаў]]) * 49-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Іван Рыгоравіч Захаркін|І. Р. Захаркін|ru|Захаркин, Иван Григорьевич}}) * 50-я армія (генерал-лейтэнант [[Іван Васілевіч Болдзін|І. В. Болдзін]]) * 10-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Васіль Сцяпанавіч Папоў|В. С. Папоў|ru|Попов, Василий Степанович (военачальник)}}) * 16-я армія (генерал-лейтэнант [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|І. Х. Баграмян]]) * 61-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Павел Аляксеевіч Бялоў||ru|Белов, Павел Алексеевич}}) * 1-я паветраная армія (генерал-маёр авіяцыі {{нп3|Сяргей Александравіч Худзякоў|С. А. Худзякоў|ru|Худяков, Сергей Александрович}}). Пастаянныя актыўныя дзеянні савецкіх войскаў вымусілі [[Група армій «Цэнтр»|групу армій «Цэнтр»]] 2 сакавіка 1943 пачаць адвод войскаў з ржэўска-вяземскага плацдарма. Савецкія войскі пачалі пераслед адступаючага праціўніка ([[Аперацыя «Бюфель»|другая Ржэўска-Вяземская аперацыя]]), і да 31 сакавіка 1943 года ржэўскі выступ быў ліквідаваны. Падчас [[Курская бітва|Курскай бітвы]] баявымі дзеяннямі войскаў Заходняга і [[Бранскі фронт|Бранскага франтоў]] 12 ліпеня 1943 года пачалося контрнаступленне савецкіх войскаў на паўночным фасе Курскай дугі ([[Арлоўская стратэгічная наступальная аперацыя «Кутузаў»]]). Асноўны ўдар нанесла [[11-я гвардзейская армія]] (былая 16-я армія; генерал-лейтэнант [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|І. Х. Баграмян]]) з раёна [[Казельск]]а, дапаможны ўдар — 50-я армія ([[Іван Васілевіч Болдзін|І. В. Болдзін]]). 12 ліпеня ў склад Заходняга фронту была перададзена 11-я армія ([[Іван Іванавіч Фядзюнінскі|І. І. Фядзюнінскі]]), 18 ліпеня — 4-я танкавая армія ({{нп3|Васіль Міхайлавіч Баданаў|В. М. Баданаў|ru|Баданов, Василий Михайлович}}) і 2-гі гвардзейскі кавалерыйскі корпус ({{нп3|Уладзімір Віктаравіч Крукаў|У. В. Крукаў|ru|Крюков, Владимир Викторович}}). У канцы ліпеня 1943 года са складу Заходняга фронту ў склад [[Бранскі фронт|Бранскага]] разам з палосамі былі перададзеныя 11-я гвардзейская армія, 11-я армія, 4-я танкавая армія і 2-гі гвардзейскі корпус. Заходні фронт засяродзіўся на правядзенні [[Смаленская аперацыя (1943)|Смаленскай аперацыі]] (7 жніўня—2 кастрычніка 1943 года; аперацыя «Сувораў»), пры гэтым быў узмоцнены 21-й і 68-й арміямі, 5-м мехкорпусам і 3-м гвардзейскім кавалерыйскім корпусам. Склад Заходняга фронту '''восенню 1943 года''': * 31-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Уладзімір Аляксеевіч Глуздоўскі|У. А. Глуздоўскі|ru|Глуздовский, Владимир Алексеевич}}) * 5-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Віталь Сяргеевіч Паленаў|В. С. Паленаў|ru|Поленов, Виталий Сергеевич}}, з кастрычніка 1943 генерал-лейтэнант [[Мікалай Іванавіч Крылоў|М. І. Крылоў]]) * 68-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Яўген Пятровіч Жураўлёў|Я. П. Жураўлёў|ru|Журавлёв, Евгений Петрович}}; расфарміраваная ў пачатку лістапада 1943 года) * 10-я гвардзейская армія (генерал-лейтэнант К. П. Трубнікаў, з верасня генерал-лейтэнант А. В. Сухамлін) * 21-я армія (генерал-лейтэнант [[Мікалай Іванавіч Крылоў|М. І. Крылоў]], з кастрычніка генерал-лейтэнант Я. П. Жураўлёў) * 33-я армія (генерал-лейтэнант [[Васіль Мікалаевіч Гордаў|В. М. Гордаў]]) * 49-я армія (генерал-лейтэнант [[Іван Ціханавіч Грышын|І. Ц. Грышын]]) * 10-я армія (генерал-лейтэнант {{нп3|Васіль Сцяпанавіч Папоў|В. С. Папоў|ru|Попов, Василий Степанович (военачальник)}}) * 1-я паветраная армія (генерал-лейтэнант авіяцыі [[Міхаіл Міхайлавіч Громаў|М. М. Громаў]]). Пасля вызвалення [[Смаленск]]а з восені 1943 да вясны 1944 года Заходні фронт распачаў шэраг няўдалых наступальных аперацый з мэтай захопу [[Віцебск]]а і [[Орша|Оршы]] ([[Аршанская наступальная аперацыя|Аршанская]] і [[Віцебская наступальная аперацыя|Віцебская]] аперацыі). Камісія пад старшынствам [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Г. М. Маленкова]], створаная на падставе загаду [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі ВГК]], канстатавала няўдачу 11 аперацый: * [[Оршанская наступательная операция|Аршанская аперацыя 12—18 кастрычніка 1943 г.]] * Аршанская аперацыя 21—26 кастрычніка 1943 года * Аршанская аперацыя 14—19 лістапада 1943 года * Аршанская аперацыя 30 лістапада—2 снежня 1943 года * Віцебская аперацыя 23 снежня 1943—6 студзеня 1944 года * Багушэўская аперацыя 8—24 студзеня 1944 года * Віцебская аперацыя 3—16 лютага 1944 года * Асобная аперацыя на Аршанскім напрамку 22—25 лютага 1944 года * Віцебская аперацыя 29 лютага—5 сакавіка 1944 года * Аршанская аперацыя 5—9 сакавіка 1944 года * Багушэўская аперацыя 21—29 сакавіка 1944 года [[15 красавіка]] 1944 года на пасадзе камандуючага фронтам [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскага]] змяніў генерал-палкоўнік [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. [[24 красавіка]] 1944 г фронт быў перайменаваны ў [[3-ці Беларускі фронт|Трэці Беларускі фронт]]. Была пачата падрыхтоўка да [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай стратэгічнай наступальнай аперацыі]]. == Спасылкі == * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Усе франты Вялікай Айчыннай вайны] {{вікікрыніцы|ru:Категория:Документы Западного фронта}} {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны|Заходні]] 8tlu38vkjmlxcch6q6hguvsjkqhmo2a Камандуючыя франтамі ў гады Вялікай Айчыннай вайны 0 545561 5160518 5119449 2026-07-03T10:05:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160518 wikitext text/x-wiki '''Кама́ндуючыя во́йскамі франто́ў''' — вышэйшыя савецкія военачальнікі, якія кіравалі аператыўна-стратэгічнымі аб’яднаннямі войскаў у абарончых і наступальных аперацыях Вялікай Айчыннай вайны. У спіс уключаныя ўсе генералы, якія пастаянна або часова выконвалі абавязкі камандуючага фронтам. 9 военачальнікаў з ліку прадстаўленых у спісе загінулі ў час вайны. У табліцы яны выдзелены {{swatch-inline|#D5D5D5|шэрым колерам}}. 7 чалавек загінулі або памерлі ад раненняў, атрыманых у баі, адзін быў рэпрэсаваны ([[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Д. Р. Паўлаў]]) і адзін пакончыў з сабой, каб пазбегнуць палону ([[Міхаіл Рыгоравіч Яфрэмаў|М. Р. Яфрэмаў]]). Спіс падзелены на дзве часткі, у кожнай з якіх прозвішчы ідуць у алфавітным парадку. == Камандуючыя наземнымі франтамі == {|class="wikitable sortable" |- ! style="width:7%;"| ! align="center" | Імя ! width="3%"| Выява ! align="center" | Гады жыцця ! align="center" | Пасада і званне перад пачаткам вайны ! align="center" width="30%" | Фронт ! align="center" width="20%" | Найбуйнейшыя бітвы і аперацыі |- bgcolor="#D5D5D5" | | [[Іосіф Радзівонавіч Апанасенка]]<ref>І. Р. Апанасенка смяротна паранены 5 жніўня 1943 года.</ref> | align="center" | [[Файл:Iosif Apanasenko.jpg|108x108пкс]] | align="center" | 1890—1943 | Камандуючы [[Далёкаўсходні фронт|Далёкаўсходнім фронтам]], [[генерал арміі]] | [[Далёкаўсходні фронт]] (14 студзеня 1941 года — 25 красавіка 1943 года) | |- | | [[Павел Арцём’евіч Арцем’еў (военачальнік)|Павел Арцём’евіч Арцем’еў]] | | align="center" | 1897—1979 | Начальнік Упраўлення аператыўных войскаў НКУС, [[генерал-лейтэнант]] | [[Фронт Мажайскай лініі абароны]] (18 ліпеня — 30 ліпеня 1941 года) <br /> [[Маскоўскі рэзервовы фронт]] (9 кастрычніка — 12 кастрычніка 1941 года) | [[Маскоўская бітва (1941—1942)|Бітва за Маскву]] |- bgcolor="#D5D5D5" | | [[Іван Аляксандравіч Багданаў]]<ref>І. А. Багданаў быў цяжка паранены пры выхадзе з акружэння і памёр 22 ліпеня 1942 года.</ref> | align="center" | [[Файл:Ivan Bogdanov c. 1940.jpg|120x120пкс]] | align="center" | 1897—1942 | Начальнік аддзела баявой падрыхтоўкі Галоўнага ўпраўлення пагранічных войскаў і ўнутраных войскаў НКУС Беларускай ССР<ref>Па іншых дадзеных, перад вайной І. А. Багданаў займаў пасаду Начальніка Упраўлення пагранічных войскаў НКУС Беларускай ССР.</ref>, [[генерал-лейтэнант]] | [[Фронт рэзервовых армій]] (14 ліпеня — 25 ліпеня 1941 года) | |- | align="center" | {{Зорка Героя Савецкага Саюза для спісу}}{{Зорка Героя Савецкага Саюза для спісу}} | [[Іван Хрыстафоравіч Баграмян]] | align="center" | [[Файл:Баграмян Иван Христофорович.jpg|120x120пкс]] | align="center" | 1897—1982 | Начальнік аператыўнага аддзела штаба [[Кіеўская ваенная акруга (СССР)|Кіеўскай асобай ваеннай акругі]], [[палкоўнік]] | [[1-ы Прыбалтыйскі фронт]] (лістапад 1943 года — люты 1945 года) <br /> [[3-ці Беларускі фронт]] (з 19 красавіка 1945 года да канца вайны) | [[Аперацыя «Баграціён»|Беларуская наступальная аперацыя]], [[Прыбалтыйская аперацыя (1944)|Прыбалтыйская наступальная аперацыя]], [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Сямён Міхайлавіч Будзённы]] | align="center" | [[Файл:SM-Budyonny-01.jpg|100x100пкс]] | align="center" | 1883—1973 | 1-ы намеснік Наркама абароны СССР, [[маршал Савецкага Саюза]] | [[Рэзервовы фронт]] (верасень — кастрычнік 1941 года) <br /> [[Паўночна-Каўказскі фронт]] (май — жнівень 1942 года) | [[Маскоўская бітва (1941—1942)|Бітва за Маскву]], [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Бітва за Каўказ]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі]] | align="center" | [[Файл:Vasilevskiy A M.png|113x113пкс]] | align="center" | 1895—1977 | Намеснік начальніка Аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба РСЧА, [[генерал-маёр]] | [[3-ці Беларускі фронт|3-ці Беларускі]] (люты — красавік 1945 года) | [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская наступальная аперацыя]] |- bgcolor="#D5D5D5" | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Мікалай Фёдаравіч Ватуцін]]<ref>М. Ф. Ватуцін быў смяротна паранены 29 лютага 1944 года.</ref> | align="center" | [[Файл:Командующий Воронежским фронтом генерал армии Н.Ф. Ватутин.jpg|113x113пкс]] | align="center" | 1901—1944 | Начальнік Аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба РСЧА, [[генерал-лейтэнант]] | [[Варонежскі фронт|Варонежскі]] (14 ліпеня — 24 кастрычніка 1942 года) <br /> [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]] (25 кастрычніка 1942 года — сакавік 1943 года) <br /> [[Варонежскі фронт|Варонежскі]] (сакавік — 20 кастрычніка 1943 года) <br /> [[1-ы Украінскі фронт|1-ы Украінскі]] (20 кастрычніка 1943 года — 29 лютага 1944 года) | [[Сталінградская бітва]], [[Курская бітва]], [[Бітва за Дняпро]], [[Кіеўская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]]{{Зорка Героя Сацыялістычнай Працы для спісу}} | [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў]] | align="center" | [[Файл:Kliment Voroshilov.jpg|120x120пкс]] | align="center" | 1881—1969 | Старшыня Камітэта абароны пры Савеце Народных Камісараў СССР, [[маршал Савецкага Саюза]] | [[Ленінградскі фронт|Ленінградскі]] (5 — сярэдзіна верасня 1941 года<ref name="LenFront">Розныя крыніцы называюць розныя даты перадачы камандавання Ленінградскім фронтам ад К. Я. Варашылава Г. К. Жукаву: 10, 12, 13, 14 верасня 1941 года.</ref>) | [[Кінгісепска-Лужская абарончая аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Леанід Аляксандравіч Говараў]] | align="center" | [[Файл:Marshal of the USSR 1977 CPA 4679.jpg|113x113пкс]] | align="center" | 1897—1955 | Начальнік Ваеннай акадэміі імя Ф. Э. Дзяржынскага, [[генерал-маёр]] артылерыі | [[Ленінградскі фронт|Ленінградскі]] (чэрвень 1942 года — май 1945 года) <br /> [[2-гі Прыбалтыйскі фронт|2-гі Прыбалтыйскі]] (люты — сакавік 1945 года) | [[Сінявінская наступальная аперацыя]], [[Аперацыя «Іскра»]], [[Выбаргска-Петразаводская наступальная аперацыя]], [[Прыбалтыйская наступальная аперацыя]] |- | | [[Піліп Іванавіч Голікаў]] | align="center" | [[Файл:Golikov FI.jpg|121x121пкс]] | align="center" | 1900—1980 | Начальнік ГРУ, [[генерал-лейтэнант]] | [[Бранскі фронт|Бранскі]] (красавік — ліпень 1942 года) <br /> [[Варонежскі фронт|Варонежскі]] (кастрычнік 1942 года — сакавік 1943 года) | [[Варонежска-Варашылаўградская аперацыя]], [[Варонежска-Харкаўская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Васіль Мікалаевіч Гордаў]] | align="center" | [[Файл:Vasily Gordov.jpg|121x121пкс]] | align="center" | 1896—1950 | Начальнік штаба [[Прыволжская ваенная акруга|Прыволжскай ваеннай акругі]], [[генерал-маёр]] | [[Сталінградскі фронт|Сталінградскі]] (23 ліпеня — 12 жніўня 1942 года) | Абарончыя аперацыі ў пачатковай фазе [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў]] | align="center" | [[Файл:Zhukov-LIFE-1944-1945.jpg|111x111пкс]] | align="center" | 1896—1974 | Начальнік Генеральнага штаба РСЧА, [[генерал арміі]] | [[Рэзервовы фронт|Рэзервовы]] (жнівень — верасень 1941 года) <br /> [[Ленінградскі фронт|Ленінградскі]] (сярэдзіна верасня — кастрычнік 1941 года) <br /> [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] (кастрычнік 1941 года — жнівень 1942 года) <br /> [[1-ы Украінскі фронт|1-ы Украінскі]] (сакавік — май 1944 года) <br /> [[1-ы Беларускі фронт|1-ы Беларускі]] (с лістапада 1944 года до конца войны) | [[Смаленская бітва (1941)|Смаленская бітва]], [[Ельнінская наступальная аперацыя]], [[Ленінградская стратэгічная абарончая аперацыя|абарона Ленінграда]], [[Маскоўская бітва (1941—1942)|бітва за Маскву]], [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрская наступальная аперацыя]], [[Берлінская наступальная аперацыя]] |- | | [[Георгій Фёдаравіч Захараў]] | align="center" | [[Файл:Georgy Zakharov.jpg|111x111пкс]] | align="center" | 1897—1957 | Начальнік штаба [[Уральская ваенная акруга|Уральскай ваеннай акругі]]<ref>Па іншых дадзеных, Г. Ф. Захараў — начальнік штаба 22-й арміі.</ref>, [[генерал-маёр]] | [[Бранскі фронт|Бранскі]] (кастрычнік — лістапад 1941 года) <br /> [[2-гі Беларускі фронт|2-гі Беларускі]] (чэрвень — лістапад 1944 года) | [[Арлоўска-Бранская аперацыя]], [[Аперацыя «Баграціён»]] |- | | [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў]] | align="center" | | align="center" | 1897—1967 | Камандуючы войскамі [[Забайкальская ваенная акруга|Забайкальскай ваеннай акругі]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Забайкальскі фронт|Забайкальскі]] (ліпень 1941 года — ліпень 1945 года) | |- | | [[Дзмітрый Цімафеевіч Казлоў]] | align="center" | [[Файл:Crimean Front commander Lt Gen Dmitry Kozlov.jpg|112x112пкс]] | align="center" | 1896—1967 | Камандуючы [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругай]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Закаўказскі фронт|Закаўказскі]] (жнівень — снежань 1941 года) <br /> [[Каўказскі фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Каўказскі]] (30 снежня 1941 года — 28 студзеня 1942 года) <br /> [[Крымскі фронт|Крымскі]] (28 студзеня — 19 мая 1942 года) | [[Керчанска-Феадасійская дэсантная аперацыя]], [[Баявыя дзеянні на Керчанскім паўвостраве|Керчанская абарончая аперацыя]] |- bgcolor="#D5D5D5" | | [[Фёдар Якаўлевіч Касценка]]<ref>Ф. Я. Касценка загінуў у акружэнні 26 мая 1942 года.</ref> | align="center" | | align="center" | 1896—1942 | Камандуючы [[26-я армія (СССР)|26-й арміяй]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні]] (18 снежня 1941 года — красавік 1942 года) | [[Барвенкава-Лазаўская аперацыя]] |- bgcolor="#D5D5D5" | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос]]<ref>М. П. Кірпанос загінуў у баі 20 верасня 1941 года.</ref> | align="center" | [[Файл:Kirponos.jpg|112x112пкс]] | align="center" | 1892—1941 | Камандуючы [[Кіеўская ваенная акруга (СССР)|Кіеўскай Асобай ваеннай акругай]], [[генерал-палкоўнік]] | [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні]] (чэрвень — верасень 1941 года) | [[Бітва за Дубна-Луцк-Броды]], [[Кіеўская аперацыя (1941)|Кіеўская абарончая аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Іван Сцяпанавіч Конеў]] | align="center" | [[Файл:Ivan Konev 1945.jpg|100x100пкс]] | align="center" | 1897—1973 | Камандуючы войскамі [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] (верасень — кастрычнік 1941 года) <br /> [[Калінінскі фронт|Калінінскі]] (кастрычнік 1941 года — жнівень 1942 года) <br /> Заходні (жнівень 1942 года — люты 1943 года) <br /> [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходні]] (сакавік — чэрвень 1943 года) <br /> [[Стэпавы фронт|Стэпавы]] (9 ліпеня — 20 кастрычніка 1943 года) <br /> [[2-і Украінскі фронт|2-і Украінскі]] (кастрычнік 1943 года — май 1944 года) <br /> [[1-ы Украінскі фронт|1-ы Украінскі]] (з мая 1944 года да канца вайны) | [[Маскоўская бітва (1941—1942)|Бітва за Маскву]], [[Ржэўская бітва]], [[Курская бітва]], [[бітва за Дняпро]], [[Корсунь-Шаўчэнкаўская аперацыя]], [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірская наступальная аперацыя]], [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрская наступальная аперацыя]], [[Берлінская наступальная аперацыя]], [[Пражская аперацыя|Пражская наступальная аперацыя]] |- | | [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў]] | align="center" | | align="center" | 1898—1961 | Камандуючы [[Прыбалтыйская ваенная акруга|Прыбалтыйскай асобай ваеннай акругай]], [[генерал-палкоўнік]] | [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходні]] (22 чэрвеня — 30 чэрвеня 1941 года) <br /> [[Цэнтральны фронт|Цэнтральны]] (26 ліпеня — 7 жніўня 1941 года) | [[Прыбалтыйская стратэгічная абарончая аперацыя (1941)|Прыбалтыйская абарончая аперацыя]], [[Смаленская бітва (1941)|Смаленская бітва]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Павел Аляксеевіч Курачкін]] | align="center" | [[Файл:Pavel Kurochkin 1.jpg|100x100пкс]] | align="center" | 1900—1989 | Камандуючы войскамі [[Арлоўская ваенная акруга|Арлоўскай ваеннай акругі]]<ref name="Комначсостав">Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940—1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата НКО СССР, военных округов и общевойсковых армий: Документы и материалы&#x20;&#x2F;&#x20;Под ред. В. Н. Кузеленкова.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>-<abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>:, 2005.&nbsp;— 272&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">1000 экз.</span>&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5943811370 ISBN 5-94381-137-0].</ref>, [[генерал-лейтэнант]] | [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходні]] (жнівень 1941 года — кастрычнік 1942 года і чэрвень — лістапад 1943 года) <br /> [[2-гі Беларускі фронт|2-гі Беларускі]] (люты — 5 красавіка 1944 года) | [[Ленінградская стратэгічная абарончая аперацыя|Абарона Ленінграда]], [[Таропецка-Холмская аперацыя]], [[Дзямянская аперацыя(1942)|Дзямянская наступальная аперацыя 1942 года]], [[Палеская аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Радзівон Якаўлевіч Маліноўскі]] | align="center" | [[Файл:1973 CPA 4285.jpg|113x113пкс]] | align="center" | 1898—1967 | Камандзір [[48-ы стралковы корпус|48-га стралковага корпуса]], [[генерал-маёр]] | [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы]] (снежань 1941 года — ліпень 1942 года, люты — сакавік 1943 года) <br /> [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні]] (сакавік — 20 кастрычніка 1943 года) <br /> [[3-і Украінскі фронт|3-і Украінскі]] (20 кастрычніка 1943 года — май 1944 года) <br /> [[2-і Украінскі фронт|2-і Украінскі]] (з мая 1944 года да канца Вялікай Айчыннай вайны)<br /> [[Забайкальскі фронт|Забайкальскі]]<ref name="SJW">Падчас савецка-японскай вайны 1945 года.</ref> (ліпень — кастрычнік 1945 года) | [[Варонежска-Варашылаўградская аперацыя (1942)|Варонежска-Варашылаўградская аперацыя]], [[Барвенкава-Лазаўская аперацыя]], [[Харкаўская аперацыя (1942)|Харкаўская бітва 1942 года]], [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Бітва за Каўказ]], [[Бітва за Дняпро]], [[Яска-Кішынёўская аперацыі|Яска-Кішынёўская наступальная аперацыя]], [[Будапешцкая аперацыя]], [[Венская аперацыя|Венская наступальная аперацыя]], [[Маньчжурская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Іван Іванавіч Масленнікаў]] | align="center" | [[Файл:Maslennikov II.jpg|105x105пкс]] | align="center" | 1900—1954 | Намеснік наркама ўнутраных спраў СССР, [[генерал-лейтэнант]] | [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскі]] (24 студзеня — май 1943 года) <br /> [[3-ці Прыбалтыйскі фронт|3-ці Прыбалтыйскі]] (з красавіка 1944 года да канца вайны) | [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Бітва за Каўказ]], [[Пскоўска-Астроўская аперацыя]], [[Прыбалтыйская аперацыя (1944)|Прыбалтыйская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Кірыл Апанасавіч Мерацкоў]] | align="center" | [[Файл:Marshal of the USSR 1977 CPA 4703.jpg|114x114пкс]] | align="center" | 1897—1968 | Намеснік наркама абароны СССР, [[генерал арміі]] | [[Волхаўскі фронт|Волхаўскі]] (17 снежня 1941 года — 23 красавіка 1942 года і 9 чэрвеня 1942 года — люты 1944 года) <br /> [[Карэльскі фронт|Карэльскі]] (люты — лістапад 1944 года) <br /> [[1-ы Далёкаўсходні фронт|1-ы Далёкаўсходні]] (5 жніўня — 1 кастрычніка 1945 года) | [[Сінявінская наступальная аперацыя]], [[аперацыя «Іскра»]], [[Наўгародска-Лужская наступальная аперацыя]], [[Петсама-Кіркенеская аперацыя]], [[Маньчжурская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Маркіян Міхайлавіч Папоў]] | align="center" | [[Файл:Markian Popov.jpg|114x114пкс]] | align="center" | 1902—1969 | Камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны]] (24 чэрвеня — 23 жніўня 1941 года) <br /> [[Ленінградскі фронт|Ленінградскі]] (27 жніўня — верасень 1941 года) <br /> [[Бранскі фронт|Бранскі]] (чэрвень — кастрычнік 1943 года) <br /> [[Прыбалтыйскі фронт|Прыбалтыйскі]] (10 кастрычніка — 20 кастрычніка 1943 года) | [[Абарона Запаляр’я]], [[Ленінградская стратэгічная абарончая аперацыя|абарона Ленінграда]], [[Курская бітва]] |- bgcolor="#D5D5D5" | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў]]<ref>Дз. Р. Паўлаў абвінавачаны ў баязлівасці і бяздзейнасці. Расстраляны 22 ліпеня 1941 года. Рэабілітаваны пасмяротна ў 1956 годзе.</ref> | align="center" | [[Файл:Дмитрий Григорьевич Павлов.jpg|114x114пкс]] | align="center" | 1897—1941 | Камандуючы [[Беларуская ваенная акруга|Заходняй асобай ваеннай акругай]], [[генерал арміі]] | [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] (22 чэрвеня — 30 чэрвеня 1941 года) | [[Беластоцка-Мінская бітва]] |- | align="center" | | [[Максім Аляксеевіч Пуркаеў]] | align="center" | [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2004-1104-500, General Purkajew.jpg|108x108пкс]] | align="center" | 1894—1953 | Начальнік штаба [[Кіеўская ваенная акруга (СССР)|Кіеўскай асобай ваеннай акругі]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Калінінскі фронт|Калінінскі]] (жнівень 1942 года — красавік 1943 года) <br /> [[Далёкаўсходні фронт|Далёкаўсходні]] (красавік 1943 года — 5 жніўня 1945 года) <br /> [[2-гі Далёкаўсходні фронт|2-гі Далёкаўсходні]] (5 жніўня — 1 кастрычніка 1945 года) | [[Вялікалуцкая аперацыя]], [[Ржэўска-Вяземская аперацыя]], [[Маньчжурская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Іван Яфімавіч Пятроў]] | align="center" | | align="center" | 1896—1958 | Камандзір [[27-ы механізаваны корпус|27-га механізаванага корпуса]], [[генерал-маёр]] | [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскі]] (май — лістапад 1943 года) <br /> [[2-гі Беларускі фронт|2-гі Беларускі]] (красавік — чэрвень 1944 года) <br /> [[4-ы Украінскі фронт|4-ы Украінскі]] (жнівень 1944 года — сакавік 1945 года) | [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Бітва за Каўказ]], [[Усходне-Карпацкая аперацыя]] |- bgcolor="#D5D5D5" | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Міхаіл Пятровіч Пятроў (генерал)|Міхаіл Пятровіч Пятроў]]<ref>М. П. Пятроў загінуў у баі 10 кастрычніка 1941 года.</ref> | align="center" | [[Файл:Mikhail Р. Petrov.jpg|108x108пкс]] | align="center" | 1898—1941 | Камандзір [[17-ы механізаваны корпус|17-га механізаванага корпуса]], [[генерал-маёр]] | [[Бранскі фронт|Бранскі]] (7—10 кастрычніка 1941 года) | [[Арлоўска-Бранская аперацыя|Арлоўска-Бранская абарончая аперацыя]] |- | align="center" | | [[Дзмітрый Іванавіч Рабышаў]] | align="center" | [[Файл:Dmitry Ryabyshev.jpg|108x108пкс]] | align="center" | 1894—1985 | Камандзір [[8-ы механізаваны корпус|8-га механізаванага корпуса]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы]] (жнівень — кастрычнік 1941 года) | Абарончыя аперацыі на Паўднёвым фронце ў жніўні — кастрычніку 1941 гады |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі]] | align="center" | [[Файл:Konstanty Rokossowski, 1945.jpg|109x109пкс]] | align="center" | 1896—1968 | Камандзір [[9-ы механізаваны корпус (1-га фарміравання)|9-га механізаванага корпуса]], [[генерал-маёр]] | [[Бранскі фронт|Бранскі]] (ліпень — верасень 1942 года) <br /> [[Данскі фронт|Данскі]] (30 верасня 1942 года — 15 лютага 1943 года) <br /> [[Цэнтральны фронт|Цэнтральны]] (15 лютага — 20 кастрычніка 1943 года) <br /> [[Беларускі фронт (1943)|Беларускі]] (20 кастрычніка 1943 года — 24 лютага 1944 года) <br /> [[1-ы Беларускі фронт|1-ы Беларускі]] (24 лютага — лістапад 1944 года) <br /> [[2-гі Беларускі фронт|2-гі Беларускі]] (з лістапада 1944 года да канца вайны) | [[Сталінградская бітва]], [[Курская бітва]], [[Бітва за Дняпро]], [[Аперацыя «Баграціён»|Беларуская наступальная аперацыя]], [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская наступальная аперацыя]], [[Берлінская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | | [[Макс Андрэевіч Рэйтэр]] | align="center" | [[Файл:Max Reyter.jpg|109x109пкс]] | align="center" | 1886—1950 | Намеснік камандуючага войскамі [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Бранскі фронт|Бранскі]] (верасень 1942 года — сакавік 1943 года) <br /> [[Рэзервовы фронт|Рэзервовы]] (12 сакавіка — 23 сакавіка 1943 года) <br /> [[Курскі фронт|Курскі]] (23 сакавіка — 27 сакавіка 1943 года) <br /> [[Арлоўскі фронт|Арлоўскі]] (27 сакавіка — 28 сакавіка 1943 года) <br /> Бранскі (28 сакавіка — чэрвень 1943 года) | [[Варонежска-Касторненская аперацыя]] |- | align="center" | | [[Пётр Пятровіч Сабеннікаў]] | align="center" | [[Файл:Peter Sobennikov.jpg|109x109пкс]] | align="center" | 1894—1960 | Камандуючы [[8-я армия (СССР)|8-й арміяй]], [[генерал-маёр]] | [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходні]] (3 ліпеня — жнівень 1941 года) | Баявыя дзеянні на подступах да Ленінграда ў ліпені — жніўні 1941 года |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі]] | align="center" | [[Файл:Vasil Danilavich Sakalouski - 1941 AD.jpg|106x106пкс]] | align="center" | 1897—1968 | Намеснік начальніка Генеральнага штаба РСЧА, [[генерал-лейтэнант]] | [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] (люты 1943 года — красавік 1944 года) | [[Курская бітва]], [[Смаленская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Фёдар Іванавіч Талбухін]] | align="center" | [[Файл:1974 CPA 4358.jpg|113x113пкс]] | align="center" | 1894—1949 | Начальнік штаба [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругі]], [[генерал-маёр]] | [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы]] (сакавік — 20 кастрычніка 1943 года) <br /> [[4-ы Украінскі фронт|4-ы Украінскі]] (20 кастрычніка 1943 года — 31 мая 1944 года) <br /> [[3-і Украінскі фронт|3-і Украінскі]] (з мая 1944 года да канца вайны) | [[Бітва за Дняпро]], [[Данбаская аперацыя]], [[Нікопальска-Крыварожская наступальная аперацыя]], [[Крымская наступальная аперацыя]], [[Яска-Кішынёўская аперацыя|Яска-Кішынёўская]], [[Бялградская аперацыя|Бялградская]], [[Будапешцкая аперацыя|Будапешцкая]], [[Венская аперацыя|Венская наступальныя аперацыя]], [[Балатонская абарончая аперацыя]] |- | align="center" | | [[Валяр’ян Аляксандравіч Фралоў]] | align="center" | | align="center" | 1895—1961 | Камандуючы [[14-й армія (СССР)|14-й арміяй]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Карэльскі фронт|Карэльскі]] (верасень 1941 года — люты 1944 года) | [[Абарона Запаляр’я]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Іван Іванавіч Фядзюнінскі]] | align="center" | [[Файл:Ivan Fedyuninsky.jpg|107x107пкс]] | align="center" | 1900—1977 | Камандзір [[15-ы стралковы корпус|15-га стралковага корпуса]], [[палкоўнік]] | [[Ленінградскі фронт|Ленінградскі]] (кастрычнік 1941 года) | [[2-я Сінявінская аперацыя (1941)|Сінявінская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | | [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін]] | align="center" | [[Файл:Michail Sjemjonovič Chosin.jpg|115x115пкс]] | align="center" | 1896—1979 | Начальнік [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзе]], [[генерал-лейтэнант]] | [[Ленінградскі фронт|Ленінградскі]] (27 кастрычніка 1941 года — чэрвень 1942 года) | [[Ціхвінская стратэгічная наступальная аперацыя|Ціхвінская наступальная]] і [[Ціхвінская абарончая аперацыя|Ціхвінская абарончая аперацыі]], [[Любанская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка]] | align="center" | | align="center" | 1895—1970 | Народны камісар абароны СССР, [[маршал Савецкага Саюза]] | [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] (2—19 ліпеня і 30 ліпеня — 12 верасня 1941 года)<ref name="timosh1">Адначасова з 10 ліпеня па 10 верасня 1941 года С. К. Цімашэнка быў галоўнакамандуючым войскамі Заходняга кірунку.</ref> <br /> [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні]] (30 верасня — 18 снежня 1941 года<ref name="timosh2">З 13 верасня 1941 года па 21 чэрвеня 1942 года С. К. Цімашэнка быў галоўнакамандуючым войскамі Паўднёва-Заходняга кірунку.</ref> і 8 красавіка — 12 ліпеня 1942 года) <br /> [[Сталінградскі фронт|Сталінградскі]] (12 ліпеня — 23 ліпеня 1942 года)<br /> [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходні]] (кастрычнік 1942 года — сакавік 1943 года) | [[Смаленская бітва (1941)|Смаленская бітва]], [[Харкаўская аперацыя (1942)|Харкаўская бітва 1942 года]], [[Варонежска-Варашылаўградская аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў]] | align="center" | [[Файл:RUSMARKA-1979.jpg|107x107пкс]] | align="center" | 1892—1978 | Камандуючы войскамі [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]], [[генерал арміі]] | [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы]] (чэрвень — жнівень 1941 года) <br /> [[Закаўказскі фронт|Закаўказскі]] (май 1942 года — ліпень 1945 года) | [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Бітва за Каўказ]] |- bgcolor="#D5D5D5" | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]][[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі]]<ref>І. Д. Чарняхоўскі смяротна паранены ў выніку артабстрэлу 18 лютага 1945 года.</ref> | align="center" | [[Файл:Иван Черняховский 1943-01.jpg|114x114пкс]] | align="center" | 1906—1945 | Камандзір 28-й танкавай дывізіі, [[палкоўнік]]<ref>[http://www.aif.ru/society/history/gibel_novogo_suvorova_kto_ubil_generala_chernyahovskogo У 1939 годзе ён стаў падпалкоўнікам, а да пачатку вайны 35-гадовы палкоўнік Чарняхоўскі быў камандзірам танкавай дывізіі.]</ref> | [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] (красавік 1944 года) <br /> [[3-ці Беларускі фронт|3-ці Беларускі]] (красавік 1944 года — люты 1945 года) | [[Аперацыя «Баграціён»|Беларуская наступальная аперацыя]], [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская наступальная аперацыя]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Нікандр Яўлампіевіч Чыбісаў]] | align="center" | [[Файл:Nikandr Chibisov.jpg|114x114пкс]] | align="center" | 1892—1959 | Камандуючы войскамі [[Адэская ваенная акруга (СССР)|Адэскай ваеннай акругі]]<ref>[http://militera.lib.ru/bio/komandarmy/index.html Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь] / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 258. — ISBN 5-86090-113-5.</ref>, [[генерал-лейтэнант]] | [[Бранскі фронт|Бранскі]] (7—13 ліпеня 1942 года) | |- | align="center" | | [[Якаў Цімафеевіч Чэрэвічэнка]] | align="center" | [[Файл:Yakov Cherevichenko.jpg|114x114пкс]] | align="center" | 1894—1976 | Камандуючы [[9-я армія (СССР)|9-й арміяй]]<ref>Па іншых дадзеных, камандуючы войскамі Адэскай ваеннай акругі.</ref>, [[генерал-палкоўнік]] | [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы]] (кастрычнік — снежань 1941 года) <br /> [[Бранскі фронт|Бранскі]] (24 снежня 1941 года — красавік 1942 года) | [[Растоўская аперацыя]], [[Маскоўская бітва (1941—1942)|Бітва за Маскву]] |- | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Soviet_Union_medal.png|20x20пкс|Герой Савецкага Саюза]] | [[Андрэй Іванавіч Яроменка]] | align="center" | [[Файл:Андрей Иванович Ерёменко.jpg|125x125пкс]] | align="center" | 1892—1970 | 21 чэрвеня 1941 года здаў камандаванне [[1-я Чырванасцяжная армія|1-й асобнай Чырванасцяжнай арміяй]], [[генерал-лейтэнант]]<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/eremenko_ai_1/index.html ''Ерёменко А. И.'' В начале войны. — М.: Наука, 1965]</ref> | [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні]] (30 чэрвеня — 2 ліпеня 1941 года і 19—29 ліпеня 1941 года)<br /> [[Бранскі фронт|Бранскі]] (жнівень — кастрычнік 1941 года) <br /> [[Паўднёва-Усходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Усходні]] (жнівень — верасень 1942 года) <br /> [[Сталінградскі фронт|Сталінградскі]] (верасень — снежань 1942 года) <br /> [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы]] (студзень — люты 1943 года) <br /> [[Калінінскі фронт|Калінінскі]] (красавік — кастрычнік 1943 года) <br /> [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-ы Прыбалтыйскі]] (кастрычнік — лістапад 1943 года) <br /> [[2-гі Прыбалтыйскі фронт|2-гі Прыбалтыйскі]] (красавік 1944 года — люты 1945 года) <br /> [[4-ы Украінскі фронт|4-ы Украінскі]] (с сакавіка 1945 года да канца вайны) | [[Смаленская бітва (1941)|Смаленская бітва]], [[Маскоўская бітва (1941—1942)|Бітва за Маскву]], [[Сталінградская бітва]], [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Бітва за Каўказ]], [[Смаленская наступальная аперацыя]], [[Прыбалтыйская наступальная аперацыя]], [[Мараўска-Астраўская наступальная аперацыя]], [[Пражская наступальная аперацыя]] |- bgcolor="#D5D5D5" | align="center" | [[Файл:Hero_of_the_Russian_Federation_medal.png|20x20пкс|Герой Расійскай Федэрацыі]] | Міхаіл Рыгоравіч Яфрэмаў<ref>М. Р. Яфрэмаў скончыў жыццё самагубствам, каб пазбегнуць палону 19 красавіка 1942 года.</ref> | align="center" | [[Файл:Efremov - military instructor.jpg|118x118пкс]] | align="center" | 1897—1942 | 1-ы намеснік генерал-інспектара пяхоты РСЧА, [[генерал-лейтэнант]] | [[Цэнтральны фронт|Цэнтральны]] (7 жніўня — канец жніўня 1941 года) | [[Смаленская бітва (1941)|Смаленская бітва]] |} == Камандуючыя франтамі супрацьпаветранай абароны (СПА) == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! align="center" width="180" | Імя ! width="80" | Партрэт ! align="center" | Гады жыцця ! align="center" | Пасада і званне на пачатак вайны ! align="center" width="30%" | Фронт ! align="center" width="20%" | Найбуйнейшыя бітвы і аперацыі | |- | [[Міхаіл Сцяпанавіч Грамадзін]] | align="center" | | align="center" | 1899—1962 | Камандуючы Маскоўскай зонай СПА, [[генерал-маёр]] | [[Заходні фронт СПА]] (29 чэрвеня 1943 года — 29 сакавіка 1944 года)<br /> [[Паўночны фронт СПА]] (29 сакавіка — 24 снежня 1944 года) <br /> [[Цэнтральны фронт СПА]] (з 24 снежня 1944 года да канца вайны) | |- | [[Пётр Емяльянавіч Гудыменка]] | align="center" | | align="center" | 1898—1953 | Камандзір 3-га корпуса СПА | [[Закаўказскі фронт СПА]] (з 29 сакавіка 1944 года да канца вайны) | |- | [[Данііл Арсенцевіч Жураўлёў]] | align="center" | | align="center" | 1900—1974 | Камандзір 1-га корпуса СПА | [[Маскоўскі фронт СПА]] (5 красавіка 1942 года — 29 чэрвеня 1943 года) <br /> [[Заходні фронт СПА]] (з 24 снежня 1944 года да канца вайны) | |- | [[Гаўрыіл Савельевіч Зашыхін]] | align="center" | | align="center" | 1898—1950 | Начальнік СПА Чырванасцяжнага Балтыйскага флоту | [[Усходні фронт СПА]] (чэрвень 1943 года — 29 сакавіка 1944 года) <br /> [[Паўднёвы фронт СПА]] (29 сакавіка — 24 снежня 1944 года) <br /> [[Паўднёва-Заходні фронт СПА]] (з 24 снежня 1944 года да канца вайны) | |} == Гл. таксама == * [[Спіс камандуючых нямецкімі групамі армій падчас Другой сусветнай вайны]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Коллектив авторов''. [http://militera.lib.ru/bio/komandarmy/index.html Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь] / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — 408 с. — ISBN 5-86090-113-5. * {{кніга |аўтар = |загаловак = Великая Отечественная война. 1941—1945 гг. Справочное пособие |адказны = Автор-составитель И. И. Максимов |спасылка = |месца = {{М.}} |выдавецтва = ДИК |год = 2005 |том = |старонак = |старонкі = |isbn = 5-8213-0232-3 }} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110326010846/http://victory.mil.ru/rkka/units/02/index.html 60 гадоў Перамогі] * [http://soldat.ru/force/sssr/rkka.html Аперацыі РСЧА 1941—1945 года] * [http://samsv.narod.ru Сайт Вайскова-патрыятычнага клуба «Памяць»] {{Камандуючыя франтамі РСЧА ў Другой сусветнай вайне}} {{Узброеныя сілы СССР у ВАВ}} [[Катэгорыя:Камандуючыя франтамі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Спісы ваенных дзеячаў]] [[Катэгорыя:Спісы:СССР]] 9kthexrbbwtbeya9dws22oyxzzscx61 Збігнеў Прайснер 0 547832 5160373 5064933 2026-07-02T18:55:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160373 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Подпіс = {{lang-pl|Zbigniew Preisner}} | Поўнае імя = Збігнеў Антоні Кавальскі | Гады = з 1977 | Жанры = [[саўндтрэк]], [[акадэмічная музыка]] | Псеўданімы = [[Ван дэн Будэнмаер]] | Супрацоўніцтва = [[Дэвід Гілмар]], [[Ліза Джэрард]], [[Кшыштаф Кеслёўскі]], [[Лешак Можджар]], [[Тэрэза Салгейру]], [[Эльжбета Таварніцка]] }} '''Збі́гнеў Пра́йснер''' ({{lang-pl|Zbigniew Preisner}} {{IPA|[ˈzbiɡɲɛf ˈpɾajsnɛɾ]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] [[кампазітар]], адзін з найбольш выдатных кампазітараў [[Кінамастацтва|кіно]] свайго пакалення<ref name="Preisner.com, Biography" />. На працягу многіх гадоў Прайснер шчыльна супрацоўнічаў з [[кінарэжысёр]]ам [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафам Кеслёўскім]] і [[сцэнарыст]]ам [[Кшыштаф Пясевіч|Кшыштафам Пясевічам]]. Музыка, якую Прайснер напісаў да кінафільмаў Кеслёўскага «[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]», «[[Падвойнае жыццё Веранікі]]», «[[Тры колеры: Сіні]]», «[[Тры колеры: Белы]]» і «[[Тры колеры: Чырвоны]]», прынесла яму сусветнае прызнанне<ref name="Preisner.com, Biography" />. Кампазітарскі стыль Прайснера ўяўляе сабой вольную форму танальнага [[неарамантызм]]у з заўважным уплывам [[Нікало Паганіні]] і [[Ян Сібеліус|Яна Сібеліуса]]. Некаторыя даследчыкі таксама заўважыць у творах Прайснера элементы [[Густаў Малер|Малера]] і [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]. За музыку да фільмаў Прайснер неаднаразова ўдастойваўся значных кінапрэмій. Тры гады запар атрымліваў Прэмію [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] за [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку|найлепшую музыку]] (1991, 1992, 1993), двойчы быў узнагароджаны прэміяй «[[Сезар]]» (1995, 1996), двойчы намініраваўся на прэмію «[[Залаты глобус]]» (1992, 1994), быў узнагароджаны Сярэбраным мядзведзем на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]] (1997). == Біяграфія == === Раннія гады === Збігнеў Прайснер (імя пры нараджэнні Збігнеў Кавальскі) нарадзіўся 20 мая 1955 года ў горадзе [[Бельска-Бяла]]{{sfn|Reyland|2011|p=13}}. Адным з найбольш ранніх музычных уплываў для Прайснера была касцельная музыка. Паводле слоў кампазітара, музыка ў часы яго дзяцінства была часткай штодзённага жыцця, таму не было патрэбы вучыцца ёй{{sfn|Russell, Young|2000}}. Тады «''кожны вучыўся музыцы, спяваючы ў касцёле''»<ref name="Guardian, Will Hodgkinson" />. Іншым істотным уплывам з’яўлялася народная музыка. Як казаў Прайснер, прынамсі да сярэдзіны XX стагоддзя «''кожны ў вёсцы спяваў''», а асабліва музычна адораныя вяскоўцы ігралі на танцах. Адным з такіх вясковых музыкаў быў і Прайснераў бацька. Інжынер-хімік па прафесіі, па музычным прызванні ён быў акардэаністам, які іграў на вяселлях, танцах і вечарынах з нагоды дзён нараджэння{{sfn|Reyland|2011|p=17}}. У мястэчку [[Бабова]], дзе жыў Прайснер, не было музычнай школы і ён вучыўся музыцы самастойна. Падчас навучання ў ліцэі (сярэдняй школе) Бобава ў 1970—1974 гадах ён браў урокі ігры на класічнай гітары. У той жа час Прайснер напісаў свой першы музычны твор, паклаўшы на музыку вершы польскага паэта-рамантыка. Твор быў напісаны для гітары і голасу. У 1975—1978 гадах, вывучаючы гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]], Прайснер пачаў самастойна вучыцца на кампазітара: ён слухаў музычныя запісы, вучыўся чытаць ноты, а таксама вывучаў тэорыю музыкі верагодна па кнізе рускага кампазітара [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. А. Рымскага-Корсакава]] «Падручнік гармоніі»{{sfn|Reyland|2011|p=20}}. У 1977 годзе Прайснер пачаў супрацоўнічаць з літаратурным кабарэ «Піўніца пад Баранамі» ({{lang-pl|«Piwnica pod Baranami»}}) у [[Кракаў|Кракаве]]. Праца ў літаратурным кабарэ паспрыяла не толькі працягу яго музычнай адукацыі, але і садзейнічала ўменню працаваць над творамі, дзе музычнае суправаджэнне — толькі адна са складнікаў твора, як і ў кіно{{sfn|Reyland|2011|p=27}}. Там жа, у «Піўніцы пад Баранамі» Прайснер пазнаёміўся са спявачкай [[Эльжбета Таварніцка|Эльжбетай Таварніцкай]], голас якой гучыць у шэрагу найбольш вядомых Прайснеравых твораў<ref name="Criterion" /><ref name="Tess James" />. У той час Прайснер пачаў пісаць музыку для Старога тэатра ({{lang-pl|Stary Theatre}}) і Славацкага тэатра ({{lang-pl|Slowacki Theatre}}) у Кракаве<ref name="Criterion" />. Ягоны дэбют як кінакампазітара адбыўся ў 1982 годзе, калі ён напісаў музыку для фільма [[Антоні Краўзэ|Антонія Краўзэ]] «[[Прагноз надвор’я (фільм)|Прагноз надвор’я]]»<ref name="FilmPolski.pl, Zbigniew Preisner" />. Краўзэ працаваў у кінастудыі, мастацкім кіраўніком якой быў Кшыштаф Кеслёўскі<ref name="Criterion" />. === Праца з Кеслёўскім === У пачатку 1980-ых гадоў Прайснер пазнаёміўся з кінарэжысёрам [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафам Кеслёўскім]]. Гэтае знаёмства значна паўплывала на ўвесь далейшы лёс Прайснера. Яны з Кеслёўскім сталі блізкімі сябрамі і шчыльна супрацоўнічалі да самай смерці кінарэжысёра ў 1996 годзе. За 9 год яны разам зрабілі 17 фільмаў<ref name="Criterion" />. Сваё супрацоўніцтва з Кеслёўскім Прайснер параўноўвае з такімі славутымі тандэмамі як [[Федэрыка Феліні]] і [[Ніна Рота]], [[Серджа Леонэ]] і [[Эніа Марыконэ]], [[Альфрэд Хічкак]] і [[Бернард Херман]]<ref name="Village Voice" />. Гісторыю іх знаёмства Прайснер апісвае наступным чынам: {{Цытата|Усё пачалося ў 1982 годзе. Польшча — гэта краіна, дзе вы проста сутыкаецеся з людзьмі, і менавіта так я пазнаёміўся з Кеслёўскім. Я ўдзельнічаў у напісанні музыкі для аднаго фільма, і ён быў у той жа студыі ў той жа час. Так атрымалася, што мы разам пайшлі ў рэстаран — вельмі дрэнны рэстаран, дзе не было анічога апроч гарэлкі і селядца. І вось мы елі селядзец, пілі гарэлку, і ён мне сказаў: «Гэта мой першы вялікі фільм, і я быў бы ўдзячны, калі б ты напісаў добрую музыку». Так ён працягваў балбатаць цэлую гадзіну. Потым я пайшоў і напісаў нешта цалкам асабістае. І больш ніколі яму не прыходзілася ўпрошваць мяне напісаць добрую музыку<ref name="Broxton, Southall" />.}} Першай сумеснай працай Прайснера і Кеслёўскага стаў фільм «[[Без канца]]», які з’явіўся на экранах у [[1985 год у гісторыі кіно|1985]] годзе. Для гэтай кінастужкі Прайснер напісаў пахавальную музыку. [[Файл:Alberto_Terrile.1994.Krzysztof_Kieslowsky.jpg|злева|міні|Кшыштаф Кеслёўскі.]] Працяг сумесных прац рэжысёра і кампазітара ў хуткім часе зрабіў відавочным той факт, што Прайснер удзельнічае ў працэсе пераасэнсавання паняцця аўтарства ў кіно. Замест таго, каб быць часткай праекта, дзе абсалютны кантроль належыць рэжысёру, Прайснер разам са сцэнарыстам [[Кшыштаф Пясевіч|Кшыштафам Пясевічам]] і аператарам [[Славомір Ідзяк|Славомірам Ідзякам]] паглыбляўся ў розныя стадыі вытворчасці, пачынаючы ад узнікнення задумы і сканчаючы яе ўвасабленнем на экране<ref name="Essay about Zbigniew Preisner" />. Пазней у сваёй аўтабіяграфіі Кеслёўскі адзначаў: {{Цытата|Прайснер — выключны кампазітар. Ён прыступае да працы над фільмам з самага пачатку здымак, у адрозненні ад многіх іншых кінакампазітараў, якія лічаць за лепшае ілюстраваць гатовую карціну. Бо зазвычай робіцца як? Ты паказваеш кампазітару фільм, і ён запаўняе пустыя месцы музыкай. Але магчымы і цалкам іншы падыход. Калі кампазітар шукае музычнае рашэнне з самага пачатку, вызначае драматургічную ролю музыкі, яе здольнасць паказаць тое, чаго няма на плёнцы. Можна, вядома, проста дадаваць музыку ў «вольныя месцы». А можна з першых жа кадраў улічваць яе прысутнасць, адводзячы гукам драматычную ролю. Тады музыка даскажа тое, чаго няма ў кадры. Дзіўна назіраць, як пры спалучэнні музыкі і выявы ўзнікае нешта, чаго няма ў іх паасобку. Яны злучаюцца — і неспадзявана сцэна набывае новы сэнс, новую інтанацыю, новую якасць{{sfn|Kieślowski, Stok|1993|p=179}}.}} Пасля поспеху фільма «Без канца» Кеслёўскі запрасіў Прайснера напісаць музыку для сваёй наступнай працы, якая ўяўляла сабой цыкл тэлевізійных фільмаў, прысвечаных [[Дзесяць запаведзей|Дзесяці запаведзям]] і мела назву «[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]». Для кожнага з дзесяці фільмаў Прайснер напісаў па некалькі асобных музычных тэм, аб’яднаўшы ўсе серыі агульным кароткім лейтматывам, які з’яўляўся своеасаблівым уступам да кожнай серыі. «''Гэта было няпростай задачай, бо эпізоды здымаліся не па парадку ад першага да апошняга. Але гэта дазволіла мне стварыць універсальны лейтматыў, які праходзіў праз усе серыі, у той час як кожная з серый мела свой вядучы музычны дух, які накладваў асаблівую музычную атмасферу''» — гаворыць кампазітар<ref name="Village Voice" />. Апроч таго Прайснер адзначае вядучую ролю цішыні ў «Дэкалогу»: «''Найважнейшай музыкай у фільме з’яўляецца цішыня. Але каб „пачуць“ цішыню, нешта мусіць гучаць перад ёй і пасля яе''»<ref name="Village Voice" />. Музыка з «[[Дэкалог, пяць|Дэкалога V]]» і «[[Дэкалог, шэсць|Дэкалога VI]]» таксама ўвайшла ў поўнаметражныя версіі гэтых фільмаў: «[[Кароткі фільм пра забойства]]» і «[[Кароткі фільм пра каханне]]», а ў «[[Дэкалог, дзевяць|Дэкалогу IX]]» упершыню фігуруе музыка выдуманага галандскага кампазітара [[Ван дэн Будэнмаер]]а, асоба якога яшчэ не раз з’явіцца ў пазнейшых фільмах Кеслёўскага {{Пераход|Ван дэн Будэнмаер|1}}. «Дэкалог» быў надзвычай добра прыняты гледачамі і крытыкамі як у Польшчы, так і за мяжой, што стала для кампазітара першай прыступкай да сусветнай вядомасці. Найбольшы поспех мела [[Дэкалог, пяць|пятая частка]], прысвечаная тэме [[забойства]] і [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]]. У гэтым фільме рэжысёр падымаў пытанне: ці мае юрыдычная сістэма права забіваць людзей у пакаранне за злачынства?<ref name="Essay about Zbigniew Preisner" /> Істотную ролю ў выразнасці фільма адыграла музычнае суправаджэнне. Прайснер, пад уплывам свайго суайчынніка [[Фрыдэрык Шапен|Фрыдэрыка Шапена]], «''стварыў надзвычайную, элегічную і нібы поўную недаказанасці музыку. Жалобная мелодыя фартэпіяна зліваецца з дрыжачымі струннымі і адзінай трубой, каб надаць эмацыйную выразнасць халоднаму жаху, які сачыцца з экрана''»<ref name="Essay about Zbigniew Preisner" />. Фільм атрымаў шэраг значных еўрапейскіх кінаўзнагарод, а па тэлебачанні яго паглядзелі больш за 20 мільёнаў палякаў. Па сутнасці, гэтая карціна стала знішчальным аргументам супраць артыкула 148, параграф 1 польскага крымінальнага кодэкса. Былі справакаваны нацыянальныя дыскусіі, і Прайснер з’яўляўся ў навінах, каб выказаць сваё меркаванне<ref name="Essay about Zbigniew Preisner" />. Апошні смяротны прысуд у Польшчы быў выкананы 21 красавіка 1988 года<ref name="gazetawroclawska.pl, kara śmierci" />, праз месяц пасля прэм’еры фільма. Два наступныя сумесныя фільмы Кеслёўскага і Прайснера — «[[Падвойнае жыццё Веранікі]]» і «[[Тры колеры: Сіні]]» — прынеслі Прайснеру сусветную вядомасць. У абодвух фільмах музыка займае вядучае месца, не толькі ствараючы адмысловую атмасферу, але і адыгрываючы ролю ў сюжэце. У «[[Падвойнае жыццё Веранікі|Падвойным жыцці Веранікі]]» абедзве галоўныя гераіні адораныя вакалісткі. Адным з цэнтральных момантаў фільма з’яўляецца канцэрт Ван дэн Будэнмаера, у якім Вераніка выконвае сольную партыю. Прайснер прыгадвае, што Кеслёўскі дрэнна разбіраўся ў музыцы, але выдатна разумеў яе ролю ў кіно. Так, для «[[Падвойнае жыццё Веранікі|Падвойнага жыцця Веранікі]]» Кеслёўскі наступным чынам апісаў неабходную музыку: «''Ведаю, што гэта мусіць быць прыгожая песня. Мы павінны паказаць, што гэта дзяўчына — геній''»<ref name="Criterion" />. Фільм «[[Тры колеры: Сіні]]» звязаны з музыкай яшчэ больш шчыльна. Сюжэт фільма будуецца вакол «Канцэрта на аб’яднанне Еўропы», які ствараецца на працягу ўсяго фільма галоўнымі героямі. Пры працы над гэтымі фільмамі большая частка музыкі пісалася да здымкаў фільма. «''Для „Веранікі“ я запісаў каля 80 працэнтаў музыкі да таго, як фільм быў зняты, а для „Сіняга“ я запісаў практычна ўсю музыку да здымкаў''», — сцвярджае Прайснер<ref>{{артыкул|аўтар=Geoffrey Macnab, Chris Darke|загаловак=Working with Kieślowski|выданне=Sight and Sound|год=1996|том=6|нумар=5|старонкі=20}}</ref>. Кеслёўскі зазначае, што «''ў пэўным сэнсе, „Сіні“ здымаўся як ілюстрацыя да музыкі''»{{sfn|Russell, Young|2000}}. У 1993—1994 гадах Кеслёўскі і Прайснер працавалі над трылогіяй «Тры колеры». Найбольш вядомымі музычнымі тэмамі з двух апошніх фільмаў трылогіі сталі [[танга]] з фільма «Тры колеры: Белы» і [[балеро]] з фільма «Тры колеры: Чырвоны». На прэм’еры фільма «Тры колеры: Чырвоны» ў [[Канскі кінафестываль|Канах]] Кеслёўскі абвясціў аб заканчэнні яго рэжысёрскай кар’еры. Кшыштаф Кеслёўскі памёр 13 сакавіка 1996 года. На працягу ўсяго супрацоўніцтва Прайснер і Кеслёўскім заставаліся блізкімі сябрамі. Прайснер адзначае: «''У маім жыцці было ўсяго некалькі чалавек, з якімі мне хацелася праводзіць час. Адным з іх быў Кшыштаф''»<ref name="Tess James" />. === Творчая незалежнасць === Поспех фільмаў Кеслёўскага паспрыяў кар’еры Прайснера ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]]<ref name="Culture.pl" />. У першай палове 1990-х гадоў ён напісаў музыку для фільмаў [[Вялікабрытанія|англійскага]] рэжысёра [[Джон Ірвін|Джона Ірвіна]] («[[Экспрапрыяцыя (фільм)|Экспрапрыяцыя]]»), [[Бразілія|бразільца]] [[Эктар Бабенка|Эктара Бабенка]] («[[Гульні ў палях Госпада]]»), [[Францыя|француза]] [[Луі Маль|Луі Маля]] («[[Шкода (фільм)|Шкода]]»), [[Канада|канадскай]] рэжысёркі [[Леа Пул]] («[[Парывы жадання]]»), [[мексіка]]нца [[Луіс Мандокі|Луіса Мандокі]] («[[Калі мужчына кахае жанчыну]]»), а таксама для шэрагу фільмаў [[Польшча|польскай]] рэжысёркі [[Агнешка Холанд|Агнешкі Холанд]] («[[Еўропа Еўропа]]», «[[Аліўе Аліўе]]», «[[Патаемны сад (фільм, 1993)|Патаемны сад]]»). У 1994 годзе Прайснер стварыў сваю ўласную студыю «Preisner Studio», абсталяваную найноўшай тэхнікай для гуказапісу, на якой у далейшым ён запісваў і мікшыраваў усе свае найбольш значныя музычныя творы і саўндтрэкі<ref>{{cite web|title=Preisner Studio|url=http://www.preisnerstudio.pl|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119034013/http://www.preisnerstudio.pl/|archive-date=19 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Wieliczka-saltmine-kinga.jpg|міні|Капліца св. Кінгі ў Вялічцы, дзе адбыўся першы канцэрт музыкі Прайснера.]] У гэты час на творчым шляху Прайснера паўстала пытанне: ці мае яго кінамузыка самакаштоўнасць і незалежнасць ад кіно? Каб адказаць сабе на гэтае пытанне Прайснер даў свой першы канцэрт. Гэта адбылося 15 чэрвеня 1995 года ў [[Саляная шахта ў Вялічцы|саляной шахце ў Вялічцы]]. На канцэрце гучала музыка Прайснера з кінастужак [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]], [[Агнешка Холанд|Агнешкі Холанд]], [[Луі Маль|Луі Маля]] ды іншых у выкананні [[Варшаўскі сімфанічны аркестр|Варшаўскага сімфанічнага аркестру]], [[Варшаўскі камерны хор|Варшаўскага камернага хору]], хлапечага хору [[Кракаўская філармонія|Кракаўскай філармоніі]] і салістаў<ref>{{cite web|title=World Art Underground - program|url=http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,186145,19950614RP-DGW,World_Art_Underground__program,.html|access-date=2018-01-31}}</ref>. Канцэрт завяршыўся доўгай авацыяй стоячы<ref>{{cite web|title=Sztuka w krainie soli|url=http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,763618,19950616KR-DLO,Sztuka_w_krainie_soli,.html|access-date=2018-01-31}}</ref>. Запіс канцэрта быў выпушчаны асобным альбомам «[[Preisner’s Music]]». Адмысловыя гонгі разбіваюць канцэрт на пяць сэнсавых частак: пасля ўступнай мелодыі з фільма «Экспрапрыяцыя» гучыць шэраг мелодый з кінацыкла «Дэкалог» Кшыштафа Кеслёўскага; у другую частку ўвайшлі «Марыянеткі» з «Падвойнага жыцця Веранікі» і некалькі кампазіцый з фільма «Патаемны сад» Агнешкі Холанд; трэцяя частка ўключае ў сябе саўндтрэкі фільмаў «Парывы жадання» ({{Comment|рэж.|рэжысёр}} [[Леа Пул]]), «Гульні ў палях Госпада» (рэж. [[Эктар Бабенка]]), «Шкода» (рэж. [[Луі Маль]]), «Калі мужчына кахае жанчыну» (рэж. [[Луіс Мандокі]]), «Еўропа Еўропа» (рэж. [[Агнешка Холанд]]); у чацвёртай частцы гучыць кінамузыка, дзе вядучую ролю іграе вакалістка [[Эльжбета Таварніцка]]; завяршаюць канцэрт найбольш вядомыя творы Прайснера, напісаныя да фільма Кшыштафа Кеслёўскага «Падвойнае жыццё Веранікі» і трылогіі «Тры колеры».<ref name=preisnersmusic>Zbigniew Preisner, «Preisner’s Music», Virgin France, 1995.</ref> На дыску «Preisner’s Music» значацца наступныя словы Прайснера: «''Я не люблю вяртацца назад і рабіць тое, што ўжо калісьці зрабіў, але я мусіў даведацца, ці гучыць мая музыка гэтак жа добра, калі яе не суправаджае кіно. Ці цвёрда яна стаіць на сваіх нагах, вырваная з кінематаграфічнага кантэксту? Каб праверыць гэта, я выбраў саляную шахту ў Вялічцы, непадалёк ад Кракава: патаемнае, загадкавае магічнае месца на глыбіні 130 метраў па зямлёй. Унікальная атмасфера з выключнай акустыкай''»<ref name=preisnersmusic /><ref name=preisnercom105>{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=105#105|title=Albums: Preisner's Music|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314080719/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=105#105|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref>. === Рэквіем па маім сябру === {{Асноўны артыкул|Requiem for my friend}} У 1998 годзе пабачыла свет першая буйнамаштабная праца Прайснера, створаная адмыслова для студыйнага запісу і публічнага выканання — «[[Requiem for my friend|Рэквіем па маім сябру]]»<ref name="Tess James" />. Твор прысвечаны памяці [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]] і складаецца з дзвюх частак. Першую частку — «Рэквіем» — Прайснер напісаў за тры ночы адразу ж пасля смерці Кеслёўскага<ref name="Edoardo Ponti" />. Пра гісторыю стварэння другой часткі, якая займела назву «Жыццё», Прайснер расказваў наступнае: {{Цытата|Калі Кеслёўскі быў яшчэ жывы, мы мелі ідэю зрабіць мноства канцэртаў, ведаеце, нешта асаблівае, накшталт містэрыі, нешта паміж класічнай музыкай, операй і рок-канцэртам. Яго ідэя заключалася ў тым, каб крыху змяніць класічны канцэрт у філарманічным тэатры: даць больш прасторы, больш тэатральнасці, можа, больш жыцця, чым у звычайным тэатры, чым у оперы. І першы праект планаваўся ў [[Афінскі акропаль|Акропалі]] — назва канцэрта была „Жыццё“. Але, як вы ведаеце, Кшыштаф памёр<ref name="Edoardo Ponti" />.}} «Рэквіем» вызначаецца характэрнымі для Прайснера асаблівасцямі: доўгімі рэверберацыямі і экспрэсіўным вібрата. Кампазітар выкарыстоўвае малы мужчынскі хор, струнны квартэт, арган і ўдарныя. Як у першай, так і ў другой частцы твора дамінуе голас польскай сапрана [[Эльжбета Таварніцка|Эльжбеты Таварніцкай]]. У другой частцы твор узбагачаецца поўным хорам і вялікім аркестрам, у які апроч іншага ўваходзяць [[саксафон]] і [[блок-флейта]]<ref name="Tess James" />. Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў [[Вялікі тэатр (Варшава)|Вялікім тэатры Варшавы]]. Яшчэ адно значнае выкананне адбылося 19 сакавіка 1999 года на сцэне {{нп5|Royal Festival Hall||en|Royal Festival Hall}} у [[Лондан]]е<ref name="Tess James" /><ref name="Preisner.com, Requiem for my friend" /><ref name="Independent, Nick Kimberley" />. Падчас брытанскага канцэрта выступілі Фестывальны хор Солсберы з сарака удзельнікаў, {{нп5|Канцэртны аркестр BBC||en|BBC Concert Orchestra}} з шасцідзесяці выканаўцаў, а таксама салісты, якія прымалі ўдзел у запісе арыгінальнага альбома<ref name="Preisner.com, Requiem for my friend" />. Альбом «Рэквіем па маім сябру» быў выпушчаны ў кастрычніку 1998 года [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] «Erato Disques» («Warner Classics»)<ref name="Preisner.com, Biography" /><ref name="Warner Classics & Erato, Zbigniew Preisner" />. Адразу пасля рэлізу запіс атрымаў у Польшчы высокую папулярнасць і ўжо 14 кастрычніка «{{нп5|Саюз вытворцаў аўдыя-відэа||pl|Związek Producentów Audio-Video}}» прысудзіў альбому статус залатога дыска<ref name="ZPAV, Złote płyty 1998" />, а яшчэ праз тры тыдні, 4 лістапада, ён удастоіўся звання плацінавага дыска<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1998" />. Пазней, у 2011 годзе альбом быў перавыдадзены на CD і вініле лэйблам «Sony Music Poland»<ref name="Preisner.com, Requiem for my friend" /><ref name="Discogs, Requiem For My Friend" /><ref name="OLiS, Requiem dla mojego przyjaciela" />. У першы тыдзень пасля выпуску перавыданне альбома заняло ў Польшчы 36 месца па продажы<ref name="OLiS, 04.04.2011 — 10.04.2011" />. Агулам колькасць прададзеных копій твору перавысіла 180 тысяч<ref name="Music Sales Classical, Zbigniew Preisner" />. === На мяжы стагоддзяў === Пасля поспеху «Рэквіема па маім сябру» Прайснер пачаў больш увагі надаваць напісанню музыкі не для кіно. У 1999 годзе выйшаў альбом «[[10 Easy Pieces for Piano|10 простых п’ес для фартэпіяна]]» ({{lang-en|10 Easy Pieces for Piano}}) у выкананні [[Лешак Можджар|Лешка Можджара]]. Гэтая музыка па сваіх якасцях моцна адрозніваецца ад той музыкі, якая яго праславіла. Сам Прайснер зазначае: «''Мне вельмі падабаецца кантраснасць, і, стварыўшы музыку такога манументальнага маштабу, я хацеў зрабіць нешта простае. Да таго ж мне падабаецца [[фартэпіяна]]. І мне здаецца, што адной з форм музыкі, якая можа быць і простай, і складанай — з’яўляецца музыка для фартэпіяна''»<ref name=preisnercom107>{{cite web|url=http://preisner.com/albums.asp?id=107|title=Albums: Ten Easy Pieces for Piano|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107015757/http://www.preisner.com/albums.asp?id=107|archive-date=7 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref>. У тым жа годзе выйшаў і іншы альбом Прайснера: «Мае калядкі на канец стагоддзя». Альбом складаўся з двух аркестравых п’ес у пачатку і ў канцы, паміж якімі змяшчаліся 10 песень, напісаных Прайснерам у супрацоўніцтве з вядомымі польскімі пісьменнікамі і паэтамі. Сярод выканаўцаў былі задзейнічаны некаторыя спевакі, якія ўжо раней працавалі з Прайснерам, у тым ліку [[Эльжбета Таварніцка]], [[Пётр Лыкоўскі]], [[Анна Салапак]] і [[Беата Рыбатыцка]]. Сольныя інструментальныя партыі выканалі піяніст [[Лешак Можджар]], гітарыст [[Джон Парычэлі]] і басіст [[Эндзі Паск]]<ref name="Preisner.com, Moje Koledy" />. === Праца з Дэвідам Гілмарам === [[Файл:David Gilmour in Gdansk 060826.jpg|міні|Канцэрт у [[Гданьск]]у, 26 жніўня 2006 года.]] Яшчэ ў юнацтве адным з наймацнейшых музычных захапленняў Прайснера стала творчасць гурта «[[Pink Floyd]]». Гэта была першая заходняя поп-музыка, што аказала істотны ўплыў на станаўленне музычнага таленту Прайснера{{sfn|Reyland|2011|p=21}}. Таму не дзіўна, што калі ў 2005 годзе [[Дэвід Гілмар]], лідар гурта «Pink Floyd», даручыў Прайснеру аркестроўку свайго сольнага альбома, для яго гэта было здзяйсненнем неверагоднай мары. У межах гэтага праекта Прайснер напісаў новую аранжыроўку дзевяці песень Гілмара для струннага аркестра з сарака музыкаў. Альбом «[[On an Island|На выспе]]» ({{lang-en|«On an Island»}}) з аранжыроўкай польскага кампазітара быў выпушчаны ў 2006 годзе. Выхад альбома суправаджаўся турам Дэвіда Гілмара, які завяршыўся 26 жніўня 2006 года канцэртам на [[Гданьская суднаверф|Гданьскай суднаверфі]], які сабраў сто тысяч слухачоў і быў прымеркаваны да 26-й гадавіны стварэння прафсаюза [[Салідарнасць (прафсаюз)|Салідарнасць]]{{sfn|Povey|2010|p=310}}. Канцэрт выконваўся з удзелам 38 струнных {{нп5|Сімфанічны аркестр Балтыйскай філармоніі|Сімфанічнага аркестра Балтыйскай філармоніі|ru|Симфонический оркестр Балтийской филармонии}}. Дырыжыраваў струннай секцыяй Збігнеў Прайснер{{sfn|Povey|2010|p=310}}<ref name="Culture.pl" />. Пазней, у 2008 годзе, запіс выступлення быў выдадзены як асобны альбом пад назвай «{{нп5|Live in Gdańsk||en|Live in Gdańsk}}». У сувязі з гэтым праектам Прайснер жартаваў: «''Зараз самы час скончыць кар’еру. Напісаць вялікую музыку для Кеслёўскага і выканаць выдатны канцэрт з {{нп5|Рычард Райт|Рычардам Райтам|en|Richard Wright (musician)}} і Дэвідам Гілмарам у Гданьску — гэтага даволі!''»{{sfn|Reyland|2011|p=21}} Аднак творчая праца Прайснера на гэтым не спынілася, як не спынілася і яго супрацоўніцтва з Гілмарам. У 2015 годзе выйшаў новы сольны альбом лідара «Pink Floyd» «[[Rattle That Lock|Грымі замком]]» ({{lang-en|«Rattle That Lock»}}), дзе Прайснер зноў выступіў у ролі аркестроўшчыка<ref name="Discogs, Rattle That Lock" />. === Далейшая творчасць === [[Файл:Zbigniew Preisner, Lisa Gerrard - Istanbul Congress Hall.JPG|міні|Збігнеў Прайснер і [[Ліза Джэрард]] — канцэрт у [[Стамбул]]е.]] Наступны буйны твор для хору, аркестра і салістаў «[[Silence, Night & Dreams|Ціша, ноч і мроі]]» ({{lang-en|Silence, Night and Dreams}}) Прайснер напісаў у 2007 годзе. Гэты твор напісаны па матывах біблейскай «[[Кніга Іова|Кнігі Ёва]]». У запісе для «EMI Classics» удзельнічала вакалістка гурта «Madredeus» [[Тэрэза Салгейру]]<ref name="Culture.pl" />. Сусветная прэм’ера твора «Ціша, ноч і мроі» адбылася ў Афінах 4 верасня 2007 года ў гістарычным амфітэатры Адэон Герода Атыка ў Акропалі.<ref name=preisnercom108>{{cite web|url=http://preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=108#108|title=Albums: Silence, Night and Dreams|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101065621/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=108#108|archive-date=1 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref> У 2010 годзе Прайснер выпусціў альбом «Танец смерці» ({{lang-fr|Danse Macabre}}) — музыка для тэатральнай пастаноўкі [[Томас Вінтэрберг|Томаса Вінтэрберга]] «Пахаванне».<ref name=preisnercom109>{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=109#109|title=Albums: Danse Macabre|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101070113/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=109#109|archive-date=1 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref> === Праца з Лізай Джэрард === [[Файл:Zbigniew Preisner, Tauron Arena, Kraków.jpg|міні|Канцэрт Збігнева Прайснера ў [[Кракаў|Кракаве]], 5 кастрычніка 2019 года.]] Новы этап у творчасці Прайснера пачаўся ў 2013 годзе, калі ён стаў шчыльна супрацоўнічаць з вакалісткай музычнага калектыву «Dead Can Dance» [[Ліза Джэрард|Лізай Джэрард]]<ref name="Preisner.com, Biography" />. Іх першай супольнай працай стаў вялікі праект «[[Diaries of Hope|Дзённікі надзеі]]» ({{lang-en|Diaries of Hope}}) — музычны твор, заснаваны на дзённіках і вершах польскіх дзяцей, ахвяр [[Халакост]]у<ref name="Wise Music Classical" />. Паводле ўспамінаў Прайснера, ідэя гэтага твора ўзнікла яшчэ на пачатку 1990-ых гадоў, калі яны з Кеслёўскім былі на кінафестывалі ў [[Іерусалім]]е. Там ім давялося наведаць выставу, прысвечаную лёсу дзяцей падчас Халакосту. Пасля выставы Кеслёўскі сказаў Прайснеру: «''Ты павінен апісаць усё, адчутае намі, праз музыку. Ты проста мусіш зрабіць гэта!''»<ref name="Culture.pl" /> Натхненнем да «Дзённікаў надзеі» паслужылі дзённікі Руткі Ласкер, Давіда Рубіновіча, вершы Абрама Капловіча і Абрама Цытрына<ref name="Culture.pl" />. Збігнеў Прайснер і Ліза Джэрард ладзілі супольныя канцэрты ва Уроцлаве, Лондане, Стамбуле, Шанхаі. Апроч таго, яны не раз сустракаліся ў студыі пры запісе музыкі да фільмаў «Хлусня, што мы гаворым» і «[[Даліна ценяў]]», а таксама на сцэне падчас канцэртаў «Here and Now» (2014) і «2016 Dokad?»<ref name="Culture.pl" />. === Выкарыстанне музыкі === Музычныя творы Прайснера неаднаразова выкарыстоўвалася ў кіно. Так музыка з фільма «[[Дэкалог, пяць]]» гучыць таксама ў фільме {{нп5|Вонг Карвай|Вонга Карвая|en|Wong Kar-wai}} «{{нп5|2046 (фільм, 2004)|2046|en|2046 (film)}}»<ref name="Discogs, 2046" /><ref name="AllMusic, 2046" />, а асобныя часткі «Рэквіема па маім сябру» ўвайшлі ў «[[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]]» [[Тэрэнс Малік|Тэрэнса Маліка]] і «[[Вялікая прыгажосць|Вялікую прыгажосць]]» [[Паала Сарэнціна]]. Наконт апошніх двух Прайснер сцвярджае: «''Я бачыў гэтыя фільмы і задаволены тым, як рэжысёры выкарысталі маю музыку. Найбольш захапляе тое, што зрабіў Тэрэнс Малік у „Дрэве жыцця“ — „Lacrimosa“ гучыць так, быццам была адмыслова напісана для гэтага фільма''»{{sfn|Coleman, Tillman|2017|p=62}}. == Асабістае жыццё == Збігнеў Прайснер быў жанаты з Эвай Прайснер, мастачкай з [[Кракаў|Кракава]]<ref name="Filmweb.pl, Zbigniew Preisner" /><ref name="Gazeta Krakowska, Ewa Preisner" />. Пасля шлюбу ўзяў яе прозвішча. Сястра Прайснера — {{нп5|Тамара Каліноўска||pl|Tamara Kalinowska}} (нар. 1960) — артыстка «Піўніцы пад Баранамі». == Ван дэн Будэнмаер == {{Асноўны артыкул|Ван дэн Будэнмаер}} '''Ван дэн Будэнмаер''' (''Van den Budenmayer''; 20 мая 1755 — 1803) — выдуманы [[Нідэрланды|галандскі]] [[кампазітар]] канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], альтэр-эга Збігнева Прайснера. Асоба кампазітара Ван дэн Будэнмаера сустракаецца некалькі разоў у кінастужках польскага рэжысёра [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]] і з’яўляецца [[рэмінісцэнцыя]]й Спадара Когіта — выдуманага персанажа з твораў [[Збігнеў Герберт|Збігнева Герберта]]. Звяртаючыся да вытокаў гісторыі Будэнмаера, Прайснер прыгадвае: «''Пачалося ўсё з чыстай выпадковасці. У „[[Дэкалог, дзевяць|Дэкалогу IX]]“ Кшыштаф хацеў выкарыстаць некалькі песень [[Густаў Малер|Малера]], якія ніколі не запісваліся ў [[Польшча|Польшчы]]. Запісаць іх каштавала б надзвычай дорага. І я сказаў, што напішу нешта іншае, непадобнае. Калі не атрымаецца, табе прыйдзецца набыць правы на Малера. Калі я напішу паршывую музыку, скажам, што гэта не я, а Ван дэн Будэнмаер. Калі ж напішу добрую — будзе мая''»<ref name="Criterion" />. У выніку музыка Ван дэн Будэнмаера загучала ў чатырох фільмах Кеслёўскага: «[[Дэкалог, дзевяць]]» ([[1990 год у гісторыі кіно|1990]]), «[[Падвойнае жыццё Веранікі]]» ([[1991 год у гісторыі кіно|1991]]), «[[Тры колеры: Сіні]]» ([[1993 год у гісторыі кіно|1993]]) і «[[Тры колеры: Чырвоны]]» ([[1994 год у гісторыі кіно|1994]]). Апроч самой музыкі, прыпісанай выдуманаму кампазітару, у кожным з гэтых фільмаў яго асоба ўзбагачалася ўсё новымі і новымі фактамі. Так, у фільме «Падвойнае жыццё Веранікі» сцвярджалася, што ён галандскі кампазітар XVIII стагоддзя, які аднак быў адкрыты зусім нядаўна. У адным з эпізодаў фільма можна ўбачыць даты нараджэння і смерці кампазітара, напісаныя крэйдай на школьнай дошцы: 1755—1803{{sfn|Coleman, Tillman|2017|p=64}}. «''Дата нараджэння была такой жа, як і мая, толькі на дзвесце год раней''» — адзначае Прайснер<ref name="Criterion" />. Пазней, у фільме «Тры колеры: Чырвоны» на стале ў галоўнага героя, суддзі, можна пабачыць кружэлку з музыкай Ван дэн Будэнмаера. На вокладцы, паказанай буйным планам, выяўлены партрэт кампазітара. У гэтым жа фільме галоўная гераіня, Валянцін, слухае дыск з музыкай Ван дэн Будэнмаера — на імгненне на вокладцы дыска зноў відаць яго партрэт. Імя Ван дэн Будэнмаера фігуруе і ў фінальных цітрах фільмаў, і на дысках з саўндтрэкамі. У пачатку 1990-х гадоў Кеслёўскі пачаў атрымліваць лісты ад складальнікаў розных энцыклапедычных выданняў. Сярод іх быў ліст ад [[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта]] ({{lang-en|Oxford University Press}}): яны абнаўлялі энцыклапедыю класічнай музыкі, у сувязі з чым запрашвалі інфармацыю пра Ван дэн Будэнмаера, бо іх уласныя даследаванні ні да чаго не прывялі. Кеслёўскі адказаў, што Ван дэн Будэнмаер — выдуманы персанаж, якога яны прыдумалі разам з кампазітарам Збігневам Прайснерам. Складальнікі энцыклапедыі не паверылі. Бясплённае ліставанне доўжылася прыблізна паўгода, пасля чаго Кеслёўскі перастаў адказваць на лісты<ref name="Tess James" /><ref name="Patrick Abrahamson, Kieslowski's Many Colours" />. Праводзячы мяжу паміж уласнай творчасцю і творчасцю свайго альтэр-эга, Прайснер адзначае, што «''Ван дэн Будэнмаер выразна выяўляе сябе слухачам як праз музыку, так і праз выбар тэкстаў. Калі ён упершыню з’яўляецца ў 9-ай частцы „Дэкалога“, ён выкарыстоўвае кароткі ўрывак пра [[гарлачык]]і галандскага паэта {{нп5|Фрэдэрык ван Эдэн|Фрэдэрыка ван Эдэна|en|Frederik van Eeden}}. У „[[Падвойнае жыццё Веранікі|Падвойным жыцці Веранікі]]“ ён цытуе „Чысцец“ і „Рай“ з „[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]“ [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]]''»{{sfn|Coleman, Tillman|2017|p=61-62}}. Пасля смерці Кшыштафа Кеслёўскага (1996) Прайснер больш не пісаў твораў ад імя Ван дэн Будэнмаера. {{Цытата|аўтар=Збігнеў Прайснер|Ван дэн Будэнмаер — маё альтэр-эга. Альбо, магчыма, я — яго. Нашы стылі падобныя, але, на шчасце, я яшчэ пішу музыку. Ван дэн Будэнмаер памёр з Кеслёўскім{{sfn|Coleman, Tillman|2017|p=61}}.}} == Уплывы і погляды == Кампазітарскі стыль Прайснера ўяўляе сабой вольную форму танальнага [[неарамантызм]]у з заўважным уплывам [[Нікало Паганіні]] і [[Ян Сібеліус|Яна Сібеліуса]]{{sfn|Letellier|2017|p=119}}. У аглядзе для часопісу «Music Theory Online» адзначаецца, што апроч уплыву Сібеліуса ў творах Прайснера можна заўважыць элементы [[Густаў Малер|Малера]] і [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]<ref name="Tess James" />. Сярод уплываў на станаўленне кампазітарскага таленту Прайснера адзначаюць касцёльную<ref name="Guardian, Will Hodgkinson" /> і народную музыку, творчасць гурта «[[Pink Floyd]]»{{sfn|Reyland|2011|p=21}} і многае іншае. Сам жа Прайснер, пацвярджаючы існаванне такіх уплываў, аднак адзначае: «''Для мяне музыка не з’яўляецца крыніцай натхнення. Я цікаўлюся літаратурай, філасофіяй, жыццём, жывапісам, людзьмі. Мне давялося расці сярод народнай музыкі. Яна запамінальная, і з яе можна многае пачарпнуць. Але калі пішаш музыку, то ніколі не можаш сказаць, адкуль яна бярэцца''»<ref name="10 Easy Pieces for Piano, Richard Williams" />. Аналізуючы Прайснеравы саўндтрэкі да фільмаў Кеслёўскага, {{нп5|Івона Савіньска||pl|Iwona Sowińska}} выдзеліла два асноўныя «''тыпы''» музычнага суправаджэння: «''Першы заключаўся ў складанні сціплай музыкі: пастэльнай, прыглушанай, часта прызначанай для саліруючага інструмента (пераважна [[фартэпіяна]]), з ажурнай структурай (кароткія, нібы толькі накіданыя матывы). <…> Другі тып — супрацьлеглы першаму. Гэта яркая і магутная музыка, якая дэманструе нястрымную імкненне да дамінавання; праца з магутным выканальніцкім апаратам (сольны голас, як правіла, з падтрымкай хору і аркестра), кантрастамі дынамікі, вялікімі адрэзкамі часу, бо на яе спажыванне патрэбны час''». Прайснер падкрэслівае важнасць мелодыі ў музыцы і лічыць сучасную музыку, пазбаўленую мелодыі, штучнай музыкай, якую ён не любіць і не паважае<ref name="Musicolog, Zbigniew Preisner" />. Гаворачы пра свае прыхільнасці ў кінамузыцы, Прайснер аддае перавагу такім італьянскім кампазітарам, як [[Ніна Рота]] і [[Эніа Марыконэ]], а таксама амерыканцу [[Бернард Херман|Бернарду Херману]]<ref name="Wprost" />. Сярод найбольш істотных пераваг гэтых кампазітараў Прайснер адзначае іх кантроль над партытурай ад пачатку і да самага канца. У супрацьвагу ім ён прыводзіць у прыклад галівудскі кінематограф, дзе кампазітар часцей за ўсё піша набор музычных тэм, а далей дае аранжыроўшчыкам заданні, у якім настроі, на якім інструменце і на якую колькасць часу развіць тую ці іншую мелодыю. Прайснер жа са свайго боку адмаўляе камбініраваную творчасць, бо на яго погляд музыка да фільма павінна нагадваць сімфанічны твор, які мае сваю структуру, — і для гэтага патрэбен адзіны творца<ref name="Wprost" />. Прайснер неаднаразова рэзка выказваўся аб галівудскім падыходзе да напісання музыкі. Адной з галоўных праблем ён называе «''фінансавую гігантаманію''»: «''Калі фільм каштуе 100 мільёнаў долараў, усе прадзюсары трасуцца, каб не страціць укладзеныя грошы. Пачынаецца ціск на ўсіх, уключаючы кампазітара, каб пісаў так, як яны хочуць, бо прадзюсарам здаецца, што яны ведаюць лепш. Гэта часта прыводзіць да катастрофы, і ўжо дакладна не з’яўляецца нечым творчым''»<ref name="Wprost" />. У пацвярджэнне сваіх слоў Прайснер прыгадвае наступны кур’ёзны момант. Калі ў 1993 годзе ён трэці год запар атрымоўваў прэмію [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]], адзін з дырэктараў буйной амерыканскай кампаніі шчыра яго павіншаваў, але тут жа параіў прыстасаваць свой «''еўрапейскі менталітэт''» да амерыканскай рэчаіснасці, бо гэта дапаможа яму ў яго кар’еры. На што кампазітар адказаў пытаннем: «''Калі я арыгінальны, і вы мяне за гэта ўзнагароджваеце, то чаму хочаце мяне змяніць?''»<ref name="Wprost" /> У інтэрв’ю для «[[The Guardian]]» Прайснер раскрытыкаваў прамалінейнасць, з якой галівудскія кампазітары падыходзяць да напісання музыкі: «''Напісаць музыку для фільма вельмі проста. Пытанне заключаецца ў тым, навошта яна ўвогуле. Суадносіны паміж фільмам і музыкай цалкам метафізічныя, бо музыку немагчыма пабачыць; вы толькі адчуваеце яе, і мне здаецца, што найлепшай музыкай у кіно з’яўляецца поўная цішыня. Пры стварэнні музыкі для большасці амерыканскіх фільмаў залучаюцца кампазітары накшталт [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джона Уільямса]] — у выніку музыка гучыць на працягу ўсяго фільма і дыктуе вам, аб чым думаць і што адчуваць. Небяспека: крыху пужаючых [[валторна|валторн]]. Любоўная сцэна: рамантычныя струнныя. Але французскі пісьменнік [[Шарль Бадлер|Бадлер]] быў правы, кажучы, што задача мастака апісаць не тое, што ён бачыць, але тое, што адчувае''»<ref name="Guardian, Will Hodgkinson" />. Гаворачы пра ролю музыкі ў кіно, Прайснер неаднаразова выказвае думку, што яе галоўная задача: падрыхтаваць гледача да цішыні<ref name="Village Voice" /><ref name="Fandor, Edward Dunn" />. Так, у інтэрв’ю для «Village Voice» ён заявіў: {{Цытата|Найважнейшай музыкай у фільме з’яўляецца цішыня. Але каб „пачуць“ цішыню, нешта мусіць гучаць перад ёй і пасля яе<ref name="Village Voice" />.}} == Творы == === Дыскаграфія саўндтрэкаў === {{Падрабязна|[[Спіс саўндтрэкаў Збігнева Прайснера]]}} {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width="4%" align="center"|{{abbr|Год|год выпуску саўндтрэка|0}} !Назва !Арыгінальная назва !Рэжысёр(ы) !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі музыкі|1991]] |«[[Дэкалог (саўндтрэк)|Дэкалог]]» |«Dekalog», «Décalogue» |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |<ref name="Preisner.com, Dekalog" /><ref name="Discogs, The Decalogue" /> |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі музыкі|1991]] |«[[Падвойнае жыццё Веранікі (саўндтрэк)|Падвойнае жыццё Веранікі]]» |{{lang-fr|«La Double Vie De Véronique»}},<br />{{lang-en|«The Double Life of Veronika»}},<br />{{lang-pl|«Podwójne życie Weroniki»}} |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |<ref name="Preisner.com, La Double Vie de Veronique" /><ref name="Discogs, La Double Vie De Véronique" /> |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі музыкі|1992]] |«[[Аліўе Аліўе / Еўропа Еўропа]]» |«Olivier Olivier / Europa Europa» |[[Агнешка Холанд]] |<ref name="Preisner.com, Olivier Olivier, Europa Europa" /><ref name="Discogs, Olivier Olivier / Europa Europa" /> |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі музыкі|1992]] |«[[Шкода (саўндтрэк)|Шкода]]» |«Damage», «Fatale» |[[Луі Маль]] |<ref name="Preisner.com, Damage" /><ref name="Discogs, Damage" /> |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі музыкі|1992]] |«[[Гульні ў палях Госпада (саўндтрэк)|Гульні ў палях Госпада]]» |«At Play In The Fields Of The Lord» |[[Эктар Бабенка]] |<ref name="Discogs, At Play In The Fields Of The Lord" /> |- |align="center"|[[1993 год у гісторыі музыкі|1993]] |«[[Патаемны сад (саўндтрэк, 1993)|Патаемны сад]]» |«The Secret Garden» |[[Агнешка Холанд]] |<ref name="Preisner.com, The Secret Garden" /><ref name="Discogs, The Secret Garden" /> |- |align="center"|[[1993 год у гісторыі музыкі|1993]] |«[[Тры колеры: Сіні (саўндтрэк)|Тры колеры: Сіні]]» |«Trois Couleurs: Bleu» |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |<ref name="Preisner.com, Three Colours Blue" /><ref name="Discogs, Trois Couleurs: Bleu" /> |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі музыкі|1994]] |«[[Тры колеры: Белы (саўндтрэк)|Тры колеры: Белы]]» |«Trois Couleurs: Blanc», «Trois Couleurs: White» |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |<ref name="Preisner.com, Three Colours White" /><ref name="Discogs, Trois Couleurs: Blanc" /> |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі музыкі|1994]] |«[[Тры колеры: Чырвоны (саўндтрэк)|Тры колеры: Чырвоны]]» |«Trois Couleurs: Rouge», «Trois Couleurs: Red» |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |<ref name="Preisner.com, Three Colours Red" /><ref name="Discogs, Trois Couleurs: Red" /> |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі музыкі|1994]] |«[[Калі мужчына кахае жанчыну (саўндтрэк)|Калі мужчына кахае жанчыну]]» |«When a Man Loves a Woman» |[[Луіс Мандокі]] |<ref name="Preisner.com, When A Man Loves A Woman" /><ref name="Discogs, When A Man Loves A Woman" /> |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі музыкі|1994]] |«[[Квартэт у 4 частках (саўндтрэк)|Квартэт у 4 частках]]» |«Quartet in 4 movements» |[[Лукіа Рыкакі]] |<ref name="Preisner.com, Quartet In 4 Movements" /><ref name="Discogs, Quartet In 4 Movements" /> |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі музыкі|1995]] |«[[Ліпеньскае свята (саўндтрэк)|Ліпеньскае свята]]» |«Feast of July» |[[Крыстафер Менол]] |<ref name="Preisner.com, Feast Of July" /><ref name="Discogs, Feast Of July" /> |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі музыкі|1995]] |«[[Эліза (саўндтрэк)|Эліза]]» |«Élisa» |[[Жан Бекер]] |<ref name="Preisner.com, Elisa" /> |- |align="center"|[[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] |«[[Казка: Праўдзівая гісторыя (саўндтрэк)|Казка: Праўдзівая гісторыя]]» |«FairyTale: A True Story» |[[Чарлз Сцёрыдж]] |<ref name="Preisner.com, Fairytale: A True Story" /><ref name="Discogs, FairyTale: A True Story" /> |- |align="center"|[[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] |«[[Парывы жадання (саўндтрэк)|Парывы жадання]]» |«Mouvements du Désir» |[[Леа Пул]] |<ref name="Discogs, Mouvements Du Désir" /> |- |align="center"|[[2000 год у гісторыі музыкі|2000]] |«[[Апошні верасень (саўндтрэк)|Апошні верасень]]» |«The Last September» |[[Дэбара Уорнэр]] |<ref name="Preisner.com, The Last September" /><ref name="Discogs, The Last September" /> |- |align="center"|[[2000 год у гісторыі музыкі|2000]] |«[[Абердзін (саўндтрэк)|Абердзін]]» |«Aberdeen» |[[Ганс Петэр Моланд]] |<ref name="Preisner.com, Aberdeen" /><ref name="Discogs, Aberdeen" /> |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] |«[[Вайзер (саўндтрэк)|Вайзер]]» |«Weiser» |[[Войцех Марчэўскі]] |<ref name="Preisner.com, Weiser" /><ref name="Discogs, Weiser" /> |- |align="center"|[[2002 год у гісторыі музыкі|2002]] |«[[Між незнаёмцамі (саўндтрэк)|Між незнаёмцамі]]» |«Between Strangers» |[[Эдаарда Понці]] |<ref name="Preisner.com, Between Strangers" /><ref name="Discogs, Between Strangers" /> |- |align="center"|[[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] |«[[Дзіўныя сады (саўндтрэк)|Дзіўныя сады]]» |«Effroyables jardins» |[[Жан Бекер]] |<ref name="Preisner.com, Effroyable jardins" /><ref name="Discogs, Effroyables Jardins" /> |- |align="center"|[[2004 год у гісторыі музыкі|2004]] |«[[Гэта ўсё пра любоў (саўндтрэк)|Гэта ўсё пра любоў]]» |«It’s All About Love» |[[Томас Вінтэрберг]] |<ref name="Preisner.com, It's All About Love" /><ref name="Discogs, It's All About Love" /> |- |align="center"|[[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] |«[[Прыгожая краіна (саўндтрэк)|Прыгожая краіна]]» |«The Beautiful Country» |[[Ганс Петэр Моланд]] |<ref name="Preisner.com, The Beautiful Country" /><ref name="Discogs, The Beautiful Country" /> |- |align="center"|[[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] |«[[Ананімка — Жанчына ў Берліне (саўндтрэк)|Ананімка — Жанчына ў Берліне]]» |«Anonyma — Eine Frau In Berlin» |[[Макс Фэрбербёк]] |<ref name="Preisner.com, Anonyma" /><ref name="Discogs, Anonyma" /> |- |align="center"|[[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] |«[[Сакрэт / Менахем і Фрэд]]» |«Un Secret / Menachem & Fred» |[[Клод Мілер]] («Сакрэт»)<br/>[[Роніт Керцнер]], [[Офра Тэвет]] («Менахем і Фрэд») |<ref name="Preisner.com, Un Secret, Menachem & Fred" /><ref name="Discogs, Un Secret / Menachem & Fred" /> |- |align="center"|[[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] |«[[Аглая (саўндтрэк)|Аглая]]» |«Aglaja» |[[Крысціна Дэак]] |<ref name="Preisner.com, Aglaja" /><ref name="Discogs, Aglaja" /> |- |align="center"|[[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] |«[[Анжэліка (саўндтрэк)|Анжэліка]]» |«Angelica» |{{нп5|Мітчэл Ліхтэнштэйн||en|Mitchell Lichtenstein}} |<ref name="Discogs, Angelica" /> |- |align="center"|[[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] |«[[Каралева Іспаніі (саўндтрэк)|Каралева Іспаніі]]» |«La Reina de Espana» |[[Фернанда Труэба]] |<ref name="Preisner.com, Queen Of Spain" /><ref name="Discogs, La Reina De Espana" /> |- |align="center"|[[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] |«[[Даліна ценяў (саўндтрэк)|Даліна ценяў]]» |«Valley of Shadows» |[[Ёнас Матсаў Гулбрандсен]] |<ref name="Discogs, Valley Of Shadows" /><ref>{{cite web|url=https://www.soundtrack.net/album/valley-of-shadows/|title=Valley of Shadows|website=Soundtrack.Net|access-date=2018-08-17|language=en}}</ref> |- |align="center"|<!--12.04-->[[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] |«[[Гісторыя вечнасці (саўндтрэк)|Гісторыя вечнасці]]» |«A História Da Eternidade» |[[Камілу Кавалькантэ]] |<ref name="AllMusic, The History of Eternity" /> |- |align="center"|<!--16.09-->[[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] |«[[Страта і любоў (саўндтрэк)|Страта і любоў]]» |«失孤» / «Lost and Love» |[[Пэн Саньюань]] |<ref name="Caldera Records: Lost and Love" /> |- |align="center"|<!--18.09-->[[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] |«[[Мама нічога не ведала (саўндтрэк)|Мама нічога не ведала]]» |«Mor visste ingenting» |[[Аніта Кілі]] |<ref name="Rate Your Music, Mor visste ingenting" /> |- |align="center"|[[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] |«[[Чалавек Божы (саўндтрэк)|Чалавек Божы]]» |«Man of God» |[[Алена Паповіч]] |<ref name="Discogs, Man Of God" /> |- |align="center"|[[2021 год у гісторыі музыкі|2021]] |«[[Будучая няпамятлівасць (саўндтрэк)|Будучая няпамятлівасць]]» |«Forgotten We'll Be» |[[Фернанда Труэба]] |<ref name="Discogs, Forgotten We'll Be" /> |- |align="center"|[[2024 год у гісторыі музыкі|2024]] |«[[Цэнтральная Еўропа (саўндтрэк)|Цэнтральная Еўропа]]» |«Europa Centrale» |[[Джанлука Мінучы]] |<ref name="Caldera Records: Europa Centrale" /> |} === Самастойныя музычныя творы === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width="4%" align="center"|{{abbr|Год|год выпуску альбома|0}} !Назва !Арыгінальная назва !width="400px"|Каментарый !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |align="center"|[[1998 год у гісторыі музыкі|1998]] |«[[Requiem for my friend|Рэквіем па маім сябру]]» |{{lang-pl|«Requiem dla mojego przyjaciela»}},<br />{{lang-en|«Requiem for my friend»}} |Першы буйнамаштабны музычны твор Прайснера, створаны адмыслова для студыйнага запісу і публічнага выканання. |<ref name="Preisner.com, Requiem for my friend" /><ref name="Discogs, Requiem For My Friend" /> |- |align="center"|[[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] |«[[10 Easy Pieces for Piano|10 простых п’ес для фартэпіяна]]» |{{lang-pl|«10 Łatwych utworów na fortepian»}},<br />{{lang-en|«10 Easy Pieces for Piano»}} |Выканаўца: [[Лешак Можджар]]. |<ref name=preisnercom107 /><ref name="Discogs, 10 Łatwych Utworów Na Fortepian" /> |- |align="center"|[[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] |«{{нп5|Moje kolędy na koniec wieku|Мае калядкі на канец стагоддзя|pl|Moje kolędy na koniec wieku}}» |{{lang-pl|«Moje kolędy na koniec wieku»}} | |<ref>{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=112#112|title=Albums: Moje Koledy|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314065114/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=112#112|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="Discogs, Moje Kolędy Na Koniec Wieku" /> |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] |«[[Głosy|Галасы]]» |{{lang-pl|«Głosy»}} | |<ref name="Discogs, Głosy" /> |- |align="center"|[[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] |«[[Silence, Night & Dreams|Ціша, ноч і мроі]]» |{{lang-en|«Silence, Night & Dreams»}} |Сумесна з вакалісткай [[Тэрэза Салгейру|Тэрэзай Салгейру]]. |<ref name=preisnercom108 /><ref name="Discogs, Silence, Night & Dreams" /> |- |align="center"|[[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] |«[[Danse Macabre|Танец смерці]]» |{{lang-fr|«Danse Macabre»}} |Музыка для п’есы [[Томас Вінтэрберг|Томаса Вінтэрберга]] «Пахаванне». |<ref name=preisnercom109 /> |- |align="center"|[[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] |«[[Diaries of Hope|Дзённікі надзеі]]» |{{lang-en|«Diaries of Hope»}} |Вакалісты: [[Ліза Джэрард]], Арчы Б’юкэнан. |<ref name="Discogs, Diaries Of Hope" /> |- |align="center"|[[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] |«[[Ten Pieces For Orchestra|10 п’ес для аркестра]]» |{{lang-en|«Ten Pieces For Orchestra»}} | |<ref>{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=114#114|title=Albums: Ten Pieces For Orchestra|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314072313/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=114#114|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] |«{{нп5|W poszukiwaniu dróg. Nowe i stare kolędy|У пошуку шляхоў. Новыя і старыя калядкі|pl|W poszukiwaniu dróg. Nowe i stare kolędy}}» |{{lang-pl|«W poszukiwaniu dróg. Nowe i stare kolędy»}} | |<ref>{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=115#115|title=Albums: W poszukiwaniu dróg. Nowe i stare kolędy|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314075145/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=115#115|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="Discogs, W Poszukiwaniu Dróg: Nowe I Stare Kolędy" /> |- |align="center"|[[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] |«[[2016 Dokąd?|2016 Куды?]]» |{{lang-pl|«2016 Dokąd?»}} |Сумесна з {{нп5|Ева Ліпска|Евай Ліпскай|pl|Ewa Lipska}}. |<ref>{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=116#116|title=Albums: 2016 Dokąd?|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314081042/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=116#116|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="Discogs, 2016 Dokąd?" /> |- |align="center"|[[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] |«[[Twilight|Змярканне]]» |{{lang-en|«Twilight»}} |Сумесна з {{нп5|Дамінік Ваня|Дамінікам Ваня|pl|Dominik Wania}}. |<ref name="Preisner.com, Twilight" /><ref name="Discogs, Twilight" /> |- |align="center"|[[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] |«[[Melodies Of My Youth|Мелодыі маёй маладосці]]» |{{lang-en|«Melodies Of My Youth»}} |Сумесна з [[Ліза Джэрард|Лізай Джэрард]] і {{нп5|Дамінік Ваня|Дамінікам Ваня|pl|Dominik Wania}}. |<ref name="Discogs, Melodies Of My Youth" /> |- |align="center"|<!--14.10.-->[[2022 год у гісторыі музыкі|2022]] |«[[It’s Not Too Late|Яшчэ не позна]]» |{{lang-en|«It’s Not Too Late»}} |Сумесна з [[Ліза Джэрард|Лізай Джэрард]]. | |- |align="center"|<!--15.03.-->[[2024 год у гісторыі музыкі|2024]] |«[[Melancholy|Меланхолія]]» |{{lang-en|«Melancholy»}} | | |} === Сінглы === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width="4%" align="center"|{{abbr|Год|год выпуску альбома|0}} !Назва !Арыгінальная назва !Каментарый !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |align="center"|<!--18.09.-->[[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] |«{{нп5|Lament (сінгл)|Галашэнне|pl|Lament (singel)}}» |{{lang-en|«Lament»}} |Сінгл, які прасоўваў альбом «[[Diaries of Hope|Дзённікі надзеі]]». |<ref name="Discogs, Lament" /> |- |align="center"|<!--30.08.-->[[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] |«[[Psalm (сінгл)|Псальм]]» |''«Psalm»'' | |<ref name="Apple Music, Psalm" /> |} === Канцэрты, кампіляцыі і аранжыроўкі === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !width="4%" align="center"|{{abbr|Год|год выпуску альбома|0}} !Назва !Арыгінальная назва !Каментарый !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі музыкі|1995]] |«[[Preisner’s Music|Музыка Прайснера]]» |{{lang-en|«Preisner's Music»}} |Запіс канцэрта кінамузыкі, які адбыўся 15 чэрвеня 1995 года ў [[Саляная шахта ў Вялічцы|Вялічцы]]. |<ref name=preisnercom105 /><ref name="Discogs, Preisner's Music" /> |- |align="center"|[[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] |«[[Kieślowski|Кеслёўскі]]» |{{lang-en|«Kieślowski»}} |Кампіляцыя музыкі да фільмаў [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. |<ref name="Discogs, Kieślowski" /> |- |align="center"|[[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] |«[[On an Island|На выспе]]» |{{lang-en|«On an Island»}} |Альбом [[Дэвід Гілмар|Дэвіда Гілмара]] ў аркестроўцы Прайснера. |<ref>{{cite web|url=http://www.preisner.com/news.asp?id=141|title=Latest News: David Gilmour / On An Island|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220235722/http://www.preisner.com/news.asp?id=141|archive-date=20 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|[[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] |«[[Preisner’s Voices|Галасы Прайснера]]» |{{lang-en|«Preisner's Voices»}} |Кампіляцыя вакальных твораў Прайснера і альбом «Танец смерці». |<ref name="Discogs, Preisner's Voices" /> |- |align="center"|[[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] |«[[The Four Colors of Łódź|Чатыры колеры Лодзі]]» |{{lang-en|«The Four Colors of Łódź»}} |Відэазапіс канцэрта, які адбыўся 14 верасня 2013 года ў [[Лодзь|Лодзі]]<ref name="Dariusz Pawłowski">{{cite web|url=http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/993066,lodz-w-muzyce-preisnera-niezwykly-koncert-w-wytworni-zdjecia,id,t.html|title=Łódź w muzyce Preisnera. Niezwykły koncert w Wytwórni|author=Dariusz Pawłowski|date=2013-09-15|website=Сайт «Dziennik Łódzki»|access-date=2018-05-18|language=pl}}</ref>. |<ref name="Discogs, The Four Colors Of Łódź" /> |- |align="center"|[[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] |«[[Rattle That Lock|Грымі замком]]» |{{lang-en|«Rattle That Lock»}} |Альбом [[Дэвід Гілмар|Дэвіда Гілмара]] ў аркестроўцы Прайснера. |<ref name="Discogs, Rattle That Lock" /> |- |align="center"|[[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] |«[[Preisner: Piano Music|Прайснер: Фартэпіянная музыка]]» |{{lang-en|«Preisner: Piano Music»}} |«[[10 Easy Pieces for Piano|10 простых п’ес для фартэпіяна]]» і кінамузыка Прайснера ў выкананні галандскага піяніста [[Ерун ван Вэн|Еруна ван Вэна]]. |<ref>{{cite web|url=https://www.brilliantclassics.com/articles/p/preisner-piano-music/|title=Preisner: Piano Music|website=Афіцыйны сайт лэйбла «Brilliant Classics»|access-date=2018-03-31|language=en}}</ref> |- |align="center"|[[2020 год у гісторыі музыкі|2020]] |«[[The best of Zbigniew Preisner|Найлепшае са Збігнева Прайснера]]» |{{lang-en|«The best of Zbigniew Preisner»}} |Запіс канцэрта, які адбыўся 14 верасня 2013 года ў [[Лодзь|Лодзі]]<ref name="Dariusz Pawłowski"/>. | |- |align="center"|<!--16.05.-->[[2025 год у гісторыі музыкі|2025]] |«[[My Life: Preisner’s Music|Маё жыццё: Музыка Прайснера]]» |{{lang-en|«My Life: Preisner’s Music»}} |Запіс канцэрта, які адбыўся ў лістападзе 2024 года ў [[Бельска-Бяла]]. Альбом да 70-годдзя кампазітара, выканаўца {{нп5|Дамінік Ваня||pl|Dominik Wania}}. |<ref>{{cite web|url=https://preisner.com/news/my-life-preisner-s-music|title=NEW ALBUM: My Life Preisner's Music|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|language=en|access-date=2025-05-20}}</ref> |} == Узнагароды == [[Файл:Promenada Międzyzdroje5.JPG|міні|Манумент на {{нп5|Алея зорак у Мендзыздроях|алеі зорак|pl|Promenada Gwiazd w Międzyzdrojach}} у [[Мендзыздрое|Мендзыздроях]] у гонар Кшыштафа Песевіча, Кшыштафа Кеслёўскага і Збігнева Прайснера.]] === Кінаўзнагароды === Атрымаўшы сусветную вядомасць у пачатку 1990-ых гадоў, Прайснер не раз удастойваўся значных узнагарод за музыку, напісаную для кіно. Так Прайснер тры гады запар быў адзначаны Прэміяй [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] за [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку|найлепшую музыку]] (1991<ref name="lafca1991" />, 1992<ref name="lafca1992" />, 1993<ref name="lafca1993" />), двойчы быў узнагароджаны прэміяй «[[Сезар]]» (1995, 1996)<ref name="Cesar, Zbigniew Preisner" />, двойчы намінаваўся на кінапрэмію «[[Залаты глобус]]» (1992, 1994)<ref name="Golden Globes, Zbigniew Preisner" />, быў узнагароджаны Сярэбраным мядзведзем на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]]<ref name="Preisner.com, Biography" />. 22 верасня 2018 года ў межах 34-га Міжнароднага кінафестывалю ў Хайфе Прайснеру была ўручана ганаровая прэмія за выдатны мастацкі ўклад у сусветнае кіно<ref name="HaifaFilmFestival" />. Паводле інфармацыі сайта «[[Internet Movie Database]]» за дасягненні ў галіне музыкі Збігнеў Прайснер быў 17 разоў намініраваны на значныя кінапрэміі і ўзнагароджаны 10 з іх<ref name="IMDb, Awards" />. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width: 100%;" |- !scope="col"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 100px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col"|Фільм(ы) !scope="col" style="width: 240px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable"|Спасылкі |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] |align="center" data-sort-value="1991-12-14"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1991|14.12.1991]] |«[[Падвойнае жыццё Веранікі]]»<br />«[[Гульні ў палях Госпада]]»<br />«[[Еўропа Еўропа]]» |[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{won}} |<ref name="lafca1991" /><ref name="Los Angeles Times, LAFCA 1991" /> |- |align="center" data-sort-value="1992-12-12"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1992|12.12.1992]] |«[[Шкода (фільм)|Шкода]]» |[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{won}} |<ref name="lafca1992" /> |- |align="center" data-sort-value="1993-12-11"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1993|11.12.1993]] |«[[Тры колеры: Сіні]]»<br />«[[Патаемны сад (фільм, 1993)|Патаемны сад]]»<br />«[[Аліўе Аліўе]]» |[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{won}} |<ref name="lafca1993" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Берлінскі кінафестываль]] |align="center" data-sort-value="1997-02-24"|[[Берлінскі кінафестываль 1997|13-24.02.1997]] |«{{нп5|Выспа на Птушынай вуліцы||en|The Island on Bird Street (film)}}» |Сярэбраны берлінскі мядзведзь за выдатнае персанальнае дасягненне (за музыку да фільма) |{{won}} |<ref name="Berlinale 1997" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Генцкі кінафестываль]] |align="center" data-sort-value="2005-10-22"|{{нп5|Генцкі кінафестываль 2005|11-22.10.2005|d|Q108699162}} |— |Ганаровая прэмія Жазефа Плато |{{won}} |<ref name="Film Fest Gent, Joseph Plateau Honorary Award" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Гран-пры бразільскага кіно||en|Grande Prêmio do Cinema Brasileiro}} |align="center" data-sort-value="2016-10-04"|{{нп5|Гран-пры бразільскага кіно 2016|04.10.2016|pt|Grande Prêmio do Cinema Brasileiro 2016}} |«[[Гісторыя вечнасці]]» |Найлепшая арыгінальная музыка |{{won}} |<ref name="G1, Grande Prêmio do Cinema Brasileiro 2016" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Гуарані (прэмія)|Гуарані|pt|Prêmio Guarani de Cinema Brasileiro}} |align="center" data-sort-value="2016-03-25"|{{нп5|Гуарані (прэмія, 2016)|25.03.2016|pt|Prêmio Guarani de Cinema Brasileiro 2016}} |«[[Гісторыя вечнасці]]» |Найлепшая музыка |{{won}} |<ref name="Papo de Cinema, Guarani 2016" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Джыні (прэмія)|Джыні]] |align="center" data-sort-value="2003-02-13"|{{нп5|Джыні (прэмія, 2003)|13.02.2003|en|23rd Genie Awards}} |«{{нп5|Між незнаёмцамі||en|Between Strangers}}» |Найлепшыя дасягненні ў галіне музыкі — Арыгінальная музыка |{{nom}} | |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |align="center" data-sort-value="1992-01-18"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 1992)|18.01.1992|en|49th Golden Globe Awards}} |«[[Гульні ў палях Госпада]]» |Найлепшая арыгінальная музыка — Драма |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="Golden Globes, Zbigniew Preisner" /> |- |align="center" data-sort-value="1994-01-22"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 1994)|22.01.1994|en|51st Golden Globe Awards}} |«[[Тры колеры: Сіні]]» |Найлепшая арыгінальная музыка — Драма |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінафестываль у Хайфе||en|Haifa International Film Festival}} |align="center" data-sort-value="2018-??-??"|2018 |— |Прэмія за выдатны мастацкі ўклад у сусветнае кіно |{{won}} |<ref name="HaifaFilmFestival">{{cite web|url=https://www.haifaff.co.il/eng/News_%7Cfamp%7C_Updates/4540/Acclaimed_composer_Zbigniew_Preisner_will_be_the_festival%27s_guest_of_honor|title=Acclaimed composer Zbigniew Preisner will be the festival's guest of honor|website=Haifa International Film Festival|language=en|access-date=2018-09-30}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="ScreenDaily">{{cite web|url=https://www.screendaily.com/news/haifa-film-festival-2018-to-open-with-the-other-story-close-with-first-man/5132408.article|title=Haifa Film Festival 2018 to open with 'The Other Story', close with 'First Man'|author=Ben Dalton|date=2018-09-07|website=Screen Daily|language=en|access-date=2018-09-30}}</ref> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Плацінавая прэмія||en|Platino Awards}} |align="center" data-sort-value="2021-10-03"|{{нп5|Плацінавая прэмія 2021|03.10.2021|en|8th Platino Awards}} |«{{нп5|Будучая няпамятлівасць||en|Forgotten We'll Be}}» |{{нп5|Плацінавая прэмія за найлепшую арыгінальную музыку|Найлепшая арыгінальная музыка|en|Platino Award for Best Original Score}} |{{nom}} | |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |align="center" data-sort-value="1992-02-22"|[[Сезар (прэмія, 1992)|22.02.1992]] |«[[Падвойнае жыццё Веранікі]]» |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{nom}} |rowspan="5"|<ref name="Cesar, Zbigniew Preisner" /> |- |align="center" data-sort-value="1994-02-26"|[[Сезар (прэмія, 1994)|26.02.1994]] |«[[Тры колеры: Сіні]]» |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{nom}} |- |align="center" data-sort-value="1995-02-25"|[[Сезар (прэмія, 1995)|25.02.1995]] |«[[Тры колеры: Чырвоны]]» |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{won}} |- |align="center" data-sort-value="1996-02-03"|[[Сезар (прэмія, 1996)|03.02.1996]] |«{{нп5|Эліза (фільм)|Эліза|en|Élisa (film)}}» |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{won}} |- |align="center" data-sort-value="2008-02-22"|[[Сезар (прэмія, 2008)|22.02.2008]] |«{{нп5|Сакрэт (фільм, 2007)|Сакрэт|en|A Secret}}» |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Уэльскі кінафестываль]] |align="center" data-sort-value="2017-12-09"|09.12.2017 |«{{нп5|Хлусня, што мы гаворым||en|Lies We Tell}}» |Найлепшая музыка |{{won}} |<ref name=iffw2017>{{cite web|url=http://www.thefilmfestivalguild.com/iffw2017|title=IFFW 2017|language=en|access-date=2018-03-03|url-status=dead}}</ref> |} === Узнагароды за ўклад у музыку і культуру === Апроч шэрагу значных кінапрэмій Прайснер атрымліваў узнагароды і непасрэдна ў сферы музыкі, а таксама за ўклад у культуру агулам<ref name="FilmPolski.pl, Zbigniew Preisner" />. У 1992 годзе Прайснер быў удастоены Прэміі міністра замежных спраў Польшчы за выдатны ўклад у прадстаўленне польскай культуры за мяжой<ref name="Preisner.com, Biography" /><ref name="Tess James" />. У 1994 годзе атрымаў Медаль мэра [[Кракаў|Кракава]] за прыжыццёвыя дасягненні<ref name="Preisner.com, Biography" /><ref name="Tess James" />. У 1995 годзе Прайснер стаў лаўрэатам польскай музычнай прэміі «{{нп5|Музычная прэмія «Фрыдэрык»|Фрыдэрык|pl|Nagroda Muzyczna „Fryderyk”}}» у намінацыі «{{нп5|Музычная прэмія «Фрыдэрык» — Кампазітар года (класічная музыка)|Кампазітар года (класічная музыка)|pl|Fryderyki – kompozytor roku muzyki poważnej}}»<ref name="Fryderyk, 1995" />. Рашэннем прэзідэнта [[Польшча|Польшчы]] [[Браніслаў Камароўскі|Браніслава Камароўскага]] ад 24 красавіка 2012 года Прайснер быў узнагароджаны Афіцэрскім Крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]<ref name="Monitor Polski, 2012, poz. 773" /> «''за выдатны ўклад у пашырэнне і распаўсюджванне польскай і сусветнай культуры, за дасягненні ў творчай і мастацкай працы''»<ref name="Prezydent.pl, 03.05.2012" />. Цырымонія ўганаравання адбылася [[3 мая]] 2012 года<ref name="Prezydent.pl, 03.05.2012" />. У 2013 годзе Прайснер удастоіўся Залатога медаля «{{нп5|Медаль «За заслугі ў культуры — Gloria Artis»|За заслугі ў культуры — Gloria Artis|pl|Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”}}»<ref name="FilmPolski.pl, Zbigniew Preisner" />. 5 кастрычніка 2019 года падчас юбілейнага канцэрту Прайснера прэзідэнт [[Кракаў|Кракава]] {{нп5|Яцэк Майхроўскі||en|Jacek Majchrowski}} ўзнагародзіў яго «Медалём за заслугі перад горадам Кракавам»<ref name="Jubileusz Zbigniewa Preisnera" />. У 2024 годзе Прайснеру было прысвоена званне Ганаровага грамадзянина [[Бельска-Бяла]]<ref name="bielsko.biala.pl, 2024-10-25" />. === Дыскі — лідары продажу === Ніжэй прыведзены спіс найбольш папулярных у Польшчы альбомаў Збігнева Прайснера, якім «{{нп5|Саюз вытворцаў аўдыя-відэа||pl|Związek Producentów Audio-Video}}» прысудзіў статус залатога альбо плацінавага дыскаў: {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !Альбом !Выдавец / Дыстрыб’ютар !Статус !Дата прысуджэння !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan="2"|«[[Тры колеры: Сіні (саўндтрэк)|Тры колеры: Сіні]]» |rowspan="2"|{{нп5|EMI Music Poland|Pomaton EMI|en|EMI Music Poland}} |Залаты дыск |30 снежня 1996 |<ref name="ZPAV, Złote płyty 1996" /> |- |Плацінавы дыск |30 снежня 1996 |<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1996" /> |- |«[[Тры колеры: Чырвоны (саўндтрэк)|Тры колеры: Чырвоны]]» |{{нп5|EMI Music Poland|Pomaton EMI|en|EMI Music Poland}} |Залаты дыск |30 снежня 1996 |<ref name="ZPAV, Złote płyty 1996" /> |- |rowspan="2"|«[[Preisner’s Music|Музыка Прайснера]]» |rowspan="2"|{{нп5|EMI Music Poland|Pomaton EMI|en|EMI Music Poland}} |Залаты дыск |30 снежня 1996 |<ref name="ZPAV, Złote płyty 1996" /> |- |Плацінавы дыск |30 снежня 1996 |<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1996" /> |- |«[[Тры колеры: Белы (саўндтрэк)|Тры колеры: Белы]]» |{{нп5|EMI Music Poland|Pomaton EMI|en|EMI Music Poland}} |Залаты дыск |22 красавіка 1997 |<ref name="ZPAV, Złote płyty 1997" /> |- |«[[Preisner’s Music|Музыка Прайснера]]» |{{нп5|EMI Music Poland|Pomaton EMI|en|EMI Music Poland}} |Плацінавы дыск (2 раз) |22 красавіка 1997 |<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1997" /> |- |rowspan="2"|«[[Requiem for my friend|Рэквіем па маім сябру]]» |rowspan="2"|{{нп5|Warner Music Poland||en|Warner Music Poland}} |Залаты дыск |14 кастрычніка 1998 |<ref name="ZPAV, Złote płyty 1998" /> |- |Плацінавы дыск |4 лістапада 1998 |<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1998" /> |- |«[[Тры колеры: Сіні (саўндтрэк)|Тры колеры: Сіні]]» |{{нп5|EMI Music Poland|Pomaton EMI|en|EMI Music Poland}} |Плацінавы дыск (2 раз) |28 красавіка 1999 |<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1999" /> |- |«[[10 Easy Pieces for Piano|10 простых п’ес для фартэпіяна]]» |{{нп5|EMI Music Poland|Pomaton EMI|en|EMI Music Poland}} |Залаты дыск |20 верасня 2000 |<ref name="ZPAV, Złote płyty 2000" /> |- |«[[Silence, Night & Dreams|Ціша, ноч і мроі]]» |[[EMI|EMI Music]] |Залаты дыск |16 студзеня 2008 |<ref name="ZPAV, Złote płyty 2008" /> |- |rowspan="2"|«[[Preisner’s Voices|Галасы Прайснера]]» |rowspan="2"|[[Sony Music Entertainment|Sony Music]] |Плацінавы дыск (2 раз) |16 сакавіка 2011 |rowspan="2"|<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 2011" /> |- |Плацінавы дыск (3 раз) |7 снежня 2011 |- |«[[W poszukiwaniu dróg. Nowe i stare kolędy|У пошуку шляхоў. Новыя і старыя калядкі]]» |Preisner Production / {{нп5|Universal Music Polska|Universal Music PL|en|Universal Music Polska}} |Плацінавы дыск |13 студзеня 2016 |<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 2016" /> |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="10 Easy Pieces for Piano, Richard Williams">Буклет дыска «10 Easy Pieces for Piano», Richard Williams, 2000.</ref> <ref name="AllMusic, 2046">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/2046-mw0000470673|title=2046 — Original Soundtrack|website=Сайт «[[AllMusic]]»|access-date=2018-06-14|language=en}}</ref> <ref name="AllMusic, The History of Eternity">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-history-of-eternity-original-soundtrack-mw0003271758|title=The History Of Eternity [Original Soundtrack] – Zbigniew Preisner|website=Сайт «[[AllMusic]]»|language=en|access-date=2019-04-17}}</ref> <ref name="Apple Music, Psalm">{{cite web|url=https://music.apple.com/us/album/preisner-psalm-single/1473833454|title=Preisner: Psalm - Single by Warsaw Philharmonic & Adam Klocek|website=Сайт «Apple Music»|language=en|access-date=2020-08-04}}</ref> <ref name="bielsko.biala.pl, 2024-10-25">{{cite web|url=https://bielsko.biala.pl/aktualnosci/55375/mieszkal-w-kamienicy-przy-wzgorzu-radni-uhonorowali-swiatowej-slawy-kompozytora|title=Mieszkał w kamienicy przy Wzgórzu. Radni uhonorowali światowej sławy kompozytora|date=2024-10-25|website=Сайт «bielsko.biala.pl»|language=pl|access-date=2024-10-25}}</ref> <ref name="Berlinale 1997">{{cite web|url=https://www.berlinale.de/en/archive/jahresarchive/1997/03_preistraeger_1997/03_preistraeger_1997.html|title=Prizes & Honours 1997|website=Сайт [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Broxton, Southall">{{cite web|url=http://www.moviemusicuk.us/preisint.htm|title=Zbigniew Preisner – In Concert: Requiem For My Friend|author=Jonathan Broxton, James Southall|language=en|access-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081020230549/http://www.moviemusicuk.us/preisint.htm|archive-date=20 кастрычніка 2008}}</ref> <ref name="Caldera Records: Europa Centrale">{{cite web|url=https://www.caldera-records.com/europa-centrale|title=Europa Centrale|website=Сайт лэйбла «Caldera Records»|language=en|access-date=2025-05-20|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> <ref name="Caldera Records: Lost and Love">{{cite web|url=http://caldera-records.com/portfolio/lost-and-love/|title=Lost and Love|website=Сайт лэйбла «Caldera Records»|language=en|access-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116013955/http://caldera-records.com/portfolio/lost-and-love/|archive-date=16 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Cesar, Zbigniew Preisner">{{cite web|url=https://www.academie-cinema.org/personnes/zbigniew-preisner/|title=Zbigniew Preisner|website=Сайт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа]]|language=fr|access-date=2022-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125222228/https://www.academie-cinema.org/personnes/zbigniew-preisner/|archive-date=25 студзеня 2022|url-status=dead}}</ref> <ref name="Criterion">Інтэрв’ю з кампазітарам Збігневам Прайснерам. «Double Life of Veronique», Criterion Collection DVD, 2006. Выток: http://cinema-translations.blogspot.com.by/2011/06/zbigniew-preisner-working-with.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170811060710/http://cinema-translations.blogspot.com.by/2011/06/zbigniew-preisner-working-with.html |date=11 жніўня 2017 }}</ref> <ref name="Culture.pl">{{cite web|url=https://culture.pl/en/artist/zbigniew-preisner|title=Zbigniew Preisner|author=Małgorata Kosińska|date=October 2006, upd. December 2019|website=Сайт «Culture.pl»|language=en|access-date=2020-09-12}}</ref> <ref name="Discogs, 10 Łatwych Utworów Na Fortepian">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Leszek-Mo%C5%BCd%C5%BCer-10-%C5%81atwych-Utwor%C3%B3w-Na-Fortepian/master/838149|title=Zbigniew Preisner – Leszek Możdżer – 10 Łatwych Utworów Na Fortepian|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, 2016 Dokąd?">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Ewa-Lipska-Zbigniew-Preisner-2016-Dok%C4%85d/master/1150405|title=Ewa Lipska, Zbigniew Preisner – 2016 Dokąd?|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, 2046">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Various-2046-Original-Soundtrack-From-Wong-Kar-Wais-Film/release/1528716|title=Various – 2046 (Original Soundtrack From Wong Kar Wai's Film)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Aberdeen">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Aberdeen-Original-Film-Soundtrack/master/1112463|title=Zbigniew Preisner – Aberdeen – Original Film Soundtrack|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Aglaja">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Aglaja-Original-Soundtrack/release/5536752|title=Zbigniew Preisner – Aglaja – Original Soundtrack|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Angelica">{{cite web|url=https://www.discogs.com/master/2211553-Zbigniew-Preisner-Angelica|title=Zbigniew Preisner – Angelica|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2022-10-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Discogs, Anonyma">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Anonyma-Eine-Frau-In-Berlin/release/9844547|title=Zbigniew Preisner – Anonyma – Eine Frau In Berlin|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, At Play In The Fields Of The Lord">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-At-Play-In-The-Fields-Of-The-Lord-Original-Soundtrack/release/4538276|title=Zbigniew Preisner – At Play In The Fields Of The Lord (Original Soundtrack)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Between Strangers">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Between-Strangers-Original-Film-Soundtrack/release/8665493|title=Zbigniew Preisner – Between Strangers (Original Film Soundtrack)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Damage">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Fatale/master/784921|title=Zbigniew Preisner – Damage (Original Motion Picture Soundtrack)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Diaries Of Hope">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Featuring-Lisa-Gerrard-And-Archie-Buchanan-Diaries-Of-Hope/master/858311|title=Zbigniew Preisner Featuring Lisa Gerrard And Archie Buchanan – Diaries Of Hope|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Effroyables Jardins">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Effroyables-Jardins-Musique-Originale-Du-Film/release/6419525|title=Zbigniew Preisner – Effroyables Jardins - Musique Originale Du Film|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, FairyTale: A True Story">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Fairytale-A-True-Story-Music-From-The-Motion-Picture/master/724782|title=Zbigniew Preisner – FairyTale: A True Story (Music From The Motion Picture)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Feast Of July">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Feast-Of-July/release/6727285|title=Zbigniew Preisner – Feast Of July|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Forgotten We'll Be">{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/23959274-Zbigniew-Preisner-Forgotten-Well-Be|title=Zbigniew Preisner – Forgotten We'll Be|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2022-10-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Discogs, Głosy">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-G%C5%82osy/release/1726758|title=Zbigniew Preisner – Głosy|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, It's All About Love">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Its-All-About-Love/release/5664979|title=Zbigniew Preisner – It's All About Love|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Kieślowski">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Kie%C5%9Blowski/master/606901|title=Zbigniew Preisner – Kieślowski|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, La Double Vie De Véronique">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-La-Double-Vie-De-V%C3%A9ronique-The-Double-Life-Of-Veronika/master/98701|title=Zbigniew Preisner – La Double Vie De Véronique – The Double Life Of Veronika|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Lament">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Featuring-Lisa-Gerrard-Lament/release/5067860|title=Zbigniew Preisner Featuring Lisa Gerrard – Lament|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-07-03}}</ref> <ref name="Discogs, La Reina De Espana">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-La-Reina-De-Espana/release/10472691|title=Zbigniew Preisner – La Reina De Espana|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Man Of God">{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/20354218-Zbigniew-Preisner-Man-Of-God-|title=Zbigniew Preisner – Man Of God|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2022-03-10}}</ref> <ref name="Discogs, Melodies Of My Youth">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Lisa-Gerrard-Dominik-Wania-Melodies-Of-My-Youth/master/1637792|title=Zbigniew Preisner, Lisa Gerrard, Dominik Wania – Melodies Of My Youth|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Moje Kolędy Na Koniec Wieku">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Preisner-Moje-Kol%C4%99dy-Na-Koniec-Wieku/release/4946255|title=Preisner – Moje Kolędy Na Koniec Wieku|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Mouvements Du Désir">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Bande-Originale-Du-Film-Mouvements-Du-D%C3%A9sir/release/2196791|title=Zbigniew Preisner – Bande Originale Du Film 'Mouvements Du Désir'|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Olivier Olivier / Europa Europa">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Olivier-Olivier-Europa-Europa-2-Original-Soundtrack-Recordings/master/1271982|title=Zbigniew Preisner – Olivier Olivier / Europa Europa (2 Original Soundtrack Recordings)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Preisner's Music">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Preisners-Music/master/625962|title=Zbigniew Preisner – Preisner's Music|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Preisner's Voices">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Preisners-Voices/release/3507523|title=Zbigniew Preisner – Preisner's Voices|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Quartet In 4 Movements">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Quartet-In-4-Movements-Original-Motion-Picture-Soundtrack/master/670535|title=Zbigniew Preisner – Quartet In 4 Movements (Original Soundtrack)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Rattle That Lock">{{cite web|url=https://www.discogs.com/David-Gilmour-Rattle-That-Lock/release/7252492|title=David Gilmour – Rattle That Lock|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Requiem For My Friend">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Preisner-Requiem-For-My-Friend/master/349111|title=Preisner – Requiem For My Friend|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Silence, Night & Dreams">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Teresa-Salgueiro-Silence-Night-Dreams/master/872808|title=Zbigniew Preisner & Teresa Salgueiro – Silence, Night & Dreams|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, The Beautiful Country">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Its-All-About-Love/release/5664979|title=Zbigniew Preisner – The Beautiful Country (Original Soundtrack)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, The Decalogue">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-The-Decalogue/master/335815|title=Zbigniew Preisner – The Decalogue|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, The Four Colors Of Łódź">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-The-Four-Colors-Of-%C5%81%C3%B3d%C5%BA/release/10019200|title=Zbigniew Preisner – The Four Colors Of Łódź|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, The Last September">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-The-Last-September-Original-Film-Soundtrack/master/376677|title=Zbigniew Preisner – The Last September - Original Film Soundtrack|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, The Secret Garden">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-The-Secret-Garden-Original-Motion-Picture-Soundtrack/master/837035|title=Zbigniew Preisner – The Secret Garden (Original Motion Picture Soundtrack)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Trois Couleurs: Blanc">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Trois-Couleurs-Blanc-Bande-Originale-Du-Film/master/290016|title=Zbigniew Preisner – Trois Couleurs: Blanc (Bande Originale Du Film)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Trois Couleurs: Bleu">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Trois-Couleurs-Bleu-Bande-Originale-Du-Film/master/333097|title=Zbigniew Preisner – Trois Couleurs: Bleu (Bande Originale Du Film)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Trois Couleurs: Red">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Trois-Couleurs-Rouge-Bande-Originale-Du-Film/master/243138|title=Zbigniew Preisner – Trois Couleurs: Red (Bande Originale Du Film)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Twilight">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Dominik-Wania-Zbigniew-Preisner-Twilight/release/13490930|title=Dominik Wania, Zbigniew Preisner – Twilight|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Un Secret / Menachem & Fred">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Un-Secret-Menachem-Fred-Original-Soundtrack/release/6483119|title=Zbigniew Preisner – Un Secret / Menachem & Fred (Original Soundtrack)|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Valley Of Shadows">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Valley-Of-Shadows/release/12969739|title=Zbigniew Preisner – Valley Of Shadows|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, Weiser">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Weiser-Original-Film-Soundtrack/release/5492767|title=Zbigniew Preisner – Weiser – Original Film Soundtrack|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, When A Man Loves A Woman">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Music-From-The-Original-Motion-Picture-Soundtrack-When-A-Man-Loves-A-Woman/master/480157|title=Zbigniew Preisner – Music From The Original Motion Picture Soundtrack "When A Man Loves A Woman"|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Discogs, W Poszukiwaniu Dróg: Nowe I Stare Kolędy">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-W-Poszukiwaniu-Dr%C3%B3g-Nowe-I-Stare-Kol%C4%99dy/master/1106079|title=Zbigniew Preisner – W Poszukiwaniu Dróg: Nowe I Stare Kolędy|website=Сайт «[[Discogs]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Edoardo Ponti">{{cite web|url=http://www.musicolog.com/preisner_interview.asp|title=Edoardo Ponti's interview with Zbigniew Preisner|author=Edoardo Ponti|website=Сайт «Musicolog.com»|language=en|access-date=2018-01-31}}</ref> <ref name="Essay about Zbigniew Preisner">{{cite web|url=http://cinema-translations.blogspot.com/2007/06/essay-about-zbigniew-preisner.html|title=Збигнев Прейснер, эссе / an Essay about Zbigniew Preisner|date=2007-06-22|website=Блог Елены Кузьминой «Кино-переводы: статьи, интервью»|language=ru|access-date=2019-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503141548/http://cinema-translations.blogspot.com/2007/06/essay-about-zbigniew-preisner.html|archive-date=3 мая 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Fandor, Edward Dunn">{{cite web|url=https://www.fandor.com/posts/zbigniew-preisner-reflects-on-music-for-films-and-for-kieslowski-films|title=Zbigniew Preisner Reflects on Music for Films, and for Kieślowski Films|author=Edward Dunn|date=2016-09-02|website=«Fandor»|language=en|access-date=2018-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520171224/https://www.fandor.com/posts/zbigniew-preisner-reflects-on-music-for-films-and-for-kieslowski-films|archive-date=20 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="Film Fest Gent, Joseph Plateau Honorary Award">{{cite web|url=https://www.filmfestival.be/en/festival/awards/special-joseph-plateau-honorary-award|title=Joseph Plateau Honorary Award|website=Сайт «Film Fest Gent»|language=en|access-date=2024-10-25}}</ref> <ref name="FilmPolski.pl, Zbigniew Preisner">{{cite web|url=http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=113428|title=Zbigniew Preisner|website=FilmPolski.pl|language=pl|access-date=2019-04-29}}</ref> <ref name="Filmweb.pl, Zbigniew Preisner">{{cite web|url=https://www.filmweb.pl/person/Zbigniew.Preisner|title=Zbigniew Preisner|website=Filmweb.pl|language=pl|access-date=2019-04-23}}</ref> <ref name="Fryderyk, 1995">{{cite web|url=http://www.zpav.pl/fryderyk/nominowani/index.php?year=1995|title=Nagroda muzyczna — Fryderyk: Nominowani i laureaci 1995|website=Związek Producentów Audio Video|language=pl|access-date=2019-04-29}}</ref> <ref name="Gazeta Krakowska, Ewa Preisner">{{cite web|url=https://gazetakrakowska.pl/ewa-preisner-rajski-ptak-w-podkieleckiej-wsi/ar/3595337|title=Ewa Preisner: Rajski ptak w podkieleckiej wsi|author=Marta Paluch|date=2014-10-02|website=Сайт «Gazeta Krakowska»|access-date=2019-04-23}}</ref> <ref name="gazetawroclawska.pl, kara śmierci">{{cite web|url=https://gazetawroclawska.pl/dlaczego-w-polsce-nie-ma-kary-smierci/ar/3334187|title=Dlaczego w Polsce nie ma kary śmierci?|author=Katarzyna Kaczorowska, Hanna Wieczorek|date=2014-02-15|website=gazetawroclawska.pl|language=pl|access-date=2019-05-29}}</ref> <ref name="G1, Grande Prêmio do Cinema Brasileiro 2016">{{cite web|url=https://g1.globo.com/pop-arte/cinema/noticia/2016/10/veja-lista-de-vencedores-do-15-grande-premio-do-cinema-brasileiro.html|title='Que horas ela volta?' leva 7 troféus no Grande Prêmio do Cinema Brasileiro|author=Patrícia Teixeira|date=2016-10-04|website=Сайт «{{нп5|G1||pt|G1}}»|language=pt|access-date=2022-09-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Golden Globes, Zbigniew Preisner">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/person/zbigniew-preisner|title=Zbigniew Preisner|website=Сайт кінапрэміі «[[Залаты глобус]]»|language=en|access-date=2022-03-10}}</ref> <ref name="Guardian, Will Hodgkinson">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/1|title=The man who says no to Hollywood|author=Will Hodgkinson|date=2004-11-12|website=Сайт «[[The Guardian]]»|language=en|access-date=2018-12-31}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0006237/awards|title=Zbigniew Preisner — Awards|website=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|language=en|access-date=2020-04-13}}</ref> <ref name="Independent, Nick Kimberley">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-requiem-for-my-friend-the-director-1081349.html|title=Film: Requiem for my friend the director|author=Nick Kimberley|date=1999-03-18|website=Сайт «[[Independent]]»|language=en|access-date=2019-08-16}}</ref> <ref name="Jubileusz Zbigniewa Preisnera">{{cite web|url=https://kultura.onet.pl/muzyka/wiadomosci/jubileusz-zbigniewa-preisnera-trzy-godziny-w-lepszym-swiecie-zdjecia-relacja/h3bb098|title=Jubileusz Zbigniewa Preisnera: trzy godziny w lepszym świecie [ZDJĘCIA, RELACJA]|author=Paweł Gzyl|date=2019-10-06|website=Сайт «kultura.onet.pl»|language=pl|access-date=2019-10-09}}</ref> <ref name="lafca1991">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1991.php|title=17th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|publisher=[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|language=en|access-date=2018-06-05}}</ref> <ref name="lafca1992">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1992.php|title=18th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|publisher=[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|language=en|access-date=2018-02-10}}</ref> <ref name="lafca1993">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1993.php|title=19th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|publisher=[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|language=en|access-date=2018-02-10}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, LAFCA 1991">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-12-16-ca-556-story.html|title=‘Bugsy’ Top Film for L.A. Critics : Movies: The film takes 3 awards, including best director; Nick Nolte, Mercedes Ruehl earn top acting honors|author=David J. Fox|date=1991-12-16|website=Сайт «[[Los Angeles Times]]»|language=en|access-date=2022-01-07}}</ref> <ref name="Monitor Polski, 2012, poz. 773">{{cite web|url=http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20120000773|title=Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 kwietnia 2012 r. o nadaniu orderów|website=Internetowy System Aktów Prawnych|language=pl|access-date=2019-04-29}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Music Sales Classical, Zbigniew Preisner">{{cite web|url=http://www.musicsalesclassical.com/composer/short-bio/zbigniew-preisner|title=Zbigniew Preisner — Short Biography|website=Сайт «Music Sales Classical»|language=en|access-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819111656/http://www.musicsalesclassical.com/composer/short-bio/zbigniew-preisner|archive-date=19 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Musicolog, Zbigniew Preisner">{{cite web|url=http://www.musicolog.com/preisner.asp|title=Zbigniew Preisner|website=Сайт «Musicolog.com»|language=en|access-date=2022-07-24|url-status=live}}</ref> <ref name="OLiS, 04.04.2011 — 10.04.2011">{{cite web|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=662|title=Oficjalna lista sprzedaży: sprzedaż w okresie 04.04.2011 — 10.04.2011|date=2011-04-18|website=Oficjalna lista sprzedaży|language=pl|access-date=2019-08-19}}</ref> <ref name="OLiS, Requiem dla mojego przyjaciela">{{cite web|url=http://olis.onyx.pl/plyty/index.asp?idplyty=2979|title=Zbigniew Preisner — Requiem dla mojego przyjaciela|website=Oficjalna lista sprzedaży|language=pl|access-date=2019-08-19}}</ref> <ref name="Papo de Cinema, Guarani 2016">{{cite web|url=https://www.papodecinema.com.br/guarani/21-premio-guarani-premiados-de-2015/|title=21º Prêmio Guarani :: Premiados de 2015|website=Сайт «{{нп5|Papo de Cinema||pt|Papo de Cinema}}»|language=pt|access-date=2022-09-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Patrick Abrahamson, Kieslowski's Many Colours">{{артыкул|аўтар=Patrick Abrahamson.|загаловак=Kieslowski's Many Colours|спасылка=http://www.musicolog.com/kieslowski_manycolours.asp|выданне=Oxford University Student newspaper|год=June 2, 1995|мова=en}}</ref> <ref name="Preisner.com, Aberdeen">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=116|title=Soundtracks: Aberdeen|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314081641/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=116|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Aglaja">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=147|title=Soundtracks: Aglaja|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314063902/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=147|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Anonyma">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=110|title=Soundtracks: Anonyma|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314070120/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=110|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Between Strangers">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=114|title=Soundtracks: Between Strangers|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314073327/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=114|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Biography">{{cite web|url=https://preisner.com/biography|title=Biography|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|language=en|access-date=2020-09-12}}</ref> <ref name="Preisner.com, Damage">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=124|title=Soundtracks: Damage|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314065819/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=124|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Dekalog">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=127|title=Soundtracks: Dekalog|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314080627/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=127|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Effroyable jardins">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=113|title=Soundtracks: Effroyable jardins|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314070140/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=113|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Elisa">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=120|title=Soundtracks: Elisa|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314080725/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=120|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Fairytale: A True Story">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=118|title=Soundtracks: Fairytale: A True Story|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314063426/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=118|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Feast Of July">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=119|title=Soundtracks: Feast Of July|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314073139/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=119|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, It's All About Love">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=112|title=Soundtracks: It's All About Love|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314070356/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=112|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, La Double Vie de Veronique">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=126|title=Soundtracks: La Double Vie de Veronique|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314070145/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=126|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Moje Koledy">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=112#112|title=Albums: Moje Koledy|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|language=en|access-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314065114/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=112#112|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Olivier Olivier, Europa Europa">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=125|title=Soundtracks: Olivier Olivier / Europa Europa|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314074317/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=125|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Quartet In 4 Movements">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=121|title=Soundtracks: Quartet In 4 Movements|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314063308/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=121|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Queen Of Spain">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=158|title=Soundtracks: Queen Of Spain|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314081204/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=158|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Requiem for my friend">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=106#106|title=Albums: Requiem for my friend|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|language=en|access-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917092150/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?albumid=106#106|archive-date=17 верасня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, The Beautiful Country">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=111|title=Soundtracks: The Beautiful Country|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314072530/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=111|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, The Last September">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=117|title=Soundtracks: The Last September|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314074202/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=117|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, The Secret Garden">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=123|title=Soundtracks: The Secret Garden|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314074812/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=123|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Three Colours Blue">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=128|title=Soundtracks: Three Colours Blue|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314065648/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=128|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Three Colours Red">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=130|title=Soundtracks: Three Colours Red|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314064257/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=130|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Three Colours White">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=129|title=Soundtracks: Three Colours White|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-06|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314080651/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=129|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Twilight">{{cite web|url=http://www.preisner.com/news.asp?id=198|title=Twilight – New Album for Solo Piano|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|language=en|access-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905145854/http://www.preisner.com/news.asp?id=198|archive-date=5 верасня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Un Secret, Menachem & Fred">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=148|title=Soundtracks: Un Secret / Menachem & Fred|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314072338/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=148|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, Weiser">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=115|title=Soundtracks: Weiser|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314073448/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=115|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Preisner.com, When A Man Loves A Woman">{{cite web|url=http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=122|title=Soundtracks: When A Man Loves A Woman|website=Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера|access-date=2018-02-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314074807/http://www.preisner.com/soundtracksalbum.asp?id=122|archive-date=14 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Prezydent.pl, 03.05.2012">{{cite web|url=https://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,1087,odznaczenia-z-okazji-swieta-3-maja.html|title=Odznaczenia z okazji Święta 3 Maja|date=2012-05-03|website=Сайт «Prezydent.pl»|language=pl|access-date=2019-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014204302/http://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/ordery-i-odznaczenia/art,1087,odznaczenia-z-okazji-swieta-3-maja.html|archive-date=14 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rate Your Music, Mor visste ingenting">{{cite web|url=https://rateyourmusic.com/release/ep/zbigniew-preisner/mor-visste-ingenting/|title=Mor visste ingenting|website=Сайт «Rate Your Music»|language=en|access-date=2020-09-19}}</ref> <ref name="Tess James">{{артыкул|аўтар=Tess James.|загаловак=Review of Zbigniew Preisner, Requiem for my Friend|спасылка=http://www.mtosmt.org/issues/mto.99.5.4/mto.99.5.4.james.pdf|аўтар выдання=Society for Music Theory|выданне=Music Theory Online.|год=September 1999|volume=5|нумар=4|мова=en}}</ref> <ref name="Village Voice">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2016/09/01/zbigniew-preisner-discusses-his-longtime-collaboration-with-krzysztof-kieslowski/|title=Zbigniew Preisner Discusses His Longtime Collaboration With Krzysztof Kieslowski|author=Bilge Ebiri|date=2016-09-01|website=Сайт «Village Voice»|language=en|access-date=2019-04-17|archive-date=12 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812014947/https://www.villagevoice.com/2016/09/01/zbigniew-preisner-discusses-his-longtime-collaboration-with-krzysztof-kieslowski/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Warner Classics & Erato, Zbigniew Preisner">{{cite web|url=https://www.warnerclassics.com/fr/artist/zbigniew-preisner|title=Zbigniew Preisner|website=Сайт «Warner Classics & Erato»|access-date=2019-08-15}}</ref> <ref name="Wise Music Classical">{{cite web|url=https://www.wisemusicclassical.com/news/2810/Preisners-Diaries-of-Hope/|title=Preisner’s Diaries of Hope|date=2013-10-09|website=Сайт «Wise Music Classical»|language=en|access-date=2020-09-12}}</ref> <ref name="Wprost">{{cite web|url=https://www.wprost.pl/tygodnik/6143/kompozytor-multimedialny.html|title=Kompozytor multimedialny|author=Wiesław Kot|date=1998-09-27|website=Сайт часопіса «{{нп5|Wprost||pl|Wprost}}»|language=pl|access-date=2022-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107194350/https://www.wprost.pl/tygodnik/6143/kompozytor-multimedialny.html|archive-date=2019-01-07}}</ref> <ref name="ZPAV, Złote płyty 1996">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1996|title=Złote płyty CD — Archiwum — przyznane w 1996 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=8 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108145517/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1996|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Złote płyty 1997">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1997|title=Złote płyty CD — Archiwum — przyznane w 1997 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=26 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526010602/http://www.bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1997|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Złote płyty 1998">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1998|title=Złote płyty CD — Archiwum — przyznane w 1998 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305185327/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1998|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Złote płyty 2000">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=2000|title=Złote płyty CD — Archiwum — przyznane w 2000 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=19 кастрычніка 2014|archive-url=https://archive.today/20141019210524/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=2000|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Złote płyty 2008">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=2008|title=Złote płyty CD — Archiwum — przyznane w 2008 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304171309/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1996">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1996|title=Platynowe płyty CD — Archiwum — przyznane w 1996 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=16 студзеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116070427/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1996|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1997">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1996|title=Platynowe płyty CD — Archiwum — przyznane w 1997 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=16 студзеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116070427/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1996|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1998">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1998|title=Platynowe płyty CD — Archiwum — przyznane w 1998 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=1 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201154913/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1998|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1999">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1999|title=Platynowe płyty CD — Archiwum — przyznane w 1999 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=23 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223074137/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1999|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Platynowe płyty 2011">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=2011|title=Platynowe płyty CD — Archiwum — przyznane w 2011 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228010841/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Platynowe płyty 2016">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=2016|title=Platynowe płyty CD — Archiwum — przyznane w 2016 roku|website=Сайт «Związek Producentów Audio-Video»|language=pl|access-date=2019-08-19|archive-date=27 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127200541/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=2016|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == === Кнігі === * {{кніга|ref=Coleman, Tillman|аўтар=Lindsay Coleman, Joakim Tillman.|загаловак=Contemporary Film Music: Investigating Cinema Narratives and Composition|спасылка=https://books.google.by/books?id=sAImDwAAQBAJ|выдавецтва=Palgrave Macmillan UK|год=2017|allpages=XVI, 272|isbn=978-1-137-57374-2}} * {{кніга|ref=Kieślowski, Stok|аўтар=[[Кшыштаф Кеслёўскі|Krzysztof Kieślowski]], Danusia Stok.|загаловак=Kieślowski on Kieślowski|адказны=Edited by Danusia Stok|месца=London|выдавецтва=Faber and Faber|год=1993|allpages=xxiii, 268|isbn=0-571-16733-0}} * {{кніга|ref=Letellier|аўтар={{нп5|Роберт Летэлье|Robert Ignatius Letellier|en|Robert Letellier}}.|загаловак=The Bible in Music|спасылка=https://books.google.by/books?id=hVwpDwAAQBAJ|выдавецтва=Cambridge Scholars Publishing|год=2017|allpages=579|isbn=978-1-443-86848-8}} * {{кніга|ref=Povey|аўтар=Glenn Povey.|загаловак=Echoes: The Complete History of Pink Floyd|спасылка=https://books.google.by/books?id=lZFZAAAAYAAJ|выдавецтва=Chicago Review Press|год=2010|allpages=368|серыя=An a cappella book|isbn=978-1-56976-313-1}} * {{кніга|ref=Reyland|аўтар=Nicholas W. Reyland.|загаловак=Zbigniew Preisner's Three Colors Trilogy: Blue, White, Red: A Film Score Guide|спасылка=https://books.google.by/books?id=TfXWAAAAQBAJ|выдавецтва=Scarecrow Press|год=2011|allpages=482|isbn=978-0-810-88365-9}} * {{кніга|ref=Russell, Young|аўтар=Mark Russell, James Young.|загаловак=Film Music: Screencraft|выдавецтва=Woburn, MA: Focal Press|год=2000}} * {{кніга|ref=Sowińska|аўтар={{нп5|Івона Савіньска|Iwona Sowińska|pl|Iwona Sowińska}}.|частка=Preisner: post scriptum|загаловак=Kino Kieślowskiego, kino po Kieślowskim|адказны=red. H. Wachnowska|месца=Warszawa|год=2006}} === Артыкулы === * {{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2016/09/01/zbigniew-preisner-discusses-his-longtime-collaboration-with-krzysztof-kieslowski/|title=Zbigniew Preisner Discusses His Longtime Collaboration With Krzysztof Kieslowski|author=Bilge Ebiri|date=2016-09-01|website=Village Voice|language=en|access-date=2019-04-17|archive-date=12 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812014947/https://www.villagevoice.com/2016/09/01/zbigniew-preisner-discusses-his-longtime-collaboration-with-krzysztof-kieslowski/|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://www.criterion.com/current/posts/8063-under-the-sign-of-sadness-zbigniew-preisners-three-colors-scores|title=Under the Sign of Sadness: Zbigniew Preisner’s Three Colors Scores|author=Tim Greiving|date=2023-02-07|website=The Criterion Collection|language=en|access-date=2024-03-18|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/1|title=The man who says no to Hollywood|author=Will Hodgkinson|date=2004-11-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2018-12-31}} * {{артыкул|аўтар=Tess James.|загаловак=Review of Zbigniew Preisner, Requiem for my Friend|спасылка=http://www.mtosmt.org/issues/mto.99.5.4/mto.99.5.4.james.pdf|аўтар выдання=Society for Music Theory.|выданне=Music Theory Online|год=September 1999|volume=5|нумар=4|мова=en}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Веслаў Кот|Wiesław Kot|pl|Wiesław Kot}}.|загаловак=Kompozytor multimedialny|спасылка=https://www.wprost.pl/tygodnik/6143/kompozytor-multimedialny.html|выданне={{нп5|Wprost||pl|Wprost}}|год=1998|нумар=39 (826)|мова=pl}} == Спасылкі == * [http://www.preisner.com/ Афіцыйны сайт Збігнева Прайснера] * {{IMDb name|id=0006237|name=Збігнеў Прайснер}} * {{YouTube user|user/preisnerproductions|Збігнева Прайснера}} * {{Facebook|pages/Zbigniew-Preisner/219716348081|Збігнеў Прайснер}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Збігнеў Прайснер}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку}} {{^}} {{Выдатны артыкул|Асоба|Музыка|Кінематограф}} {{Артыкул года|2018}} {{DEFAULTSORT:Прайснер Збігнеў}} [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінакампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар» за найлепшую музыку]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Збігнеў Прайснер| ]] rp1i61s097ortzuab0v8svrjd6ampdk Заходнядзвінскі раён 0 547896 5160363 4715324 2026-07-02T17:19:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160363 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Заходнядзвінскі раён |Арыгінальная назва = Западнодвинский район |Герб = Coat of Arms of Zapadnodvinsky rayon (Tver oblast).png |Апісанне герба = Герб Заходнядзвінскага раёна |Сцяг = Flag of Zapadnodvinsky rayon (Tver oblast).png |Апісанне сцяга = Сцяг Заходнядзвінскага раёна |Краіна = {{RUS}} |Статус = муніцыпальны раён |Уваходзіць у = Цвярскую вобласць |Уключае = 7 муніцыпальных утварэнняў |Адміністрацыйны цэнтр = [[Заходняя Дзвіна (горад)|Заходняя Дзвіна]] |Дата утварэння = [[1927]] |Год перапісу = 2017 |Насельніцтва = 13 740 |Шчыльнасць = |Плошча = 2815,87<ref name='28_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst28/DBInet.cgi?pl=8006001 Тверская область. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |Памер карты = 260 px |Карта адміністрацыйнай адзінкі= |Часавы пояс = GMT+3 |Код аўтамабільных нумароў =69 |Cайт = http://www.zapdvina.ru }} '''Заходнядзвінскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе Цвярской вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Заходняя Дзвіна (горад)|Заходняя Дзвіна]]. == Геаграфія == Раён размешчаны ў заходняй частцы вобласці, мяжуе: на ўсходзе — з [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласцю]], на поўдні — з [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласцю]]. Плошча 3373 км². Асноўныя рэкі — [[Заходняя Дзвіна]] (па мяжы з Таропецкім раёнам), Вялеса, Білейка. == Гісторыя == Раён утвораны ў 1927 годзе як Акцябрскі ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. У 1944—1957 гг. — у складзе Вялікалуцкай вобласці, з 1957 ізноў у [[Калінінская вобласць|Калінінскай вобласці]]. У 1963 годзе ў сувязі з узбуйненнем сельскіх раёнаў [[Калінінская вобласць|Калінінскай вобласці]] раён атрымаў сваю цяперашнюю назву. == Насельніцтва == Колькасць насельніцтва, жыхароў: 19 707 (2002), 16 018 (2010), 13 740 (2017). == Муніцыпальна-тэрытарыяльны падзел == З 2006 года у склад Заходнядзвінскага раёна уваходзяць 2 гарадскіх і 5 сельскіх паселішчаў: * [[Заходняя Дзвіна (горад)|Гарадское паселішча горад Заходняя Дзвіна]] * Гарадское паселішча пасёлак Старая Таропа * Бянецкае сельскае паселішча * Западнадзвінскае сельскае паселішча * Іллінскае сельскае паселішча * Старатаропскае сельскае паселішча * Шарапаўскае сельскае паселішча == Транспарт == Раён перасякае чыгунка Масква—Рыга і аўтамагістраль М9 «Балтыя». {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.zapdvina.ru|Афіцыйны сайт адміністрацыі Заходнядзвінскага раёна]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.zsto.ru/o_tverskoj_oblasti/map/dvina.html Звесткі на сайце абласной адміністрацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080517092858/http://zsto.ru/o_tverskoj_oblasti/map/dvina.html |date=17 мая 2008 }} * [http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=417 Гістарычная даведка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311085124/http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=417 |date=11 сакавіка 2007 }} * [http://www.cfo-regions.ru/regions/tver/district/zapad.html Эканамічная даведка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928042129/http://www.cfo-regions.ru/regions/tver/district/zapad.html |date=28 верасня 2007 }} * [http://www.ostashkov.ru/map/rayon/zapdvina.asp Падрабязная карта раёна] * [http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wi_to_zd&l=32.082622&b=56.262395&m=13&dl=00&db=00&nm=osm&nm2=ER3v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&lang=ru раён на архіўных і сучасных картах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141220220648/http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wi_to_zd&l=32.082622&b=56.262395&m=13&dl=00&db=00&nm=osm&nm2=ER3v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&lang=ru |date=20 снежня 2014 }} * [http://mydvina.ru Гарадскі сайт Заходнядзвінскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140704020525/http://mydvina.ru/ |date=4 ліпеня 2014 }} {{Цвярская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Цвярской вобласці]] 1f6wiv3wqid5uqe833lm1x4hluldwmb Какбастау (Катон-Карагайскі раён) 0 549889 5160483 4977979 2026-07-03T06:59:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160483 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Какбастау}} {{значэнні2|Юбілейнае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Какбастау |казахская назва = Көкбастау |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = |раён = Катон-Карагайскі раён |раён у табліцы = Катон-Карагайскі раён{{!}}Катон-Карагайскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Улкен Нарынская сельская акруга |селішча ў табліцы = Улкен Нарынская сельская акруга{{!}}Улкен Нарынская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Юбілейнае |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 302 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 635430600 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Какбастау''' ({{lang-kz|Көкбастау}}, до 2013 г. — Юбілейнае<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/V13V0002993 |title=О переименовании некоторых административно-территориальных единиц Бескарагайского, Кокпектинского и Катон-Карагайского районов Восточно-Казахстанской области |access-date=29 ліпеня 2014 |archive-date=4 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204130433/http://adilet.zan.kz/rus/docs/V13V0002993 |url-status=dead }}</ref>) — сяло ў [[Катон-Карагайскі раён|Катон-Карагайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Улкен Нарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 635430600<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 399 чалавек (210 мужчын і 189 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 302 чалавекі (158 мужчын і 144 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Катон-Карагайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Катон-Карагайскага раёна]] b99xoma6ho29rswlo56cdwo4o5omxq9 Шаблон:Падзеі 5 чэрвеня 10 560939 5160384 4780704 2026-07-02T19:40:20Z JerzyKundrat 174 5160384 wikitext text/x-wiki '''[[5 чэрвеня]]''' : {{Сцяг ААН}} [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] * [[1224]]: Заснаваны [[Неапалітанскі ўніверсітэт імя Федэрыка II]]. * [[1849]]: [[Данія]] абвешчана канстытуцыйнай манархіяй. * [[1862]]: Падпісаны [[Сайгонскі дагавор]], які завяршыў першы этап ваеннага канфлікту паміж [[В’етнам]]ам і [[Францыя]]й. * [[1919]]: У [[Вільнюс|Вільні]] выйшаў першы нумар «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускага жыцця]]» пад рэдакцыяй [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]. * [[1947]]: Дзяржсакратар [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Джордж Маршал]] выступіў з праграмай аднаўлення і развіцця [[Еўропа|Еўропы]]. * [[1948]]: На з’ездзе ў Заходняй Германіі заснавана [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква]] за мяжой. * [[1965]]: Заснавана [[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]] ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[1967]]: Пачалася [[Шасцідзённая вайна]] [[Егіпет|Егіпта]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] супраць [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[1975]]: Пасля мадэрнізацыі адкрыўся [[Суэцкі канал]]. * [[2006]]: [[Сербія]] абвясціла незалежнасць, дзяржаўнае ўтварэнне [[Сербія і Чарнагорыя]] ліквідавана. * [[2012]]: У [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] створаны [[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Кітайска-Беларускі індустрыяльны парк]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|605]] </noinclude> cre8931pctwhwd16smkx47ao9x3rdo9 Знешняя палітыка Сінгапура 0 570454 5160426 4758812 2026-07-02T23:19:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160426 wikitext text/x-wiki [[Сінгапур]] падтрымлівае дыпламатычныя адносіны з 186 краінамі свету<ref>{{cite web | title = Singapore Missions Worldwide | publisher = Ministry of Foreign Affairs, Singapore | date = 10 August 2012 | url = http://notesapp.internet.gov.sg/mfa/dipcon/dipcon.nsf/SMAgent | accessdate = 9 верасня 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070410090429/http://notesapp.internet.gov.sg/mfa/dipcon/dipcon.nsf/SMAgent | archivedate = 10 красавіка 2007 | url-status = dead }}</ref>, хоць у многіх з іх няма яго амбасадаў. Сінгапур з'яўляецца сябрам [[АСЕАН]], [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|АЦЭС]] (у Сінгапуры знаходзіцца штаб-кватэра арганізацыі), [[Садружнасць нацый|Садружнасці нацый]], [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. Сінгапурскі пашпарт дазваляе яго ўладальнікам наведаць 188 краін без візы — найлепшы у свеце паказчык пасля Германіі. Паводле відавочных прычын, найбольш важнымі з’яўляюцца адносіны з Інданезіяй і Малайзіяй, нягледзячы на цяжкае аддзяленне ад другой і інданезійска-малайзійскую канфрантацыю 1963—1966 гадоў, дзе Інданезія выступала супраць стварэння Малайзіі. Сінгапур мае добрыя адносіны са Злучаным Каралеўствам, з якім заключыў Пяць абарончых дамоваў (таксама з Малайзіяй, Аўстраліяй і Новай Зеландыяй). Добрыя адносіны падтрымліваюцца і са Злучанымі Штатамі Амерыкі: ЗША разглядаюцца як стабілізуючая сіла ў процівагу рэгіянальным дзяржавам. Сінгапур з’яўляецца прыхільнікам канцэпцыі паўднёва-ўсходнеазіяцкага рэгіяналізму і гуляе актыўную ролю ў Асацыяцыі Паўднёва-Усходняй Азіі (АСЕАН) як заснавальнік гэтай арганізацыі. З’яўляецца членам форуму Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва (АЦЭС), сакратарыят якога знаходзіцца ў Сінгапуры. Лідары Сінгапура прытрымліваюцца рэалістычных поглядаў на знешнюю палітыкуref name=desker>{{cite book | author = B. Desker and M. N. M. Osman | title = S Rajaratnam on Singapore: from ideas to reality | year = 2006 | publisher = World Scientific Publishing | location = Singapore | isbn = 981-270-457-4}}</ref>, яны ўспрымаюць свет па Гобсу, прызнаючы права моцнага. Палітыку адрознівае абарончая дактрына (у адпаведнасці з геаграфічным становішчам), недавер з боку Малайзіі і Інданезіі па гістарычных прычынах і ўспрыманне Сінгапура «маленькай чырвоным плямай ў моры зеляніны», паводле словах прэзідэнта Інданезіі, Бухарудзіна Юсуфа Хабіба<ref name="autogenerated1">{{cite news | title = President unhappy with Singapore, says AWSJ |date=5 August 1998 | publisher = [[The Straits Times]]}}</ref>. Як паўнапраўны ўдзельнік Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, Сінгапур быў часовым членам ў Савеце Бяспекі ў 2001—2002 гадах. Удзельнічаў у міратворчых аперацыях ААН і быў назіральнікам у Кувейце, Анголе, Намібіі, Камбоджы і Усходнім Тыморы. == Запаветы Раджаратнама == Першым міністрам замежных спраў Сінгапура быў Сінатамбі Раджаратнам, і знешняя палітыка дзяржавы да гэтага часу варта яго запаветам. Раджаратнам першапачаткова фарміраваў курс, беручы ў разлік «джунглі міжнароднай палітыкі» і быў прыхільнікам асцярожнасці з-за наяўнасці пастаянных знешніх ворагаў. У 1966 годзе Раджаратнам бачыў задачу ў тым, каб забяспечыць краіне выжыванне, свет і стабільнае росквіт ў рэгіёне, які перажывае ўзаемную з іншымі дзяржавамі падазронасць, ўнутраную нестабільнасць, эканамічную дэзінтэграцыю і канфлікты паміж вялікімі дзяржавамі. Згодна з гэтым светапоглядам, знешняя палітыка Сінгапура нацэлена на падтрыманне сяброўскіх адносінаў з усімі дзяржавамі, асабліва з Малайзіяй, Інданезіяй, краінамі АСЕАН, а таксама павінна гарантаваць, што ніякія меры не будуць нагнятаць напружанасць ва ўладаў суседніх краін. У 1972 годзе Раджаратнам меркаваў, што свет з’яўляецца тылам Сінгапура — гэта значыць інтэграцыя ў сусветную эканоміку палепшыць становішча Сінгапура і павялічыць яго запасы прыродных рэсурсаў, якіх вельмі мала. Такім чынам, Раджарантам верыў, што падтрыманне балансу сіл з’яўляецца прыярытэтным, у процівагу ператварэнню Сінгапура ў фактычнага васала больш буйных дзяржаў, і стане асновай для станаўлення свабоднай незалежнай знешняй палітыкі. Інтарэсы вялікіх дзяржаў у Сінгапуры таксама будуць утрымліваць рэгіянальныя дзяржавы ад умяшальніцтва ў свабоду дзеянняў на сусветнай арэне. == Адносіны краінамі Азіі == === Адносіны з КНР === Сувязі паміж дзвюма краінамі з’явіліся задоўга да ўтварэння Кітайскай Народнай Рэспублікі ў кастрычніку 1949 года. Кітайскія мігранты, ратуючыся ад беднасці і войнаў, з даўніх часоў беглі ў Сінгапур (які тады быў часткай Малаі). Многія сінгапурскія кітайцы маюць карані ў Фуцзяні, Гуандуні і Хайнані<ref name="sco">{{cite web|title=Sino-Singapore Relations: Looking Back and Looking Forward|url=http://www.singapore-china.org/profile/selected2.shtml|publisher=[http://www.singapore-china.org Singapore China Friendship Association]|author=John Wong}}</ref>. Дыпламатычныя адносіны паміж дзвюма дзяржавамі афіцыйна пачаліся 3 кастрычніка 1990 года. Сінгапур быў апошняй дзяржавай у Паўднёва-Усходняй Азіі, якая афіцыйна прызнала КНР з павагі да Інданезіі і боязі камуністычных краін у той час. Ён да гэтага часу падтрымлівае ваеннае супрацоўніцтва з Кітаем па пагадненні 1975 года<ref name="lt" /> па прычыне недахопу месца для вучэнняў ў самой дзяржаве<ref name="lt">[http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2002/04/23/0000133008 Singapore military ties now a `threat' — Taipei Times]</ref>, а Кітай прапанаваў перанесці сінгапурскія трэніровачныя палігоны з Тайваня на Хайнань<ref name="lt"/><ref>[http://www.singapore-window.org/sw02/020922a3.htm Singapore set to move training facilities from Taiwan to China] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100620235713/http://singapore-window.org/sw02/020922a3.htm |date=20 чэрвеня 2010 }}</ref>. Сінгапур з’яўляецца дзявятым па велічыні партнёрам Кітая<ref name="sg">http://www.uschina.org/statistics/tradetable.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130118100155/https://www.uschina.org/statistics/tradetable.html |date=18 студзеня 2013 }}</ref>, а КНР — трэцім для Сінгапура, 10 % усяго гандлёвага абароту апошняга адбываецца з Кітаем<ref name="china">{{cite web|url=http://www.china.org.cn/world/2010-07/09/content_20458739.htm|title=Singapore exports benefit from FTA with China |date=9 July 2010 |publisher=http://www.china.org.cn/|author=Xinhua}}</ref>. Яшчэ адным пацвярджэннем моцных сувязей дзвюх дзяржаў з’яўляюцца інвестыцыі Сінгапура ў прамысловасць Кітая, напрыклад, прамысловы парк Сужоу і фінансавая дапамога ў 2008 годзе для ліквідацыі наступстваў і падтрымкі насельніцтва Кітая пасля Сычуаньскага землятрусу. === Адносіны з Тайванем === На працягу брытанскага праўлення аж да атрымання незалежнасці ад Малайзіі ў 1965 годзе Сінгапур і Рэспубліка Кітай мелі дыпламатычныя адносіны, якія працягваліся і пасля абвяшчэння незалежнасці<ref name="us">[http://countrystudies.us/singapore/59.htm Singapore — China]</ref>. У 1990 годзе, калі ўсталяваліся дыпламатычныя адносіны з КНР, Сінгапур хацеў захаваць добрыя адносіны з Тайванем і вёў сур’ёзныя перамовы з гэтай нагоды з Кітаем. На працягу часу, пасля атрымання незалежнасці Сінгапурам і да ўстановы Кітайскай Рэспублікі, нефармальныя адносіны паміж двума бакамі захоўваліся: у Тайваня было прадстаўніцтва ў Сінгапуры, які ў сваю чаргу меў гандлёвае прадстаўніцтва на Тайвані. Асноўныя напрамкі супрацоўніцтва: ваенная кааперацыя і абарона (напрыклад, сінгапурскія ваенныя базы размяшчаліся на Тайвані для правядзення сумесных вучэнняў). Нягледзячы на ўсе рознагалоссі паміж Кітаем і Кітайскай Рэспублікай, Сінгапур заўсёды імкнуўся захаваць адносіны з Тайванем, каб паказаць свой нейтралітэт да такога роду напружанасці. Хоць ён афіцыйна падтрымлівае палітыку «адзінага Кітая», таксама варта адзначыць, што Сінгапур — адзіная дзяржава, да гэтага часу, якая мае свае ваенныя базы на Тайвані і адпраўляе свае войскі на востраў для штогадовых вучэнняў. == Адносіны з краінамі Еўропы == Сінгапур мае дыпламатычныя адносіны з Бельгіяй, Даніяй, Францыяй, Германіяй, Грэцыяй, Італіяй, Румыніяй, Расіяй, Украінай, Вялікабрытаніяй і іншымі. 21 сакавіка 2013 упершыню ў гісторыі з прэзідэнтам Сінгапура сустрэўся Аляксандр Лукашэнка. Беларускі лідар адзначыў, што "Сінгапур з'яўляецца ідэальнай пляцоўкай для прасоўвання беларускай прадукцыі ў Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён". Аляксандр Лукашэнка звярнуў увагу на той факт, што пакуль тавараабарот Беларусі і Сінгапура зусім невялікі - па выніках 2012 года ён склаў усяго $ 26,5 млн. "Гэта зусім не дастаткова з улікам таго, што патэнцыйных сфер для нашага супрацоўніцтва вельмі шмат. Мы можам і абавязаныя павялічыць аб'ём нашага гандлю ў дзясяткі разоў.<ref>http://www.belta.by/president/view/belarus-i-singapur-imejut-vzaimnyj-interes-k-vystraivaniju-polnomasshtabnyh-otnoshenij-10538-2013</ref> У Сінгапуры ўжо функцыянуе офіс ЗАТ "Беларуская калійная кампанія", праз які забяспечваюцца пастаўкі калійных угнаенняў з Беларусі ў Паўднёва-Усходнюю Азію на сотні мільёнаў даляраў штогод. == Удзел у вайне супраць тэрарызму == Актыўная палітыка садзейнічання барацьбе супраць тэрарызму пачалася ў 2001 годзе, калі былі падарваныя амбасады ЗША, Вялікабрытаніі і Ізраіля, якія знаходзяцца ў Сінгапуры<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/163251/1/.html «Singapore hosts multi-national anti-WMD maritime exercise». Channel NewsAsia. 15 August 2005.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051201114504/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/163251/1/.html |date=1 снежня 2005 }}</ref>. == Барацьба супраць пірацтва == У жніўні 2005 года Малайзія, Інданезія і Сінгапур дасягнулі пагаднення праводзіць сумесныя анты-пірацкія патрулі ў праліве Малака для лепшага забеспячэння бяспекі на адным з самых галоўных марскіх шляхоў. Пазней да іх далучыўся Тайланд<ref>[http://muse.jhu.edu/journals/university_of_toronto_quarterly/v074/74.1roosa.html Freeman, Donald B. (2003). The Straits of Malacca: Gateway or Gauntlet?] http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/08/200981993714453320.html]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Malacca.html |title=Strait of Malacca — World Oil Transit Chokepoints, Energy Information Administration, U.S. Department of Energy |access-date=25 мая 2012 |archive-date=28 студзеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128213807/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Malacca.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html |title=World Oil Transit Chokepoints, Energy Information Administration, US Department of Energy |access-date=1 жніўня 2012 |archive-date=23 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523063559/http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Сінгапур у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Знешняя палітыка}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка паводле краін|Сінгапур]] [[Катэгорыя:Палітыка Сінгапура]] k2plhx551t40av2btd56evhtl322rtx Зінаіда Вісарыёнаўна Ярмольева 0 576662 5160443 5158408 2026-07-03T02:48:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160443 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Зінаіда Вісарыёнаўна Ярмольева''' ({{ДН|27|10|1898|15}} або {{ДН|24|10|1898|12}} — {{ДС|2|10|1974}}) — савецкі вучоны-мікрабіёлаг і [[Эпідэміялогія|эпідэміёлаг]], сапраўдны член [[Акадэмія медыцынскіх навук СССР|Акадэміі медыцынскіх навук СССР]], стваральнік антыбіётыкаў у СССР. Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені. == Біяграфія == Нарадзілася 15 (27) кастрычніка (па іншых звестках 12 (24) кастрычніка) 1898 года на хутары Фролаў (цяпер горад [[Фролава]], [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]]) у сям’і заможнага вайсковага казацкага старшыны, {{нп3|Пад'есаул|пад'есаула|ru|Подъесаул}} Вісарыёна Васілевіча Ярмольева і яго жонкі Аляксандры Гаўрылаўны, якая пасля жыла з дачкой да сваёй смерці ва ўзросце 92 гадоў<ref>{{Cite web |url=http://old.rsue.ru/academy/archives/204/ermolieva.htm |title=Наталья Смирнова ''Свет и обаяние личности (Зинаида Ермольева)'' — Ростовский еженедельник Академия. (в статье цитируются ''материалы из Государственного архива Ростовской области''). |access-date=25 кастрычніка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314043214/https://old.rsue.ru/academy/archives/204/ermolieva.htm |archivedate=14 сакавіка 2018 |url-status=dead }}</ref>. Маці прывезла іх з сястрой Аленай (старэйшай за Зінаіду на тры гады) у [[Новачаркаск]] вучыцца ў гімназіі. У 1915 годзе Зінаіда скончыла з залатым медалём Марыінскую жаночую гімназію ў [[Новачаркаск]]у і паступіла на медыцынскі факультэт [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога універсітэта]]. З другога курса займалася мікрабіялогіяй, слухала лекцыі прафесараў {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Барыкін|У. А. Барыкіна|ru|Барыкин, Владимир Александрович}} і {{нп3|Павел Феліксавіч Здрадоўскі|П. Ф. Здрадоўскага|ru|Здродовский, Павел Феликсович}}. Пад кіраўніцтвам Барыкіна, які шмат займаўся вывучэннем халерных і халерападобных [[Вібрыёны|вібрыёнаў]], пачала даследаванні біяхіміі мікробаў, ён жа ў больш познія гады настаяў на яе пераездзе ў Маскву. Скончыла ўніверсітэт у 1921 годзе. Займалася вывучэннем [[Халера|халеры]]. Адкрыла халерападобны вібрыён, які свеціцца, што цяпер носіць яе імя. З 1925 года ўзначальвала аддзел біяхіміі мікробаў у Біяхімічным інстытуце Народнага камісарыята аховы здароўя РСФСР у Маскве. У 1934 годзе аддзел увайшоў у склад {{нп3|Усесаюзны інстытут эксперыментальнай медыцыны|УІЭМ|ru|Всесоюзный институт экспериментальной медицины}}. У 1942 годзе ўпершыню ў СССР атрымала [[Бензілпеніцылін|пеніцылін]]<ref>{{кніга|аўтар={{nobr|{{нп3|Ігар Майсеевіч Кветнай|Кветной И.|ru|Кветной, Игорь Моисеевич}}}}|загаловак=30 величайших открытий в истории медицины, которые навсегда изменили нашу жизнь. Жизни ради жизни. Рассказы ученого клоунеля|спасылка=https://books.google.com/books?id=7dygAgAAQBAJ|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонкі=135|мова=ru|isbn=9785457492899|ref=}}</ref> ([[Бензілпеніцылін|крустазін]] УІЭМ), пасля актыўна ўдзельнічала ў арганізацыі яго прамысловай вытворчасці ў СССР. Вынаходства выратавала тысячы жыццяў савецкіх салдат падчас Вялікай Айчыннай вайны. У 1942 годзе, калі [[Валгаград|Сталінград]] стаў прыфрантавым пунктам для эвакуяваных, была накіравана ў горад для прадухілення захворвання насельніцтва халерай, дзе была наладжана вытворчасць халернага бактэрыяфага, які штодня атрымлівалі 50 000 чалавек. Паўгода правяла З. В. Ярмольева ў абложаным Сталінградзе<ref>[http://www.good-asteria.ru/зинаида-виссарионовна-ермольева/ Зинаида Виссарионовна Ермольева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913002615/http://www.good-asteria.ru/%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0/ |date=13 верасня 2019 }}</ref>. У 1945—1947 гадах — дырэктар Інстытута біялагічнай прафілактыкі інфекцый. У 1947 годзе на базе гэтага інстытута быў створаны Усесаюзны навукова-даследчы інстытут пеніцыліну (пазней — {{нп3|Дзяржаўны навуковы цэнтр па антыбіётыках|Усезаюзны навукова-даследчы інстытут антыбіётыкаў|ru|Государственный научный центр по антибиотикам}}), у якім яна загадвала аддзелам эксперыментальнай тэрапіі. Адначасова з 1952 года і да канца жыцця ўзначальвала кафедру мікрабіялогіі і лабараторыю новых антыбіётыкаў {{нп3|Расійская медыцынская акадэмія бесперапыннай прафесійнай адукацыі|ЦІУУ|ru|Российская медицинская академия непрерывного профессионального образования}} (цяпер Расійская медыцынская акадэмія бесперапыннай прафесійнай адукацыі). Аўтар больш за 500 навуковых работ і 6 манаграфій. Пад яе кіраўніцтвам падрыхтавана і абаронена каля 180 дысертацый, у тым ліку 34 доктарскія<ref>[http://www.mgzt.ru/article/2255/ Медицинская газета<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029191305/http://www.mgzt.ru/article/2255/ |date=29 кастрычніка 2013 }}</ref>. Памерла 2 снежня 1974 года. Пахаваная ў Маскве на {{нп3|Кузьмінскія могілкі|Кузьмінскіх могілках|ru|Кузьминское кладбище (Москва)}} (участак № 29). == Сям’я == [[Файл:Frolovo-Ermoleva-memorial-3.jpg|справа|міні|Мемарыяльная дошка на вуліцы імя Ярмольевай у [[Фролава|Фролаве]]]] * Першы муж — вядомы [[Вірусалогія|вірусолаг]] {{нп3|Леў Аляксандравіч Зільбер|Леў Зільбер|ru|Зильбер, Лев Александрович}}. Рэпрэсаваны ў 1937 годзе. Хоць у гэты час яны былі разведзеныя, Зінаіда Ярмольева прыклала шмат намаганняў да яго вызвалення. * Другі муж — мікрабіёлаг Аляксей Аляксандравіч Захараў. Арыштаваны 20 лютага 1938 года, расстраляны і пахаваны на «[[Камунарка (расстрэльны палігон)|Камунарцы]]» ([[Маскоўская вобласць]]) 3 кастрычніка 1938 года<ref>[http://www.memo.ru/memory/communarka/Chapt12.htm#_KMi_3408 МЕМОРИАЛ: растрельные списки Коммунарки. 1938. Октябрь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304195130/http://www.memo.ru/memory/communarka/Chapt12.htm#_KMi_3408 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Блізкім паведамілі, што ён памёр у турэмнай бальніцы ў 1940 годзе. == Узнагароды і прэміі == * [[Сталінская прэмія]] першай ступені (1943) за распрацоўку новага метаду хуткай дыягностыкі і фагапрафілактыкі інфекцыйнай хваробы<ref>{{БСЭ3|загаловак=Ермольева Зинаида Виссарионовна}}</ref> (прэмія перададзена ў {{нп3|Фонд абароны||ru|Фонд обороны}} на будаўніцтва самалёта, набыты за гэтыя сродкі знішчальнік атрымаў надпіс на борце «Зінаіда Ярмольева»). * {{нп3|Заслужаны дзеяч навукі РСФСР||ru|Заслуженный деятель науки РСФСР}}; * Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]]; * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]]; * [[Ордэн «Знак Пашаны»]]; * [[Медалі СССР]]. == Памяць == {{External media|width=300|align=right|image1=[http://bozaboza.narod.ru/ermolieva.jpg Надгробный памятник на Кузьминском кладбище.]}} * Зінаіда Ярмольева — прататып Таццяны Уласенкавай, галоўнай гераіні раману {{нп3|Веньямін Аляксандравіч Каверын|Веньяміна Каверына|ru|Каверин, Вениамин Александрович}} «{{нп3|Адкрытая кніга (раман)|Адкрытая кніга|ru|Открытая книга (роман)}}». * Зінаіда Ярмольева — прататып Светавай, галоўнай гераіні п’есы [[Аляксандр Ільіч Ліпаўскі|Александра Ліпаўскага]] «На парозе тайны». * Вобраз Ярмольінай/«Уласенкавай» выведзены ў тэлевізійных фільмах «{{нп3|Адкрытая кніга (фільм, 1973)|Адкрытая кніга|ru|Открытая книга (фильм, 1973)}}» (1973, у галоўнай ролі — [[Людміла Аляксееўна Чурсіна|Людміла Чурсіна]]), «{{нп3|Адкрытая кніга (фільм, 1977)|Адкрытая кніга|ru|Открытая книга (фильм, 1977)}}» (1977, у галоўнай ролі — [[Ія Сяргееўна Савіна|Ія Савіна]], [[Наталля Дзікарова|Наталья Дзікарова]]), а таксама ў тэлесерыяле «{{нп3|Чорныя кошкі (тэлесерыял)|Чорныя кошкі|ru|Чёрные кошки (телесериал)}}» (2013, у ролі Зінаіды — [[Ганна Дзячэнк]]а). * Імем Ярмольевай названа вуліца ў [[Фролава|Фролаве]] [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]]. * [http://www.volgmed.ru/uploads/files/2015-2/37657-pamyatnik_z_v_ermolevoj_v_g_frolovo_volgogradskoj_oblasti.jpg Помнік Зінаідзе Ярмольевай]{{Недаступная спасылка}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ярмольіна Зінаіда Вісарыёнаўна}} [[Катэгорыя:Акадэмікі АМН СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі РСФСР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі СССР]] p46g6jz6btk9rv29lf322fgvu48p59v З’езд настаўнікаў Мінскай губерні (1906) 0 588337 5160448 5107009 2026-07-03T03:24:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160448 wikitext text/x-wiki '''З’езд настаўнікаў Мінскай губерніі''' — другі з’езд беларускіх настаўнікаў, які адбыўся [[9 ліпеня]] [[1906]] года ва ўрочышчы Прыстанька каля вёскі [[Мікалаеўшчына]] [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]]. У сходзе прынялі ўдзел шэраг дзеячаў беларускага нацыянальнага адраджэння: [[Якуб Колас]], [[Янка Маўр]], [[Аляксандр Сянкевіч]] і іншыя. На сходзе былі выказаны думкі пра неабходнасць навучання дзяцей на [[Беларуская мова|беларускай мове]], увядзенне бясплатнага навучання ў пачатковых школах, бяспраўнае становішча народнага настаўніка ва ўмовах царскага рэжыму, далучэнне да агульнарасійскага рэвалюцыйнага руху «Усерасійскі звяз настаўнікаў». У выніку ўдзельнікі былі арыштаваны і пазбаўлены права настаўнічаць, некаторыя ([[Якуб Колас]]) адсядзелі ў турме. == Ход падзей == Размовы пра тое, каб аб’яднацца і стварыць свой настаўніцкі звяз, даўно вяліся ў асяроддзі беларускіх настаўнікаў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]: так, у [[1905]] годзе ў [[Мінск]]у ўжо адбыўся настаўніцкі з’езд. Гэтым разам, 9 ліпеня [[1906]] года шэраг настаўнікаў, пераважна з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], сабраліся ва ўрочышчы Прыстанька на беразе [[Нёман]]а, каб абмеркаваць палітычнае становішча ў краіне. На сходзе прысутнічалі 17 настаўнікаў шэрагу беларускіх [[губерня]]ў: Сямён Самахвал, Алесь Райскі, [[Аляксандр Сянкевіч]], Нікіфар Янкоўскі, Вікенцій Віяленцій, Фёдар Калечыц (з [[Мінскі павет|Мінскага павета]]), Іосіф Міцкевіч (з [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]), [[Якуб Колас|Канстанцін Міцкевіч]], Адам Вайцяхоўскі (з [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]), Іван Лапцэвіч, Аляксей Аляшкевіч, Уладзімір Міцкевіч (з [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]), Антон Камароўскі (з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]]), Адам Мілюк (з [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]]), Міхась Пальчэўскі (са [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]), [[Янка Маўр|Іван Фёдараў]] (з [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]]), Алесь Філіповіч <ref name="prystanka">{{Cite web |url=https://nastgaz.by/u-prystantsy-dalej-ad-tsarskih-slug/ |title=У Прыстаньцы, далей ад царскіх слуг… |access-date=10 лютага 2019 |archive-date=1 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001224645/https://nastgaz.by/u-prystantsy-dalej-ad-tsarskih-slug/ |url-status=dead }}</ref>. Старшыня з’езду [[Аляксандр Сянкевіч]], настаўнік [[Школа імя Якуба Коласа (Мікалаеўшчына)|Мікалаеўшчынскай школы]], зрабіў даклад аб палітычным становішчы ў дзяржаве. Ён прапанаваў стварыць сваю прафесійную арганізацыю і далучыцца да Расійскага звязу настаўнікаў. Настаўнікі чыталі свае вершы, купаліся ў [[Нёман]]е і падрыхтоўвалі пратакол з’езду. У канцы дня ўдзельнікі мерапрыемства вярнуліся ў вёску. Разам павячэралі ў школе, склалі і падпісалі пратакол з’езду. {{Цытата|Пратакол ляжаў на стале. Нікому і ў галаву не прыйшло цяпер, што нас можа напаткаць бяда. А гэтая бяда ў вобразе паліцыі ўжо совалася пад вокнамі школы. У гадзін 12 ночы раптам уляцеў ураднік у кватэру настаўніка і з крыкам "ні з месца", як каршун, наляцеў на наш пратакол. Следам уварваліся сюды паліцэйскія стражнікі на чале з прыставам. Закамандавалі падняць рукі ўгору і пайшлі трасці нашы кішэні і шукаць па ўсіх кутках крамолы...|[[Якуб Колас]]|«Васямнаццатая гадавіна»}} Настаўнікаў хацелі арыштаваць адразу, але за іх заступіліся сяляне. Хтосьці залез на званіцу, і царкоўны звон абудзіў усю вёску. Каля школы сабраўся людскі натоўп. Вяскоўцы гатовы былі ўзяцца за калы, і царскія служкі не рашыліся забраць з сабой падазраваных<ref name="kolas1">[[Мікола Маляўка]]. Коласаў абярэг. — Мінск: Маст. літ., 2011. — 214 с.</ref>. == Следства і суд == Пакуль вялося следства, двое з настаўнікаў, [[Аляксандр Сянкевіч]] і Нічыпар Янкоўскі, эмігравалі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Астатніх удзельнікаў, чые подпісы стаялі пад пратаколам, звольнілі з пасады і забаранілі працаваць у школе. Апрача пратаколу, у рукі паліцыі трапіла лістоўка з заклікам дамагацца лепшай долі. Пакаралі за лістоўку [[Якуб Колас|Канстанціна Міцкевіча]], хаця пісаў яе іншы настаўнік, якога Міцкевіч не выдаў. Следства вялося два гады, і па яго выніках былі пакараны два настаўнікі: [[Якуб Колас]] і ягоны сябар-зямляк<ref name="kolas1"/>. {{Цытата|Судзіла нас выязная сесія Віленскай судовай палаты. Лістоўку бралі на экспертызу двойчы. Першы раз эксперты далі патрэбныя суду звесткі. Другі раз прызналі, што рука не мая. Пракурор як усхопіцца! І давай: «З прычыны разыходжанняў у поглядах экспертаў, гаспада суддзі, патрабую Міцкевіча асудзіць». Так што ўсё было вырашана загадзя. Не ўдавалася пасадзіць за падабенства, дык пасадзілі за разыходжанне паміж экспертамі...|[[Максім Лужанін]]|«Колас расказвае пра сябе»}} У выніку з [[1908]] па [[1911]] гады [[Якуб Колас]] адбываў пакаранне ў мінскай турме [[Пішчалаўскі замак]], дзе ён пачаў пісаць паэмы «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» і «[[Сымон-музыка]]». == Памяць == [[Якуб Колас]] напісаў верш «Сябрам», які ён прысвяціў настаўнікам, якія ўдзельнічалі ў з’ездзе. [[Мікола Маляўка]] ў памяць аб гэтых падзеях напісаў [[санет]] «У Прыстаньцы, далей ад царскіх слуг». Ва ўрочышчы Прыстанька ў [[1993]] годзе быў усталяваны помнік з’езду, які ўяўляе сабой два валуны, на адным з якіх ёсць шыльда з апісаннем падзеі<ref name="prystanka"/>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар =[[Мікола Маляўка]] |частка = |загаловак =Коласаў абярэг |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =«Мастацкая літаратура» |год =2011 |том = |старонкі =3—16 |старонак = 214 |серыя = |isbn = |тыраж = 1200 экз.}} {{Якуб Колас}} [[Катэгорыя:Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1906 года]] [[Катэгорыя:1906 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінская губерня]] 96l03be2m4vbq3y1n3frwc0cxp5rp87 Ефрасіння Рыгораўна Брэўс 0 588981 5160395 5020254 2026-07-02T20:11:10Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5160395 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Брэўс}} '''Ефрасіння Рыгораўна Брэўс''' ({{ДН|9|3|1913|24|2}}, {{МН|Глуск||}} — {{ДС|4|12|1983}}) — беларускі арганізатар [[ахова здароўя Беларусі|аховы здароўя]]. [[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|Заслужаны ўрач БССР]] (1960). Галоўны ўрач [[Рэспубліканскі псіханеўралагічны дыспансер|Рэспубліканскага псіханеўралагічнага дыспансера]] (1953—1978)<ref name="ЕГБ">[http://www.nauka.x-pdf.ru/17istoriya/540681-2-soderzhanie-istoriko-medicinskie-sobitiya-organizaciya-medicinskih-uchrezhdeniy-kafedr-sozdanie-nauchnih-medicinskih-obsches.php 24 февраля 100 лет со дня рождения Ефросиньи Григорьевны Бреус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210828075816/http://www.nauka.x-pdf.ru/17istoriya/540681-2-soderzhanie-istoriko-medicinskie-sobitiya-organizaciya-medicinskih-uchrezhdeniy-kafedr-sozdanie-nauchnih-medicinskih-obsches.php |date=28 жніўня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Скончыла [[Мінскі медыцынскі інстытут]] у 1936 годзе. Удзельніца [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="ЕГБ"/>. Загадчык кабінета, малодшы навуковы супрацоўнік [[Навукова-даследчы інстытут неўралогіі і фізіятэрапіі|Навукова-даследчага інстытута неўралогіі і фізіятэрапіі]] (1946—1952), галоўны ўрач [[Рэспубліканскі псіханеўралагічны дыспансер|Рэспубліканскага псіханеўралагічнага дыспансера]] (1953—1978)<ref name="ЕГБ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Организаторы здравоохранения Республики Беларусь / Белорус. ассоц. социалгигиенистов и организаторов здравоохранения; ред. М. З. Ивашкевич, И. В. Манулик. — Минск: Тип. «Победа», 2002. — С. 124. == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie25930815/ Бреус Ефросинья Григорьевна] {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://www.sb.by/articles/chyrvonaya-zorka-dlya-khirurga.html ''Оксана Невмержицкая'' Хирург Ефросинья Бреус лечила не только инструментами и медикаментами, но и добрым словом, сочувствием] {{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] * [http://www.glusk.by/2021/03/proekt-zemlyaki-zasluzhennyj-vrach-bssr-efrosinya-breus/ Проект «Земляки». Заслуженный врач БССР Ефросинья Бреус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230318043514/http://www.glusk.by/2021/03/proekt-zemlyaki-zasluzhennyj-vrach-bssr-efrosinya-breus/ |date=18 сакавіка 2023 }} // [[Радзіма (газета)|Глуская раённая газета «Радзіма»]] * [https://www.bsmu.by/downloads/universitet/vosp/2020/75_let_pobedy/8_breus.pdf И лечить, и любить… Ваенная судьба Ефросиньи Бреус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230318045346/https://www.bsmu.by/downloads/universitet/vosp/2020/75_let_pobedy/8_breus.pdf |date=18 сакавіка 2023 }} {{ref-ru}} // Сайт БДМУ * [https://rsml.med.by/ru/сколько-счастью-этому-длиться-дано/ «Сколько счастью этому длиться дано». Любовь, война и жизнь врача Ефросиньи Бреус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250224031728/https://rsml.med.by/ru/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D1%81%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8E-%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE/ |date=24 лютага 2025 }} {{ref-ru}} // [[Рэспубліканская навуковая медыцынская бібліятэка]] * [https://libmogilev.by/doctors/breus-efrosinya-grigorievna/ Медицинские работники Могилёвской области. Бреус Ефросинья Григорьевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240827052759/https://libmogilev.by/doctors/breus-efrosinya-grigorievna/ |date=27 жніўня 2024 }}{{ref-ru}} // [[Магілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна]] * [https://www.sb.by/articles/chyrvonaya-zorka-dlya-khirurga.html ''Оксана Невмержинская'' Хирург Ефросинья Бреус лечила не только инструментами и медикаментами, но и добрым словом, сочувствием]{{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брэўс Ефрасіння Рыгораўна}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] 7ykd6tcg7j2rv8ukceztdhsdtkevqky Зеніт (станцыя метро) 0 589714 5160407 5073925 2026-07-02T20:57:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160407 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зеніт (значэнні)}} {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = #{{Пецярбургскі метрапалітэн/колер лініі|3}} |Назва = Зеніт |Іншамоўная назва = {{lang-ru|Зенит}} |Лінія = Неўска-Васілеастроўская лінія |Метрапалітэн = Пецярбургскі метрапалітэн}} {{Неўска-Васілеастроўская лінія}} '''Зеніт''' ({{lang-ru|Зенит}}) — станцыя [[Неўска-Васілеастроўская лінія|Неўска-Васілеастроўскай лініі]] [[Санкт-Пецярбургскі метрапалітэн|Пецярбурскага метрапалітэна]]. Размешчана на заходнім узбярэжжы вострава Крос, недалёка ад футбольнага стадыёна. Станцыя стала першай станцыяй метро ў Санкт-Пецярбургу, размешчанай непасрэдна на беразе Неўскай губы. == Гісторыя == [[26 мая]] [[2018]] года станцыя была адкрыта разам са станцыяй метро «[[Бегавая (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Бегавая]]» як працяг [[Неўска-Васілеастроўская лінія|Неўска-Васілеастроўскай лініі]].<ref>[http://www.metro.spb.ru/news/item/id/1619 26 мая 2018 года адкрытыя новыя станцыі Пецярбургскага метрапалітэна «Навахрэстаўская» і «Бегавая»] // ''Афіцыйны сайт Пецярбургскага метрапалітэна'' {{ref-ru}}</ref> «Зеніт» стаў другой станцыяй Санкт-Пецярбурга, якая абсталявана [[травалатарам]]і, але ў адрозненне ад станцыі метро «[[Спорт (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Спорт]]», тут выкарыстоўваецца абсталяванне айчыннай вытворчасці, распрацаванае і вырабленае будаўнікамі метро Санкт-Пецярбурга. 14 жніўня 2020 года станцыя атрымала цяперашнюю назву на падставе рэкамендацыйнага рашэння Санкт-Пецярбургскай тапанімічнай камісіі, якое было выдадзена 10 ліпеня 2020 года, праз некалькі дзён пасля таго, як мясцовы футбольны клуб «Зеніт» заваяваў тытул чэмпіёна Расіі ў год 95-годдзя клуба. Да гэтага называлася '''«Новакрастоўская»'''. == Праблемы з пасажырапатокам == Станцыя «Зеніт» з’яўляецца важнай часткай інфраструктуры, неабходнай для правядзення матчаў [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Чэмпіянату свету па футболе 2018 года]] ў Санкт-Пецярбургу, яе прапускная здольнасць складзе 30-35 тысяч пасажыраў у гадзіну<ref>[https://www.spbdnevnik.ru/news/2017-06-21/krti--novokrestovskaya-smozhet-propuskat-do-35-tysyach-passazhirov-v-chas КРТІ: «Навахрэстаўская» зможа прапускаць да 35 тысяч пасажыраў на гадзіну]</ref>, але па патрабаванні транспартнай міліцыі падчас матчаў яна будзе зачынена на ўваход<ref>[http://www.fontanka.ru/2015/03/13/108 «Навахрэстаўскую» пабудуюць для заўзятараў і закрыюць для іх]</ref>. Вакол станцыі няма жылых кварталаў. == Канструкцыя == [[Калонная станцыя неглыбокага залажэння|Калона трохпрагонная неглыбокага залажэння]] (глыбіня закладкі — 23 м), тыпу [[Станцыя закрытага тыпу|гарызантальны ліфт]] з двума берагавымі платформамі. == Каляіннае развіццё == Станцыя без развіцця каляін. == Асаблівасці == «Зеніт» — першая станцыя метро Санкт-Пецярбурга, якая была пабудавана на штучна створаным працягу берага [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. Будаўнічая пляцоўка станцыі была ўзнята да праектнай адзнакі +3,2 м над узроўнем [[Неўская губа|Неўскай губы]], закладзена 1200 аэрадромных пліт на плошчы 14400 м². Для забеспячэння гідраізаляцыі будучай станцыі па перыметры зроблена [[сцяна ў зямлі]] глыбінёй 32 м і шырынёй 1 м. Контур станцыі мае даўжыню 174 м і шырыню 37 м. Падмурак станцыі зроблены метадам струйнай цэментацыі. Такім чынам, бетонная заслона з усіх бакоў утрымлівае прыток грунтавых вод. Станцыя пабудавана па тэхналогіі «top-down» («зверху-ўніз»). Спачатку была выканана прыладжванне верхняй пліты, якая ў далейшым стане дахам вестыбюля станцыі. Глыбіня станцыі складзе 21 метр, і будаўнікі метро паступова апускаюцца да гэтай адзнакі. Для спуску ў вестыбюль з двух бакоў станцыі выкарыстаны [[травалатар]]ы. == Выхад у горад == * На Паўночную і Паўднёвую дарогі. * На стадыён на Крастоўскім востраве. == Аздабленне == Архітэктурнае аздабленне станцыйнага комплексу звязана з сучаснымі высокатэхналагічнымі аб’ектамі навакольных будынкаў, у тым ліку перш за ўсё са стадыёнам на Крастоўскім востраве і пуцеправодам хуткаснай шашы. Раён Навахрэстаўскага намыву прадугледжвае размяшчэнне сучасных будынкаў па аналогіі з намыўнымі тэрыторыямі «Марскі фасад» на Васілеўскім востраве і комплексам «[[Лахта-цэнтр]]» у Прыморскім раёне. Раскрыццё гэтай тэмы забяспечваецца за рахунак выкарыстання сучасных форм і матэрыялаў. Асвятленне станцыі вырашана з дапамогай кропкавых убудаваных у столь свяцілень, якія накіраваны ўніз на платформы. З улікам ландшафту і панарамных відаў Крастоўскага вострава праектам прадугледжана прымяненне на дахах павільёнаў азелянення. На парапетах светлавых ліхтароў таксама ўжыта контурнае азеляненне. Дэкор станцыі ўключае ў сябе абліцоўкі сцен і круглых калон панэлямі з металакерамікі і нержавеючай сталі. Фрызавыя ўчасткі сцен станцыі з’яўляюцца кампазіцыяй з прамавугольных металакерамічных касет, якія могуць служыць асновай для арганізацыі фотавыстаў і экспазіцый іншых твораў сучаснага мастацтва, якія выконваюцца па ўзгадненні з эксплуатуючымі арганізацыямі. Падшыўныя столі станцыі выкананы з алюмініевых і сталёвых панэляў белага і серабрыстага колеру тыпу ''Hunter Doulas''. Бэлькі над касавымі заламі вестыбюляў упрыгожаны з ужываннем матэрыялаў з люстранымі паверхнямі. Падлога станцыі выканана з паліраванага [[граніт]]у ў шэрых і карычневых колерах. Шуцлінія выканана з паліраванага граніту светла-шэрага колеру. Па краях платформы ў адпаведнасці з тэхнічнымі патрабаваннямі метрапалітэна для забеспячэння арыентацыі слабавідушчых пасажыраў прадугледжана паласа з бучардаванага граніту. Ля эскалатараў на кожнай платформе размешчаны лаўкі для пасажыраў, аформленыя ў выглядзе прасторавых кампазіцый — «трыбун», выкананых з металаканструкцый з перыметральнай агароджай 1,2 м. На кожнай платформе арганізаваны па дзве групы «трыбун» плошчай па 23 м². Дэкаратыўныя прасторавыя кампазіцыі, размешчаныя перад эскалатарамі, з’яўляюцца галоўнымі мастацкімі акцэнтамі інтэр’еру станцыі, пры іх афармленні выкарыстаны кантрасныя колеры і дэкаратыўная падсветка, што акцэнтуе іх у прасторы. Таксама ў дадзеных зонах могуць размяшчацца тэматычныя інсталяцыі, прысвечаныя мерапрыемствам, праведзеным на стадыёне Санкт-Пецярбург. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights=130px> Выява:Spb 06-2017 img45 Novokrestovskaya construction.jpg|Будаўніцтва станцыі ([[чэрвень]] [[2017]] года) Выява:Новокрестовская, северный вестибюль.jpg|Паўночны вестыбюль </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://old.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_transport/transportation/shemametro|title=Отраслевая схема развития метрополитена в Санкт-Петербурге на 2011—2015 годы с перспективой до 2025 года|date=28 июня 2011 года|publisher=Сайт [[Урад Санкт-Пецярбурга|Правительства Санкт-Петербурга]]|accessdate=2011-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/67jmzIAPn?url=http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_transport/transportation/shemametro|archivedate=2012-05-17|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/1669145|title=Амбициозные транспортные планы|date=29 июня 2011 года|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ — Санкт-Петербург]]|accessdate=2011-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/67jn18Tw4?url=http://www.kommersant.ru/doc/1669145|archivedate=2012-05-17|url-status=live}} * [http://metro.vpeterburge.ru/stations/3/krest1/ «Новокрестовская-1»] на metro.vpeterburge.ru * [http://rosmetrostroy.ru/novokrest.htm «Новокрестовская»] на rosmetrostroy.ru * [http://www.undergroundexpert.info/tehnologii/item/1874-stantsiya-novokrestovskaya Станция метро «Новокрестовская» в Петербурге] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201080825/http://www.undergroundexpert.info/tehnologii/item/1874-stantsiya-novokrestovskaya |date=1 снежня 2017 }} на undergroundexpert.info * [http://www.visit-plus.com/ru/node/6087 «Новокрестовская» на visit-plus.com] <center> {| class="wikitable" |- ! Папярэдняя станцыя ! colspan="3" | Лінія ! Наступная станцыя |- style="text-align: center;" | [[Бегавая (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Бегавая]] | style="background:#029B52 | &nbsp; | [[Неўска-Васілеастроўская лінія]] | style="background:#029B52 | &nbsp; | [[Прыморская (станцыя метро)|Прыморская]] |- style="text-align: center;" |} </center> [[Катэгорыя:Станцыі Пецярбургскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:Станцыі метрапалітэна паводле алфавіта]] hyv61kjsa8qkoq5pwa6a5otnqe7a8g0 Камп’енскі палац 0 594099 5160536 5133333 2026-07-03T11:29:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160536 wikitext text/x-wiki {{Замак |Подпіс выявы = Фасад палаца з боку саду. }} '''Камп’енская рэзідэнцыя''' ({{lang-fr|Château de Compiègne}}) — палац [[Спіс каралёў Францыі|французскіх каралёў]] у горадзе [[Камп’ень]] дэпартамента [[Уаза (дэпартамент)|Уаза]], [[Пікардыя]]. Размешчаны за 75 км на паўночны ўсход ад Парыжа. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] — упадабаная рэзідэнцыя [[Меравінгі|Меравінгаў]] і [[Каралінгі|Каралінгаў]]. У сваім цяперашнім [[класіцызм|класіцыстычным]] выглядзе пабудаваны ў [[XVIII]] стагоддзі. Апошнім французскім манархам, які жыў у палацы, быў імператар [[Напалеон III]]. Палац з паркам цяпер адкрыты для наведвальнікаў. На тэрыторыі палацавага комплексу працуюць музеі [[Другая імперыя|Другой імперыі]] і [[Нацыянальны музей сродкаў перамяшчэння|сродкаў перамяшчэння]]. == Гісторыя == === Пры Меравінгах === У Камп’ені былі пабудаваны чатыры палацы, якія змянілі адзін аднаго. Найбольш старажытнеы належыць да часоў [[Меравінгі|дынастыі Меравінгаў]] і асабліва да кіравання [[Хлодвіг I|Хлодвіга I]]. Замак верагодна быў пабудаваны з дрэва, а яго дакладнае месцазнаходжанне невядома. Многія дагаворы былі падпісаны ў Камп’ені, што паказвае на тое, што Меравінгі праводзілі там шмат часу. Менавіта ў гэтым «каралеўскім палацы» ў [[561]] годзе памёр кароль [[Хлотар I]], вярнуўшыся з палявання. Тут жа, у Камп’ені, [[Хлотар II]] у [[604]] годзе памірыўся са сваім пляменнікам [[Тэадэберт II|Тэадэбертам II]]. Пры [[Каралінгі|Каралінгах]] Камп’ень часта служыў месцам сходу генеральных асамблей біскупаў і сеньёраў. У часы кіравання [[Піпін Кароткі|Піпіна Кароткага]] ён становіцца важным дыпламатычным пунктам: у [[757]] той сустракае тут пасольства візантыйскага імператара [[Канстанцін V|Канстанціна V]] і баварскага герцага [[Тасілон III|Тасілона III]]. У Камп’ені Піпін склікаў шэраг асамблей, дзве з якіх, у [[830]] і [[833]] гадах, ледзь не прывялі яго да адрачэння. === Пры Карле II === [[Файл:Château de Compiègne, view from the park.jpg|thumb|300px|Парк перад палацам.]] [[Карл II Лысы]] ўсталяваў у Камп’ені свой каралеўскі, а затым імператарскі трон. У [[875]] ён прымаў тут дыпламатычную місію [[Кордаўскі эмірат|эміра Кордавы]] [[Мухамад I (эмір Кордавы)|Мухамада I]]. Абвешчаны імператарам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], Карл, у [[877]] годзе загадаў пабудаваць на месцы старога замка [[абацтва Сен-Карней]]. Для сябе ж Карл стварыў новы замак, размешчаны бліжэй да [[Уаза (рака)|ракі Уазы]]. Абацтва ён выкарыстоўваў як імператарскую капліцу, па прыкладзе яго дзеда [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]], які пабудаваў [[Ахенскі сабор]]. Сын Карла [[Людовік II Заіка|Людовік II]] у [[877]] узышоў на прастол і каранаваўся ў капліцы Камп’еня, дзе і быў пахаваны праз два гады. Тут жа каранаваўся [[Эд Парыжскі]], які часта бываў у Камп’ені — галоўнай каралеўскай рэзідэнцыі. Менавіта тут у [[987]] годзе памёр апошні з Каралінгаў [[Людовік V (кароль Францыі)|Людовік V]]. [[Капетынгі]] таксама спыняліся ў Камп’ені, але замак паступова страчваў сваё палітычнае значэнне. Развіццё горада вымусіла іх мала па малу аддаць каралеўскія ўгоддзі насельніцтву. [[Філіп II Аўгуст]] умацаваў сцены горада і ўмацаваў стары замак дадаўшы да яго [[данжон]], каб лепш кантраляваць тэрыторыі. Працэс перадачы каралеўскіх маёнткаў скончыўся пры [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовіку IX]]. Толькі вялікая зала і вежа былі пакінуты ў якасці сімвала ваеннага феадальнага кіравання. У далейшым усе сходы праходзілі ў абацтве Сен-Карней. Кароль захаваў у Камп’ені толькі сціплую рэзідэнцыю на граніцы з лесам. === Сярэдневяковы замак === У [[1358]] годзе [[Карл V (кароль Францыі)|Карл V]], тады яшчэ толькі [[рэгент]], сабраў у Камп’ені [[Генеральныя штаты (Францыя)|генеральныя штаты]] каб абмеркаваць адсутнасць бяспекі жыхароў на граніцы з лесам. Ён вырашыў узвесці новы замак на землях набытых у абацтва Сен-Карней, якія ім прадаў Карл Лысы. Аднак працы не былі скончаны пры жыцці Карла V, які памёр у [[1380]] годзе. Замак павялічваўся з часам і паслужыў асновай для сучаснага палаца. [[Выява:ChateaudeCompiegneSW.jpg|thumb|left|320px|У XVIII стагоддзі палац быў цалкам перабудаваны ў стылі французскага [[класіцызм]]у.]] У гэтым замку склікаў генеральныя штаты ў [[1382]] годзе [[Карл VI (кароль Францыі)|Карл VI]]. Каралі часта бывалі ў Камп’ені, з перапынкам у [[1414]]—[[1429]] гадах, калі землі апынуліся пад уладай [[Бургіньёны|Бургіньёнаў]]. [[Карл VII (кароль Францыі)|Карл VII]], быўшы каранаваным у [[Рэймс]]е, 18 жніўня [[1429]] года здзейсніў урачысты ўезд у Камп’ень і правёў там дванаццаць дзён. Такім чынам ён паклаў пачатак традыцыі вяртацца ў Камп’ень пасля каранацыі, гэта традыцыя выконвалася практычна ўсімі каралямі да [[Карл X (кароль Францыі)|Карла X]] уключна. Карл VII вярнуўся ў Камп’ень толькі ў [[1441]] годзе ў кампаніі дафіна, будучага [[Людовік XI (кароль Францыі)|Людовіка XI]], і пабачыў замак у благім стане пасля шматлікіх аблог. У [[1451]] годзе з прычыны працяглага знаходжання ў Камп’ені караля замак быў прыведзены ў парадак. [[Карл VIII (кароль Францыі)|Карл VIII]] і [[Людовік XII (кароль Францыі)|Людовік XII]] даволі доўга жылі ў Камп’ені. [[Францыск I (кароль Францыі)|Францыск I]], бываючы тут часта, паклапаціўся аб добраўпарадкаванні будынкаў і расчыстцы лесу. [[Карл IX (кароль Францыі)|Карл IX]] быў ініцыятарам стварэння шасці гектараў «каралеўскага саду» які стаў асновай для будучага парку. [[Рэлігійныя войны ў Францыі]] мала спрыялі каралеўскім паездкам у Камп’ень. [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрых III]] быў вымушаны адмяніць там у [[1576]] годзе скліканне генеральных штатаў. Але менавіта ў абацтва Сен-Карней яго цела было прывезена для пахавання пасля забойства ў [[1589]] годзе. Замак, пусты і занядбаны на працягу рэлігійных войнаў, стаў непрыдатным для жылля. Калі [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрых IV]] прыехаў у Камп’ень, ён вырашыў спыніцца ў горадзе. Урэшце работы па аднаўленні замка пачаліся ў [[1594]] годзе. У [[1619]] годзе [[Людовік XIII (кароль Францыі)|Людовіку XIII]], які прыехаў у Камп’ень, так там спадабалася, што ён вяртаўся туды тры разы на год. У [[1624]] годзе ён жыў у замку з красавіка па ліпень і [[Камп'енскі дагавор (1624)|сустракаў там пасольства]] караля Англіі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]] і дэлегатаў [[Рэспубліка Злучаных правінцый|рэспублікі Злучаных правінцый]]. У час свайго апошняга наведвання, у [[1635]] годзе, ён загадаў цалкам абнавіць пакоі караля і каралевы, што было зроблена пры рэгенцтве [[Ганна Аўстрыйская|Ганны Аўстрыйскай]]. Пры [[Людовік XIV|Людовіку XIV]] недахоп месца ў замку прывёў да таго, што ў горадзе былі пабудаваны будынкі вялікай і малой канцылярый, стайні для коней караля і [[Месье (тытул)|месье]], рэзідэнцыі для міністраў і іх бюро. Камп’ень быў нароўні з [[Версальскі палац|Версалем]] і [[Палац Фантэнбло|Фантэнбло]] адзінай каралеўскай рэзідэнцыяй, дзе кароль збіраў [[Савет караля Францыі|Савет]]. Сам Людовік XIV бачыў у Камп’ені перш за ўсё месца для адпачынку і перадышкі. У [[1666]] годзе ў Камп’ені прайшлі першыя палявыя вучэнні, за імі яшчэ шаснаццаць, апошнія адбыліся ў [[1847]] годзе. Яны прызначаліся для падрыхтоўкі палкоў і іх камандзіраў, навучання прынцаў і для забавы прыдворных і народа. Пасля [[1698]] года кароль не наведваў Камп’ень. Замак заставаўся незанятым каля дзесяці гадоў. З [[1708]] па [[1715]] гады там пражываў [[курфюрст]] Баварыі [[Максіміліян II (курфюрст Баварыі)|Максіміліян II]], які быў выгнаны імперскімі ўладамі і атрымаў прытулак і абарону ў Людовіка XIV. === Рэканструкцыя палаца ў XVIII стагоддзі === [[Людовік XV (кароль Францыі)|Людовік XV]] упершыню прыехаў у Камп’ень у [[1728]] годзе. Малады кароль вырашыў абгрунтавацца ў замку ў той час як у [[Суасон]]е праходзіў кангрэс па абмеркаванні міру з Іспаніяй. Людовіку XV спадабалася там паляваць і з тых часоў ён праводзіў тут месяц ці два штогод. Цесната палаца, нязручнасць невыкарыстоўваных будынкаў вакол, пабудаваных без якога-небудзь плана і не звязаных паміж сабой сталі відавочнымі. Пасля працэсу ўнутраных змен замка, пры [[Жак Габрыэль|Жаку Габрыэле]] з [[1736]] па [[1740]] былі праведзены працы па разбудове. [[Выява:Compiègne Château 04.jpg|thumb|Інтэр’ер эпохі Людовіка XV.]] Паміж [[1740]] і [[1751]] годамі было прапанавана шмат праектаў па рэканструкцыі. Самым цікавым апынуўся план, які быў прадстаўлены ў 1751 годзе [[Анж Жак Габрыэль|Анж Жакам Габрыэль]], і неадкладна пачаў прыводзіцца ў выкананне. Нягледзячы на работы, якія праводзіліся ў палацы, Людовік XV працягваў бываць у Камп’ені, дзе ён любіў паляваць. Менавіта тут ён прыняў у [[1770]] годзе эрцгерцагіню Аўстрыйскую [[Марыя-Антуанэта|Марыю-Антуанэту]], нявесту дафіна. Работы не спыніліся са смерцю караля, яны працягнуліся пад кіраўніцтвам вучня і калегі Анж Жака Габрыэля — [[Луі ле Дро дэ ла Шатр]]а. Ён скончыў рэканструкцыю палаца ў [[1788]] годзе, скрупулёзна прытрымліваючыся плана настаўніка. [[Людовік XVI (кароль Францыі)|Людовік XVI]] рэдка бываў у Камп’ені. Першы раз ён быў там у [[1774]], пасля ўзыходжання на трон. Прытрымліваючыся традыцыі, кароль спыняўся ў замку тры дні ў [[1775]] па дарозе ў Рэймс і тры дні на зваротным шляху. Пасля чаго кароль зрабіў некалькі рэдкіх візітаў для палявання. Павелічэнне колькасці работ у замку, якое адыблося пасля рашэння караля і каралевы, зрабіла пражыванне там немагчымым. Людовік XVI і Марыя-Антуанэта так і не ўбачылі свае апартаменты гатовымі. [[Сход натабляў]] у [[1787]] годзе палічыў выдаткі на рамонт замка празмернымі. У час [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] начынне было распрададзена, як і ва ўсіх каралеўскіх замках. У [[1799]] годзе ў Камп’ені было створана першае [[Нацыянальнае ваеннае вучылішча]], якое займала замак да [[1806]] года. === Пасля рэвалюцыі === У [[1807]] годзе пасля загаду [[Напалеон]]а пачалося аднаўленне палаца. Архітэктар [[Луі-Мартэн Берто]] кіраваў работамі. Яны складаліся ў ачыстцы палаца ад вады, ва ўнутранай перабудове і змяненні ўбрання. Апрача іншага была пабудавана вялікая галерэя для правядзення баляў. Сад быў цалкам перасаджаны і плаўна пераходзіў у лес. [[Файл:Compiègne Château 01.jpg|thumb|left|Парадная лесвіца Камп’енскай рэзідэнцыі]] У былым крыле каралевы, Берто спраектаваў апартаменты для высокапастаўленых замежных гасцей. Яны не засталіся пустуючымі: у чэрвені [[1808]] года туды заехаў кароль Іспаніі [[Карл IV (кароль Іспаніі)|Карл IV]], які быў вымушаны адрачыся ад прастола. Ён заставаўся там да верасня, пасля чаго быў пераведзены ў [[Марсель]]. У Камп’ені Напалеон прызначыў першую сустрэчу з будучай імператрыцай [[Марыя-Луіза Аўстрыйская|Марыяй-Луізай]], эрцгерцагіняй Аўстрыйскай [[27 сакавіка]] [[1810]]. Двор прыехаў у Камп’ень пасля святкавання вяселля ў [[Парыж]]ы. Наступным летам імператарская пара прыехала сюды ўжо ў суправаджэнні спадчынніка, [[Напалеон II Банапарт|Напалеона II]]. У [[1813]] годзе палац служыў часовым прыстанкам каралю Вестфаліі [[Жэром Банапарт|Жэрому Банапарту]] і яго жонцы [[Кацярына (дачка Фрыдрыха Вюртэмбергскага)|Кацярыне]]. У красавіку [[1814]] года [[Людовік XVIII]] спыняўся ў Камп’ені па дарозе ў [[Парыж]] каб аналізаваць сітуацыю ў сталіцы. У наступныя гады прынцы і прынцэсы каралеўскай сям’і часта бывалі ў Камп’ені, але звычайна не затрымліваліся больш за некалькіх дзён. [[Карл X (кароль Францыі)|Карл X]] першы візіт у якасці караля здзейсніў у лістападзе [[1824]] года ў суправаджэнні шматлікай світы. [[Луі-Філіп I (кароль Францыі)|Луі-Філіп I]] наведаў палац у [[1832]] годзе пры падрыхтоўцы да вяселля сваёй старэйшай дачкі [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы]] з каралём Бельгіі [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольдам I]]. Вяселле святкавалі ў палацы 9 жніўня 1832. [[File:0 Compiègne - Salle de bal du château (1).JPG|thumb|Бальная зала]] Пасля [[Рэвалюцыя 1848 года ў Францыі|рэвалюцыі 1848 года]] палац Камп’ень быў нацыяналізаваны. Прынц-прэзідэнт [[Напалеон III Банапарт]] прыехаў туды ў [[1849]] годзе з нагоды адкрыцця чыгуначнай галіны Камп’ень-[[Нуаён]]. Стаўшы імператарам, ён правёў там каля двух тыдняў у снежні [[1852]] года са світай, якая складалася з сотні чалавек. Двор вяртаўся ў Камп’ень у [[1853]] і [[1855]], але толькі з [[1856]] года пачаліся «Камп’енскія серыі», гэта значыць прыезды ў палац працягласцю ад месяца да месяца з паловай штовосень. Для забавы гасцей ладзіліся балі і прыёмы, выезды на паляванне. Правілы этыкету былі зведзены да мінімуму і запрошаныя карысталіся вялікай свабодай. У [[1901]] годзе палац прымаў імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], апошняга манарха, які гасціў у Камп’ені. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там размяшчалася стаўка англійскага галоўнакамандуючага, затым нямецкі генеральны штаб у [[1914]] годзе. Палац быў пераўтвораны ў шпіталь у [[1915]], пасля чаго служыў штабам французскаму генералу [[Анры Філіп Петэн|Анры Філіпу Петэну]]. Пасля вайны ў Камп’ені размясцілася міністэрства па вызваленых рэгіёнах, што пацягнула за сабой сур’ёзныя непрыемнасці: у [[1919]] у палацы адбыўся пажар, які знішчыў Пакой Імператара і Кабінет Саветаў. У [[1939]] годзе з прычыны пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўся мэбля замка была эвакуіравана, але ў [[1945]] вернутая. [[23 верасня]] [[2006]] года ў палацы прайшоў саміт Францыя-Германія-Расія, на якім прысутнічалі главы дзяржаў: [[Жак Шырак]], [[Ангела Меркель]] і [[Уладзімір Пуцін]]. == Архітэктура == Сучасны [[Камп’енскі замак]] у выкананы ў стылі [[класіцызм]]у (будаваўся з 1370-х гг.; 1751-88, арх. [[Ж. А. Габрыэль]], з 1776 — арх. [[Л. Ле Дро дэ Ла Шатр]]; фрагменты сцен [[14 стагоддзе|14]]-[[18 стагоддзе|18]] стст.; частка з дваром аранжарэі — [[1736]]-[[1740]], арх. [[Ж. Габрыэль Старэйшы]]; у плане — няправільны трохвугольнік з парадным дваром з малога боку і садовым фасадам па вялікім боку), аздоблены пад імператарскі палац пры [[Напалеон I|Напалеоне I]] (1808-11, архітэктары [[Л. М. Берто]], [[Ш. Персье]], [[П. Ф. Л. Фантэн]], дэкаратары [[Ф. Дзюбуа]], [[П. Ж. Рэдутэ]]); пры [[Луі-Філіп I|Луі Філіпе]] пабудаваны тэатр ([[1832]]-[[1835]]); пры [[Напалеон III|Напалеоне III]], які выкарыстоўваў замак як восеньскую рэзідэнцыю ([[1856]]-[[1869]]), — галерэя Натуара ([[1858]]-[[1859]], арх. [[Г. А. Анселе]]; серыя габеленаў «Гісторыя Дон Кіхота» па кардонах [[Ш. Ж. Натуар]]а). У інтэр’ерах: капліца (завершана ў [[1830-я]] гг., карціны [[16 стагоддзе|16]]-[[18 стагоддзе|18]] стст.); лесвіца каралевы, зала гвардыі, салон гульняў каралевы (усё [[1783]]-[[1786]]); танцавальная зала ([[1809]], роспісы [[А. Л. Жырадэ-Трыязон]]а); спальні Марыі Луізы і Напалеона I ([[1810]]); салон кветак (пано Дзюбуа і Рэдутэ, [[1810]]); бібліятэка і інш. імператарскія апартаменты з карцінамі [[Жырадэ-Трыязон]]а, габеленамі [[17 стагоддзе|17]]-[[18 стагоддзе|18]] стст. (у т.л. серыя «Паляванні Людовіка XV» па кардонах [[Ж. Б. Удры]]), ампірнай мэбляй [[Ф. А. Жакоб-Дэмальтэр|Ф. А. Жакоба-Дэмальтэр]]а; салон карт з мэбляй [[1863]]. Музеі: экіпажаў і турызму (заснаваны ў 1927), Другой імперыі і імператрыцы (1953). Да замка прылягае т.з. [[Камп’енскі лес]] (звыш 15 тыс. га) з «Малым паркам» (каля 6 га; спланаваны ў 1560-х гг., зменены па праекце [[Ж. А. Габрыэль|Ж. А. Габрыэл]]я з 1755, часткова рэарганізаваны з 1811 у пейзажны, арх. [[Берто]]; каля 30 статуй), прамой алеяй (даўжынёй 4,5 км, шырынёй 60 м), [[альтанка]]й Марыі Луізы («зялёны тунэль» даўжынёй 1200 м, [[1810]]), дарогай, якая вядзе да паляўнічага доміка імператрыцы [[Яўгенія (імператрыца Францыі)|Яўгеніі]] (сяр. 19 ст.); {{зноскі}} {{няма крыніц|дата=2017-11-12}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Château de Compiègne|Палац Камп'ень}} * [http://www.musee-chateau-compiegne.fr/ Афіцыйны сайт музея ў Камп’ені]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221023152203/https://musee-chateau-compiegne.fr/ |date=23 кастрычніка 2022 }} {{Рэзідэнцыі французскіх каралёў}} [[Катэгорыя:Палацы Францыі]] [[Катэгорыя:Музеі Францыі]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя ансамблі]] [[Катэгорыя:Рэзідэнцыі кіраўнікоў]] [[Катэгорыя:Рэзідэнцыі Напалеона]] [[Катэгорыя:Камп’ень]] dr5my96gi11hdu91yqgewwj8dc6y9fi Зянон Ахрамовіч 0 597072 5160439 5004340 2026-07-03T01:58:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160439 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ахрамовіч}} {{Асоба | род дзейнасці = удзельнік [[Мядзельска-Смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|антыкамуністычнага падпольнага вучнёўскага руху]] }} '''Зянон Ахрамовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — сябра [[Мядзельска-Смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|Мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля]], належаў да [[Смаргонь|смаргонскай]] групы арганізацыі.<ref>http://www.slounik.org/154736.html Біяграфія Зянона Ахрамовіча</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[13 снежня]] [[1932]] года ў сялянскай сям’і [[Аўгусцін Ахрамовіч|Аўгусціна]] і [[Ганна Ахрамовіч|Ганны Ахрамовіч]] на хутары каля в. [[Чарняты (Смаргонскі раён)|Чарняты]] Ашмянскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Смаргонскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Акрамя наймалодшага Зянона, у сям’і было трое дзяцей: Міхал, Уладзімір і Тамара. Перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] пайшоў у школу ў [[Гарыдзеняты]], да прыходу саветаў паспеў скончыць два класы. Пра навуку ў тыя часы ўспамінаў так: <blockquote>«''Пры немцах заняткі былі, можа, адзін год, а потым рускія партызаны спалілі школу і ўжо далей ніякай школы не было. А школа была не летувіская, а беларуская. Гэта [[Смаргонь]] вайной была пад [[Літва|Летувой]], а мы былі за [[Вілія|Вяллёй]], таму адносіліся да Беларусі. І займаўся я дома на гаспадарцы, а ў іншую школу не пайшоў''».</blockquote> Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вучыўся ў Смаргонскай сярэдняй школе, але толькі ўзімку бо цёплым часам мусіў рабіць у гаспадарцы: брата Уладзіміра забралі ў штрафны батальён [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] (пасля вайны перайшоў у [[Войска Польскае|Польскае Войска]]). Увосень [[1949]] года ў [[Смаргоні]] ў доме [[Часлаў Цыбоўскі|Цыбоўскіх]] праз свайго сябра [[Часлаў Цыбоўскі|Часлава]] пазнаёміўся з [[Расціслаў Лапіцкі|Расціславам Лапіцкім]] ды іншымі падземнікамі, пасля чаго актыўна ўключыўся ў антыкамуністычную дзейнасць у складзе [[Мядзельска-Смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля]]. Разам з кіраўніком падпольнай арганізацыі [[Расціслаў Лапіцкі|Расціславам Лапіцкім]] распаўсюджваў улёткі. Перахоўваў на бацькавым хутары друкарку, на якой друкаваліся ўлёткі. Распаўсюджваў улёткі па навакольных вёсках і на паромнай пераправе цераз [[Вілія|Вяллю]]. Паводле Зянона Ахрамовіча, яго бацькі падтрымлівалі дзейнасць юнакоў: «Бацькі мае ведалі, чым мы займаемся. Часам мы там у лазні друкавалі цэлымі днямі. То бацькі прыходзілі і клікалі есці. Усе ведалі, і брат старэйшы ведаў — Валодзя». Арыштаваны ў [[2 лютага]] [[1950]] года. Савецкім карным органам заявіў, што бацькі нічога ня ведалі і ўзяў усё на сябе, але яны таксама былі арыштаваныя ў канцы сакавіка. Тыдзень быў трыманы ў [[Смаргонь|Смаргоні]], потым — у [[Маладзечна|Маладзечне]]. Пра допыты ўспамінаў так: <blockquote>«''У Смаргоні трымалі тыдзень. І штодня былі допыты, але ўдзень. Бывала, і ўначы выклічуць, але ня так рэгулярна, як у Маладзечне.'' ''А ў Маладзечне дапытвалі толькі ноччу. Як час настане, дык і забіралі на допыт. Раніцай адводзілі ў камэру, але спаць нельга было. Мусіў быў хадзіць па камэры. І гэта было горай, чым біцьцё. Траціў памяць, пухлі ногі, бяз памяці чалавек быў. А ў Смаргоні такога яшчэ не было, там давалі спаць.'' ''Біцьця мала было. Найбольш карцэр і бяссоннасць. Была такая адзіночка пад лесвіцай, там нават нельга і выпрастацца. Спрабавалі і біць, я зусім ня чую левым вухам — цалкам адбітае. Але найгорш было алоўкам. Сядзіць вось так насупраць і алоўкам стукае, як коле, у грудзі. Спачатку нічога, быццам забаўляецца, але потым, яшчэ аловак недаходзіць да тваіх грудзей, а боль ужо ажно ў мозг б’е. І тут вось на грудзёх плямы чорныя парабіліся ад таго алоўка. Кожны следчы меў свой спосаб допытаў.''».</blockquote> [[17 ліпеня|17]] — [[20 ліпеня]] [[1950]] года быў асуджаны вайсковым трыбуналам Беларускай Вайсковай Акругі па справе мядзельска-смаргонскага падполля на 25 гадоў зняволення ў савецкіх канцлагерах. На судзе амаль ніхто не прасіў, каб далі лагаднейшы прысуд, а [[Расціслаў Лапіцкі]] сказаў, што калі б выйшаў з турмы, працягваў бы і надалей сваю барацьбу. Зянон Ахрамовіч успамінаў пра суд: <blockquote>«''Суд адбываўся ў Маладзечне, у Галінове — былым афіцэрскім казіно. Доўжыўся, можа, дні два. Нас на суд прывялі ўсіх разам, 21 чалавека. І тут мы ўсе ўбачылі адзін другога. Там доўгага разбіральніцтва не было. Адчыталі толькі абвінавачанне і за што. Які параграф і ўсё. Усіх так па чарзе. Урэшце прысуды. У сваю абарону амаль нічога і не давалі сказаць. Лапіцкі выступаў. І ў апошнім слове ён папрасіў прабачэнне ў нас, што так сталася''».</blockquote> Пакаранне адбываў у асноўным у [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]] ў Паўднёвай Таліцы на лесапавале і будаўнічых работах разам з іншымі ўдзельнікамі арганізацыі [[Канстанцін Іваноўскі|Канстанцінам Іваноўскім]] і [[Эдуард Сташкевіч|Эдуардам Сташкевічам]]. Вызвалены ў [[1956]] годзе, вярнуўся на Смаргоншчыну, пасля звароту з лагеру на тры месяцы быў забраны на вайсковыя зборы і выдалі ваенны білет, бо быў ужо рэабілітаваны. Па вяртанню з войска пайшоў працаваць на тартак у Смаргонь. Стрыечная сястра з [[Лідзбарк]]у ўгаварыла ехаць у Польшчу, бо там лягчэй. Каля 6 месяцаў Зянон Ахрамовіч вырабляў паперы. Перайшоў з тартака на працу вартаўніком. У [[1958]] годзе выехаў у [[Польшча|Польшчу]]. Спачатку разам з жонкай, братам Міхалам і цешчай працаваў на гаспадарцы ў Лідзбарку-Мазурскім. У Лідзбарку нарадзіліся два сыны і дачка. У [[1965]] годзе пераехаў у [[Эльблёнг]]. Бацькі пабылі ў Лідзбарку год, а потым пераехалі да Зянона ў [[Эльблёнг]]. Удзельнічаў у напісанні ўспамінаў для кнігі [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхася Чарняўскага]] «Ня бойцеся ахвяраў і пакут». Жыў у Эльблёнгу. Памёр 6 студзеня 2020 года. Пахаваны на камунальных могілках Дэмбіца ў Эльблёнгу<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elblag.artlookgallery.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=5160354&inni=1|title=Janina Achramowicz, Zenon Achramowicz}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. — ISBN 985-6374-07-3. * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Чарняўскі Міхась]]. Ня бойцеся ахвяраў і пакут. — Вільня, 2006. — ISBN 978-9857-0620-58. * {{Спасылка | аўтар = Леанід Маракоў | прозвішча = Маракоў | імя = Леанід | url = http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26930 | загаловак = АХРАМОВІЧ Зянон | назва праекту = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794—1991 | мова = беларуская | access-date = 22 красавіка 2019 | archive-date = 11 снежня 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251211153725/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26930 | url-status = dead }} * Чарняўскі М. М. Да гісторыі Мядзельска-Смаргонскага вучнёўскага падполля // Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў ХХ стагоддзі: Матэрыялы нав.-практ. канферэнцыі (Менск, 27—28 лютага 1998 г.). Мн., 1998. {{DEFAULTSORT:Ахрамовіч Зянон}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля (1947)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (1920—1940)]] hoz0j0pobqm0aer8gt9gy5obd1wcy1p Зюзнік еўрапейскі 0 607867 5160436 4630489 2026-07-03T01:12:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160436 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Lycopus |rang = Від |latin = Lycopus europaeus |author = [[L.]], [[1753]] |syn = <!--''[[#Сінаніміка|Гл. тэкст]]''--> |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Lycopus europaeus |grin = 423463 }} '''Зю́знік еўрапейскі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|79}}</ref><ref name="ЭПБ2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> (''Lycopus europaeus'') — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] [[Расліны|расліна]] з роду {{bt-bellat|Зюзнік|Lycopus}} сямейства {{bt-bellat|Ясноткавыя|Lamiaceae}}. [[Тыпавы від]] роду. == Назвы == Зюзнік еўрапейскі, балотная крапіва, сардэчная трава, дзікі матачнік<ref name="ЭПБ2" />. == Батанічнае апісанне == [[Файл:Illustration Lycopus europaeus0.jpg|thumb|left|{{Бат.іл.|Тамэ}}]] [[Файл:Wolfspoot_R0012819.JPG|злева|міні|Кветкі расліны]] [[Файл:Lycopus_europaeus_002.jpg|250px|міні|Квітнеючая расліна]] [[Сцябло]] баразнаватае, прамое, простае або галінастае, 30—120 см вышынёй. [[Лісце]] на кароткіх чаранках, яйкападобна-ланцэтнае або ланцэтнае, з вялікімі зубцамі па краі; ніжняе і сярэдняе — ля асновы рассечанае. [[Кветка|Кветкі]] зігаморфныя, сабраны ў несапраўдныя кольцы, размешчаныя ў пазухах сярэдняга і верхняга лісця; [[вяночак]] званочкападобны, 4-лопасцевы, белы, з чырвонымі плямамі. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|арэшак]]. Цвіце ў ліпені — верасні<ref name="griga">[http://www.grigaonline.narod.ru/roslini/indexr3files/V7.htm Вовконіг європейський — Lycopus europaeus — Зюзник европейский]</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == [[Еўразія|Еўраазіяцкі]] від. Святлолюбівая і ценевынослівая расліна<ref name="ПЛНТ">{{Плантарыум|23523|Зюзник европейский}}</ref>. [[Мезафіт]], [[гіграфіт]] і [[эўтроф]]<ref name="ПЛНТ" />. Расце, у тым ліку па ўсёй тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], на [[балота]]х, пойменных [[луг]]ах, па берагах [[вадаём]]аў, у [[Вольха|альшаніках]]. == Выкарыстанне == [[Лекавыя расліны|Лекавая]], [[Дубільныя расліны|дубільная]] і фарбавальная расліна<ref name="ЭПБ2" />. == Лекавыя ўласцівасці == Для лекавых патрэб нарыхтоўваюць траву падчас цвіцення. Трава змяшчае [[гліказіды]] ([[лікапін]]), горычы, [[смолы]], [[вітаміны]], [[Кававая кіслата|кававую]] і урсолавую кіслоты, мінеральныя рэчывы. Расліна багата на [[ёд]]. Галенавыя прэпараты праяўляюць антыгіпаксічнае і антызобагеннае дзеянне. Ужываюць пры [[неўроз]]ах, [[тырэатаксікоз]]е (базедавай хваробе) з прыступамі сэрцабіцця, для памяншэння зобагеннага эфекту, пры ацёках, маткавых крывацёках. Прымаюць унутрана<ref name="griga"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2|''Кудрашова М. Г.'' Зюзнік}} — С. 382. == Спасылкі == * {{Плантарыум|23523|Зюзник европейский}} * [http://ru.osvita.ua/vnz/reports/biolog/27429/ Верес, вероніка лікарська, вовконіг європейський, вовчуг польовий: опис рослин] * [http://stopbolezni.net/likuemo-prurodoy/5321-korysni-vlastyvosti-zuznika.html Корисні властивості зюзника європейського] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141028153610/http://stopbolezni.net/likuemo-prurodoy/5321-korysni-vlastyvosti-zuznika.html |date=28 кастрычніка 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мятныя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Фарбавальныя расліны]] [[Катэгорыя:Дубільныя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] oj209k2wr0cdyfbkxaz454di0gu31th Зоркаўка злакавая 0 615832 5160429 4616498 2026-07-02T23:46:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160429 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Lesser Stitchwort close 800.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Stellaria |ref = |comment = |rang = Від |latin = Stellaria graminea |author = [[L.]] |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Stellaria graminea |commons = Category:Stellaria graminea |itis = 20181 }} '''Зоркаўка злакавая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|126}}</ref> (''Stellāria gramīnea'') — [[Біялагічны від|від]] раслін [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|Зоркаўка|Stellaria}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{Bt-bellat|Гваздзіковыя|Caryophyllaceae}}. == Назва == Зоркаўка злакавая, зорачка, зоркаўка травяністая, цапняк<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Stellaria graminea/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>. == Батанічнае апісанне == [[Файл:Stellaria_graminea_Sturm7.jpg|злева|міні|250пкс|<center>Зоркаўка злакавая</center>{{Бат.іл.|Штурм}}]] [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] травяністая расліна. [[Сцябло]] чатырохграннае, голае, сцелецца, галінастае, вышынёй ад 10 да 45 см. [[Ліст|Лісце]] лінейна-ланцэтнае або ланцэтнае, сядзячае, па краі раснічастае, даўжынёй да 4 см, шырынёй каля 4 мм, размешчана супратыўна. Лісце і сцябло могуць мець шызае адценне. [[Кветка|Кветкі]] белыя, дробныя, у выглядзе зорачак, з двураздзельнымі пялёсткамі на доўгіх [[кветаножка]]х. Цвіце з мая па верасень. [[Плод]] — прадаўгаватая [[каробачка]]. Плоданасіць з чэрвеня па кастрычнік. == Арэал == Распаўсюджаная ў Еўропе, еўрапейскай частцы Расіі, Перадкаўказзі, Сібіры. Звычайная расліна сярэдняй паласы Расіі. == Месцы вырастання == Расце на лугах, пустках, у рознатраўных стэпах, у светлых лясах, на палянах, узлесках, высечках, па берагах вадаёмаў, абочынах дарог, ускраінах палёў, пакладах. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ІВРСР|частка=561. ''Stellaria graminea'' L. — Звездчатка злаковая|том=2|стар=170|ref=Губанов}} * {{кніга | аўтар = Киселёва К. В., Майоров С. Р., Новиков В. С. | загаловак = Флора средней полосы России: Атлас-определитель | месца = М. | выдавецтва = Фитон XXI | год = 2010 | старонкі = 223 | старонак = 544 | isbn = 978-5-906171-17-7 | тыраж = 1000 | ref = Флора средней полосы России }} * {{кніга | адказны= под ред. А. Шаронова | загаловак = Всё о полевых цветах России. Атлас-определитель | месца = СПб. | выдавецтва = СЗКЭО | год = 2011 | старонкі = 19 | старонак = 120 | isbn = 978-5-9603-0177-0 | тыраж = 5000 | ref = Всё о полевых цветах России }} * {{кніга | адказны= под ред. С. Разделова | загаловак = Полевые цветы. Иллюстрированный справочник | месца = Вильнюс | выдавецтва = Bestiary | год = 2012 | старонкі = 22 | старонак = 144 | isbn = 978-609-456-032-3 | ref = Всё о полевых цветах России }} == Спасылкі == * {{Плантарыум|36693}} * {{Крыніцы/БіЕ|Звездчатка}} * [http://flower.onego.ru/other/steuaria.html Звездчатка] на сайце «[http://flower.onego.ru/ Энцыклапедыя дэкаратыўных садовых раслін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }}» * [http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/grasses/zvezdchatka.php Звездчатка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220523021532/http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/grasses/zvezdchatka.php |date=23 мая 2022 }} на сайце [http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/ «Архіў прыроды Расіі» (прырода.рф)] * [http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=STGR Stellaria graminea (Звездчатка зёлкавая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921183413/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=STGR |date=21 верасня 2019 }} на сайце USDA NRCS{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Зоркаўка]] o0471c0wzreza7qd0hs0reobz46bqja Залман Давідавіч Гільман 0 622024 5160287 5020601 2026-07-02T13:00:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160287 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Залман Давыдавіч Гільман''' (нар. [[17 лістапада]] [[1929]], [[Барысаў]], [[Мінская вобласць]]) — навуковец у галіне сельскай гаспадаркі па спецыяльнасці асобная [[заатэхнія]]. Доктар сельскагаспадарчых навук (1976), [[прафесар]] (1978), ганаровы доктар [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]] (2011). [[Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (1992). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Маскоўскую сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева]] ў 1952 годзе. З мая 1952 года да кастрычніка 1958 года працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Ульянаўскай абласной доследнай станцыі жывёлагадоўлі, у 1959—1965 гадах — намеснікам дырэктара па навуковай рабоце Яраслаўскай доследнай станцыі Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута жывёлагадоўлі СССР (ВІЖ), у 1966—1985 — загадчыкам аддзела свінагадоўлі і тэхналогіі вытворчасці свініны Беларускага навукова-даследчага інстытута жывёлагадоўлі (БелНДІЖ), у 1986—2004 — загадчыкам кафедры асобнай заатэхніі Гродзенскага дзяржаўнага сельгасінстытута (пазней [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт]]), з 2004 — начальнік навукова-тэхналагічнага аддзела беларускага сельскагаспадарчага ЗАТ «Консул». == Навуковая дзейнасць == Кіраваў навукова-даследчай работай 30 аспірантаў і 2-х дактарантаў. Працяглы час быў членам бюро Праблемнага Савета па навукова-даследчай рабоце ў галіне жывёлагадоўлі пры Прэзідыуме Усесаюзнай Акадэміі сельскагаспадарчых навук СССР (УАСГНІЛ), старшынёй камісіі па якасці свініны таго ж Савета; старшынёй Савета па рабоце з пародамі свіней Рэспублікі Беларусь, намеснікам старшыні Усесаюзнага Савета СССР па рабоце з пародамі свіней, намеснікам старшыні Навукова-тэхнічнага Савета па тэхналогіі вытворчасці прадуктаў жывёлагадоўлі Рэспублікі Беларусь; членам Навукова-тэхнічнага Савета МСГ СССР, членам міждзяржаўнага ВНУсаўскага Савета па даследаваннях у свінагадоўлі краін [[СНД]], навуковых саветаў па абароне дысертацый пры Беларускім навукова-даследчым інстытуце жывёлагадоўлі (БелНДІЖ) і Гродзенскім дзяржаўным аграрным універсітэце (ГСГІ), рэдкалегіі часопісаў «Свиноводство» (СССР), «Труды БелНИИЖ» і «Труды ГСХИ». Браў непасрэдны ўдзел у распрацоўцы і ўкараненні Дзяржаўных праграм развіцця жывёлагадоўлі, інструкцый, рэкамендацый і настаўленняў па далейшым развіцці гэтай галіны сельскай гаспадаркі і павышэнні яе эфектыўнасці, а таксама ў педагагічнай, грамадска-выхаваўчай рабоце у вышэйшых навучальных установах і культурна-асветнай дзейнасці, спрыялай прыязнаму суіснаванню і супрацоўніцтву краін і народаў. == Бібліяграфія == Аўтар больш за 300 навуковых прац, у тым ліку манаграфій, падручнікаў для ВНУ і тэхнікумаў, даведнікаў, зборнікаў навуковых распрацовак, навукова-папулярных брашур. * ''Повышение мясных качеств свиней''. Минск «Ураджай», 1972 г., 192 стр. Абагульнены даследаванні аўтара, досвед перадавых гаспадарак і літаратурныя дадзеныя па пытаннях вызначэння і далейшага павышэння мясной прадукцыйнасці свіней высокаэфектыўнымі селекцыйнымі і тэхналагічнымі метадамі. Разлічана на заатэхнікаў гаспадарак, супрацоўнікаў навукова-даследчых устаноў, выкладчыкаў ВНУ і тэхнікумаў. * ''Производство мяса на промышленной основе''. Издательство «Знание, Новое в жизни науке и технике». Москва, 1980 г., 63 стр. (Соавтор В. И. Фисинин) У навукова-папулярным выкладзе абагульнены перадавы досвед эканамічна эфектыўнай вытворчасці мяса свіней і птушкі з выкарыстаннем найноўшых навукова-тэхналагічных распрацовак. Разлічана на работнікаў вытворчых прадпрыемстваў, выкладчыкаў і навучэнцаў сельскагаспадарчых навучальных устаноў, выкладчыкаў грамадскіх арганізацый і іх слухачоў. * ''Некоторые неспецифические факторы защиты организма у свиней в зависимости от породной принадлежности'' / [[Уладзімір Антонавіч Стральцоў|В. А. Стрельцов]], В. Т. Сидоров, З. Д. Гильман // Пути увеличения производства и улучшения качества свинины. — [[Жодзіна|Жодино]], 1981. — С. 143—144. * ''Повышение продуктивности свиней''. Минск, «Ураджай» 1982 г., 238 стр. Разглядаюцца магчымасці далейшага павышэння прадукцыйнасці свіней у працэсе індустрыялізацыі свінагадоўлі, прагрэсіўныя метады племянной работы, узнаўлення статка, гадавання і рацыянальнага выкарыстанне свінаматак на наяўных, рэканструяваных і будаваных свінакомплексах. Разлічана на работнікаў жывёлагадоўлі сельскагаспадарчых прадпрыемстваў і устаноў. * ''Промышленная технология на свинофермах''. Издательство «Знание, новое в жизни, науке и технике». Москва 1984 г., 64 стр. На вялікім фактычна матэрыяле ў навукова-папулярным выкладзе абагульнены досвед укаранення прамысловых метадаў вытворчасці свініны на сярэдніх і невялікіх свінафермах. Разлічана на работнікаў сельскагаспадарчых прадпрыемстваў, выкладчыкаў і навучэнцаў сельскагаспадарчых навучальных устаноў, выкладчыкаў грамадскіх арганізацый і іх слухачоў. * ''Справочник по свиноводству'', (соавтор И. Н. Никитчинко). Минск, «Ураджай» 1984 г., 191 стр. Разлічаны на аператараў ферм і комплексаў, кіраўнікоў і спецыялістаў свінагадоўчых прадпрыемстваў. * ''Производство свинины в условиях нечерноземья''. Агропромиздат, Ленинградское отделение, 1985 г., 272 стр. (соавторы В. П. Урбан и др.) Абагульнены перадавы досвед праектавання, рэканструкцыі і комплекснай механізацыі свінагадоўчых прадпрыемстваў; племянной работы і ўзнаўлення статка, тэхналогіі трымання і кармлення жывёл, ветэрынарнай работы, арганізацыі і аплаты працы, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ферм і комплексаў. Разлічана на кіраўнікоў і спецыялістаў свінагадоўчых прадпрыемстваў і ўстаноў. * ''Свиноводство''. Учебное пособие для сельскохозяйственных техникумов. Минск. «Ураджай» 1989 г., 311стр. Падрыхтавана адпаведна праграме па спецыяльнасці заатэхнія з улікам найноўшых дасягненняў навукі і досведу перадавых гаспадарак. Уключаны сшытак для лабараторна-практычных заняткаў. Дапушчана і рэкамендавана Міністэрствам сельскай гаспадаркі для выкарыстання як падручнік. * ''Свиноводство и технология производства свинины''. Учебное пособие, Минск, «Ураджай», 1995 г., 368 стр. Падрыхтавана адпаведна праграме навучання ў сельскагаспадарчых ВНУ, дапушчана і рэкамендавана Міністэрствам сельскай гаспадаркі для выкарыстання як падручнік. * ''Государственные книги племенных свиней разводимых в Белоруссии пород''. Изданы Министерством сельского хозяйства Республики Беларусь в 1970,1971,1972,1973,1978,1979,1982 гг., З. Д. Гильман соавтор и редактор. * ''Хрюшка человеку и кормилица и лекарь''. Брест, издательство «Альтернатива» 2012 г., 46 стр. Пададзена малавядомая карысная інфармацыя пра біялагічныя асаблівасці, гаспадарча карысныя прыкметы і паводніцкія рэакцыі свіней. Разлічана на шырокае кола чытачоў. * ''Суждено жить дружно''. Минск: Издательский дом «Звязда», 2013. — 320 стр. Зборнік публіцыстычных выступленняў і апавяданняў вядомых інтэлектуалаў пра яўрэяў, неабходнасць садзейнічання іх плённага супрацоўніцтва з іншымі народамі і процідзеяння антысемітызму. (З. Д. Гільман складальнік і суаўтар) == Вынаходніцтвы == Мае аўтарскія пасведчанні на 14 вынаходніцтваў, у тым ліку на дзве пароды (''Беларуская буйная белая'' — аўтарскае пасведчанне № 47511, ''Беларуская чорна-стракатая'' — аўтарскае пасведчанне № 2041) і тры унутрыпародныя тыпы свіней Буйной Белай пароды (''БКБ-1'' — аўтарскае пасведчанне № 2032, ''Мінскі'' — аўтарскае пасведчанне № 5243, ''Віцебскі'' — аўтарскае пасведчанне № 5242). Беларуская буйная белая парода зацверджана Дзяржаўнай камісіяй Расійскай Федэрацыі па выпрабаванні і ахове селекцыйных дасягненняў 28.11.2007 г. і зарэгістравана ў Дзяржаўным рэестры ахоўных селекцыйных дасягненняў Беларусі. Унутрыпародны тып свіней БКБ-1 зацверджаны Дзяржаўным камітэтам СССР па справах вынаходніцтваў і адкрыццяў і зарэгістраваны ў Дзяржаўным рэестры селекцыйных дасягненняў СССР 21.04.1976 г. Унутрыпародныя тыпы Мінскі і Віцебскі зацверджаны Дзяржаўным камітэтам СССР па справах вынаходніцтваў і адкрыццяў 01.10.1990 г. і зарэгістраваны ў Дзяржаўным рэестры селекцыйных дасягненняў СССР 01.03.1991 г. Беларуская чорна-стракатая парода зацверджана Міністэрствам сельскай гаспадаркі СССР 25.11.1976 г. і зарэгістравана Камітэтам па справах вынаходніцтваў і адкрыццяў пры Савеце Міністраў СССР у Дзяржаўным рэестры селекцыйных дасягненняў СССР. Жывелы гэтых парод і унутрыпародных тыпаў выкарыстоўваліся ў Беларусі для вытворчасці больш за 80 % свініны і эскпартаваліся ў іншыя краіны. * «Способ выращивания маток для получения разовых опоросов». Зарегистрировано в Государственном реестре изобретений СССР 20.12.1995 г.<ref>[http://ru-patent.info/20/50-54/2050131.html СПОСОБ ВЫРАЩИВАНИЯ МАТОК ДЛЯ ПОЛУЧЕНИЯ РАЗОВЫХ ОПОРОСОВ — Патент РФ 2050131]{{Недаступная спасылка}}</ref> * «Способ выращивания свинок на убой». Зарегистрировано в Государственном реестре изобретений СССР 20.12.1995 г.<ref>[http://ru-patent.info/20/50-54/2050129.html СПОСОБ ВЫРАЩИВАНИЯ СВИНОК НА УБОЙ — Патент РФ 2050129]{{Недаступная спасылка}}</ref> * «Способ выращивания свинок». Зарегистрировано в Государственном реестре изобретений СССР 08.01.1989 г.<ref>[http://www.findpatent.ru/patent/147/1477348.html Способ выращивания свинок. Авторское свидетельство СССР 1477348]</ref> * «Способ получения сухого продукта из молочной сыворотки „Провилакт“ (его варианты)». Зарегистрировано в Государственном реестре изобретений СССР 15.10.1983 г.<ref>{{Cite web |url=http://patentdb.su/4-1073912-sposob-polucheniya-sukhogo-produkta-iz-molochnojj-syvorotki-provilakt-ego-varianty.html |title=Способ получения сухого продукта из молочной сыворотки «провилакт» (его варианты) — Авторское свидетельство СССР 23.10.1987 — SU 1073912 {{!}} База патентов СССР |access-date=20 лістапада 2019 |archive-date=17 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224423/http://patentdb.su/4-1073912-sposob-polucheniya-sukhogo-produkta-iz-molochnojj-syvorotki-provilakt-ego-varianty.html |url-status=dead }}</ref> * «Устройство для выявления охоты у свиноматок». Зарегистрировано в Государственном реестре изобретений СССР 01.04.1982 г.<ref>{{Cite web |url=http://patentdb.su/3-946537-ustrojjstvo-dlya-vyyavleniya-okhoty-u-svinomatok.html |title=Устройство для выявления охоты у свиноматок — Авторское свидетельство СССР 30.07.1982 — SU 946537 {{!}} База патентов СССР |access-date=20 лістапада 2019 |archive-date=17 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224255/http://patentdb.su/3-946537-ustrojjstvo-dlya-vyyavleniya-okhoty-u-svinomatok.html |url-status=dead }}</ref> * «Устройство для прижизненного определения толщины шпика у свиней». Зарегистрировано в Государственном реестре изобретений СССР 08.02.1972 г.<ref>[http://www.findpatent.ru/patent/33/337105.html Устройство для прижизненного определения толщины шпика у свиней. Авторское свидетельство СССР 337105]</ref> == Узнагароды і прэміі == * Прэмія Савета Міністраў СССР, 1980 г. * [[Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]], 1992 г. * Ордэн «Знак Пашаны» * Узнагароджаны медалямі і дыпломамі выставы дасягненняў Народнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь і СССР, дыпломам першай ступені і ганаровай граматай Міністэрства сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь за перамогі ў рэспубліканскіх конкурсах і аглядах прафесійнага майстэрства выкладчыкаў сярэдніх і вышэйшых сельскагаспадарчых навучальных устаноў. * Шматразова ўзнагароджваўся ганаровымі граматамі і прэміямі аблвыканкамаў, Міністэрства сельскай гаспадаркі, кіраўніцтва арганізацыі і ўстаноў у якіх непасрэдна працаваў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гільман Залман Давыдавіч||245}} == Спасылкі == * http://www.ggau.by/universitet/pochetnye-doktora/794-gilman-zalman-davidovich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924022023/http://www.ggau.by/universitet/pochetnye-doktora/794-gilman-zalman-davidovich |date=24 верасня 2015 }} * http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001%3D%22BY-NLB-ar93615%22&lst_siz=20 * http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=271&Club_ID=1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210606013511/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=271&Club_ID=1 |date=6 чэрвеня 2021 }} * http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=15f1b5&acls=81273 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809213147/http://biblus.ru/Default.aspx?auth=15f1b5&acls=81273 |date=9 жніўня 2017 }} {{DEFAULTSORT:Гільман Залман Давыдавіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя работнікі сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Постаці савецкай жывёлагадоўлі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай жывёлагадоўлі]] ggvbgugh1mzn61sz6g3bm07aqcf3jss Свята-Пакроўская царква (Балотня) 0 622818 5160432 5160090 2026-07-03T00:48:57Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5160432 wikitext text/x-wiki {{Храм | Тып храма = Праваслаўны храм | Беларуская назва = Свята-Пакроўская царква | Арыгінальная назва = | Выява = Балотня. Царква.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Сучасны статус = | Краіна = Беларусь | Назва месцазнаходжання = Аграгарадок | Месцазнаходжанне = [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | На карце = Беларусь Гомельская вобласць | Канфесія = Праваслаўе | Епархія = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып будынка = царква | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Падстава = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1995 | Заканчэнне будаўніцтва = 2002 | Прыбудоўкі = | Рэліквіі = | Стан = дзейнічае | Сайт = | Commons = }} {{Значэнні|Свята-Пакроўская царква}} '''Свята-Пакроўская царква''' — праваслаўны храм у аграгарадку [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == Меркавана, першая драўляная царква ў Балотні з'явілася да 1830 года.<ref name="pravrog">{{cite web|author = |authorlink = |date = 2024-12-31|url = https://pravrog.by/hram-pokrova-presvyatoy-bogorodicy-v-d-bolotnya|title = Храм Покрова Пресвятой Богородицы в д. Болотня|publisher = Рогачевский православный сайт|access-date = 2026-07-03|language = ru }}</ref> Станам на 1857 год у прыходзе Балатнянскай Пакроўскай царквы, акрамя Балотні, былі вёскі [[Старая Алешня]], [[Новая Алешня]], [[Махавая]], [[Кучын (Кармянскі раён)|Кучын]], [[Каменка (Кармянскі раён)|Каменка]], [[Стараселле (Рагачоўскі раён)|Стараселле]].<ref>1857. Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении. — РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80</ref> Святаром царквы ў 1857 годзе быў Сімяон Альшэўскі ({{lang-ru|Симеон Ольшевский}}). Цягам 19-га стагоддзя царква некалькі разоў згарала.<ref name="pravrog" /> Пэўны час Пакроўская царква знаходзілася ў [[Новыя Журавічы|Новых Журавічах]], у 1884 годзе сход сялян пастанавіў перанесці царкву з Новых Журавіч у Балотню.<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Могилев-на-Днепре, 1884 №26</ref> Архітэктар [[Васіль Васільевіч Сазонаў]] займаўся будаўніцтвам царквы ў Балотні ў 1889 годзе. Сімяон Альшэўскі заставаўся святаром у Балотні да сваёй смерці ў 1902 годзе.<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Могилев-на-Днепре, 1902 №11</ref> З 1902 да 1913 года святаром Балатнянскай царквы быў Нікіфар Высоцкі. З 1913 прынамсі да 1916 года святаром быў Аляксандр Рамзевіч.<ref name="pravrog" /> У 1937 годзе савецкія ўлады закрылі храм, а ў будынку царквы знаходзіўся клуб. У 1941 годзе царкву пачалі аднаўляць. Пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]] будынак выкарыстоўваўся як спортзала і школьны буфет. У 1965 годзе царква была разбурана. На падмурку разбуранага храма [[14 кастрычніка]] 1995 года па благаславенні архіепіскапа [[Арыстарх (Станкевіч)|Арыстарха]] пачалося будаўніцтва новага храма. Да 2002 года набажэнствы здзяйсняліся ў малільным доме. З 2002 года набажэнствы праводзяцца ў новым храме<ref>[http://bolotny.cerkov.ru/ Храм Покрова Пресвятой Богородицы, д. Болотня]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ГБ|http://globustut.by/bolotnya/index.htm#newchurch}} * {{Архіварта|svjata-pakrouskaja-carkva-balotnja}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Балотня]] [[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]] [[Катэгорыя:Храмы Пакрова Найсвяцейшай Багародзіцы]] [[Катэгорыя:2002 год у Беларусі]] cxg25jq616t67dttne61eczicjn6typ Зуні 0 632127 5160431 5080642 2026-07-03T00:47:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160431 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Зуні<br /> (''A:shiwi'') | image = [[Выява:Zuni dancer 3.jpg|300 px]] | poptime = 9700 (2020 г.) | popplace = [[ЗША]] | langs = [[зуні (мова)|зуні]] | rels = [[анімізм]], [[політэізм]], [[хрысціянства]] | related = }} '''Зу́ні''' (саманазва: ''A:shiwi'', {{lang-es|Zuñi}}, {{lang-en|Zuni}}) — [[індзейцы|індзейскі]] народ, частка [[пуэбла (індзейцы)|народаў пуэбла]], карэнныя насельнікі паўднёвага захаду [[ЗША]]. Агульная колькасць у [[2020]] г. — 9 700 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/16113/US Pueblo, Zuni in United States]</ref>. == Паходжанне == Да кантактаў з [[Іспанія|іспанцамі]] ў першай палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст. зуні насялялі даліну [[:en:Zuni River|аднайменнай ракі]], месца надзвычайна выгоднае з пункту гледжання абмену і [[гандаль|гандлю]] паміж рэгіёнамі [[Месаамерыка|Месаамерыкі]], [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнін]] і [[Вялікае Салёнае возера|Вялікага Салёнага возера]]. Яны называлі сябе ''A:shiwi'' (літаральна «целы») і размаўлялі на ізаляванай [[зуні (мова)|мове]]. Назва «Zuñi», выкарыстаная іспанцамі, мае невядомае паходжанне. Згодна з паданнямі зуні, іх продкі з’явіліся на свет у багністай мясцовасці далёка на захадзе, мінавалі [[гара|горы]] і «паднятую зямлю», перш чым пад началам [[бог|багоў]]-[[Блізняцы|блізнятаў]] дасягнулі ''Halona:wa idiwan'a'' (літаральна «пасярэдняй зямлі»)<ref>[http://pages.hmc.edu/beckman/western/zuni.htm Notes on the Zuni Origin Myth]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.southwestcrossroads.org/record.php?num=43 |title=Zuni Origins and Migrations |access-date=18 лютага 2020 |archive-date=1 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401043238/http://www.southwestcrossroads.org/record.php?num=43 |url-status=dead }}</ref>, як яны самі клічуць сваю радзіму. У другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. сярод [[культурная антрапалогія|антраполагаў]] і [[археалогія|археолагаў]] замацавалася [[гіпотэза]], што зуні з’яўляюцца прамымі нашчадкамі стваральнікаў старажытнай культуры [[магаён]]. Яна пераважае і ў нашы дні, хаця робяцца спробы разгледзець прысутнасць продкаў зуні на поўдні [[Каларада (плато)|плато Каларада]] ўжо ў [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|архаічны перыяд]]<ref name="Archaeology Southwest Magazin">[https://web.archive.org/web/20140912114537/http://www.archaeologysouthwest.org/pdf/arch-sw-v22-no2.pdf Archaeology Southwest Magazin]</ref>. У [[1999]] г. [[ЗША|амерыканскія]] даследчыкі Дэвід Грэгары і Дэвід Уілкокс выказалі думку, што мова зуні вылучылася ў самастойную 7000 — 6000 гадоў таму, а значыць, для яе захавання носьбіты павінны былі знаходзіцца ў пэўнай ізаляцыі ў [[гара]]х і далучыцца да супольнасці заходніх [[пуэбла (індзейцы)|пуэбла]] незадоўга да прыходу іспанцаў<ref>[https://books.google.by/books?id=b1-QCgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Zuni Origins: Toward a New Synthesis of Southwestern Archaeology by David A. Gregory, David R. Wilcox]</ref>. [[Археалагічныя даследаванні]] рэгіёна выявілі, што на працягу першай паловы [[2 тысячагоддзе|2]] тысячагоддзя н. э. адбываліся значныя ваганні колькасці насельніцтва і змены пэўных культурных рыс. Да [[1200]] г. насельніцтва было рэдкім, але потым пачало хутка расці, прычым вылучыліся 3 асноўныя кластары паселішчаў — паўночны, паўднёва-заходні і паўднёвы. Яны маглі складаць асобныя [[эканоміка|эканамічныя]] і [[палітыка|палітычныя]] саюзы. Да [[1450]] г. заўважна тэндэнцыя да ўзбуйнення населеных пунктаў. Тым не меней, пасля пачатку [[14 стагоддзе|XIV]] ст. агульная колькасць насельніцтва зноў знізілася. Пасля [[1400]] г. у даліне ракі Зуні моцна змянілася апрацоўка [[кераміка|керамічных]] вырабаў, быў разбураны абмен з паўднёвымі раёнамі<ref name="Archaeology Southwest Magazin"/>. Гэта ўскосна сведчыць пра магчымасць узаемных гвалтоўных дзеянняў і міграцыю знешняй групы перасяленцаў. == Гісторыя == [[Файл:ZuniPueblo1850.jpg|thumb|Пуэбла Зуні ў [[1850]] г.]] У [[1539]] г. зуні ўпершыню сутыкнуліся с [[Іспанія|іспанцамі]], калі жыхары [[пуэбла]] Хавікух забілі Эстэваніка, іспанскага раба [[Марока|мараканскага]] паходжання, які ўзначальваў перадавы атрад місіянера-[[францысканцы|францысканца]] Ф. М. Нізы<ref>[https://www.humanities.uci.edu/mclark/HumCore2001/Spring%20Quarter/Estevanico.htm History of Estevanico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814080811/https://www.humanities.uci.edu/mclark/HumCore2001/Spring%20Quarter/Estevanico.htm |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. У [[1540]] г. жыхары Хавікуха былі атакаваны экспедыцыяй на чале з [[Франсіска Васкес дэ Каранада|Франсіска Васкесам дэ Каранада]]<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/weta/thewest/people/a_c/coronado.htm |title=Southwest Crossroads— Francisco Vásquez de Coronado |access-date=21 лютага 2020 |archive-date=2 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202233301/http://www.pbs.org/weta/thewest/people/a_c/coronado.htm |url-status=dead }}</ref>. Каланізацыя зямель зуні пачалася толькі ў [[1629]] г. з пабудовы францысканцамі ў Хавікуху [[хрысціянства|хрысціянскай]] місіі. У [[1633]] г. жыхары пуэбла забілі 2 місіянераў, аднак праз 2 гады пагадзіліся на пабудову ўжо 2 місій у Хавікуху і Халоне. На першым этапе каланізацыі іспанцы імкнуліся ўздзейнічаць на зуні праз [[касцёл]], таму іх эксплуатацыя абмяжоўвалася павіннасцямі на карысць місій. Дзякуючы іспанцам у зуні з’явіліся новыя культурныя расліны, еўрапейскія тавары, свойская жывёла. Разам з гэтым, місіянеры імкнуліся падарваць давер да традыцыйных лідараў. З прыходам еўрапейцаў сярод індзейцаў пачалі распаўсюджвацца [[эпідэмія|эпідэмічныя]] захворванні, супраць якіх яны не мелі [[імунітэт]]у. Працяглая [[засуха]], што пачалася з 1650-х гг., і напады [[апачы]] садзейнічалі незадаволенасці. У [[1670]] г. у выніку чарговага нападу апачы місія ў Хавікуху перастала дзейнічаць. У [[1680]] г. падчас паўстання [[пуэбла (індзейцы)|індзейцаў-пуэбла]] быў забіты місіянер у Халоне. Зуні пакінулі традыцыйныя пуэбла і пабудавалі адзінае паселішча на ўзвышшы. Аднак, калі ў [[1692]] г. у іх землях з’явіўся іспанскі атрад, яны не сталі аказваць супраціўленне і падпарадкаваліся<ref>[https://books.google.by/books?id=dDI3AQAAMAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Zuni-Cibola National Historic Park, Master Plan B1; Assessment of Alternatives, Suitability and Feasibility Study: Environmental Impact Statement], p.10</ref>. На мяжы [[17 стагоддзе|XVII]] ст. і [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. зуні стварылі адзінае паселішча на месцы пуэбла Халона (у нашы дні пуэбла Зуні). У [[1705]] г. тут аднавілася францысканская місія, быў пабудаваны новы касцёл. Замест традыцыйнай [[Тэакратыя|тэакратычнай]] улады была створана цывільная адміністрацыя, фармальна падпарадкаваная іспанскаму губернатару. Насамрэч зуні былі дастаткова ізаляваны ад каланіяльнага ўплыву, яны не падвяргаліся інтэнсіўнай [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]], як гэта адбывалася на тэрыторыях на ўсход ад іх месца пражывання. На працягу XVIII — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. культура зуні зведала значныя трансфармацыі. Важную ролю ў гаспадарчым жыцці стала адыгрываць [[жывёлагадоўля]]. З’явіліся новыя стылі ў народнай [[архітэктура|архітэктуры]] і вырабе керамікі. Напады з боку апачы, [[наваха]] і [[каманчы]] вымушалі ладзіць умацаваныя прыстанкі за межамі пуэбла. Пасля [[Вайна за незалежнасць Мексікі|Мексіканскай рэвалюцыі]] ў [[1821]] г. францысканцы пакінулі місію, што садзейнічала, з аднаго боку, незадаволенасці ў адносінах да мексіканскіх улад, з другога — адраджэнню традыцыйных [[рэлігія|рэлігійных]] культаў. Падчас [[Амерыкана-мексіканская вайна|вайны паміж ЗША і Мексікай]] зуні падтрымалі амерыканскія войскі<ref>[https://www.encyclopedia.com/places/united-states-and-canada/us-political-geography/zuni Zuni]</ref>. У [[1877]] г. пуэбла Зуні атрымала статус [[індзейская рэзервацыя|рэзервацыі]], але ў яе склад увайшла меншасць зямель, якімі карысталіся тубыльцы. У [[1937]] г. рэзервацыя атрымала ўнутраную аўтаномію. У [[1970]] г. была прынята [[Канстытуцыя]]. == Культура == [[Файл:Kiapkwa Polychrome Water Jar LACMA M.2008.113.1.jpg|thumb|Паліхромная кераміка]] Вызначальным гаспадарчым заняткам зуні здаўна з’яўлялася ручное [[земляробства]]. Галоўнай сельскагаспадарчай культурай была [[кукуруза]], але таксама вырошчвалі [[фасоля|фасолю]], [[гарбуз]]ы, [[перац]]. У [[1540]] г. [[Франсіска Васкес дэ Каранада|Ф. дэ Каранада]] адзначаў добрае забеспячэнне харчам<ref>[https://cals.arizona.edu/OALS/ALN/aln41/norton.html Combating desertification with indigenous agricultural technology at Zuni Pueblo, New Mexico]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У выніку кантактаў з [[Іспанія|іспанцамі]] зуні асвоілі вырошчванне [[пшаніца|пшаніцы]] і [[персік]]аў. У адрозненне ад усходніх суседзяў, яны не ўзводзілі [[арашэнне|ірыгацыйных]] збудаванняў, а карысталіся [[дождж|дажджавымі]] ападкамі, якія накіроўвалі на палеткі. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. значную ролю ў забеспячэнні адыгрывае [[жывёлагадоўля]]. Да [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[рамяство]] не вылучалася ў асобную галіну, мела дадатковы характар. Для традыцыйнай [[культура|культуры]] зуні быў характэрны абавязковы падзел працы паміж мужчынамі і жанчынамі<ref>[https://ratical.org/many_worlds/onlyDifferent.html THE ZUNI MAN-WOMAN]</ref>. Так, вырошчванне кукурузы з’яўлялася абавязкам мужчын, але захаванне і прыгатаванне — жанчын. Мужчыны будавалі жытло, жанчыны атынкоўвалі яго. Воінамі і святарамі маглі быць толькі мужчыны. Рамяство часцяком лічылася жаночай справай. Менавіта жанчыны выраблялі [[кераміка|кераміку]], [[лялька|лялькі]], [[тканіны]]. У наш час высокая камерцыйная вартасць ручнога рамяства прываблівае ў гэты працэс мужчын. Традыцыйнае паселішча зуні — [[пуэбла]]. У нашы дні існуе толькі адно пуэбла Зуні на тэрыторыі штата [[Нью-Мексіка]], якое з’яўляецца цэнтрам [[індзейская рэзервацыя|рэзервацыі]]. Аднак да паўстання [[1680]] г. налічвалася 6 пуэбла. У XVIII ст. поруч са сталымі пакоямі ў пуэбла будавалі часовыя сезонныя паселішчы накшталт [[вёска|вёсак]]<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Zuni-Settlements.html Zuni — Settlements]</ref> для занятку земляробствам, жывёльнай пашы, арганізацыі [[рэлігія|рэлігійных]] рытуалаў падалей ад іспанскага святара. Нарэшце, у [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі ўварванні [[наваха]] і [[апачы]] страцілі актуальнасць, узніклі сталыя фермерскія гаспадаркі на землях, прыдатных для арашэння. У старажытнасці мужчыны зуні апраналі скураныя [[штаны]] і кароткія [[Саронг (вопратка)|саронгі]], што чаплялі пад пахавіннем. З цягам часу скураная вопратка выціскалася [[Ткацтва|тканай]]. З XIX ст. распаўсюдзілася еўрапейская [[мода]]<ref>[https://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/zuni-tribe.htm Zuni Tribe]</ref>. Асновай сацыяльнага ладу з’яўляецца пашыраная [[сям'я]], на чале якой стаіць жанчына. Адлік сваяцтва вядзецца ў першую чаргу па жаночай лініі, аднак звычайна дзеці ведаюць сваю [[генеалогія|генеалогію]] і па мужчынскай. [[Шлюб]] у значнай ступені прыватная справа, заключаная без рытуалаў ці цырымоній. Існавалі дашлюбныя заляцанні, падарункі для маці будучай жонкі. Мужчына будаваў для сям’і асобныя пакоі у пуэбла. Але, як пісаў [[Альфрэд Льюіс Кробер|Альфрэд Кробер]], права жанчыны на жытло было абсалютным: «Калі мужчына пабудаваў такі дом, але ён і яго жонка сварацца і разлучаюцца, …ён сыходзіць і пакідае будынак ёй і яго пераемніку, не думаючы пра страчанае»<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Zuni-Kinship.html THE ZUNI MAN-WOMAN]</ref>. [[Культурная антрапалогія|Антраполаг]] сцвярджаў, што мужчыны-зуні пазбаўлены ўласніцкага стаўлення бацькі да сваіх нашчадкаў. Таму яны не аказваюць ім падтрымку пасля разводу. Дзеці належалі родам сваіх маці. У [[1977]] г. налічвалася 14 такіх родаў, прычым кожны меў [[Татэмізм|татэмны]] сімвал<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Zuni-Kinship.html Zuni — Kinship]</ref>. Роды адыгрываюць значную ролю ў цырыманіяльным жыцці. Шлюбы знутры родаў бацькі і маці забаронены. Да прыходу [[Іспанія|іспанцаў]] усе пуэбла з’яўляліся асобнымі [[палітыка|палітычнымі]] адзінкамі на чале са [[Жрэцтва|жрацамі]]. З канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. пасля размяшчэння ўсіх зуні ў адным паселішчы была створана цывільная адміністрацыя на чале з губернатарам. Аднак гэту і іншыя цывільныя пасады зноў занялі жрацы. Перадача губернатарскага кія была пераўтворана ў рэлігійную цырымонію. Толькі пасля прыняцця [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[1970]] г. была створана племянная рада, а тэрмін губернатарства абмежаваны. У [[1984]] г. жрацы запатрабавалі вярнуць ім кій і стварылі асобную племянную раду. Канфлікт быў прадухілены толькі дзякуючы ўмяшальніцтву федэральных уладаў [[ЗША]]. Да [[1965]] г. жанчыны не ўдзельнічалі ў выбарах і кіраванні<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Zuni-Sociopolitical-Organization.html Zuni — Sociopolitical Organization]</ref>. Народная культура знакаміта прыкладнымі відамі [[мастацтва]]. Майстры зуні выразаюць з [[ракавіна малюскаў|ракавін]], [[біруза|бірузы]] і [[яшма|яспісу]] фетышы ў выглядзе жывёл. У мінулым яны з’яўляліся часткай пабытовай [[магія|магіі]]. Так, фетыш [[Арлы|арла]] павінен быў хутчэй дастаўляць малітву да [[бог|багоў]], фетышы [[Конь свойскі|каня]] і [[крумкач]]а — лекаваць, дзікіх жывёл — забяспечваць добрае [[паляванне]]<ref>[https://www.indiansummer.com Zuni Fetishes]</ref>. Яшчэ адным спосабам магічнага ўздзеяння на побыт было стварэнне лялек—[[Качына (міфалогія)|качына]]. Гэта, а таксама выраб керамікі, лічылася жаночым заняткам. Падобна да іншых [[індзейцы|індзейцаў]], зуні не карысталіся ганчарным колам, і [[гліна|гліняныя]] пасудзіны вырабляліся цалкам уручную, потым размалёўваліся. З пачатку XVIII ст. пераважае тып паліхромнай керамікі з выразнымі выявамі. У нашы дні разьба, выраб керамікі і лялек ператварыліся ў важныя камерцыйныя галіны, якія падтрымліваюць [[эканоміка|эканоміку]] пуэбла Зуні. Для вуснай творчасці характэрны шматлікія [[міф]]ы, [[легенда|легенды]], [[казка|казкі]]. Вылучаюцца цыкл паданняў пра стварэнне [[сусвет|свету]] і вандроўку продкаў зуні да ''Halona:wa idiwan'a'', сакральная [[паэзія]]<ref>[https://www.sacred-texts.com/nam/zuni/bunzel/zrp.htm ZUÑI RITUAL POETRY]</ref>. Захаваліся рытуальныя [[танец|танцы]] і [[музыка]]. Асабліва знакаміты танцы на [[свята]] ўраджаю. == Мова == Родная [[Зуні (мова)|мова зуні]] — ізалят. Лічыцца, што яна вылучылася з [[Палеаіндзейцы|палеаіндзейскіх]] моў некалькі тысяч гадоў таму. У нашы дні выкладаецца ў школе [[індзейская рэзервацыя|рэзервацыі]], шырока выкарыстоўваецца ў побыце поруч з [[англійская мова|англійскай]]. == Рэлігія == [[Файл:Hawikuh church.jpg|thumb|Руіны першага [[касцёл]]а ў Хавікуху]] Нягледзячы на тое, што працэс [[хрысціянства|хрысціянізацыі]] зуні [[каталіцызм|каталіцкімі]] манахамі пачаўся ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст., яны захавалі свае дахрысціянскія вераванні да нашых дзён. У іх аснове вера ў адухоўленасць [[сусвет]]у, наяўнасць душы ў людзей, жывёл, прадметаў, з’яў. Найбольш шануюцца [[Сонца]], [[Зямля, стыхія|Зямля]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. Сонечнае святло атаясняецца з жыццём<ref>[https://www.sacred-texts.com/nam/zuni/cushing/cush00.htm RUTH L. BUNZEL, INTRODUCTION TO ZUÑI CEREMONIALISM]</ref>. Зуні выконваюць шматлікія [[рытуал]]ы, звязаныя з [[земляробства|земляробчым]] цыклам, [[міф]]амі пра стварэнне свету і вандроўку іх продкаў у сучаснае месца пражывання. Яны ўключаюць спевы-[[Малітва|малітвы]], [[пост]], абрады прысвячэння і [[Паломніцтва|пілігрымкі]] да святых месцаў<ref>[https://www.smithsonianmag.com/history/the-zuni-way-150866547/ The Zuni Way]</ref>. Зуні вераць у фетышы, [[татэмізм|татэмы]] і [[Качына (міфалогія)|качына]]. Часам традыцыйная рэлігійная практыка спалучаецца з хрысціянскім уплывам. Так, зуні шануюць драўляную [[Статуя|статую]] Санта-Ніньё, якая для каталікоў значыць малога [[Ісус Хрыстос|Ісуса]], а для традыцыйных вернікаў — дачку Сонца<ref>[https://www.santafenewmexican.com/news/local_news/protecting-a-sacred-tradition-zuni-family-seeks-help-taking-care/article_fbd7881f-084c-5944-8a82-62bc21611419.html Protecting a sacred tradition: Zuni family seeks help taking care of Santo Niño relic]</ref>. Важную ролю ў захаванні старажытных вераванняў адыгралі [[Жрэцтва|жрацы]]. Да кантактаў з [[Іспанія|іспанцамі]] яны ўзначальвалі супольнасці [[пуэбла]] і нават пасля падпарадкавання іспанскім законам кантралявалі найважнейшыя пасады ў цывільнай адміністрацыі. Святары займаліся лекаваннем, арганізацыяй рытуалаў і сачылі за паводзінамі супляменнікаў. Усяго налічвалася 12 жрэцкіх братэрстваў, але вызначальнае месца належала братэрству [[лук]]а. Яго члены прысвячалі сябе служэнню ''Ahayuda'', багам-[[Блізняцы|блізнятам]], што атаясняліся з [[вайна|вайною]]<ref>[https://ehillerman.unm.edu/node/3023#sthash.mfImgbaq.3J1Q0wLi.dpbs Bow Priest]</ref>. Уздзеянне жрацоў на супольнасць зуні заўважна і ў нашы дні. Першая каталіцкая місія была адчынена ў пуэбла Хавікух у [[1629]] г. Каталіцызм заставаўся адзінай хрысціянскай [[канфесія]]й, што аказвала ўплыў на зуні да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Пасля далучэння да [[ЗША]] пэўная колькасць вернікаў падтрымала [[пратэстантызм]]. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Zuni}} * [http://www.ashiwi.org Pueblo of Zuni] * [http://www.zuniindian.net Zuni Indians] * [https://www.legendsofamerica.com/na-zuni/ The Zuni — A Mysterious People] * [https://native-american-indian-facts.com/Southwest-American-Indian-Facts/Zuni-Indian-Tribe-Facts.shtml Zuni Indian Tribe Facts] * [https://www.everyculture.com/North-America/Zuni.html Zuni Countries and Their Cultures] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пуэбла]] 0i30hgcdjxpzkjzepehhqlym51ffve6 Чэстэр Бенінгтан 0 638304 5160295 4944717 2026-07-02T13:27:05Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Linkin Park]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160295 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Чэ́стэр Бе́нінгтан''' ({{lang-en|Chester Charles Bennington}}; [[20 сакавіка]] [[1976]], [[Фінікс]], [[Арызона]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] — {{ДС|20|7|2017}}) — амерыканскі [[музыка]]нт, [[спявак]], [[кампазітар]] і [[акцёр]]. Найбольш вядомы як вакаліст амерыканскага гурту [[Linkin Park]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і медыцынскай сястры і паліцэйскага дэтэктыва. Першым музычным інструментам у Бенінгтана было піяніна. У юнацтве ён граў на шматлікіх інструментах і шмат спяваў. Найбольшы ўплыў на Чэстэра аказваў гурт [[Foreigner]]. З 1993 па 1997 год Бенінгтан быў вакалістам гурту [[Grey Daze]]. У 1999 годзе спявак стаў вакалістам [[Xero]], які затым перайменаваўся ў [[Hybrid Theory]] і, нарэшце, у Linkin Park. 13 кастрычніка 2009 годе адбыўся выпуск альбоме «[[Out of Ashes]]», якім Бенінгтан распачаў свой сольны праект [[Dead by Sunrise]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Чэстар Бенінгтан}} {{Commons}} * [http://www.cbennington.com Афыцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170311201813/http://www.cbennington.com/ |date=11 сакавіка 2017 }} {{продкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Бенінгтан Чэстэр}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Linkin Park]] 4802wuyljspro0zwxtah3fqdlj63bra Казімір Рыбалтоўскі 0 641406 5160472 4745210 2026-07-03T06:27:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160472 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} '''Казімір Рыбалтоўскі''' ([[1909]] — {{ДС|24|7|1943}}) — [[ксёндз|каталіцкі святар]] заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX стагоддзя, душпастыр. == Біяграфія == Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і. Скончыў у 1923 годзе [[Ніжэйшая духоўная семінарыя (Навагрудак)|Ніжэйшую духоўную семінарыю]] ў [[Навагрудак|Наваградку]], у 1929 годзе — [[Брэсцкая гімназія|Брэсцкую гімназію]], пасля [[Пінская духоўная семінарыя|Пінскую духоўную семінарыю]]. Зацікавіўся [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкім рухам]], удзельнічаў у II, III, IV уніяцкіх канферэнцыях у 1931—33 гадах у Пінску. Прыняў сакрамэнт [[святар]]ства ў 1935 годзе. У 1936 годзе прызначаны [[вікарый|вікарыем]] [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Камень, стары)|касцёла св. Апосталаў Пятра і Паўла]] ў в. [[Камень (Валожынскі раён)|Камень]] [[Валожынскі павет|Валожынскага павета]]. Паводле некаторых звестак, таксама служыў у парафіі Св. Міхала Арханёла ў мястэчку [[Івянец]]. У жніўні-верасні 1941 года пераехаў у [[Мінск]]. З ксяндзом [[Дз. Малец|Дз. Мальцом]] наладжваў душпастырскую дзейнасць. Пасля арышту [[С. Глякоўскі|С. Глякоўскага]] і Дз. Мальца выехаў з Мінска ў [[Камень (Валожынскі раён)|Камень]]. Загінуў падчас [[Герман (карная аперацыя)|карнай аперацыі «Герман»]] летам 1943 г. у [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Расстраляны немцамі за душпастырскую дзейнасць, якую здзяйсняў у адносінах да мясцовага насельніцтва і жаўнераў [[Армія Краёва|АК]]. == Літаратура == * {{крыніцы/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917-1964|Рыбалтоўскі Казімір|с=355-356}} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://www.slounik.org/146909.html|title = Электронная Энцыкляпэдыя. Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст. Рыбалтоўскі Казімір}} * {{cite web|url = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19763|title = Леанід Маракоў. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794-1991. Том II. РЫБАЛТОЎСКІ Казімір|access-date = 30 красавіка 2020|archive-date = 21 кастрычніка 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20191021121013/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19763|url-status = dead}} * {{cite web|url = http://media.catholic.by/nv/n2/art5.htm|title = Юры ТУРОНАК. ТРАГІЗМ І ЗАГАДКАВАСЦЬ ЛЁСАЎ // Наша вера. — 1996. — № 1(2)}} {{DEFAULTSORT:Рыбалтоўскі Казімір}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]] bw0brwk1c023w7tlxlj89khfd85lale Залатая Агада 0 656767 5160271 5150766 2026-07-02T12:17:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160271 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва}} [[Файл:Enluminure_Sefarade,_Haggadah_a.jpg|міні|250пкс|Фоліа 4v. Правая верхняя сцэна: Лот і яго дочкі ўцякаюць з Садома; уверсе злева: ахвяра Ісаака; справа справа: Якаў і Ісаў; злева ўнізе: лесвіца Якава. ]] [[Файл:Exodus_golden_haggadah.jpg|міні|250пкс|[[Кніга Выхад|Сцэны з Выходу]] (фоліа 14v). Верхняя правая сцэна: дзясятая пошасць са смерцю першародных егіпцян; уверсе злева: яўрэі, якія пакідаюць Егіпет; унізе справа: армія фараона; унізе злева: яўрэі толькі што перайшлі [[Чырвонае мора]], якое зачыняецца і топіць войска фараона<ref>[http://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/ILLUMIN.ASP?Size=mid&IllID=50118 Add. MS. 27210, f. 14v].</ref>]] [[Файл:Golden_Haggadah_cleaning.jpg|міні|250пкс|Генеральная ўборка дома да [[Песах]]а (фоліа 15r:3).]] '''Залатая Агада''' — [[Ілюмінаваны рукапіс|ілюмінаваны]] [[Іўрыт|яўрэйскі]] [[Манускрыпт|рукапіс]], які, верагодна, быў зроблены ў [[Каталонія|Каталоніі]] ў другой чвэрці [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]<ref name="SacredText">[http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/golden.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180813050008/http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/golden.html |date=13 жніўня 2018 }} «Sacred Texts: Golden Haggadah», ''Bilbioteca Británica'', Gran Bretaña] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180813050008/http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/golden.html |date=13 жніўня 2018 }} (consultado 1 de junio de 2015).</ref>. Гэта {{нп3|пасхальная Агада||ru|Пасхальная Агада}} (הגדה של פסח), якая з’яўляецца выдатным творам {{нп3|Сефардскае мастацтва|сефардскага мастацтва|es|Arte sefardí}}. Серыя з 56 мініяцюр, задуманых як апавядальныя сцэны, якія маюць фоны з залатых лістоў, характарызуе гэтую {{нп3|пасхальная Агада|Агаду|ru|Пасхальная Агада}} як адзіны рукапіс; <ref>Ejemplos de páginas doradas a la hoja en la ''Hagadá'' de 1320:<br /></ref> з-за гэтых залатых лістоў твор звычайна называюць «Залатой Агадай»<ref name="SacredText"/>. Рукапіс захоўваецца ў [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]] ([[Лондан]]), дзе ён каталагізаваны пад назвай «Add. MS. 27210»<ref name="CatalogEntry">[http://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=19108&CollID=27&NStart=27210 Londres, Biblioteca Británica, Add. MS. 27210] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210529213119/https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=19108&CollID=27&NStart=27210 |date=29 мая 2021 }}.</ref>. == Паходжанне і характарыстыка рукапісу == Сярод ілюстраваных рукапісаў на іўрыце, і нават сярод усіх існуючых ''Агадаў'', ''Залатая Агада'' лічыцца адной з самых выдатных і паходзіць з сярэдневяковага {{нп3|Княства Каталонія||ru|Княжество Каталония}}<ref name="SacredText"/>. Мініяцюрны рукапіс на іўрыце, які належыць {{нп3|Сефардскае мастацтва|сефардскаму мастацтву|es|Arte sefardí}}, «Залатая Агада», верагодна, быў створаны ў Барселоне каля 1320 года<ref name="TurningPages">[http://www.bl.uk/turning-the-pages/?id=47111807-4e9a-43de-be65-96f49c3d623c&type=book {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807113303/http://www.bl.uk/turning-the-pages/?id=47111807-4e9a-43de-be65-96f49c3d623c&type=book |date=7 жніўня 2020 }} «Turning the Pages: The Golden Haggadah», versión virtual de la ''Hagadá Dorada'', Biblioteca Británica, Londres] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807113303/http://www.bl.uk/turning-the-pages/?id=47111807-4e9a-43de-be65-96f49c3d623c&type=book |date=7 жніўня 2020 }} (consultado 2 de junio de 2015).</ref>. Залатая Агада была зроблена для багатай яўрэйска-іспанскай сям’і. Як і любая кніга на іўрыце, рукапіс адкрываецца па гадзіннікавай стрэлцы, гэта значыць, пачынаючы з таго, што ў кнізе на раманскай мове будзе задняй вокладкай. Іўрыцкі тэкст ''Залатой Агады'' быў напісаны на пергаментных старонках з выкарыстаннем спецыяльна сефардскай каліграфіі<ref>Cada folio de la ''Hagadá Dorada'' es leído desde arriba hacia abajo y derecha a izquierda.</ref>. Згодна з тытульным надпісам на іўрыце, які рукапіс мае на франтыспісе, поўная яго назва — ''Seder haggadah shel'' Pesach (סדר הגדה של פסח), што азначае «Парадак пераказу пра Песах»<ref>[http://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/ILLUMIN.ASP?Size=mid&IllID=57002 Fol. 2r] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191223150246/https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/ILLUMIN.ASP?Size=mid&IllID=57002 |date=23 снежня 2019 }}. El frontispicio en cuestión fue realizado en las postrimerías del siglo VII.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Bezalel Narkiss, The Golden Haggadah: A Fourteenth-century Illuminated Hebrew Manuscript in the British Museum, Londres: British Museum, 1970 {{ref-en}} * {{нп3|Джозеф Гутман|Joseph Gutmann|de|Joseph Gutmann}}, Hebrew Manuscript Painting, Londres: Chato & Windus, 1979 {{ref-en}} * [[Бецалель Наркіс|Bezalel Narkiss]], The Golden Haggadah, Londres: British Library, 1997 {{ref-en}} * {{нп3|Катрын Когман-Апель|Katrin Kogman-Appel|de|Katrin Kogman-Appel}}, «Die Modelle des Exoduszyklus der Goldenen Haggada (London, British Library, Add. 27210)», en: Judentum — Ausblicke und Einsichten: Festgabe für Kurt Schubert, ed. {{нп3|Клеменс Тома|Clemens Thoma||Clemens Thoma}}, {{нп3|Гюнтэр Штэмбергер|Günter Stemberger|cs|Günter Stemberger}} y Johann Maier, Fráncfort: P. Lang, 1993, pp. 269-99 {{ref-de}} * {{нп3|Марк Майкл Эпштайн|Marc Michael Epstein||Marc Michael Epstein}}, The Medieval Haggadah: Art, Narrative, and Religious Imagination, New Haven: Yale University Press, 2011 {{ref-en}} == Спасылкі == {{commonscat|Golden Haggadah (c.1320) - BL Add MS 27210}} * [https://www.nli.org.il/he/discover/manuscripts/hebrew-manuscripts/viewerpage?vid=MANUSCRIPTS&docid=PNX_MANUSCRIPTS990001218420205171-1#$FL30137420 Hagadá Dorada] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220324132357/https://www.nli.org.il/he/discover/manuscripts/hebrew-manuscripts/viewerpage?vid=MANUSCRIPTS&docid=PNX_MANUSCRIPTS990001218420205171-1#$FL30137420 |date=24 сакавіка 2022 }} * [http://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=19108&CollID=27&NStart=27210 Add. MS. 27210 — Código y ficha de la ''Hagadá Dorada'' en el catálogo oficial de la Biblioteca Británica] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210529213119/https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=19108&CollID=27&NStart=27210 |date=29 мая 2021 }}. * [http://www.bl.uk/turning-the-pages/?id=47111807-4e9a-43de-be65-96f49c3d623c&type=book {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807113303/http://www.bl.uk/turning-the-pages/?id=47111807-4e9a-43de-be65-96f49c3d623c&type=book |date=7 жніўня 2020 }} «Turning the Pages: The Golden Haggadah», versión virtual de la ''Hagadá Dorada'' (folios selectos), ''Biblioteca Británica'', Londres, <nowiki>[</nowiki>2014<nowiki>]</nowiki>.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807113303/http://www.bl.uk/turning-the-pages/?id=47111807-4e9a-43de-be65-96f49c3d623c&type=book |date=7 жніўня 2020 }} * [http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/golden.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180813050008/http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/golden.html |date=13 жніўня 2018 }} «Sacred Texts: Golden Haggadah», ''Bilbioteca Británica'', Londres (en inglés).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180813050008/http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/golden.html |date=13 жніўня 2018 }} * [http://cvc.cervantes.es/artes/sefarad/sefardita/libros.htm «El legado de Sefarad», ''Centro Cultural Cervantes'', España, 1997]. * [https://web.archive.org/web/20131016233002/http://www.milimcultural.com.ar/articulos/manuscritos.htm Ladenheim, Benito. «Manuscritos hebreos ilustrados», ''Milim Cultural'', Argentina, 2007]. * [http://richardmcbee.com/writings/jewish-art-before-1800/item/golden-haggadah-a-unique-methodology Richard McBee, Golden Haggadah: A Unique Methodology, 12 de abril de 2012] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Культура Барселоны]] [[Катэгорыя:Яўрэйская культура]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы]] [[Катэгорыя:Сефардскае мастацтва]] [[Катэгорыя:Літаратура на іўрыце]] [[Катэгорыя:Брытанская бібліятэка]] [[Катэгорыя:Пасхальная Агада]] g15re5zcjtp73epgzoo9gcfcartkecn Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5160349 5160030 2026-07-02T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5160349 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Размова (фільм)|2026-07-02T02:36:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Жоўты ролс-ройс|2026-07-01T12:26:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Газавае святло (фільм, 1944)|2026-07-01T11:10:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анастасія (фільм, 1956)|2026-06-30T11:12:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фанні і Аляксандр|2026-06-30T10:46:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прыгоды парася Фунціка|2026-06-29T13:40:25Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Спадар Ніхто супраць Пуціна|2026-06-28T09:01:54Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Соф'я Валодчынская|2026-06-27T22:09:58Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Леон Немчык|2026-06-26T07:28:44Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Апошні сапраўдны мужчына|2026-06-24T14:58:55Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вялікая рыба|2026-06-24T12:50:40Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0mpnt9tt9eirohavsx5y2isx5vhg33x Глыбоцкая дуда 0 665955 5160375 5060525 2026-07-02T19:02:32Z Цімох 101134 дадаў спаылку на Сяргея Чубрыка 5160375 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём)]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія{{Недаступная спасылка}} Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі мясцовага музея. ]] '''Глыбоцкая дуда''' — найстарэйшая<ref>https://m.nn.by/articles/230033/</ref> [[беларуская дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] гміны [[Празарокі]], цяпер [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Доўгі час лічылася, што найстарэйшай з’яўляецца «Лепельская дуда» з вёскі [[Верабкі]] 1877 году. Аднак дуда з Верацеяў, якая захоўваецца ў фондзе [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]], датуецца музеем 1849 годам, адпаведна з’яўляецца найстарэйшай захаванай беларускай дудой. Год і дакладнае месца паходжання дуды пазначаныя непасрэдна на пераборы «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» ({{lang-be|1849 Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі}}). Такая самая пазнака стаіць на трубцы гуку. Іншая пазнака з датай зробленая на рагаўні перабору. Раней дуда захоўвалася ў этнаграфічным музеі [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні і была перададзеная ў цяперашняе месца захавання ў 1934 годзе<ref>«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. Глыбоцкая дуда паходзіць з дударскага арэала (ваколіцы возера [[Шо]] на Глыбоччыне), з якога паходзяць таксама шматлікія звесткі, між іншым, пра [[Адам Шульга|Адама Шульгу]], дудара з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Пётр Бурэц|Пятра Бурца]] — знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]], Міколу Караткевіча (1932 г.н.) - вучня Пятра Бурца, Уладзіміра Забелу (1928 г.н.) - дудара і арганізатара традыцыйных святаў у вёсцы [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама многія легенды, мастацкія тэксты і іншыя згадкі. Мех дуды пашыты са скуры [[барсук]]а, што робіць дуду ўнікальнай таксама з пункту гледжання выкарыстанай скуры. У кнізе «Дудар і музыка<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1261/ASABL%D0%86VASC%D0%86%20BELARUSKAY%20DVUHGUKAVOY%20DUDYI.pdf?sequence=1&isAllowed=y{{Недаступная спасылка}}</ref>» [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]] піша, што мех дуды шыецца з барсука, цялёнка альбо казлёнка. Такім чынам, глыбоцкая дуда адзіная з захаваных дуд, у якой выкарыстаная скура барсука. [[Поўсць]] глыбоцкай дуды выстае навонкі і таксама не мае аналагаў сярод іншых беларускіх дуд. Ігравыя трубкі зробленыя з [[ясень|ясеня]], [[ражок|ражкі]] (рагаўні) выкананыя з ліпы, выцясаныя ўручную. На абодвух ражках ёсць літыя ўзоры з [[волава]]. Захаваўся адзін [[чарот|чаратовы]] пішчык гуку (бурдон). Ражок бурдона абабіты цвічкамі для дэкарацыі. Стокі абматаныя пакуллем. У цэлым дуда, у тым ліку мех, добра захаваныя. [[Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6250 stamp (Lithuanian skuduciai, piper, trimitas, kankles and ozragis).jpg|міні|злева|Глыбоцкая дуда на савецкай марцы 1990 года прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў.]] Доўгі час савецкія і літоўскія даследчыкі прадстаўлялі глыбоцкую дуду пад назвай «labanora duda»<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У савецкі час глыбоцкая дуда была прадстаўленая на марцы, прысвечанай «літоўскім народным інструментам». Пры тым на аналагічнай марцы «Беларускія народныя інструменты» з 1989 году, дуда не прадстаўленая наогул. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (выдавалася паралельна на пяці фабрыках запалак, у тым ліку ў Пінску). У 1982 выходзіла першая серыя (на сямі фабрыках, у тым ліку ў Пінску), і на адной з 21 этыкетак прадстаўленая таксама і беларуская дуда (але з бранзбойтнымі-зрэзанымі рагаўнямі). У згаданых серыях прадстаўленыя таксама латышская (1983) і украінская (1982) дуда. Даследчык і дудар [[Зміцер Сасноўскі]] заўважае: ''«З-за таго што Дзісеншчына ў пачатку XX ст. уваходзіла ў склад Віленскай губерні, а Віленскі край пазней трапіў у склад Літоўскай рэспублікі, савецкія даследчыкі пачалі адносіць дуды гэтага раёна да традыцыі літоўскага народа. На прыклад, дуду з былога Дзісенскага павета Віленскай губерні „Атлас музыкальных инструментов народов СССР“ адносіць да Літоўскай ССР. Аналагічны лёс напаткаў і іншыя інструменты, якія зараз захоўваюцца ў літоўскіх музеях»''<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У беларускіх выданнях, прысвечаных дударскай тэме, год глыбоцкай дуды не падаваўся наогул, або пазначаўся другой паловай XIX ст. Копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]] захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. Прэзентацыя дуды адбылася падчас другога міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]] у 2018 годзе ў Глыбокім<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Сваю копію<ref>[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/276-duda-z-vjoski-veratsei]</ref> глыбоцкай дуды пачаў рабіць глыбоцкі дудар і майстар [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітры Дзёмін]]. Аднак рэканструкцыя засталася няскончанай праз раптоўную смерць майстра. [[Файл:Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.jpg|міні|Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.]] Глыбоцкай дудзе прысвечаныя мастацкія працы. Між іншым, мастак [[Раман Плавінскі]] намаляваў дудара з глыбоцкай дудой<ref>[https://vk.com/public45995478?w=wall-45995478_5009]</ref>. Майстар выцінанкі [[Віталь Назарэвіч]] прысвяціў глыбоцкай дудзе працу - на ёй прадстаўлены барсук, які грае на дудзе<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/10227344224695986|title=Дуда з вёскі Верацеі (каля Празарок) з мехам з барсука ў гасцях у вёсцы Барсукі на Глыбоччыне.|website=www.facebook.com|access-date=2024-08-05}}</ref>. У 2024 годзе, пошта Аўстрыі, у серыі персанальных марак, выпусціла марку прысвечаную Глыбоцкай дудзе.<ref>{{Cite web|lang=Англійская|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/pfbid0385p6W7HhGv9bv2Cw719myfTuUAsaSuXewt4mgQEDXcmfFwco8V79e1h2GjCHpSFDl|title=This one was issued by Austrian post to commemorate the oldest preserved (1849) Belarusian bagpipe - from Vieracieje (Hlybokaje District).|author=Vital Voranau}}</ref> У 2025 годзе Глыбоцкая дуда прадстаўленая ў мастацкай форме выйшла на прыватнай паштовай марцы Новай Зеландыі. [[Файл:Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы.jpg|міні|Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы. 2025 год.]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] pmdujavkjcmxmhwt5n5f4wts9p3it9x Здарэнне на пешаходным мосце ў Гомелі (1975) 0 666915 5160387 5065949 2026-07-02T19:53:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160387 wikitext text/x-wiki '''Здарэнне на пешаходным мосце ў Гомелі ў 1975 годзе''' — людскі затор на пешаходным мосце праз р. [[Сож]] у [[Гомель|Гомелі]] [[2 сакавіка]] [[1975]] года, які прывёў да цісканіны, ускладненай [[галалёдзіца]]й. Па афіцыйных звестках у выніку цісканіны і падзення сур’ёзныя [[траўмы]] атрымалі 12 чалавек (сярод іх — 3 дзіцяці), а смяротных сыходаў удалося пазбегнуць. == Кантэкст == [[Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт]] для народнага святкавання «[[Масленіца|Провадаў зімы]]» 2 сакавіка 1975 года вызначыў месцы не толькі непасрэдна ў горадзе, але і ў зарэччы Сожа (на левым беразе). == Ход падзей == Уначы напярэдадні свята выпаў [[снег]], які пакрыў сабой пешаходны мост, подступы да яго і прырэчныя дамбы. Рух людзей да месца гулянняў па мосце пачаўся каля 10:00. Ад 11:00 людская плынь стала павялічвацца — утрамбаваны снег ператварыўся ў лёд, па якім наступным групам гараджан давялося перамяшчацца замаруджанай хадой. Тэрміновых захадаў па пасыпцы пяском моста і подступаў да яго камунальная служба не зрабіла — пясок падвезлі ўжо пасля здарэння. Асноўныя сілы [[Міністэрства ўнутраных спраў БССР|міліцыі]] канцэнтраваліся ў зарэччы, дзе павінны былі забяспечваць грамадскі парадак. На 12:00 плынь ахвочых удзельнічаць у святкаванні ўзрасла яшчэ больш, што прывяло да ўтварэння каля моста натоўпу. Натоўп прарваўся праз рэдкі міліцэйскі ланцужок і шчыльнай плынню рушыў на мост. З прычыны галалёдзіцы людзі сталі падаць, узнік затор, а следам за ім — цісканіна. Па ўспамінах відавочцаў, на мосце было чутно храбусценне костак, бо людзей прыціскала да парэнчаў. [[Гарадская легенда|Народная пагалоска]] расказвала пра падзенне на сожскі лёд праз парэнчы некалькіх чалавек і нават дзіцячых калясак. Парадак на мосце быў адноўлены пасля прыцягнення дадатковых сіл міліцыі з іншых заслонаў, а пацярпелыя атрымалі медычную дапамогу. == Літаратура == * ''Некрашевич, А. Г.'' Гомельская милиция. История и современность. 1917—2017 / А. Г. Некрашевич. — Гомель: Барк, 2017. — С. 157—158. * ''Глушаков, Ю.'' [http://bybook.by/news/1117-provody-zimy-v-gomele-privodili-k-massovoy-davke-i-stihiynomu-buntu.html Проводы зимы в Гомеле приводили к массовой давке и стихийному «бунту»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220208164913/http://bybook.by/news/1117-provody-zimy-v-gomele-privodili-k-massovoy-davke-i-stihiynomu-buntu.html |date=8 лютага 2022 }} (Аўтар артыкула памылкова адносіць здарэнне да 1974 г.) [[Катэгорыя:Падзеі 2 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 1975 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1975 год у Гомелі]] 1peppk04v7bnqx7t68kqum4pe5i9486 Захар Аляксандравіч Раговін 0 668267 5160360 4762945 2026-07-02T16:49:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160360 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Захар Аляксандравіч Раго́він'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{ДН|28|8|1905}} — {{ДС|11|8|1981}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай хіміі]], [[доктар хімічных навук]], [[прафесар]], Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР (1965). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Магілёў|Магілёве]]. У 1907 годзе разам з бацькамі пераехаў у [[Масква|Маскву]]. Скончыў [[МДТУ імя Баўмана|Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вучылішча]] ў 1928 годзе па спецыяльнасці інжынер-хімік. Працаваў у навуковым супрацоўнікам у [[Навукова-даследчы фізіка-хімічны інстытут імя Л. Я. Карпава|Хімічным інстытуце імя Л. Я. Карпава]]. У 1930—1932 гадах праходзіў навучанне ў аспірантуры пры Ваенна-хімічнай акадэміі і з 1931 года займаў пасаду намесніка дырэктара па навуковай рабоце Навукова-даследчага інстытута штучнага валакна. З 1931 года выкладаў у Маскоўскім вышэйшым тэхнічным вучылішчы, з 1939 года — прафесар і загадчык кафедры тэхналогіі штучнага валакна [[Расійскі хіміка-тэхналагічны ўніверсітэт Д. І. Мендзялеева|Маскоўскага хіміка-тэхналагічнага інстытута]], у 1940 годзе — дэкан тэхналагічнага факультэта. У 1941—1945 гадах З. А. Раговін — упаўнаважаны па хіміі [[Дзяржаўны камітэт абароны|Дзяржаўнага камітэта абароны]] СССР. З 1946 года працаваў у [[Маскоўскі тэкстыльны інстытут|Маскоўскім тэкстыльным інстытуце]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па хіміі [[Палімеры|высокамалекулярных злучэнняў]]. Разам з [[Іван Людвігавіч Кнунянц|І. Л. Кнунянцам]] даследаваў умовы і кінетыку полімерызацыі капралактаму. У 1930—1940 гадах займаўся распрацоўкай фундаментальных асноў хіміі [[Цэлюлоза|цэлюлозы]]. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] выконваў дзяржаўныя даручэнні, звязаныя з арганізацыяй вытворчасці патрэбных фронту палімерных матэрыялаў. Распрацаваў метады сінтэзу вытворных цэлюлозы, метады мадыфікацыі цэлюлозных і сінтэтычных валокнаў для атрымання матэрыялаў з рознымі ўласцівасцямі. У 1930—1932 гадах займаўся асваеннем тэхналогіі атрымання [[Віскоза|віскознай]] ніці на [[Магілёўскі завод штучнага валакна|Магілёўскім заводзе штучнага валакна імя Куйбышава]]<ref name="Маг">{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/201.htm |title=Захар Аляксандравіч Раговін // Малілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна |access-date=20 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128012519/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/201.htm |archivedate=28 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Аўтар шэрагу [[падручнік]]аў, дапаможнікаў і [[Манаграфія|манаграфій]]<ref name="Маг" />. Падрыхтаваў 130 кандыдатаў і 7 дактароў навук<ref name="Маг" />. == Узнагароды і званні == * 2 [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]], медалі<ref name="Маг" />. * [[Сталінская прэмія]] 3-й ступені (1942) * Сталінская прэмія 2-й ступені (1950) * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1974) * Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР (1965) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Раговін Захар Аляксандравіч||201}} * ''Гальбрайх Л. С.'' З. А. Роговин учёный, педагог, организатор науки // Химия растительного мира, 2005, № 3. — С. 5—6.{{ref-ru}} * Рыцари открытий : лауреаты Сталинских премий — уроженцы Беларуси, 1941—1953 / Э. А. Корнилович, А. Г. Корнилович. — Минск, 2016.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/201.htm Захар Аляксандравіч Раговін // Малілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128012519/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/201.htm |date=28 студзеня 2021 }} * [https://patentdb.ru/author/841800 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} * [http://www.rujen.ru/index.php/РОГОВИН_Захар_Александрович РОГОВИН Захар Александрович // Российская Еврейская Энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304075305/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A0%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%9D_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раговін Захар Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Дэканы]] 6g4dc945kf0v3mfymwdo8bt9j485cn3 Revolver 0 685396 5160415 5152397 2026-07-02T21:18:02Z JerzyKundrat 174 5160415 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I’m Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме ''[[Yesterday and Today]]''. Адначасова з кружэлкай ''Revolver'' у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя кампаній гуказапісу|Амерыканскай асацыяцыі кампаній гуказапісу]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Спіс кампазіцый == {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Lead vocals | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = Harrison | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = McCartney | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = Lennon | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = Harrison | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = McCartney | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (song)|Yellow Submarine]] | extra6 = Starr | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = Lennon | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Lead vocals | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = McCartney | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = Lennon | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = McCartney | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = Lennon | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = Harrison | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = McCartney | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = Lennon | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 7h1iypequtdqnauaoytq6fjpn3617g5 Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны інжынерна-эканамічны ўніверсітэт 0 689590 5160305 4076360 2026-07-02T14:00:45Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Эканамічныя ўніверсітэты Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160305 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт}} '''Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны інжынерна-эканамічны ўніверсітэт''' (ІНЖЭКАН) — універсітэт, які існаваў у [[Санкт-Пецярбург]]у да 2012 года, які спецыялізуецца ў галіне інжынерыі і эканомікі. Улетку 2012 года в. а. рэктара ІНЖЭКАНа Яўген Жгулеў і рэктар ФІНЭКа Ігар Максімцаў вылучылі ідэю стварэння новага федэральнага эканамічнага ўніверсітэта. 1 жніўня 2012 года Мінадукнавукі Расіі падпісала загад № 581 аб стварэнні Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта (СПбДЭУ) шляхам рэарганізацыі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага інжынерна-эканамічнага ўніверсітэта (ІНЖЭКАН) і Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (ФІНЭК) і зліцці іх у аб’яднаны эканамічны ВНУ — СПбДЭУ. {{Вну Санкт-Пецярбурга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Эканамічныя ўніверсітэты]] [[Катэгорыя:Эканамічныя ўніверсітэты Расіі]] o632jtempwqn7w3olx37ug82r7pzfrf 5160307 5160305 2026-07-02T14:02:02Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:ІНЖЭКАН]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160307 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт}} '''Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны інжынерна-эканамічны ўніверсітэт''' (ІНЖЭКАН) — універсітэт, які існаваў у [[Санкт-Пецярбург]]у да 2012 года, які спецыялізуецца ў галіне інжынерыі і эканомікі. Улетку 2012 года в. а. рэктара ІНЖЭКАНа Яўген Жгулеў і рэктар ФІНЭКа Ігар Максімцаў вылучылі ідэю стварэння новага федэральнага эканамічнага ўніверсітэта. 1 жніўня 2012 года Мінадукнавукі Расіі падпісала загад № 581 аб стварэнні Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта (СПбДЭУ) шляхам рэарганізацыі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага інжынерна-эканамічнага ўніверсітэта (ІНЖЭКАН) і Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (ФІНЭК) і зліцці іх у аб’яднаны эканамічны ВНУ — СПбДЭУ. {{Вну Санкт-Пецярбурга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Эканамічныя ўніверсітэты]] [[Катэгорыя:Эканамічныя ўніверсітэты Расіі]] [[Катэгорыя:ІНЖЭКАН]] 6hmtqfyhacowkiotzo0xatvk05xoi9b Зборная Віцебскай вобласці (пляжны футбол) 0 691696 5160366 3958904 2026-07-02T18:11:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160366 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Зборная Віцебскай вобласці | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = 2011 | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = | Чэмпіянат = | Сезон = | Месца = | Сайт = }} '''Зборная Віцебскай вобласці''' — беларуская каманда па пляжным футболе з горада Віцебск. У Чэмпіянатах Беларусі бярэ ўдзел з 2011 года. == Назвы == * «ВітВар» (2011—2012) * «Віцгазэнерга» (2012—2016) * Зборная Віцебскай вобласці (з 2016) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (4)''' [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2014|2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2016|2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2017|2017]]. * '''[[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (1)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2017|2017]] ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (2)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2013|2013]] ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''3-е месца (2)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2015|2015]]. * '''[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (1)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2018|2018]] ** {{Ср}} Фіналіст (1): [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2014|2014]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2011|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2011|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 2012|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2012|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2012|Фіналіст]] || |- | 2013|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2013|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2013|Фіналіст]] || |- | 2014|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2014|3-е месца]] || bgcolor=Silver|[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе 2014|Фіналіст Суперкубка]] |- | 2015|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2015|3-е месца]] || |- | 2016|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2 || || |- | 2017|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2 || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2017|Уладальнік]] || |- | 2018|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2018|Вышэйшая ліга]] || || || bgcolor=gold|[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе 2018|Уладальнік Суперкубка]] |} == Галоўныя трэнеры == * Алег Кірылаў {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.beachsoccer.by/beach-football-belarus/komandy/team/12-sbornaya-vitebskoj-oblasti Сборная Витебской области на beachsoccer.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200201233938/http://www.beachsoccer.by/beach-football-belarus/komandy/team/12-sbornaya-vitebskoj-oblasti |date=1 лютага 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пляжныя футбольныя клубы Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Віцебску]] 8a9xiqp4yweygo7nclx15sxje5e19y0 Каложскі дабравест 0 692272 5160486 5020835 2026-07-03T08:01:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160486 wikitext text/x-wiki {{Coord|53|41|4|N|23|50|28|E|display=title}} {{Фестываль |Назва = «Каложскі дабравест» |Назва ў арыгінале = |Лягатып = |Шырыня лагатыпа = |Выява = |Подпіс да выявы = |Шырыня выявы = |Гады = з 2002-га |Краіна = Беларусь |Горад = [[Гродна]] |Мова = беларуская і іншыя |Жанр = [[духоўная песня]] |Псеўданім = Каложа |Лэйбл = [[Гродзенская епархія]] |Тэматыка = [[песня]] |Склад = Хор [[Храм усіх святых|Храма ўсіх святых]] (Мінск) |Ганаровыя госці = |Звязаныя праекты = |Сайт = [https://pokrovgrodno.org/be/festival pokrovgrodno.org/be/festival] }} '''«Кало́жскі дабраве́ст»''' — міжнародны [[фестываль]] [[Праваслаўе|праваслаўных]] [[песня]]спеваў, які што[[люты]] ладзіцца ў [[Гродна|Гродне]] з 2002 года. Суарганізатарамі фестывалю выступаюць [[Гродзенская епархія]] і [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт]] пры адначасным дафінансаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]. Адкрыццё і закрыццё прымае [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]]<ref>{{Навіна|загаловак=У Гародні — апошні дзень XIV фестывалю «Каложскі дабравест»|спасылка=https://www.racyja.com/kultura/u-garodni-aposhni-dzen-xiv-festyvalyu-ka/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=люты 2015|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109223322/https://www.racyja.com/kultura/u-garodni-aposhni-dzen-xiv-festyvalyu-ka/|archivedate=9 лістапада 2021}}</ref>. Папярэдне ў студзені праводзіцца адборачнае праслухоўванне хароў Гродзенскай епархіі. Конкурснае праслухоўванне з удзелам замежных хароў прымае [[Сабор Пакрова Багародзіцы (Гродна)|сабор Пакрова Багародзіцы]]<ref>{{Навіна|аўтар=Якуб Сушчынскі|загаловак=«Каложскі дабравест» адбудзецца ў Гародні|спасылка=https://www.racyja.com/kultura/kalozhski-dabravest-adbudzetstsa-u-ga/|выдавец=Радыё «Рацыя»|дата публікацыі=люты 2020|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109221817/https://www.racyja.com/kultura/kalozhski-dabravest-adbudzetstsa-u-ga/|archivedate=9 лістапада 2021}}</ref>. Лік удзельнікаў абмяжоўвалі 45 харамі. Працягласць выступу мела складаць да 20 хвілін для дарослых і да 15 хвілін для дзіцячых хароў. Песняспевы мелі ўключаць: 1) духоўныя творы беларускіх кампазітараў; 2) творы [[Аляксандр Архангельскі|Аляксандра Архангельскага]], [[Сяргей Рахманінаў|Сяргея Рахманінава]], [[Пётр Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]] і [[Павел Часнакоў|Паўла Часнакова]] (рамантычны перыяд); 3) партэсныя спевы [[Дзмітрый Бартнянскі|Дзмітрыя Бартнянскага]], [[Максім Беразоўскі|Максіма Беразоўскага]] і [[Сцяпан Дзегцяроў|Сцяпана Дзегцярова]] (харавая класіка); 4) хатнія спевы; 5) распеў не ў гарманізацыі — балгарскі, грэчаскі, знакавы, кіеўскі або хатні<ref>{{Навіна|загаловак=Палажэнне аб міжнародным фестывалі «Каложскі дабравест»|спасылка=https://orthos.org/festival/polozhenie-o-xx-mezhdunarodnom-festivale-2021|выдавец=Гродзенская епархія|мова=ru|дата публікацыі=17 чэрвеня 2019|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109221849/https://orthos.org/festival/polozhenie-o-xx-mezhdunarodnom-festivale-2021|archivedate=9 лістапада 2021}}</ref>. == Намінацыі == На 2021 год на «Каложскім дабравесце» прысуджалі ўзнагароды ў 8 намінацыях: * царкоўныя хары епархіі і раённых цэнтраў (ад 9 чалавек); * царкоўныя ансамблі епархіі (да 8 чалавек); * царкоўныя хары (ад 12 чалавек) і ансамблі (да 12 чалавек) абласных гарадоў; * хары святароў і духоўных школ; * свецкія прафесійныя гурты; * свецкія аматарскія гурты; * дзіцячыя царкоўныя гурты; * дзіцячыя свецкія гурты<ref>{{Навіна|загаловак=Гісторыя фестывалю «Каложскі дабравест»|спасылка=https://orthos.org/festival/history|выдавец=[[Гродзенская епархія]]|мова=ru|дата публікацыі=2021|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109221826/https://orthos.org/festival/history|archivedate=9 лістапада 2021}}</ref>. == Журы == На 2021 год міжнароднае журы «Каложскага дабравесту» з 10 асоб ад пачатку ўзначальваў клірык сабору Пакрова Багародзіцы [[Андрэй Бандарэнка]]. У склад журы ўваходзіў старшыня аргкамітэта фестывалю [[Анатоль Ненартовіч]], які ўзначальваў царкву Сабору ўсіх беларускіх святых, а таксама музыказнаўцы і святары з 6 краін Еўропы: Латвіі, Польшчы, Расіі, Румыніі, Украіны і Францыі<ref>{{Навіна|загаловак=Міжнароднае журы фестывалю «Каложскі дабравест»|спасылка=https://orthos.org/festival/mezhdunarodnoe-zhuri|выдавец=Гродзенская епархія|мова=ru|дата публікацыі=6 верасня 2019|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109221826/https://orthos.org/festival/mezhdunarodnoe-zhuri|archivedate=9 лістапада 2021}}</ref>. == Гісторыя == У 2002 годзе ў Гродне прайшоў 1-ы фестываль «Каложскi дабравест», прымеркаваны да 10-годдзя адраджэння [[Гродзенская епархія|Гродзенскай епархіі]]. У лютым 2008 года 7-ы абласны фестываль праваслаўных песняспеваў, які ў той год атрымаў назву «Каложскі дабравест», сабраў 39 царкоўных і свецкіх хароў з 6 краін Еўропы — Беларусі, Літвы, Польшчы, Расіі, Украіны і [[Сербія|Сербіі]]. У склад журы ўвайшлі прадстаўнікі 4-х краін. Нязменным старшынёй журы быў святар і кампазітар [[Андрэй Бандарэнка]]. Пасля дня [[Божае Нараджэнне|Божага Нараджэння]] цягам калядных святаў журы адбірала ўдзельнікаў фестывалю сярод усіх царкоўнапрыходскіх хароў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Свецкія [[хор]]ы дасылалі заяўкі на ўдзел самі. У межах «Каложскага дабравесту» ладзілі навуковую канферэнцыю з удзелам спецыялістаў [[Мікалай Шыманскі|Мікалай Шыманскага]] з Мінска і [[Мікалай Дзянісаў|Мікалая Дзянісава]] з Масквы. Працягласць фестывалю павялічылі да 4-х дзён за кошт урачыстага адкрыцця з гала-[[канцэрт]]ам. Пастаяннымі членамі журы былі начальнікі ўпраўлення культуры [[Гродзенскі аблвыканкам|Гродзенскага аблвыканкама]] [[Аляксандр Лойка]] і кіраўнік [[Гайнаўка|Гайнаўскага]] фестывалю на Падляшшы пратаярэй [[Міхаіл Нігярэвіч]]. Членам аргкамітэта фестывалю быў начальнік аддзела ў справах рэлігій і нацыянальнасцей Гродзенскага аблвыканкама Ігар Папоў. З Літвы прыехаў хор [[Клайпеда|Клайпедскага]] дабрачыння «Іверская свечка» пры Свята-Мікалаеўскай царкве ў [[Цельшы|Цельшах]]. З Сербіі — хор [[Дзбюрдава]]. У рамках фестывалю ў Гарадской выставачнай зале Гродна правялі фотавыставу «Праваслаўны храмы Гродзеншчыны». Гала-канцэрт закрыцця прайшоў з аншлагам. Спаборніцтва праходзіла ў намінацыях сярод хароў святароў і духоўных школ, царкоўных ансамбляў [[Гродзенская епархія|Гродзенскай епархіі]], дзіцячых царкоўных калектываў, а таксама свецкіх аматарскіх асобна для дарослых і дзіцяча-юнацкіх. Пераможцаў узнагароджвалі [[тэлевізар]]амі, магнітафонамі і прагравальнікамі [[Лічбавы відэадыск|лічбавых відэадыскаў]]. Галоўную ўзнагароду атрымаў Нацыянальны акадэмічны [[Народны хор імя Цітовіча|народны хор Беларусі імя Генадзя Цітовіча]] пад кіраўніцтвам [[Міхась Дрынеўскі|Міхася Дрынеўскага]], які выканаў творы беларускіх кампазітараў [[Аляксей Туранкоў|Аляксея Туранкова]], [[Мікалай Шчаглоў|Мікалая Шчаглова]], Андрэй Бандарэнкі і [[Мікалай Бутома|Мікалая Бутомы]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Бунцэвіч.|загаловак=«Каложскi дабравест»: курс на Усход і на Захад|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=1158&mode=print|выданне=[[Культура (газета)|Культура]]|тып=газета|год=15 сакавіка 2008|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=153 11 (829)]|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109074343/http://kimpress.by/?page=2&id=1158&mode=print}}</ref>. 8—21 лютага 2009 года на 8-ы фестываль «Каложскі дабравест» завіталі звыш 40 хароў з суседніх Літвы, Польшчы, Расіі і Украіны. Ад Беларусі выступілі хор [[Інстытут тэалогіі імя святых Кірылы і Мятода|тэалагічнага факультэта БДУ]], [[прыход]]скія хоры епархій Беларусі і хоры з [[Брэста]], [[Орша|Оршы]] і [[Гомель|Гомлю]]. У склад журы ўвайшлі іерэй Андрэй Бандарэнка, народны артыст Міхась Дрынеўскі, мастацкі кіраўнік Міжнароднага харавога фестывалю ў [[Эстонія|Эстоніі]] [[Валерый Пятроў]], сакратар [[Саюз кампазітараў Украіны|Саюза кампазітараў Украіны]] [[Іван Тараненка]] і расійскі кампазітар Мікалай Дзянісаў. Заключны гала-канцэрт у зале [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр|Гродзенскага абласнога драматычнага тэатра]] прайшоў з аншлагам. Узнагароды атрымалі хоры з Гродна, [[Калініград]]а і [[Луцк]]а (Валынская вобласць)<ref>{{Артыкул|аўтар=Аляксандра Дубравіна.|загаловак=Склікае Каложа|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=2214&mode=print|выданне=Культура|год=28 лютага 2009|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=197 9 (877)]|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109023940/http://kimpress.by/?page=2&id=2214&mode=print}}</ref>. 10—13 лютага 2010 года ў 9-м фестывалі «Каложскі дабравест» удзельнічалі 39 хароў з Беларусі і суседніх Літвы, Польшчы, Расіі і Украіны. Упершыню завіталі жаночы ансамбль [[Манастыр святога Герарда|манастыра святога Герарда]] ў [[Ерэван]]е (Арменія) і хор «Бранка» сабора ў [[Ніш]]ы (Сербія). На канцэртах фестывалю выступілі [[Дзяржаўны камерны хор Беларусі]], Нацыянальны акадэмічны народны хор імя Цітовіча і хор святароў Гродзенскай епархіі пад кіраўніцтвам Андрэя Бандарэнкі<ref>{{Артыкул|загаловак=Песню пяе Каложа|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=3647&mode=print|выданне=Культура|год=13 лютага 2010|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=250 7 (927)]|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108090455/http://kimpress.by/?page=2&id=3647&mode=print}}</ref>. Галоўную ўзнагароду атрымаў хор манастыра святога Герарда пад кіраўніцтвам [[Мгер Наваян|Мгера Наваяна]]<ref>{{Навіна|загаловак=Хор манастыра Герарда атрымаў Гран-пры на фестывалі духоўнай музыкі ў Беларусі|спасылка=https://ru.wikinews.org/wiki/Хор_монастыря_Гегард_получил_«Гран_при»_на_фестивале_духовной_музыки_в_Белоруссии|выдавец=[[Вікінавіны]]|мова=ru|дата публікацыі=19 лютага 2010|дата доступу=5 студзеня 2021}}</ref>. 16—19 лютага 2011 года адбыўся 10-ы фестываль «Каложскі дабравест», які адкрываў Міхась Дрынеўскі<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Бунцэвіч.|загаловак=Метрыка для песні|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=5320&mode=print|выданне=Культура|год=12 лютага 2011|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=309 7 (979)]|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109060023/http://kimpress.by/?page=2&id=5320&mode=print}}</ref>. У 2011 годзе фестываль атрымаў званне міжнароднага ад [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]. У лютым 2012 года 11-ы фестываль сабраў 45 хароў з 8 краін Еўропы — Беларусі, [[Грэцыя|Грэцыі]] (упершыню), Літвы, Польшчы, Расіі, [[Румынія|Румыніі]], Сербіі і Украіны. Узнагароды прысудзілі ў 3-х ступенях па 9 намінацыях. Галоўную ўзнагароду атрымаў дзіцячы хор «Натхненне» [[Музычна-харавая школа № 106|музычна-харавой школы № 106]] у Маскве (Расія), якім кіравала [[Вольга Скварцова]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Дар’я Чаркес.|загаловак=«Натхненне» на «Дабравесце»|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=7119&mode=print|выданне=Культура|год=10 сакавіка 2012|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=368 10 (1033)]|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108063733/http://kimpress.by/?page=2&id=7119&mode=print}}</ref>. Пераможцаў уганаравалі [[бронза]]вай [[статуэтка]]й у выглядзе сімвала фестывалю, выкананай скульптарам [[Уладзімір Панцялееў|Уладзімірам Панцялеевым]]. Спадарожна праводзіліся вечары [[Паэзія|паэзіі]], выставы і кіналекторыі<ref>{{Навіна|аўтар=Алена Стасюкевіч|загаловак=Уладальнікам Гран-пры «Каложскага дабравеста» стаў дзіцячы хор з Масквы|спасылка=https://blr.belta.by/culture/view/uladalnikam-gran-pry-kalozhskaga-blagavesta-stau-dzitsjachy-hor-z-maskvy-16104-2012|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=27 лютага 2012|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. Фестываль «Каложскі дабравест» фінансавалі [[Гродзенскі аблвыканкам]] і Гродзенская епархія<ref>{{Артыкул|аўтар=Яўген Рагін.|загаловак=У грыбы на бібліёбусе|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=8310&mode=print|выданне=Культура|год=12 студзеня 2013|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=407 2 (1076)]|archive-date=7 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107123627/http://kimpress.by/?page=2&id=8310&mode=print}}</ref>. 27 лютага — 2 сакавіка 2013 года прайшоў 12-ы «Каложскі дабравест». Папярэдне ў студзені падчас калядных святаў зладзілі адбор сярод прыходскіх хароў Гродзенскай епархіі. З-за мяжу да ўдзелу запрасілі хары з 7 краін Еўропы — Літвы, Польшчы, Расіі, Румыніі, Сербіі і [[Францыя|Францыі]]. Агулам у фестывалі ўдзельнічала 45 хароў. Пераважна выконваліся творы беларускіх аўтараў і мясцовых напеваў, а таксама знакавы, шляхавы, хатні, кіеўскі, балгарскі і грэчаскі распеў, як і штодзённы песняспеў. Спадарожна праводзіліся: выстаўка з фондаў [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі|Гродзенскага дзяржаўнага музея гісторыі рэлігіі]], вечар духоўнай паэзіі і аўтарскай песні, кіналекторый, мастацкія выставы ў Гродзенскай выставачнай залі і музеі Гродзенскага абласнога метадычнага цэнтра народнай творчасці, а таксама фотавыстава «Праваслаўны свет». 28 лютага ладзілі канцэрт студэнцкага хору [[Маскоўская дзяржаўная кансерваторыя|Маскоўскай дзяржаўнай кансерваторыі]] (Расія), а 1 сакавіка — Архірэйскага хору [[Сабор Аляксандра Неўскага (Парыж)|сабору Аляксандра Неўскага]] ў [[Парыж]]ы (Францыя) і хору спеўных [[Стараверства|стараверскіх]] прыходаў [[Сібір]]ы<ref>{{Навіна|аўтар=Алена Стасюкевіч|загаловак=Фестываль праваслаўных песняспеваў «Каложскі дабравест» збярэ ў Гродне калектывы з 8 краін|спасылка=https://blr.belta.by/culture/view/festyval-pravaslaunyh-pesnapennjau-kalozhski-blagavest-zbjare-u-grodne-kalektyvy-z-8-krain-16499-2013|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=13 лютага 2013|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. 19—22 лютага 2014 года адбыўся 13-ы «Каложскi дабравест»<ref>{{Артыкул|загаловак=Коратка|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20131213/1386905443-koratka|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=13 снежня 2013|нумар=[https://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-235-27600-ot-13122013 235 (27600)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/12/1386905273_1.pdf 1]|issn=1990-763x|archive-date=9 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109221827/https://zviazda.by/be/news/20131213/1386905443-koratka}}</ref>. У фестывалі прынялі ўдзел 37 хароў з 6 краін<ref>{{Навіна|загаловак=Сёння стартуе міжнародны фестываль праваслаўных песняспеваў «Каложскі дабравест»|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/kultura/segodnya_startuet_mezhdunarodnyy_festival_pravoslavnykh_pesnopeniy_kalozhskiy_blagovest_19_02_2014_0/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=19 лютага 2014|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. Адкрыццё і закрыццё правялі ў Гродзенскім абласным драмтэатры, а спаборнае праслухоўванне — у [[Сабор Пакрова Багародзіцы (Гродна)|саборы Пакрова Багародзіцы]]. 20—21 лютага ў [[Гродзенскі музычны каледж|Гродзенскім музычным каледжы]] і [[Новы замак (Гродна)|Новым замку]] ладзілі канцэрты хароў з Арменіі, Расіі і Украіны. У спаборніцтве ўдзелічалі 4 хары з Расіі, 3 з Польшчы, 2 з Украіны і па 1 з Арменіі і Румыніі<ref>{{Навіна|загаловак=У XIII Міжнародным фестывальывалі праваслаўных песняспеваў прымуць удзел калектывы з шасці краін|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140206/1391674777-u-xiii-mizhnarodnym-festyvali-pravaslaunyh-pesnapennyau-prymuc-udzel|выдавец=Газета «[[Звязда (газета)|Звязда]]»|дата публікацыі=6 лютага 2014|дата доступу=6 студзеня 2021|access-date=9 лістапада 2021|archive-date=9 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109221904/https://zviazda.by/be/news/20140206/1391674777-u-xiii-mizhnarodnym-festyvali-pravaslaunyh-pesnapennyau-prymuc-udzel|url-status=dead}}</ref>. На адкрыцці выступіў [[Студэнт|студэнцкі]] хор Маскоўскай кансерваторыі пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Калінін|Станіслава Калініна]]. Ладзіліся фотавыстава «Нашыя храмы» фотаклуба «Гродна», асабістая фотавыстава [[Уладзімір Лябецкі|Уладзіміра Лябецкага]] «Праваслаўная Сербія вачыма беларусаў» і выстаўка [[абраз]]оў [[Мікола Цудатворца|Міколы Цудатворцы]] ў Гродзенскім музеі рэлігіі. У закрыцці ўзяў удзел беларускі экзарх [[Павел (Панамароў)|Павел]]<ref>{{Навіна|аўтар=Аляксандр Саенка|загаловак=У Гродне ўрачыста адкрыўся XIII Міжнародны фестываль праваслаўных спеваў «Каложскі звон»|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2014/02/20/by_media_blagovest|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=20 лютага 2014|дата доступу=6 студзеня 2021|access-date=9 лістапада 2021|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108202539/https://by.belapan.by/archive/2014/02/20/by_media_blagovest|url-status=dead}}</ref>. Таксама ладзілі кінапаказы фільмаў «Вялікі пост» і «Ікона». У межах фестывалю прадставілі кнігу [[Ларыса Густава|Ларысы Густавай]] «Царкоўны спевы. Беларуская спеўная культура праваслаўнай традыцыі»<ref>{{Артыкул|аўтар=Барыс Пракопчык.|загаловак=Песняспевы «Каложскага дабравеста»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140218/1392673982-pesnapenni-kalozhskaga-blagavesta|выданне=Звязда|год=18 лютага 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/30-27640 30 (27640)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/02/18lut-5.indd_.pdf 5]|archive-date=9 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109221840/https://zviazda.by/be/news/20140218/1392673982-pesnapenni-kalozhskaga-blagavesta}}</ref>. Сярод іншага выступілі мужчынскі хор стараабрадніцкага [[Сабор Пакрова Багародзіцы на Рагожскіх могілках|сабора Пакрова Багародзіцы]] ў Маскве і жаночы хор «Аватамк» царквы Рыгора Асветніка [[Эміядзінскі манастыр|Эміядзінскага манастыра]] (Арменія)<ref>{{Навіна|загаловак=На «Каложскім дабравесце» выступілі хоры стараабраднікаў і Армянскай царквы|спасылка=https://novychas.by/kultura/na_kalozskim_dabraviescie_vyst|выдавец=Газета «[[Новы час (газета)|Новы час]]»|дата публікацыі=23 лютага 2014|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. Галоўную ўзнагароду атрымаў студэнцкі хор [[Казанская дзяржаўная кансерваторыя|Казанскай дзяржаўнай кансерваторыі]] (Рэспубліка [[Татарстан]], Расія). 11—14 лютага 2015 года «Каложскі дабравест» сабраў 20 хароў з Беларусі і яшчэ 20 з 6 іншых краін Еўропы — Літвы, [[Малдова|Малдовы]] (упершыню, свецкі і царкоўны), Польшчы, Расіі, Румыніі і Украіны. Сярод іншых запрасілі студэнцкі хор [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] і хор «За веру і айчыну» [[Інжынерныя войскі Расіі|інжынерных войскаў Расіі]]. 8—12 студзеня праводзілі адборачнае праслухоўванне хароў Гродзенскай епархіі ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], [[Рось|Росі]] (Ваўкавыскі раён), [[Масты|Мастах]] і [[Азёры (Гродзенская вобласць)|Азёрах]] (Гродзенскі раён). Спадарожна ў [[Царква Святых Барыса і Глеба (Гродна)|Каложскай царкве Барыса і Глеба]] праходзіла выстаўка сучасных абразоў з Беларусі, Літвы, Польшчы і Украіны. Таксама прадставілі альбом [[Алёна Шацько|Алёны Шацько]] «[[Звон|Званы]] праваслаўных храмаў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]». У склад журы ўвайшлі выкладнікі і святары Беларусі, Расіі, Румыніі і Францыі. Пераможцаў вызначалі ў 8 намінацыях<ref>{{Навіна|аўтар=Тацяна Вішнеўская|загаловак=Фестываль праваслаўных песняспеваў «Каложскі дабравест» адбудзецца 11-14 лютага ў Гродне|спасылка=https://blr.belta.by/culture/view/festyval-pravaslaunyh-pesnapennjau-kalozhski-blagavest-adbudzetstsa-11-14-ljutaga-u-grodne-28969-2015|выдавец=БелТА|дата публікацыі=6 студзеня 2015|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. 25—27 лютага 2016 года на 15-ы «Каложскі дабравест» завіталі 35 хароў з Арменіі, Беларусі, Малдовы, Польшчы, Расіі, Сербіі, [[Узбекістан]]а (упершыню) і Францыі. З Ташкента прыехаў хор [[Сабор Успення Багародзіцы (Ташкент)|сабора Успення Багародзіцы]]<ref>{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|загаловак=У Гродне адкрыўся міжнародны фестываль праваслаўных спеваў «Каложскі дабравест»|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/kultura/v_grodno_otkrylsya_mezhdunarodnyy_festival_pravoslavnykh_pesnopeniy_kolozhskiy_blagovest/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=25 лютага 2016|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. 6—11 лютага 2017 года на 16-м фестывалі выступіла 38 хароў з 7 краін<ref>{{Навіна|аўтар=Таццяна Вішнеўская|загаловак=Фестываль «Каложскі дабравест» праходзіць у Гродне|спасылка=https://blr.belta.by/photonews/view/festyval-kalozhski-blagavest-prahodzits-u-grodne-4541/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=9 лютага 2017|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref> — Арменіі, Беларусі, Польшчы, Расіі, Румыніі, Сербіі і Украіны<ref>{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Дайджэст навін рэгіёнаў|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/kra_na/daydzhest_novostey_regionovророаьлнгл/ |выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=11 лютага 2017|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. Спадарожна ў Гродзенскім абласным метадычным цэнтры народнай творчасці прайшла выстаўка графікі, керамікі і жывапісу «Прыгажосць Боскага свету», якую ладзіў Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі «Прамень» [[Кастрычніцкі раён (Гродна)|Кастрычніцкага раёна]] Гродна<ref>{{Артыкул|аўтар=Яўген Рагін.|загаловак=Пра краязнаўчы факультатыў, маладзёжную сталіцу і «Святкі.by»|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=13841&mode=print|выданне=Культура|год=4 лютага 2017|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=623 5 (1288)]|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108161449/http://kimpress.by/?page=2&id=13841&mode=print}}</ref>. Галоўную ўзнагароду атрымаў Акадэмічны хор [[Расійская акадэмія музыкі|Расійскай акадэміі музыкі]] з Масквы пад кіраўніцтвам [[Дзмітрый Анегін|Дзмітрыя Анегіна]]. Таксама лаўрэатамі сталі 9 хароў Гродзенскай вобласці<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікалай Шаўчэнка.|загаловак=Пра «Скарбніцу Падняпроўя», ДК на колах і нішчымны пірог|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=13883&mode=print|выданне=Культура|год=18 лютага 2017|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=625 5 (1290)]|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109171715/http://kimpress.by/?page=2&id=13883&mode=print}}</ref>. У Сеціве спевы хароў паглядзела звыш 5000 чалавек<ref>{{Навіна|аўтар=Якуб Сушчынскі|загаловак=«Каложскі дабравест – 2017»|спасылка=https://www.racyja.com/kultura/kalozhski-dabravest-2017/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=люты 2017|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109223324/https://www.racyja.com/kultura/kalozhski-dabravest-2017/|archivedate=9 лістапада 2021}}</ref>. 7—10 лютага 2018 года на 17-ы «Каложскі дабравест» завіталі 35 хароў з 8 краін — Беларусі, [[Паўночная Македонія|Македоніі]] (упершыню), Польшчы, Расіі, Румыніі, Узбекістана, Украіны і [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]] (упершыню). Сярод іншага выступіла 10 дзіцячых хароў<ref>{{Навіна|загаловак=«Каложскі дабравест» сабраў у Гродне калектывы з 8 краін|спасылка=https://blr.belta.by/photonews/view/kalozhski-blagavest-sabrau-u-grodne-kalektyvy-z-8-krain-6601/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=9 лютага 2018|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. 20—23 лютага 2019 года ў 18-м фестывалі ўзялі ўдзел звыш 40 хароў з 8 краін — Беларусі, [[Латвія|Латвіі]] (упершыню), Літвы, Польшчы, Расіі, Румыніі, Сербіі і Украіны<ref>{{Артыкул|аўтар=Яўген Рагін.|загаловак=Нам, царам, бяз юшкі аніяк|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=15918&mode=print|выданне=Культура|год=16 лютага 2019|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=732 7 (1394)]|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108184227/http://kimpress.by/?page=2&id=15918&mode=print}}</ref>. На адкрыцці выступіла Дзяржаўная акадэмічная [[харавая капэла імя Рыгора Шырмы]]<ref>{{Навіна|аўтар=Леанід Шчаглоў|загаловак=XVIII Міжнародны фестываль праваслаўных песнапенняў «Каложскі дабравест» адкрыўся ў Гродне|спасылка=https://blr.belta.by/fotoreportage/view/xviii-mizhnarodny-festyval-pravaslaunyh-pesnapennjau-kalozhski-blagavest-adkryusja-u-grodne-76035-2019/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=20 лютага 2018|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. Перамогу на спаборніцтве здабыў Усіхсвяцкі хор [[Храм усіх святых|Храма ўсіх святых]] у Мінску<ref>{{Артыкул|аўтар=Вікторыя Захарава.|загаловак=Усе хары ў госці да нас|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20200203/1580741066-festyval-kalozhski-blagavest-proydze-u-grodne-naprykancy-lyutaga|выданне=Ігуменскі тракт|год=4 лютага 2020|нумар=[https://zviazda.by/sites/default/files/4lut-8_optim.pdf 2 (245)]|archive-date=9 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109221839/https://zviazda.by/be/news/20200203/1580741066-festyval-kalozhski-blagavest-proydze-u-grodne-naprykancy-lyutaga}}</ref>. 19—22 лютага 2020 года 19-ы фестываль сабраў 37 хароў з 11 краін, у тым ліку ўпершыню з [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. У папярэднім адборы ўзялі ўдзел звыш 800 хароў<ref>{{Артыкул|аўтар=Ала Бялькевіч.|загаловак=«Каложскі дабравест»: музыка па-за часам|спасылка=http://kimpress.by/?page=2&id=16861&mode=print|выданне=Культура|год=25 студзеня 2020|нумар=[http://kimpress.by/?idnum=782 4 (1443)]|archive-date=7 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107131005/http://kimpress.by/?page=2&id=16861&mode=print}}</ref>. Кіраўніцай фестывалю выступіла Наталля Гаплінчык<ref>{{Навіна|загаловак=Фестываль «Каложскі дабравест» у Гродне будзе рэкордным па колькасці краін-удзельніц|спасылка=https://blr.belta.by/culture/view/festyval-kalozhski-blagavest-u-grodne-budze-rekordnym-pa-kolkastsi-krain-udzelnits-85252-2020/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=14 лютага 2018|дата доступу=6 студзеня 2021}}</ref>. Сярод іншага ў межах фестывалю святар [[Павел Каспяровіч]] прадставіў зборнік беларускай паэзіі «Каложскі дабравест» пад рэдакцыяй [[Анатоль Брусевіч|Анатоля Брусевіча]]. Зборнік уключыў вершы 9 паэтак і паэтаў, у тым ліку такіх як [[Данута Бічэль]], [[Юрка Голуб]], [[Андрэй Мельнікаў]], [[Ала Нікіпорчык]], [[Рычард Белячыц]], [[Аліна Паўлоўская]] і манах [[Алег Бембель|Ян Бембель]] пад псеўданімам Зніч<ref>{{Навіна|аўтар=Якуб Сушчынскі|загаловак=Новы зборнік беларускай паэзіі «Каложскі дабравест»|спасылка=https://www.racyja.com/kultura/novy-zbornik-belaruskaj-paezii-kalozh/|выдавец=Радыё «Рацыя»|дата публікацыі=люты 2020|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109221817/https://www.racyja.com/kultura/novy-zbornik-belaruskaj-paezii-kalozh/|archivedate=9 лістапада 2021}}</ref>. == Галоўная ўзнагарода == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#6699CC" | '''<font color=White>Год</font>''' || '''<font color=White>№</font>''' || '''<font color=White>Хор</font>''' || '''<font color=White>Краіна</font>''' |- | bgcolor="#eeeeee"| 2020 || 19 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2019 || 18 || Хор [[Храм усіх святых|Храма ўсіх святых]] (Мінск) || {{BLR}} |- | bgcolor="#eeeeee"| 2018 || 17 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2017 || 16 || Акадэмічны хор [[Расійская акадэмія музыкі|Расійскай акадэміі музыкі]] (Масква) || {{RUS}} |- | bgcolor="#eeeeee"| 2016 || 15 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2015 || 14 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2014 || 13 || Студэнцкі хор [[Казанская дзяржаўная кансерваторыя|Казанскай дзяржаўнай кансерваторыі]] (Татарстан) || {{RUS}} |- | bgcolor="#eeeeee"| 2013 || 12 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2012 || 11 || «Натхненне» [[Музычна-харавая школа № 106|музычна-харавой школы № 106]] (Масква) || {{RUS}} |- | bgcolor="#eeeeee"| 2011 || 10 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2010 || 9 || Хор [[Манастыр святога Герарда|манастыра святога Герарда]] (Ерэван) || {{ARM}} |- | bgcolor="#eeeeee"| 2009 || 8 || — || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2008 || 7 || [[Народны хор імя Цітовіча]] || {{BLR}} |- | bgcolor="#eeeeee"| 2007 || 6 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2006 || 5 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2005 || 4 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2004 || 3 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2003 || 2 || || |- | bgcolor="#eeeeee"| 2002 || 1 || || |} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Навіна|загаловак=Каложскі дабравест|спасылка=https://novychas.by/tags/kalozski-dabravest|выдавец=Газета «[[Новы час (газета)|Новы час]]»|дата публікацыі=23 сакавіка 2018|дата доступу=6 студзеня 2021}} * {{Навіна|загаловак=Фотафакт: фестываль «Каложскі дабравест» у Гродне|спасылка=https://blr.belta.by/culture/view/fotafakt-festyval-kalozhski-blagavest-u-grodne-85461-2020/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=20 лютага 2020|дата доступу=6 студзеня 2021}} * {{Навіна|загаловак=Фестываль «Каложскі дабравест»|спасылка=https://orthos.org/festival|выдавец=[[Гродзенская епархія]]|мова=ru|дата публікацыі=17 чэрвеня 2020|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109221849/https://orthos.org/festival|archivedate=9 лістапада 2021}} ** [https://orthos.org/festival/blanki-zayavok-2021 Заяўкі на ўдзел] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210107061359/https://orthos.org/festival/blanki-zayavok-2021 |date=7 студзеня 2021 }}{{ref-ru}} ** [https://orthos.org/festival/news Навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124143250/https://orthos.org/festival/news |date=24 студзеня 2021 }} ** [https://orthos.org/media/audio/vse-festivali Аўдыёзапісы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210120063430/https://orthos.org/media/audio/vse-festivali |date=20 студзеня 2021 }} * {{Навіна|загаловак=Хор|спасылка=http://kalozha.by/be/kalozha/khor|выдавец=[[Царква Святых Барыса і Глеба (Гродна)|Каложская царква Барыса і Глеба ў Гродне]]|дата публікацыі=11 лютага 2017|дата доступу=6 студзеня 2021|accessdate=9 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109221817/http://kalozha.by/be/kalozha/khor|archivedate=9 лістапада 2021}} {{Фестывалі Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія хрысціянскія фестывалі]] [[Катэгорыя:Культура Гродна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Гродзенская і Ваўкавыская епархія]] [[Катэгорыя:Падзеі лютага]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Гродне]] 9lus1wtmkip0584n8nx1u25px0pdyjb Зарадная станцыя 0 693031 5160319 5020627 2026-07-02T15:03:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160319 wikitext text/x-wiki [[Выява:Electric cars charging in Minsk (23-01-2020) 2.jpg|міні|280пкс|Зарадная станцыя «[[Беларуснафта|Беларуснафты]]» ў Мінску (2020 год)]] '''Зара́дная ста́нцыя''' — [[інфраструктура]] для зарадкі [[электраэнергія]]й акумулятара [[Электрамабіль|электрамабіля]]. == Віды == На 2020 год вылучалі 3 віды зарадных станцый паводле ладу зарадкі. * ''Лад 2''. Прадугледжвае зарадку [[Зменны ток|зменным токам]] ад побытавай сеткі з аховай унутры кабеля. Час зарадкі складае ад 12 гадзін. * ''Лад 3''. Ажыццяўляе 3-фазную зарадку зменным токам з кіраваным ходам зарадкі. Займае 4—8 гадзін. * ''Лад 4''. Зараджае пастаянным токам 80 % магутнасці [[акумулятар]]а за 15—30 хвілін<ref>{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Румас]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 10 кастрычніка 2018 г. № 731 «Аб зацвярджэнні Праграмы стварэння дзяржаўнай зараднай сеткі для зарадкі электрамабіляў»|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C21800731|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=16 кастрычніка 2018|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. == Беларусь == 14 жніўня 2013 года аб’яднанне «[[Беларуснафта]]» абвясціла [[тэндэр]] на закуп электразарадных станцый, якія мелі размясціць на 4 аўтазапраўках, у тым ліку на адной у Мінску<ref>{{Навіна|аўтар=Валерыйый Сідорчык|загаловак=«Беларуснафта» створыць сетку зарадных станцый для электрамабіляў|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/belarusnafta-stvoryts-setku-zaradnyh-stantsyj-dlja-elektramabiljau-10065-2013|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 жніўня 2013|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 9 кастрычніка 2014 года ў [[Баравая (Мінскі раён)|Баравой]] вёсцы Мінскага раёна адкрылі першую ў Беларусі станцыю хуткай зарадкі [[Электрамабіль|электрамабіляў]]. Магутнасць зарадкі складала 50 кіла[[ват]], што дазваляла зарадзіць [[акумулятар]] электрамабіля за 30 хвілін<ref>{{Навіна|загаловак=Першую ў Беларусі станцыю экспрэс-зарадкі для электрамабіляў адкрылі на выездзе з Мінска|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/pershuju-u-belarusi-stantsyju-ekspres-zaradki-dlja-elektramabiljau-adkryli-na-vyezdze-z-minska-26348-2014|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=9 кастрычніка 2014|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. Гэтая зарадная станцыя належала аўтазапраўцы «[[А-100 (кампанія)|А-100]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Марта Грын|загаловак=Калі на беларускіх дарогах можна будзе ўбачыць электрамабіль і не здзівіцца|спасылка=https://novychas.by/ekanomika/kali_na_bielaruskich_darohach|выдавец=Газета «[[Новы час (газета)|Новы час]]»|дата публікацыі=29 кастрычніка 2014|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 16 кастрычніка 2015 года зарадная станцыя для электрамабіляў з’явілася ў Мінску на скрыжаванні [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] і бульвара Талбухіна<ref>{{Навіна|загаловак=Зарадная станцыя для электрамабіляў з’явілася на бульвары Талбухіна ў Мінску|спасылка=https://blr.belta.by/photonews/view/zaradnaja-stantsyja-dlja-elektramabiljau-zjavilasja-na-bulvary-talbuhina-u-minsku-1108/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=16 кастрычніка 2014|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 11 лютага 2016 года на вуліцы Харужай у Мінску адкрылі першую зарадную станцыю беларускай вытворчасці<ref>{{Навіна|аўтар=Ян Пашкевіч, тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|загаловак=Развіццё экалагічных відаў транспарту ў сталіцы атрымала новы імпульс|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/razvitie_ekologicheskikh_vidov_transporta_v_stolitse_poluchilo_novyy_impuls/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=11 лютага 2016|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. На 1 мая 2016 года ў Беларусі налічвалася 10 электразаправак цаной па 20 000 [[еўра]], якія дазвалялі зарадзіць аўтамабіль за 2 гадзіны<ref>{{Навіна|аўтар=Дзмітрый Цітоў, тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Электракары — хіт продажаў у Еўропе|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/elektrokary_khit_prodazh_v_evrope/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=1 мая 2016|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 27 лютага 2017 года [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіў Пастанову № 162 «Аб згодзе на ажыццяўленне фінансавання праекта», паводле якой дазволіў «[[Паўночная экалагічная фінансавая карпарацыя|Паўночнай экалагічнай фінансавай карпарацыі]]» («ПЭФК»; [[Хельсінкі]], Фінляндыя) адкрыць крэдытную лінію на 1 млн еўра «[[Беларускі народны банк|Беларускаму народнаму банку]]» для выдачы пазык на набыццё зарадных станцый<ref>{{Навіна|аўтар=[[Андрэй Кабякоў]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў ад 27.02.2017 № 162 «Аб згодзе на ажыццяўленне фінансавання праекта»|спасылка=http://government.by/be/solutions/2823|выдавец=[[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=27 лютага 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020|accessdate=14 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210703100311/http://www.government.by/be/solutions/2823|archivedate=3 ліпеня 2021}}</ref>. 12 мая 2017 года ААТ «[[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]» выпусціла першую ў [[Віцебск]]у зарадную станцыю «Віцязь ЕС-301», якую ўсталявалі на заводскай паркоўцы<ref>{{Навіна|загаловак=«Віцязь» выпусціў зарадную станцыю для электрамабіляў|спасылка=https://blr.belta.by/photonews/view/vitsjaz-vypustsiu-zaradnuju-stantsyju-dlja-elektramabiljau-5113/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=12 мая 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. Распрацоўка на заказ [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь]] заняла 1,5 гады. Зарадка запускалася праз дадатак на смартфоне з АС «[[Android|Андроід]]», праз [[Паслуга кароткага паведамлення|кароткае паведамленне]] з сотавага тэлефона і праз картку радыёчастотнага распазнання. Зарадная станцыя была з пераменым 3-фазным токам і каштавала каля $2000. Час зарадкі складаў каля 4 гадзін. Адначасна кіраўніцтва ААТ «Віцязь» абвясціла пра распрацоўку зараднай станцыі коштам каля $20 000, што мела зараджаць электрамабіль за менш як 30 хвілін<ref>{{Навіна|аўтар=Яўген Карпас, «Штодзённік»|загаловак=У Віцебску з’явілася першая станцыя для зарадкі электрамабіляў|спасылка=https://www.racyja.com/ekanomika/u-vitsebsku-zyavilasya-pershaya-stantsyya-dl/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=11 мая 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020|accessdate=14 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114203104/https://www.racyja.com/ekanomika/u-vitsebsku-zyavilasya-pershaya-stantsyya-dl/|archivedate=14 лістапада 2021}}</ref>. У маі 2017 года ў Мінску ўсталявалі 3 зарадныя станцыі для электробусаў «[[Вітаўт Макс Электра]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Першы беларускі электробус з правым рулём адправіўся ў Вялікабрытанію|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/pervyy_belorusskiy_elektrobus_s_pravym_rulem_otpravilsya_v_velikobritaniyu/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=17 верасня 2019|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 11 ліпеня 2017 года галоўны канструктар [[ТДА]] «Сучасныя тэхнічныя рашэнні і метады» («СТРіМ») Аляксей Яфрэмаў прадставіў у [[Магілёў|Магілёве]] зарадную станцыю ўласнай распрацоўкі, што мела магутнасць 20 кілават і прызначалася для гарадскіх вуліц. На той час у Беларусі зарадныя станцыі распрацоўвалі 3 прадпрыемствы ў Мінску, Віцебску і Магілёве<ref>{{Артыкул|аўтар=Нелі Зігуля.|загаловак=Злучаючы тэхналогіі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170711/1499791607-yak-magilyouskaya-inavacyyaya-firma-ruhae-naperad-pramyslovasc|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=12 ліпеня 2017|нумар=[http://zviazda.by/be/number/131-28495 131 (28495)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/12lip-1_optim.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/12lip-4_optim.pdf 4]|issn=1990-763x|archive-date=14 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114203130/http://zviazda.by/be/news/20170711/1499791607-yak-magilyouskaya-inavacyyaya-firma-ruhae-naperad-pramyslovasc}}</ref>. 23 жніўня 2017 года ў [[Гомель|Гомелі]] ВА «Беларуснафта» адкрыла сваю 4-ю зарадную станцыю<ref>{{Навіна|загаловак=Новая зарадная станцыя для электрамабіляў адкрылася ў Гомелі|спасылка=https://blr.belta.by/photonews/view/novaja-zaradnaja-stantsyja-dlja-elektramabiljau-adkrylasja-u-gomeli-5723/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=23 жніўня 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. На 8 верасня 2017 года «Беларуснафта» мела 8 зарадных станцый, з якіх 3 адкрылі ў жніўні: 2 у Гомелі і 1 у каля памежнага пераходу «[[Брузгі (пагранічны пункт пропуску)|Брузгі]]» ў Гродзенскім раёне на мяжы з Польшчай. Яны прызначаліся для зарадкі акумулятара на 80 % за 30 хвілін<ref>{{Навіна|аўтар=Валерый Сідорчык|загаловак=«Беларуснафта» гатова ўзяць функцыі нацыянальнага сеткавага аператара па зарадцы электрамабіляў|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/belarusnafta-gatova-uzjats-funktsyi-natsyjanalnaga-setkavaga-aperatara-pa-zaradtsy-elektramabiljau-61489-2017/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=4 верасня 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. Агулам у Беларусі налічвалася каля 20 зарадных станцый<ref>{{Навіна|аўтар=Дзмітрый Цітоў, тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Першы беларускі электракар рыхтуецца да серыйнай вытворчасці|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/glavnyy-efir/pervyy_belorusskiy_elektrokar_gotovitsya_k_seriynomu_proizvodstvu_/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=3 верасня 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 9 кастрычніка 2017 года зарадную станцыю адкрылі на 3-м паверсе гандлёвага цэнтра «Галерэя Мінска»<ref>{{Навіна|аўтар=Аляксей Арэшка|загаловак=У цэнтры Мінска з’явілася станцыя для хуткай зарадкі электрамабіляў|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2017/10/09/924053_924054|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=9 кастрычніка 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020|access-date=14 лістапада 2021|archive-date=27 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327082936/https://by.belapan.by/archive/2017/10/09/924053_924054|url-status=dead}}</ref>. 8 лістапада 2017 года з’явілася 1-я зарадная станцыя пры сталічным [[Гіпермаркет|гіпермаркеце]] «Е-сіці» на Дзянісаўскай вуліцы<ref>{{Навіна|аўтар=Ксенія Лебедзева, тэлеканал «Беларусь 1»|загаловак=Першая зарадная станцыя для электрамабіляў у гіпермаркеце|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/pervaya_zaryadnaya_stantsiya_dlya_elektromobiley_v_gipermarkete/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=8 лістапада 2017|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 5 студзеня 2018 года «Беларускі народны банк» адкрыў электразапраўку пры сваім аддзяленні ў [[Гродна|Гродне]] па Сацыялістычнай вуліцы, д. 44<ref>{{Навіна|аўтар=Марына Харэвіч|загаловак=У Доме з лілеямі пасяліўся леў|спасылка=https://hrodna.life/2018/01/05/u-grodne-zyavilasya-drugaya-stancyiya-zaradki-dlya-elektramabilyau-getyim-razam-u-centryi/|выдавец=Выданне «Гродна.лайф»|дата публікацыі=6 студзеня 2018|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 26 красавіка 2018 года ўрад Беларусі ўсталяваў расцэнку на [[Электраэнергія|электраэнергію]] ад ДВА «[[Белэнерга]]» для зарадкі электрамабіляў у памеры 15,693 капейкі за 1 [[кілават-гадзіна]]. Такая расцэнка была на 48 % ніжэйшай за расцэнку для ўстаноў у галіне паслуг<ref>{{Навіна|загаловак=У Беларусі ўпершыню ўстаноўлены тарыф для зарадкі электрамабіляў|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/u-belarusi-upershynju-ustanouleny-taryf-dlja-zaradki-elektramabiljau-68419-2018/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=26 красавіка 2018|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 13 чэрвеня 2018 года А. Лукашэнка падпісаў Указ № 236 аб дапаўненні Дзяржаўнай праграмы інавацыйнага развіцця Беларусі на 2016—2020 гады праектам стварэння вытворчасці зарадных станцый на ААТ «Віцязь»<ref>{{Навіна|аўтар=Марына Носава|загаловак=Серыйную вытворчасць зарадных станцый для электрамабіляў запусцяць у Беларусі да 2020 года|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2018/06/18/961204_961205|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=18 чэрвеня 2018|дата доступу=27 сакавіка 2020|access-date=14 лістапада 2021|archive-date=27 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327082935/https://by.belapan.by/archive/2018/06/18/961204_961205|url-status=dead}}</ref>. 10 ліпеня 2018 года А. Лукашэнка зацвердзіў Указ № 273 «Аб стымуляванні выкарыстання электрамабіляў», якім вызваліў увозімыя зарадныя станцыі ад [[Падатак на дададзеную вартасць|падатку на дададзеную вартасць]]<ref>{{Навіна|загаловак=Падпісаны ўказ аб мерах па стымуляванні выкарыстання ў Беларусі электрамабіляў|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/padpisany-ukaz-ab-merah-pa-stymuljavanni-vykarystannja-u-belarusi-elektramabiljau-70244-2018/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=10 ліпеня 2018|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. На 13 ліпеня 2018 года «Беларуснафта» мела 18 электразарадных станцый<ref>{{Навіна|загаловак=«Беларуснафта» да 2024 года створыць разгалінаваную сетку зарадных станцый для электрамабіляў|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/belarusnafta-da-2024-goda-stvoryts-razgalinavanuju-setku-zaradnyh-stantsyj-dlja-elektramabiljau-70329-2018/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=13 ліпеня 2018|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 10 ліпеня 2018 года Савет міністраў Беларусі ўхваліў Пастанову № 731 «Аб зацвярджэнні Праграмы стварэння дзяржаўнай зараднай сеткі для зарадкі электрамабіляў». Паводле Праграмы, да 2030 года «Беларуснафце» даручылі стварыць 1304 зарадныя станцыі, з іх 1224 (94 %) у паселішчах. На аўтамагістралях адлегласць між 80 электразапраўкамі мела складаць менш за 50 км. Таксама вызначылі ўсталяваць 25 высакавольтных (звышхуткіх) зарадных станцый у Мінску, абласных цэнтрах і на аўтамагістралях на адлегласці 120 км<ref>{{Навіна|аўтар=Аляксей Арэшка|загаловак=Зацверджаная праграма стварэння дзяржаўнай зараднай сеткі для электрамабіляў|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2018/10/12/976670_856974|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=12 кастрычніка 2018|дата доступу=27 сакавіка 2020|access-date=14 лістапада 2021|archive-date=27 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327082935/https://by.belapan.by/archive/2018/10/12/976670_856974|url-status=dead}}</ref>. 2 красавіка 2019 года кіраўнік ААТ «Віцязь» Генадзь Азараў паведаміў пра атрыманне заказу ад «Беларуснафты» на выраб 20 зарадных станцый у 2-м паўгоддзі<ref>{{Навіна|аўтар=Сяргей Салаўёў|загаловак=Важкія дробязі|спасылка=https://novychas.by/ekanomika/vazkija-drobjazi|выдавец=Газета «Новы час»|дата публікацыі=3 красавіка 2019|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. На 11 чэрвеня 2019 года ў Мінску налічвалася 25 ЭЗС ладу 3 і 4, якія зараджалі акумулятар за 6 і 1 гадзіну адпаведна<ref>{{Навіна|аўтар=Магда Крэпак, «[[Мінск-Навіны]]»|загаловак=Да 2025 года зарадныя станцыі для электрамабіляў могуць з’явіцца больш чым на 400 пляцоўках Мінска|спасылка=https://novychas.by/hramadstva/da-2025-hoda-zaradnyja-stancyi-dlja-elektramabilja|выдавец=Газета «Новы час»|дата публікацыі=11 чэрвеня 2019|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 24 лістапада 2019 года лік ЭЗС дасягнуў 130<ref>{{Навіна|загаловак=Расія выступіла супраць зніжэння Беларуссю мытаў на электрамабілі|спасылка=https://novychas.by/ekanomika/rasija-vystupila-suprac-znizennja-belarussju-mytau|выдавец=Газета «Новы час»|дата публікацыі=24 лістапада 2019|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. 5 сакавіка 2020 года «Беларуснафта» прадставіла сетку 251 ЭЗС «Маланка», што магла зарадзіць 9000 электрамабіляў за дзень. Першыя 17 ЭЗС, якія пабудавалі да верасня 2018 года, каштавалі па 60 000 еўра. У далейшым іх цана ўпала да $20 000<ref>{{Навіна|загаловак=«Беларуснафта» пашырыць сетку электразарадак «Маланка» да 2021 года да больш як 600 станцый|спасылка=https://blr.belta.by/economics/view/belarusnafta-pashyryts-setku-elektrazaradak-malanka-da-2021-goda-da-bolsh-jak-600-stantsyj-85842-2020/|выдавец=БелТА|дата публікацыі=5 сакавіка 2020|дата доступу=27 сакавіка 2020}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Electric vehicle charging stations}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крыніцы сілкавання]] [[Катэгорыя:Электрыфікацыя транспартных сродкаў]] [[Катэгорыя:Электратэхніка]] 2imt8812434phdfggyofvuipzkllue7 Захад-2013 0 693054 5160358 5064817 2026-07-02T16:38:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160358 wikitext text/x-wiki [[Выява:Zapad-2013 strategic military exercises (2101-27).jpg|міні|280пкс|Беларускія салдаты высаджваюцца з карабля на паветранай падушцы (26 верасня 2013 г., палігон Хмялёўка)]] '''«За́хад-2013»''' — сумесныя стратэгічныя вучэнні [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Беларусі]] і Расіі, якія праводзіліся 20—26 верасня 2013 года. У Беларусі задзейнічалі 6 палігонаў: 3 у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{Навіна|загаловак=Да старту вучэнняў «Захад-2013» усё гатова|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/k_startu_ucheniy_zapad_2013_vse_gotovo_10_09_2013_12_01_0021/|выдавец=[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=10 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref> і па адным у Гродзенскай, Магілёўскай і Мінскай абласцях. У Расіі выкарысталі 2 палігоны [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]]. Асаблівасцю вучэнняў параўнальна з папярэднімі «[[Захад-2009]]» стаў удзел ваенных узброеных сіл [[Арменія|Арменіі]], [[Казахстан]]а, [[Кыргызстан]]а і [[Таджыкістан]]а ў межах вучэнняў «Узаемадзеянне-2013» Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання (КСАР) [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]]. Агульны лік удзельнікаў вучэнняў у Беларусі склаў каля {{num|12900}} ваенных. З іх ад Беларусі было звыш {{num|10000}} салдат, ад Расіі — каля 2500, ад 4 іншых дзяржаў-удзельніц АДКБ — каля 300 чалавек. Задзейнічалі каля 350 адзінак бранятанкавай тэхнікі, у тым ліку каля 70 [[танк]]аў. Таксама выкарысталі звыш 50 адзінак артылерыі і [[РСЗА]], звыш 50 верталётаў і [[самалёт]]аў. У Калінінградскай вобласці Расіі задзейнічалі каля 200 ваенных [[103-я паветрана-дэсантная брыгада|103-й мабільнай брыгады]] (Віцебск) Узброеных сіл Беларусі. На вучэннях упершыню адпрацавалі міжвідавое ўзаемадзеянне Рэгіянальнай групоўкі войскаў (РГВ) Беларусі і Расіі з прыцягненнем [[Ваенна-марскі флот Расіі|Ваенна-марскога флоту Расіі]]<ref name="в">{{Навіна|загаловак=Беларусь і Расія паспяхова завяршылі сумеснае стратэгічнае вучэнне «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/belarus-i-rasija-paspjahova-zavjarshyli-sumesnae-strategichnae-vuchenne-zahad-2013-19344-2013|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=26 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025922/https://m.blr.belta.by/society/view/belarus-i-rasija-paspjahova-zavjarshyli-sumesnae-strategichnae-vuchenne-zahad-2013-19344-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. На тэрыторыі Расіі ў вучэннях задзейнічалі звыш 9000 ваенных, з іх 200 дэсантнікаў з Беларусі. У Калінінградскай вобласці прынялі ўдзел каля 180 адзінак баявой тэхнікі: танкі, самалёты і караблі Балтыйскага флоту<ref name="д"/>. За вучэннямі назіралі [[Ваенны аташэ|ваенныя аташэ]] з 20 краін<ref name="г">{{Навіна|аўтар=Сяргей Хамянтоўскі|загаловак=Завяршылася стратэгічнае вучэнне «Захад-2013»|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/zavershilos_strategicheskoe_uchenie_zapad_2013_27_09_2013_21_03_0087/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=27 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref> і па 2 замежныя назіральнікі ад сумежных [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Навіна|загаловак=Ваенныя назіральнікі прымуць удзел у назіранні за правядзеннем этапу практычных дзеянняў войскаў у ходзе вучэння «Захад-2013»|спасылка=http://www.mil.by/by/news/20017/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=20 верасня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025928/https://www.mil.by/by/news/20017/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. == Падрыхтоўка == 23 кастрычніка 2012 года ў Маскве калегія міністэрстваў абароны Беларусі і Расіі зацвердзіла задуму беларуска-расійскіх стратэгічных вучэнняў «Захад-2013». Міністр абароны Расіі [[Анатоль Эдуардавіч Сердзюкоў|Анатоль Сердзюкоў]] паведаміў, што вучэнні адбудуцца ў верасні 2013 года ў 2 этапы на палігонах Беларусі і Расіі. Ён згадаў, што разам з Рэгіянальнай групоўкай войскаў (РГВ) Беларусі і Расіі на вучэннях задзейнічаюць Калектыўныя сілы аператыўнага рэагавання (КСАР) [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]], у сувязі з чым «на тэрыторыі Беларусі будзе сфарміравана камандаванне КСАР АДКБ»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Півавар|загаловак=Калегія міністэрстваў абароны Беларусі і Расіі зацвердзіла задуму стратэгічнага вучэння «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/kalegija-ministerstvau-abarony-belarusi-i-rasii-zatsverdzila-zadumu-strategichnaga-vuchennja-zahad-2013-13246-2012|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=23 кастрычніка 2012|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115031429/https://m.blr.belta.by/society/view/kalegija-ministerstvau-abarony-belarusi-i-rasii-zatsverdzila-zadumu-strategichnaga-vuchennja-zahad-2013-13246-2012|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. У снежні 2012 года ўрад Беларусі паведаміў дзяржавам, якія падпісалі Венскі дакумент «Аб умацаванні даверу і бяспекі ў Еўропе» 30 лістапада 2011 года, пра намер правесці вучэнні «Захад-2013» і запрасіў для назірання ваенных аташэ дыпламатычнага корпусу, акрэдытаваных пры [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве абароны Беларусі]], і наглядальнікаў ад сумежных Латвіі, Літвы, Польшчы і Украіны<ref>{{Навіна|загаловак=Пачалося сумеснае стратэгічнае вучэнне ўзброеных сіл Беларусі і Расіі «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/pachalosja-sumesnae-strategichnae-vuchenne-uzbroenyh-sil-belarusi-i-rasii-zahad-2013-15809-2013|выдавец=БелТА|дата публікацыі=20 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025918/https://m.blr.belta.by/society/view/pachalosja-sumesnae-strategichnae-vuchenne-uzbroenyh-sil-belarusi-i-rasii-zahad-2013-15809-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref><ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта.|загаловак=Ваенная бяспека саюзнай дзяржавы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130829/1377773046-vaennaya-byaspeka-sayuznay-dzyarzhavy|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=29 жніўня 2013|нумар=161 (27526)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/08/1377769431_2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115030009/http://zviazda.by/be/news/20130829/1377773046-vaennaya-byaspeka-sayuznay-dzyarzhavy}}</ref>. 21 лютага 2013 года галоўнакамандуючы Узброенымі сіламі Беларусі А. Лукашэнка ўхваліў задуму вучэння і запатрабаваў прыцягнуць да яго правядзення войскі тэрытарыяльнай абароны<ref>{{Навіна|аўтар=Уладзімір Мацвееў|загаловак=А. Лукашэнка зацвердзіў задуму правядзення стратэгічнага вучэння «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/president/view/a.lukashenka-zatsverdziu-zadumu-pravjadzennja-strategichnaga-vuchennja-zahad-2013-2654-2013|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=21 лютага 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025925/https://m.blr.belta.by/president/view/a.lukashenka-zatsverdziu-zadumu-pravjadzennja-strategichnaga-vuchennja-zahad-2013-2654-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 11 сакавіка 2013 года [[Міністэрства абароны Расіі]] пачало камандна-штабную трэніроўку з галоўнымі органамі ваеннага кіравання і ваеннымі акругамі для падрыхтоўкі да вучэння «Захад-2013»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Півавар|загаловак=Мінабароны Расіі пачынае падрыхтоўку да беларуска-расійскіх вучэнняў «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/minabarony-rasii-pachynae-padryhtouku-da-belaruska-rasijskih-vuchennjau-zahad-2013-14307-2013|выдавец=БелТА|дата публікацыі=11 сакавіка 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025914/https://m.blr.belta.by/society/view/minabarony-rasii-pachynae-padryhtouku-da-belaruska-rasijskih-vuchennjau-zahad-2013-14307-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 21—23 мая ў Мінску адбыўся 2-гі этап сумеснай штабной трэніроўкі Узброеных сіл Беларусі і Расіі, у ходзе якога распрацавалі план правядзення вучэння<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Півавар|загаловак=Другі этап беларуска-расійскай штабной трэніроўкі органаў ваеннага кіравання УС пачаўся ў Мінску|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/drugi-etap-belaruska-rasijskaj-shtabnoj-trenirouki-organau-vaennaga-kiravannja-us-pachausja-u-minsku-14846-2013|выдавец=БелТА|дата публікацыі=21 мая 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025919/https://m.blr.belta.by/society/view/drugi-etap-belaruska-rasijskaj-shtabnoj-trenirouki-organau-vaennaga-kiravannja-us-pachausja-u-minsku-14846-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 27 мая афіцэры Генштаба [[Узброеныя сілы Расіі|Узброеных сіл Расіі]] прыбылі ў Беларусь для аглядаў месцаў правядзення вучэння, каб вызначыць парадак дзеяння войскаў<ref>{{Навіна|загаловак=У Беларусь прыбылі афіцэры генштаба УС Расіі для падрыхтоўкі да правядзення вучэння «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/u-belarus-prybyli-afitsery-genshtaba-us-rasii-dlja-padryhtouki-da-pravjadzennja-vuchennja-zahad-2013-14905-2013|выдавец=БелТА|дата публікацыі=27 мая 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025919/https://m.blr.belta.by/society/view/u-belarus-prybyli-afitsery-genshtaba-us-rasii-dlja-padryhtouki-da-pravjadzennja-vuchennja-zahad-2013-14905-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 16—17 ліпеня 2013 года прайшла камандна-штабная трэніроўка з [[2-я інжынерная брыгада|2-й інжынернай брыгадай]] (в/ч 31802; Мінск, вул. Паўлоўскага, д. 58) Беларусі пад кіраўніцтвам начальніка інжынерных войскаў Андрэя Куракова для падрыхтоўкі да вучэння «Захад-2013»<ref>{{Навіна|загаловак=Камандна-штабная трэніроўка з 2-ой інжынернай брыгадай|спасылка=http://www.mil.by/by/news/17876/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=16 ліпеня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025923/https://www.mil.by/by/news/17876/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 28 жніўня 2013 года міністр абароны Беларусі [[Юрый Жадобін]] паведаміў, што галоўнакамандуючы Узброеных сіл Беларусі А. Лукашэнка зацвердзіў задуму беларуска-расійскага [[Стратэгія|стратэгічнага]] вучэння «Захад-2013» з тэмай «Падрыхтоўка і прымяненне груповак войскаў у інтарэсах забеспячэння ваеннай бяспекі [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы]]». Вучэнне прызначылі на 20—26 верасня 2013 года. У аснову задумы паклалі ўзрастанне дзейнасці ўзброеных фарміраванняў міжнародных тэрарыстычных арганізацый і найміцкіх арганізацый. Бакі проціборства размясцілі ў межах Беларусі і трох прылеглых абласцей Расіі — [[Бранская вобласць|Бранскай]], Смаленскай і [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]]. «Чырвоныя» ўключалі Беларусь, Расію і 4 іншыя дзяржавы-ўдзельніцы [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|Арганізацыі дагавора аб калектыўнай бяспецы]]. «Сінія» абазначаліся ў якасці кааліцыі зацікаўленых дзяржаў пад умоўнымі назвамі. Прычынай абвастрэння падавалася імкненне дамагчыся пагаршэння грамадска-палітычнага становішча Беларусі. Паводле сцэнарыя, урад Расіі і іншыя дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ мелі аказаць ураду Беларусі «ў адпаведнасці з дзейнай нарматыўна-прававой базай … палітычную, фінансавую і ваенна-тэхнічную падтрымку». У аснову розыгрышаў [[Тактыка|тактычных]] эпізодаў паклалі сумесныя дзеянні воінскіх часцей Беларусі і Расіі, што ўваходзілі ў склад Рэгіянальнай групоўкі войскаў (РГВ). Прадугледжвалася сумесная адпрацоўка аховы і абароны ваенных аб’ектаў, знішчэння дыверсійна-выведвальных груп і ўзброеных фарміраванняў, а таксама пераадолення наступстваў тэхнагенных [[Здарэнне|здарэнняў]]<ref name="а"/>. [[Выява:Zapad-2013 strategic military exercises (2101-09).jpg|міні|280пкс|Расійскія танкі страляюць з падрыхтаванай пазіцыі (26 верасня 2013 г., Калінінградская вобласць)]] Для вучэння органаў ваеннага кіравання і войскаў у Беларусі вызначылі 6 [[палігон]]аў: Брэсцкі, [[Гожа|Гожскі]] (Гродзенскі раён), Асіповіцкі (Магілёўская вобласць), Абуз-Лясноўскі ([[Лесіна (Баранавіцкі раён)|Лесіна]], Баранавіцкі раён), Барысаўскі (Мінская вобласць) і Даманаўскі ([[Івацэвіцкі раён]]). У Расіі задзейнічалі 2 палігоны [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] — Хмялёўка і Праўдзінскі. Падчас вучэння вырашылі адпрацаваць прыкрыццё дзяржаўнай мяжы і падтрымку рэжыму [[Надзвычайнае становішча|надзвычайнага становішча]] ў памежным раёне, проціпадрыўную барацьбу, а таксама пошук, блакаванне і знішчэнне выяўленых дыверсійна-выведвальных груп і ўзброеных фарміраванняў праціўніка. Урэшце прадугледжвалася супрацьпаветранае прыкрыццё пунктаў кіравання і ваенных аб’ектаў, паветранае прыкрыццё манеўраў воінскіх часцей і тактычнае вучэнне з [[Падраздзяленне|падраздзяленнямі]] ракетных войскаў і артылерыі. Правядзенне вучэння спланавалі ў 2 этапы: 1) Аб’яднанае камандаванне РГВ кіруе разгортваннем войскаў, ізаляваннем раёнаў дзеяння ўзброеных фарміраванняў праціўніка і нарошчваннем групоўкі ваенна-паветраных сіл і супрацьпаветранай абароны для прыкрыцця дзяржаўных і ваенных аб’ектаў; 2) стабілізаванне становішча для забеспячэння ваеннай бяспекі. Прадугледжваўся таксама ўдзел ваенных Арменіі, Казахстана, Кыргызстана і Таджыкістана. Агульная колькасць асабовага складу мела скласці каля 12 900 чалавек. Каля 200 ваенных [[103-я паветрана-дэсантная брыгада|103-й асобнай мабільнай брыгады]] (Віцебск) накіраваныя на вучэнне на расійскай тэрыторыі. У вучэнні мелі задзейнічаць каля 350 адзінак бранятанкавай тэхнікі, у тым ліку каля 70 [[танк]]аў. Таксама прадугледжвалася выкарыстаць звыш 50 адзінак артылерыі і [[Рэактыўная сістэма залпавага агню|рэактыўных сістэм залпавага агню]] (РСЗА), звыш 50 самалётаў і [[верталёт]]аў. На палігонах мелі выпрабаваць шэраг узораў доследнай зброі. 3 верасня 2013 года на станцыю [[Азярышча (станцыя)|Азярышча]] на ўсходзе Мінска прыбыў 1-ы эшалон з вайскоўцамі і ваеннай тэхнікай Узброеных сіл Расіі, што ўключаў падраздзяленне забеспячэння для разгортвання сістэмы кіравання<ref>{{Навіна|загаловак=Першы эшалон з расійскімі ваеннаслужачымі прыбыў для ўдзелу ў ССВ «Захад-2013»|спасылка=http://www.mil.by/by/news/19382/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=3 верасня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025921/https://www.mil.by/by/news/19382/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 9 верасня А. Лукашэнка абмеркаваў з генсакратаром АДКБ [[Мікалай Мікалаевіч Бардзюжа|Мікалаем Бардзюжам]] прыбыццё на вучэнне фарміраванняў Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання АДКБ з ліку ўзброеных сіл Арменіі, Казахстана, Кыргызстана і Таджыкістана<ref>{{Артыкул|загаловак=Дзейнічаць згодна з адзіным планам|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130910/1378771792-dzeynichac-zgodna-z-adzinym-planam|выданне=Звязда|тып=газета|год=10 верасня 2013|нумар=161 (27526)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1378768120_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1378768120_2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025948/http://zviazda.by/be/news/20130910/1378771792-dzeynichac-zgodna-z-adzinym-planam}}</ref>. На 10 верасня ў Беларусь адправіліся 2500 ваенных Заходняй ваеннай акругі Расіі<ref>{{Артыкул|загаловак=Коратка|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130910/1378771779-koratka|выданне=Звязда|тып=газета|год=10 верасня 2013|нумар=161 (27526)|старонкі=1|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025924/http://zviazda.by/be/news/20130910/1378771779-koratka}}</ref>. Для іх перамяшчэння задзейнічалі 20 ваенных эшалонаў<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Півавар|загаловак=Расійскія войскі адправіліся ў Беларусь для ўдзелу ў вучэнні «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/rasijskija-vojski-adpravilisja-u-belarus-dlja-udzelu-u-vuchenni-zahad-2013-15706-2013|выдавец=БелТА|дата публікацыі=9 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025916/https://m.blr.belta.by/society/view/rasijskija-vojski-adpravilisja-u-belarus-dlja-udzelu-u-vuchenni-zahad-2013-15706-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 6—10 верасня 2013 года ў [[Брэст]] (Беларусь) з Маскоўскай вобласці (Расія) прыбывалі эшалоны з тэхнікай і ваеннымі [[20-я агульнавайсковая армія|20-й агульнавайсковай арміі]] Расіі ([[Варонеж]])<ref>{{Навіна|загаловак=Падрыхтоўка да стратэгічных вучэнняў Беларусі і Расіі «Захад-2013» блізкая да завяршэння|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/podgotovka_k_strategicheskim_ucheniyam_belarusi_i_rossii_zapad_2013_blizka_k_zaversheniyu_10_09_2013/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=10 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. Да 10 верасня на Брэсцкі палігон прыбыла каля 900 расійскіх ваенных са 130 адзінкамі бранятанкавай і спецыяльнай аўтамабільнай тэхнікі<ref>{{Навіна|загаловак=З хлебам-соллю сустрэлі ў Брэсце ўдзельнікаў вучэння|спасылка=http://www.mil.by/by/news/19585/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=10 верасня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025923/https://www.mil.by/by/news/19585/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 12 верасня эшалон з асабовым складам і тэхнікай 350-га асобнага мабільнага батальёна 103-й асобнай мабільнай брыгады Беларусі прыбыў на чыгуначную станцыю [[Араніенбаўм]] ([[Ленінградская вобласць]], Расія) для ўдзелу ў вучэнні<ref>{{Навіна|загаловак=Эшалон з беларускімі ваеннаслужачымі прыбыў на расійскую зямлю|спасылка=http://www.mil.by/by/news/19754/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=13 верасня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025922/https://www.mil.by/by/news/19754/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 17 верасня 2013 года на Гожскім палігоне засяродзілі каля 3000 беларускіх і расійскіх салдат<ref>{{Навіна|загаловак=Да пачатку актыўнай фазы беларуска-расійскіх вучэнняў «Захад-2013» засталося менш за тры дні|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/do_nachala_aktivnoy_fazy_belorussko_rossiyskikh_ucheniy_zapad_2013_ostalos_menee_trekh_dney_17_09_20/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=17 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. 18 верасня расійскія дэсантныя караблі «Калінінград» [[Балтыйскі флот Расіі|Балтыйскага флоту]], «Георгій Пераможца» Паўночнага флоту і «Азоў» Чарнаморскага флоту даставілі беларускіх дэсантнікаў і тэхніку ў [[Балтыйск]] (Калінінградская вобласць). Адтуль беларускія салдаты мелі накіравацца на палігоны Балтыйскага флоту Расіі для адпрацоўкі знішчэння ўзброеных фарміраванняў сумесна з расійскімі марскімі пяхотнікамі і дэсантнікамі<ref>{{Навіна|загаловак=Вучэнні расійскіх і беларускіх дэсантнікаў пройдуць у Калінінградзе|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130918/1379489717-vuchenni-rasiyskih-i-belaruskih-desantnikau-proyduc-u-kaliningradze|выдавец=Газета «Звязда»|дата публікацыі=18 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|access-date=15 лістапада 2021|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115030000/http://zviazda.by/be/news/20130918/1379489717-vuchenni-rasiyskih-i-belaruskih-desantnikau-proyduc-u-kaliningradze|url-status=dead}}</ref>. Падчас 2-дзённага пераходу беларускія дэсантнікі са 103-й брыгады (Віцебск) ўдзельнічалі ў вучэнні па абароне карабельнага ордэра<ref name="г"/>. 19 верасня 2013 года на Асіповіцкім палігоне адкрылі вучэнне Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання (КСАР) АДКБ «Узаемадзеянне-2013», што мела прайсці 20—25 верасня спадарожна з вучэннем «Захад-2013». Свае воінскія кантынгенты даслалі Арменія, Беларусь, Казахстан, Кыргызстан, Расія і Таджыкістан. На вучэнні мелі апрабаваць прымяненне авіяцыі калектыўных сіл у спецыяльнай і сумеснай аперацыі па барацьбе з узброенымі фарміраваннямі. Лік удзельнікаў перавышаў 600 чалавек. У вучэнні мелі задзейнічаць каля 60 адзінак баявой і спецыяльнай тэхнікі, а таксама каля 15 адзінак паветранай тэхнікі. Камандзір групоўкі КСАР АДКБ [[Алег Белаконеў]] адзначыў, што «вучэнне „Узаемадзеянне-2013“ накіраванае на барацьбу з [[тэрарызм]]ам»<ref>{{Артыкул|аўтар=Марына Бегункова.|загаловак=«Узаемадзеянне-2013»: У братэрскім страі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130920/1379626692-uzaemadzeyanne-2013-u-braterskim-strai|выданне=Звязда|год=20 верасня 2013|нумар=161 (27526)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1379626649_1.pdf 1]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115030021/http://zviazda.by/be/news/20130920/1379626692-uzaemadzeyanne-2013-u-braterskim-strai}}</ref>. Агулам з пачатку 2013 года ва Узброеных сілах Беларусі і [[Заходняя ваенная акруга Расіі|Заходняй ваеннай акрузе Расіі]] правялі звыш 10 сумесных мерапрыемстваў аператыўнай падрыхтоўкі да вучэння<ref>{{Навіна|аўтар=Аляксей Арэшка|загаловак=Кіраўнічы склад Узброеных сіл РФ падвёў вынікі сумесных стратэгічных вучэнняў узброеных сіл Расіі і Беларусі «Захад-2013»|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2013/10/18/656693_656695|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=18 кастрычніка 2013|дата доступу=21 снежня 2018|access-date=15 лістапада 2021|archive-date=23 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723044657/https://by.belapan.by/archive/2013/10/18/656693_656695|url-status=dead}}</ref>. == Правядзенне == 20 верасня 2013 года Узброеныя сілы Беларусі і Расіі пачалі сумеснае стратэгічнае вучэнне «Захад-2013» ва ўмовах дажджлівага надвор’я на беларускіх палігонах. Кіраўнікамі вучэння выступілі міністр абароны Беларусі Юрый Жадобін і начальнік Генштаба Узброеных сіл Расіі [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]]. У Беларусі задзейнічалі 12 900 ваенных, з іх звыш 10 000 ад Узброеных сіл Беларусі, каля 2500 расійскіх салдат і звыш 300 ваенных ад 4 іншых дзяржаў-удзельніц [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]] — Арменіі, Казахстана, Кыргызстана і Таджыкістана. Таксама задзейнічалі 350 адзінак бранятанкавай тэхнікі, у тым ліку каля 70 танкаў, звыш 50 адзінак артылерыі і РСЗА, звыш 50 верталётаў і самалётаў<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта.|загаловак=Вучэнне стартавала|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130921/1379751412-vuchenne-startavala|выданне=Звязда|тып=газета|год=21 верасня 2013|нумар=178 (27543)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1379751340_1.pdf 1]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115030012/http://zviazda.by/be/news/20130921/1379751412-vuchenne-startavala}}</ref>. Падраздзяленні Рэгіянальнай групоўкі войскаў Беларусі і Расіі размясцілі блокпасты каля заходняй мяжы Беларусі, ахоўвалі дзяржаўныя будынкі, ладзілі засады на пагражальных напрамках і вялі дазор супраць пранікнення дыверсійна-выведвальных груп і ўзброеных фарміраванняў праціўніка. Ва ўзаемадзеянні задзейнічалі [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]], тэрытарыяльныя войскі і [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сілы спецыяльных аперацый Беларусі]]<ref name="б">{{Навіна|загаловак=Пачаўся другі этап сумеснага беларуска-расійскага вучэння «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/pachausja-drugi-etap-sumesnaga-belaruska-rasijskaga-vuchennja-zahad-2013-15828-2013|выдавец=БелТА|дата публікацыі=23 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025916/https://m.blr.belta.by/society/view/pachausja-drugi-etap-sumesnaga-belaruska-rasijskaga-vuchennja-zahad-2013-15828-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. На Абуз-Лясноўскім палігоне ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] рэактыўны [[дывізіён]] [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] (Асіпавічы) правёў баявыя пускі [[снарад]]аў<ref>{{Навіна|аўтар=Юрый Шаўчук|загаловак=Прагучалі першыя залпы маштабных сумесных вучэнняў «Захад-2013»|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/prozvuchali_pervye_zalpy_masshtabnykh_sovmestnykh_ucheniy_zapad_2013_20_09_2013_21_04_0090/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=20 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. Да 22 верасня на 6 ваенных палігонах Беларусі задзейнічалі абодва аператыўныя камандаванні Узброеных сіл Беларусі — [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняе]] і [[Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне|Паўночна-заходняе]], а таксама войскі 20-й арміі Расіі<ref>{{Навіна|загаловак=Эшалон з беларускімі ваеннаслужачымі прыбыў на расійскую зямлю|спасылка=http://www.mil.by/by/news/20088/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=22 верасня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025925/https://www.mil.by/by/news/20088/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. [[Выява:Zapad-2013 strategic military exercises (2101-11).jpg|міні|280пкс|Расійскія верталёты на вучэннях (26 верасня 2013 г.)]] 23 верасня пачаўся 2-гі этап вучэнняў. Звыш 500 ваенных засяродзілі пад Брэсцкім палігонам для адпрацоўкі прыкрыцця дзяржаўнай мяжы ад тэрарыстычных груп. Для выяўлення праціўніка і навядзення на мэту верталётаў адправілі [[беспілотнік]]і. Пасля паветранага ўдару наступ пачалі мотастралковыя падраздзяленні<ref>{{Навіна|загаловак=Другі этап стратэгічнага вучэння Узброеных сіл Беларусі і Расіі «Захад-2013»|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130923/1379927573-drugi-etap-strategichnaga-vuchennya-uzbroenyh-sil-belarusi-i-rasii-zahad|выдавец=Газета «Звязда»|дата публікацыі=23 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|url-status=dead|access-date=15 лістапада 2021|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025912/http://zviazda.by/be/news/20130923/1379927573-drugi-etap-strategichnaga-vuchennya-uzbroenyh-sil-belarusi-i-rasii-zahad}}</ref>, у тым ліку асобны мабільны батальён [[38-я дэсантна-штурмавая брыгада|38-й мабільнай брыгады]] (Брэст) Беларусі і мотастралковы батальён 20-й арміі ([[Варонеж]]) Узброеных сіл Расіі. Цягам 23—26 верасня на Абуз-Лясноўскім палігоне (Баранавіцкі раён) адпрацоўвалі падтрыманне ладу [[Ваеннае становішча|ваеннага становішча]] і вядзенне супрацьпадрыўной барацьбы. Адначасова праходзіла тактычнае вучэнне падраздзяленняў ракетных войскаў і [[Артылерыя|артылерыі]], што ўключала перакідку ў іншую мясцовасць для правядзення баявых пускаў<ref name="б"/>. 24 верасня на [[Гожа|Гожскім]] палігоне (Гродзенскі раён) адпрацавалі падтрыманне ладу надзвычайнага становішча ў памежным раёне, пошук і блакаванне выяўленых дыверсійна-выведвальных груп і ўзброеных фарміраванняў праціўніка, вядзенне бою для іх знішчэння<ref>{{Артыкул|загаловак=На палігоне «Гожскі» працягваецца вучэнне «Захад-2013»|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130925/1380058653-na-paligone-gozhski-pracyagvaecca-vuchenne-zahad-2013|выданне=Звязда|год=25 верасня 2013|нумар=180 (27545)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1380058457_1.pdf 1]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025925/http://zviazda.by/be/news/20130925/1380058653-na-paligone-gozhski-pracyagvaecca-vuchenne-zahad-2013}}</ref>. На [[Даманава (Івацэвіцкі раён)|Даманаўскім]] палігоне ў Івацэвіцкім раёне правялі баявыя пускі рэактыўных снарадаў з выкарыстаннем трэніровачных комплексаў<ref>{{Навіна|аўтар=Дзмітрый Смірноў|загаловак=На 6-ці палігонах Беларусі і Расіі працягваецца актыўная фаза вучэнняў «Захад-2013»|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/na_6_ti_poligonakh_belarusi_i_rossii_prodolzhaetsya_aktivnaya_faza_ucheniy_zapad_2013_24_09_2013_21_/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=24 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. На Брэсцкім палігоне разлікі 927-га цэнтра падрыхтоўкі і прымянення беспілотных авіяцыйных комплексаў (в. [[Асаўцы (Бярозаўскі раён)|Асаўцы]], Бярозаўскі раён) адпрацавалі пошук дыверсантаў з наступным нанясеннем паветранага ўдару самалётамі [[Су-25]] [[116-я штурмавая авіяцыйная база|116-й штурмавой авіябазы]] (Ліда). Паветраную разведку ажыццявілі беспілотнікамі «[[Грыф-100]]», «[[Бусел-М]]» і «Буравеснік», а таксама верталётнымі беспілотнікамі «[[Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро)|Індэла]] Інскай»<ref>{{Навіна|загаловак=Правяраюцца магчымасці БАК|спасылка=http://www.mil.by/by/news/20463/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=24 верасня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025922/https://www.mil.by/by/news/20463/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. 25 верасня 2013 года на Асіповіцкім палігоне скончылася вучэнне «Узаемадзеянне-2013» Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання (КСАР) АДКБ, што ладзілася ў рамках вучэння «Захад-2013». Паводле задумы вучэння, у Беларусі ўзрасла дзейнасць падрыўных фарміраванняў міжнародных тэрарыстычных арганізацый і найміцкіх арганізацый. Савет калектыўнай бяспекі [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|Арганізацыі дагавора аб калектыўнай бяспецы]] (АДКБ) вырашыў аказаць ваенную і ваенна-тэхнічную дапамогу. Вайсковыя кантынгенты ўзброеных сіл Арменіі, Беларусі, Казахстана, Кыргызстана, Расіі і Таджыкістана адпрацавалі разблакаванне лётнішча, прыступ будынка і вызваленне закладнікаў. Падраздзяленні вартавалі дзяржаўныя аб’екты, выведвалі мясцовасць, шукалі ўзброеныя фарміраванні праціўніка і ладзілі засады ва ўмовах дажджлівага надвор’я. Упершыню ў рамках АДКБ на парашутах высадзілі [[самаходныя артылерыйскія ўстаноўкі]] з вышыні 600 метраў. Колькасць удзельнікаў вучэнняў склала 600 чалавек. Задзейнічалі каля 60 адзінак спецыяльнай і баявой тэхнікі і каля 15 самалётаў<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта.|загаловак=Мэты — выкананыя, ацэнка высокая|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130926/1380144829-mety-vykanany-acenka-vysokaya|выданне=Звязда|год=26 верасня 2013|нумар=181 (27546)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1380144811_4.pdf 4]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025937/http://zviazda.by/be/news/20130926/1380144829-mety-vykanany-acenka-vysokaya}}</ref>. Вучэнні КСАР АДКБ былі 5-мі па ліку і ўпершыню праходзілі ў Беларусі<ref>{{Навіна|аўтар=Уладзімір Каралёў|загаловак=Вучэнні «Захад-2013» набліжаюцца да завяршальнай стадыі|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/ucheniya_zapad_2013_blizyatsya_k_zavershayushchey_stadii_25_09_2013_21_05_0075/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=25 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. [[Выява:Zapad-2013 strategic military exercises (2101-23).jpg|міні|280пкс|Высадка расійскіх салдат з верталёта на бераг (палігон Хмялёўка)]] 26 верасня прэзідэнты Беларусі і Расіі [[Аляксандр Лукашэнка]] і [[Уладзімір Пуцін]] наведалі Гожскі палігон у Гродзенскім раёне Беларусі і расійскі палігон Хмялёўка ў Калінінградскай вобласці. На Гожскім палігоне мотастралковыя і мабільныя падраздзяленні ўзброеных сіл Беларусі і Расіі, тэрытарыяльных войскаў, унутраных войскаў МУС і [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС Беларусі]] адпрацавалі прыкрыццё дзяржаўнай мяжы і пошук, блакаванне і знішчэнне падрыўных выведвальных груп і ўзброеных фарміраванняў праціўніка агульным лікам звыш 2000 чалавек<ref>{{Навіна|аўтар=Дзмітрый Смірноў|загаловак=Завяршальная стадыя вучэнняў «Захад-2013»|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/zavershayushchaya_stadiya_ucheniy_zapad_2013_26_09_2013_07_01_0066/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=26 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. У яго ходзе самалёты [[Су-25]] і баявыя верталёты нанеслі ракетна-бомбавы ўдар па аўтакалоне ўмоўных тэрарыстаў, што спрабавала перасекчы дзяржаўную мяжу ў абыход блокпаста. На шляху адыходу праціўніка дэсантнікі высадзіліся з верталётаў і вёўся агонь артылерыі. Пасля здушэння агнявых кропак суперніка ў бой уступілі мотастралковыя падраздзяленні<ref>{{Навіна|загаловак=«Захад-2013» — завяршальны этап|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/prezident/zapad_2013_zavershayushchiy_etap_26_09_2013_19_03_0078/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=26 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. На вучэнні задзейнічалі новыя ўзоры беларускага ўзбраення, у тым ліку наглядальна-агнявы комплекс «Адунок» дыстанцыйнага кіравання і прыладу кіравання тактычным [[Звяно (тактычная адзінка)|звяном]] «Салдат — баявая сістэма». На расійскім палігоне Хмялёўка правялі розыгрыш аперацыі сіламі 350-га асобнага мабільнага [[батальён]]а 103-й мабільнай брыгады Узброеных сіл Беларусі, а таксама Балтыйскага флоту Расіі і 1-га камандавання ВПС і СПА Узброеных сіл Расіі<ref>{{Артыкул|загаловак=«Захад-2013»: экзамен здадзены|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130927/1380232089-zahad-2013-ekzamen-zdadzeny|выданне=Звязда|год=27 верасня 2013|нумар=182 (27547)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1380232085_1.pdf 1]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025947/http://zviazda.by/be/news/20130927/1380232089-zahad-2013-ekzamen-zdadzeny}}</ref>. Для стварэння абстаноўкі гарадскога бою на ўзбярэжжы ўзвялі звыш 50 макетаў жылых дамоў, школ і гандлёвых цэнтраў, на вуліцах паселішчаў Трафімава і Ярмолаўка выставілі макеты аўтатранспарту і бранятэхнікі. Беларускія і расійскія салдаты высадзіліся з карабля на паветранай падушцы «Мардовія» і знішчылі ўмоўных тэрарыстаў. Агулам вучэнні «Захад-2013» правялі на 6 палігонах у Беларусі і 2 палігонах Расіі ў Калінінградскай вобласці<ref name="в"/>. На тэрыторыі Расіі ў вучэннях задзейнічалі звыш 9000 ваенных, з іх 200 дэсантнікаў з Беларусі. У Калінінградскай вобласці прымалі ўдзел каля 180 адзінак баявой тэхнікі: танкі, самалёты і караблі Балтыйскага флоту<ref name="д">{{Навіна|аўтар=Сяргей Хамянтоўскі|загаловак=Стратэгічныя беларуска-расійскія вучэнні «Захад-2013» завяршыліся|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/strategicheskie_belorussko_rossiyskie_ucheniya_zapad_2013_zavershilis_27_09_2013_07_02_0053/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=27 верасня 2013|дата доступу=13 снежня 2018}}</ref>. Падчас вучэнняў Узброеныя сілы Беларусі выпрабавалі і прынялі да выкарыстання 4 новыя прылады сувязі. Рухомы вузел сувязі «Мускат», які прызначаецца для каманднага пункта, дазволіў замяніць 10 машын на 2 і 10-разова паменшыць асабовы склад. Рухомая радыёрэлейная лічбавая станцыя «Цытрус» дазволіла скараціць час разгортвання са 105 хвілін да 55 хвілін дзякуючы аўтаматызацыі. Экіпаж зменшыўся з 10 чалавек да 6. Далёкасць сувязі вырасла з 40 км да 70 км. Станцыя «Цытрус» забяспечыла стварэнне звыш 300 каналаў замест ранейшых 21. Месцы для сну і харчавання размясцілі ў побытавым адсеку станцыі, што пазбавіла патрэбы ў намётах і палявой кухні. Рэлейная станцыя «Ярус» была малаканальнай і менш магутнай. Станцыя «Мегатрон» замяніла шматканальную рухомую апаратную, што забяспечвала сувязь па кабельнай лініі<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта.|загаловак=Нэрв арміі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20141028/1414446434-nerv-armii|выданне=Плацдарм|год=28 верасня 2013|нумар=9 (38)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/10/28kas-3.indd_.pdf 3]|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025935/http://zviazda.by/be/news/20141028/1414446434-nerv-armii}}</ref>. Таксама ў ходзе вучэння адно кіберпадраздзяленне Узброеных сіл Беларусі змадэлявала кібернапад на інфармацыйную сістэму ваеннага прызначэння. Другое такое падраздзяленне праводзіла стрымліванне ўздзеяння кібернападу<ref>{{Артыкул|аўтар=Ілля Крыжэвіч.|загаловак=Канфлікты ХХI стагоддзя сыходзяць у інтэрнэт|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20180724/1532441788-kanflikty-hhi-stagoddzya-syhodzyac-u-internet|выданне=Плацдарм|год=25 ліпеня 2018|нумар=7 (82)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/25lip-4_optim_0.pdf 4]|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025912/http://zviazda.by/be/news/20180724/1532441788-kanflikty-hhi-stagoddzya-syhodzyac-u-internet}}</ref>. Наглядальна-агнявы комплекс «Адунок» дыстанцыйнага кіравання, які ўпершыню задзейнічалі на вучэнні, прызначаўся для дазору мясцовасці, разведкі, засады і прачэсвання паселішча. «Адунок» дазваляў перадаваць відэамалюнкі, выпраўляць мэтапазначэнне і весці агонь у рэальным часе і па загадзя ўведзенай праграме. Абсталяванне «Адунка» ўключала [[цеплавізар]], [[даламер]], гірастабілізатар зброі і прыладу аўтазахопу і суправаджэння мэты. Далёкасць выяўлення мэты сягала 2000 метраў. Хуткасць перамяшчэння складала да 30 км/гадз. Кіраванне ажыццяўлялася па радыёканале. Узбраенне ўключала танкавы [[кулямёт Калашнікава]] ККТ калібрам 7,62 мм або аўтаматычны гранатамёт [[АГС-17]]а калібрам 30 мм. Салдат на вучэнні ўпершыню аснасцілі сістэмамі кіравання звяном «Салдат — баявая сістэма», што ўключала нашлемны індыкатар і [[планшэт]]ны камп’ютар. Мікрадысплей індыкатара замацоўваўся непасрэдна перад вокам ваеннаслужачага на ахоўным шлеме<ref>{{Навіна|загаловак=Сумеснае стратэгічнае вучэнне ўзброеных сіл Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі «Захад-2013»|спасылка=http://www.mil.by/by/news/20707/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=26 верасня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025927/https://www.mil.by/by/news/20707/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. У ходзе вучэння войскі сувязі Беларусі разгарнулі лініі радыёрэлейнай сувязі на 2750 км, [[Трапасфера|трапасфернай]] — на 120 км, дротавай — на 35 км. Для кіравання войскамі выкарысталі 1955 каналаў сувязі і 72 лічбавыя патокі, у рэальным часе забяспечылі сувязь больш як 1000 абанентам<ref>{{Навіна|загаловак=Дзень войскаў сувязі|спасылка=http://www.mil.by/by/news/21776/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=18 кастрычніка 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025920/https://www.mil.by/by/news/21776/|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. [[Выява:Zapad-2013 strategic military exercises (2101-21).jpg|міні|280пкс|Балтыйскі флот Расіі на вучэнні ў моры (26 верасня 2013 г.)]] Расійскае ААТ «Міждзяржаўная карпарацыя развіцця» ([[Санкт-Пецярбург]]) прадставіла на вучэнні трохвымерную транспартную палявую сетку сувязі, частка якой забяспечвала камандзірам відэасувязь, канферэнц-сувязь, уваход у сетку аператара і стык са стацыянарнай сістэмай сувязі Беларусі і Расіі. Канцавыя прылады сувязі ўключалі камп’ютар і інтэрнэт-тэлефон з мясцовай і цэнтральнай батарэяй (ЦБ). Прапускная здольнасць па кожным напрамку складала да 310 мегабіт/сек. Апаратныя сродкі былі сумеснай распрацоўкай беларускага ААТ «Волатаўта» і расійскага ААТ «Радыёзавод імя Аляксандра Папова» ([[Омск]]) паводле навукова-тэхнічнай праграмы Саюзнай дзяржавы «Траекторыя»<ref>{{Навіна|загаловак=Міждзяржаўная карпарацыя развіцця прадставіла трохмерную палявую сетку сувязі на вучэнні «Захад-2013»|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/mizhdzjarzhaunaja-karparatsyja-razvitstsja-pradstavila-trohmernuju-paljavuju-setku-suvjazi-na-vuchenni-z-15888-2013|выдавец=БелТА|дата публікацыі=26 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025912/https://m.blr.belta.by/society/view/mizhdzjarzhaunaja-karparatsyja-razvitstsja-pradstavila-trohmernuju-paljavuju-setku-suvjazi-na-vuchenni-z-15888-2013|archivedate=15 лістапада 2021}}</ref>. == Водгукі == 2 лютага 2013 года генсакратар НАТА [[Андэрс Фог Расмусен]] заявіў пра адсутнасць пагрозы ў сувязі з расійскім удзелам у вучэнні «Захад-2013». Пагатоў у Стратэгічнай канцэпцыі [[НАТА]], ухваленай на Лісабонскім саміце 2010 года, адсутнічала згадка Расіі ў якасці магчымай крыніцы пагрозы<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Арсень Сівіцкі]].|загаловак=«Захад-2013» як магчымасць перазагрузкі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130827/1377610830-zahad-2013-yak-magchymasc-perazagruzki|выданне=Звязда|тып=газета|год=20 сакавіка 2013|нумар=51 (27416)|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/109923/20sak-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115030032/http://zviazda.by/be/news/20130827/1377610830-zahad-2013-yak-magchymasc-perazagruzki}}</ref>. 26 лютага 2013 года міністр абароны Літвы [[Юозас Алакас]] прапанаваў паслу Беларусі [[Уладзімір Дражын|Уладзіміру Дражыну]] «запрашаць на такія вучэнні назіральнікаў НАТА…, каб Расія і Беларусь былі больш адкрытымі»<ref>{{Навіна|аўтар=Таццяна Каравянкова|загаловак=Літва заклікала Беларусь і Расію да большай адкрытасці па сумесных ваенных вучэннях «Захад-2013»|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2013/02/26/eu_eu_608172_608173|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=26 лютага 2013|дата доступу=21 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>. 7 чэрвеня 2013 года начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных сіл Беларусі]] [[Пётр Мікалаевіч Ціханоўскі|Пётр Ціханоўскі]] заявіў, што «рашэнне правесці на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь буйнамаштабныя вучэнні „Захад-2013“ … было прынятае … зыходзячы з прынцыпаў абароннай дастатковасці і стратэгічнага [[Стрымліванне|стрымлівання]], у зацікаўленасцях дэманстрацыі рашучасці арганізаваць нацыянальную бяспеку дзяржавы нават ва ўмовах павышанай ваеннай актыўнасці суседзяў». Пётр Ціханоўскі адзначыў, што «ваенная актыўнасць каля межаў Рэспублікі Беларусь у 2010—2012 гадах штогод узрастала, толькі ў 2012 годзе ў краінах [[Балтыя|Балтыі]] і Польшчы было праведзена 13 буйных вучэнняў НАТА, падчас якіх адпрацоўваліся пытанні перакідвання і прымянення войскаў»<ref>{{Навіна|аўтар=Вячаслаў Будкевіч|загаловак=Вучэнні «Захад-2013» праводзяцца ў Беларусі для дэманстрацыі рашучасці забяспечыць нацыянальную бяспеку ва ўмовах павышанай ваеннай актыўнасці суседзяў|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2013/06/07/629322_629333|выдавец=БелаПАН|дата публікацыі=7 чэрвеня 2013|дата доступу=21 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>. 22 жніўня 2017 года сакратар [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|Рады нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] [[Аляксандр Турчынаў]] заявіў, што «вучэнні УС РФ і Беларусі „Захад-2013“ сталі пляцоўкай для адпрацоўкі сцэнарыяў [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|узброенай агрэсіі супраць Украіны]], якія Крэмль у агульных рысах паспрабаваў рэалізаваць у 2014—2015 гадах»<ref>{{Навіна|загаловак=Кіеў пра рызыкі супольных беларуска-расійскіх вучэнняў|спасылка=https://m.nn.by/articles/196164/|выдавец=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2013|дата доступу=21 снежня 2018}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Zapad 2013}} * {{Навіна|загаловак=«Захад-2013»|спасылка=http://zviazda.by/be/tags/zahad-2013|выдавец=Газета «[[Звязда (газета)|Звязда]]»|дата публікацыі=27 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|access-date=15 лістапада 2021|archive-date=15 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115025934/http://zviazda.by/be/tags/zahad-2013|url-status=dead}} * {{Навіна|загаловак=Завяршальны этап вучэння «Захад-2013» (фотарэпартаж)|спасылка=https://m.blr.belta.by/fotoreportage/view/zavjarshalny-etap-vuchennja-zahad-2013-38375-2013|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=26 верасня 2013|дата доступу=7 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025922/https://m.blr.belta.by/fotoreportage/view/zavjarshalny-etap-vuchennja-zahad-2013-38375-2013|archivedate=15 лістапада 2021}} * {{Навіна|загаловак=Сумеснае стратэгічнае вучэнне ўзброеных сіл Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі «Захад-2013»|спасылка=http://www.mil.by/by/news/19219/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=28 жніўня 2013|дата доступу=20 снежня 2018|accessdate=15 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211115025925/https://www.mil.by/by/news/19219/|archivedate=15 лістапада 2021}} [[Катэгорыя:2013 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2013 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні Расіі]] [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны]] 3e6esp2dxq0qr1p3fk5bxloxmm7jgtr Сціна Экблад 0 702808 5160352 5159638 2026-07-02T15:52:51Z Pabojnia 135280 афармленне 5160352 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Сціна Аса Марыя Экблад''' ({{lang-sv|Stina Åsa Maria Ekblad}}; нар. {{ДН|26|2|1954}}, вёска Солф, Астработнія, [[Фінляндыя]]) — шведскамоўная фінская [[актрыса]].<ref name=":0">{{Cite news|title=Stina Ekblad – The Swedish Film Database|url=http://www.svenskfilmdatabas.se/en/item/?type=PERSON&itemid=89376#biography|accessdate=2018-04-06}}</ref> == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы Солф у фінскай правінцыі [[Астработнія (правінцыя)|Астработнія]] ў шведскай сям’і. Не маючы магчымасці атрымаць адукацыю на роднай мове ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у семнаццаць гадоў пераехала ў [[Данія|Данію]], дзе скончыла школу і паступіла ў тэатральнае вучылішча. Як актрыса на працягу дзевяці гадоў працавала ў тэатры горада [[Одэнсэ]]. У [[1975]] годзе адбыўся яе дэбют на тэлебачанні: яна атрымала ролю ў фінска-шведскім тэлесерыяле ''Amirika''. У [[1980]] годзе пераехала ў [[Стакгольм]] і паступіла ў Стакгольмскі гарадскі тэатр. У [[1988]] годзе перайшла ў [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. Адначасова пачала выкладаць у Стакгольмскім вышэйшым тэатральным вучылішчы.<ref name=":0" /> У кіно Экблад адзначана прэміяй «{{нп3|Залаты жук (прэмія)|Залаты жук|ru|Золотой жук (премия)}}» за ролю {{нп3|Агнес фон Крусеншэрна||ru|Крусеншерна, Агнес фон}} ў фільме рэжысёра [[Май Сетэрлінг]] ''«Amorosa»'' (1986) і роля Тэа ў фільме рэжысёра [[Бу Відэрберг]]а ''«Ormens väg på hälleberget»'' (1986). У далейшым яна яшчэ двойчы намінавалася на гэтую ўзнагароду: за 1996 і 2009 год. Акрамя гэтага, Экблад увасобіла на экране некалькі разнапланавых жаночых вобразаў: халодную і бясполую Ісмаэль у фільме ''«[[Фанні і Аляксандр]]»'' (1982), душэўную Сіры фон Эсэн у тэлесерыяле ''«August Strindberg ett liv»'' (1985). Сярод галоўных роляў — маркіза дэ Сад у тэлефільме [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] ''«Markisinnan de Sade»'' (1992). Таксама на працягу 2000 — 2010-х гадоў яна неаднаразова з’яўлялася ў ролі следчага Карын Ліндэр у серыяле пра інспектара Курта Валандэра. У жніўні [[2017]] года Экблад выступіла ў якасці вядучага праграмы Sommarpratare на P1<ref>{{citeweb|url=http://sverigesradio.se/sida/avsnitt/927255?programid=2071|title=Stina Ekblad|accessdate=2017-08-22|publisher=Sveriges radio|lang=sv}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} rwg1ivjh7j8fgxwcx6e8nzm9ssizwqc Казімір Францавіч Градзіцкі 0 711804 5160475 5159184 2026-07-03T06:38:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160475 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Казімір Францавіч Градзіцкі''' ({{lang-ru|Казимир Францевич Гродзицкий}}; {{ДН|2|2|1891}}, [[Груец]], [[Варшаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|27|7|1959}}, [[Нароўля]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — акушэр, гінеколаг, хірург, папулярызатар медыцынскіх ведаў, глаўурач (1921—1936) нараўлянскай раённай бальніцы, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войн]], партызан-медык, кавалер [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], выдатнік аховы здароўя (1949), [[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|заслужаны ўрач БССР]] (1956). Прысвяціў 40 гадоў медыцыне і ахове здароўя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] і [[Беларускае Палессе|Палескага краю]]. == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся [[2 лютага]] [[1891]] г. у горадзе [[Груец]] [[Варшаўская губерня|Варшаўскай губерні]] ([[Расійская імперыя]]) у сям’і Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і Тэклі Андрэеўны Ліневіч (Ляневіч) (1861—1937) Казімір Францавіч Градзіцкі быў унукам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—01.01.1876), адміністратара маёнтка Нароўля [[Горваты|паноў Горватаў]], пахаванага Горватамі ў [[Нароўля|Нароўлі]] на тэрыторыі парку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=27 чэрвеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. Разам з бацькамі Казімір у пяцігадовым узросце з Варшаўскай губерні пераехаў у мястэчка [[Нароўля]] Рэчыцкага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя), дзе яго бацька Франц Градзіцкі пачаў працаваць садоўнікам у маёнтку [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). У шлюбе з Янінай Юльянаўнай меў сыноў: * Данііл Казіміравіч Градзіцкі (1920—пасля 1985<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1515084173 Юбилейная награда Даниила Гродзицкого]</ref>), нараўлянскі настаўнік, які ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. У анкеце Данііл Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. Скончыў у 1937 г. школу ў Нароўлі, разам з [[Арсеній Ільіч Ярэй|Арсеніем Ільічом Ярэем]]<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/pages/istoricheskaja-spravka Государственное учреждение образования «Гимназия г. Наровли»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Юзаф Казіміравіч Градзіцкі (12.08.1926—14.12.1982), які ў час Другой сусветнай вайны ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам і братам Даніілам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. У анкеце Юзаф Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. == Адукацыя == Адукацыю атрымаў за кошт заможнага дзядзькі ў Мазырскай прагімназіі, а пасля [[Бабруйская гімназія|Бабруйскай гімназіі]], якую скончыў у 1911 г. У 1911—1916 гг. вучыўся ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце Св. Уладзіміра]] на медыцынскім факультэце. Падчас летніх студэнцкіх канікул ездзіў у Нароўлю і працаваў у Нараўлянскай земскай бальніцы, каб атрымаць практычныя навыкі. Тут жа пад кіраўніцтвам дасведчаных урачоў С. В. Мароза і Л. М. Кухаржэўскай рабіў выскробанне маткі, дробныя ампутацыі, рэзекцыю рэбраў. Пад наглядам фельчара В. Ф. Крэменя тампаніраваў насаглотку пры дапамозе гумовага катэтара, часам самастойна праводзіў амбулаторны прыём хворых. Калі быў студэнтам V курса, прымаў удзел у ліквідацыі эпідэміі азіяцкай халеры, зафіксаванай 15 чэрвеня 1915 г. падчас кірмашу «Івана» ў стражніка Дэйкуна. У вёсках Нараўлянскай воласці таксама былі выяўлены ачагі заражэння: мястэчка Нароўля, вёскі Заракітнае, Завайць, Дворышча і Канатоп. Казімір Градзіцкі быў прызначаны ўрачом у санітарны атрад, які працаваў у спецыяльна адкрытым у Нароўлі заразным бараку, каб ліквідаваць захворванне. Ужо да сярэдзіны верасня 1915 г. эпідэмія была цалкам ліквідавана. Скончыў універсітэт з адзнакай, атрымаў званне ўрача і ў 1916 г. быў прызваны ў расійскае войска, калі ішла [[Першая сусветная вайна]], служыць ваенным урачом. == Медыцынская дзейнасць у Нароўлі == Пасля дэмабілізацыі з расійскага войска, у 1918 г. вярнуўся ў Нароўлю, каб працаваць дома, але рашэннем Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя быў накіраваны ў мястэчка [[Брагін]]. У [[1920]] г. у Нароўлі па рашэнні нараўлянскага валаснога рэвалюцыйнага камітэта пад рэзідэнцыю бальніцы (амбулаторыю і стацыянар на 15 ложкаў) быў адведзены [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|двухпавярховы драўляны жылы будынак]], які ў 1912 г. нараўлянскі дваранін [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў для адміністратара свайго маёнтка Юзафа Андрэевіча Ліневіча, які быў дзядзькам Казіміра Градзіцкага. (Цяпер у тым будынку знаходзіцца [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]]). У жніўні 1920 г. Казімір Градзіцкі быў прызначаны на пасаду ўчастковага ўрача бальніцы ў Нароўлі, а ў 1921 г. стаў галоўным урачом нараўлянскай бальніцы і паралельна неаднаразова быў загадчыкам Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], сітуацыі грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і агульных рэсурсных праблем, стан аховы здароўя ў Нароўлі і павеце быў у заняпадзе. Градзіцкі на сваёй пасадзе загадчыка Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя зрабіў вялікую працу па арганізацыі лячэбнай сеткі павета (аднаўлення дзейнасці фельчарскіх пунктаў): па яго рашэнні з Рэчыцы перадавалі медыкаменты і інструментар, перавозілі гужавым транспартам неабходную мэблю. У 1925 г. лячэбная сетка Нараўлянскага раёна (створаны ў 1924 г.) пашырылася, быў павялічаны штат сярэдніх медыцынскіх работнікаў: складалася з нараўлянскай раённай бальніцы на 30 ложкаў, радзільнага аддзялення на 8 ложкаў, амбулаторыі і дзіцяча-жаночай кансультацыі. У 1928 г. Казімір Градзіцкі быў незаслужана асуджаны і заключаны пад варту на пяць месяцаў. (17 лістапада 1992 г. Казімір Градзіцкі быў рэабілітаваны). Да 1930 г. у Нараўлянскім раёне ўжо функцыянавалі 2 участковыя бальніцы (на 10 ложкаў стацыянара), 6 фельчарска-акушэрскіх пунктаў, адкрываліся радзільныя дамы ў калгасах (для змяншэння высокай дзіцячай смяротнасці), а ў 1930-я гг. у вёсках Нараўлянскага раёна было арганізавана 25 дзяржаўных ясляў. Нараўлянская раённая бальніца ў 1930-ыя гг. лічылася адной з першых на [[Беларускае Палессе|беларускім Палессі]] па колькасці і дыяпазону хірургічных умяшальніцтваў. Прычым на развіццё хірургічнай дапамогі ў нараўлянскай бальніцы вялікі ўплыў аказалі «бацька Палескай хірургіі» Ф. В. Абрамовіч, а таксама яго вучні-хірургі А. І. Коган і Э. Я. Кёнігсберг. Шмат часу і энергіі Градзіцкаму прышлося аддаць і на ліквідацыю эпідэмій сыпнога тыфа, шкарлятыны, малярыі, халеры, крывавага паноса, якія лютавалі ў Нараўлянскім раёне. Вялікую ўвага надаваў пытанням распаўсюлення навуковых ведаў і паляпшэнню медыка-санітарнай справы ў Нараўлянскім раёне. У 1920—1930 гг. скончыў курсы ўдасканалення ўрачоў у [[Петраград]]зе, у Цэнтральным інстытуце ўдасканалення ўрачоў у Маскве. Акрамя таго, удзельнічаў у акруговых з’ездах участковых урачоў [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] ў 1928—1929 гг. Па прычыне пагаршэння свайго здароўя, у 1936 г. Казімір Градзіцкі перайшоў у нараўлянскай раённай бальніцы з пасады галоўнага ўрача на пасаду загадчыка радзільнага аддзялення і жаночай кансультацыяй, дзе прапрацаваў да 21 жніўня 1941 г. [[Вялікая Айчынная вайна|Пасля пачатку вайны Германіі супраць СССР,]] у жніўні 1941 г. быў прызваны ў Чырвоную армію і прызначаны на пасаду ардынатара медыка-санітарнага батальёна 200-й стралковай дывізіі. У верасні 1941 г. у баі пад вёскай Тарасаўка Палтаўскай вобласці быў кантужаны, трапіў у нямецкі палон і неўзабаве адпраўлены ў лагер для савецкіх ваеннапалонных у пасёлак Аржыца. Разам з двума таварышамі Градзіцкаму ўдалося збегчы і вярнуцца ў акупаваную фашыстамі Нароўлю, дзе ён пачаў працаваць другім урачом у нараўлянскай раённай бальніцы. Праз студэнтку IV курса Мінскага медыцынскага інстытута Г. І. Кручок Казімір Градзіцкі наладзіў сувязь з [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгадай імя С. М. Кірава]], якую забяспечваў медыкаментамі, інструментарыем і каштоўнай інфармацыяй, бо добра ведаў [[нямецкая мова|нямецкую мову]] і меў даверлівыя стасункі з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў Нароўлі. Паступова медыцынскі персанал Нараўлянскай раённай бальніцы пачаў таемна пераходзіць у партызанскія атрады. А 18 верасня 1943 г. усе ўрачы (у тым ліку Казімір Градзіцкі са сваімі сынамі Даніілам і Юзафам) і большасць сярэдняга персаналу, якія яшчэ працавалі ў бальніцы, захапіўшы з сабой інструменты, медыкаменты, перавязачны матэрыял, таемна пайшлі ў партызанскі атрад. Казімір Градзіцкі спачатку далучыўся да [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]], а пасля быў залічаны начальнікам санітарнай часткі [[Хадакі (партызанскі атрад)|дыверсійнага партызанскага атрада імя Ф. Э. Дзяржынскага]], у складзе якога з баямі прайшоў тэрыторыю Заходняй Украіны і Польшчы. Разам з байцамі не раз хадзіў на адказныя баявыя заданні. У цяжкіх умовах ваеннага часу, нярэдка прама на партызанскіх вазах з саломай, Казімір Градзіцкі правёў больш за 50 складаных медыцынскіх аперацый, чым заслужыў у атрадзе паважлівую мянушку «партызанскі акадэмік» за свой прафесіяналізм. У 1944 г. вярнуўся ў Нароўлю, дзе канца свайго жыцця працаваў акушэрам-гінеколагам нараўлянскай раённай бальніцы, уклаў шмат часу і энергіі ў справу аднаўлення сістэмы аховы здароўя ў Нараўлянскім раёне ў пасля ваенны час, асабліва ў галіне аховы мацярынства і дзяцінства. З’яўляўся ўзорам самаахвярнасці, мэтанакіраванасці і працавітасці. Напісаў мемуары. == Смерць і пахаванне == Памёр [[27 ліпеня]] [[1959]] г. у Нароўлі пасля працяглай хваробы ў бальніцы, якой прысвяціў 40 гадоў сваёй медычнай дзейнасці. На пахаванне Казіміра Градзіцкага ў Нароўлі прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем яго заслуг. Побач з магілай Казіміра Градзіцкага на нараўлянскіх могілках знаходзіцца магіла яго сына Юзафа Казіміравіча Градзіцкага (12.08.1926—14.12.1982), і бацькоў — Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і яго жонкі Тэклі Андрэеўны Градзіцкай (1861—1937) з роду Ліневічаў (Ляневічаў)<ref>[https://vk.com/wall-29270384_3826 Волонтёры ГУО «Средняя школа 2 им. Шаврея» навели порядок на памятнике Гродзицкого Казимира Францевича]</ref>. == Узнагароды і званні == За баявыя заслугі, адданую службу людзям, выдатныя дасягненні ў медыцыне атрымаў узнагароды і званні: * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»]] I ступені * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * Значок «Выдатнік аховы здароўя» (31 сакавіка 1949 г.) * Званне «[[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|Заслужаны ўрач БССР]]» (26 мая 1956 г.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |title=Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик |access-date= |archive-date=1 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701152309/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |url-status=dead }}</ref> == Характарыстыка ад сяброў == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.|191x191пкс]] Практыкант Казіміра Градзіцкага, доктар медыцынскіх навук, прафесар [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] высока ацаніў чалавечыя якасці і прафесіяналізм свайго нараўлянскага настаўніка: ''«Яго праца ў глыбінцы была прыкладам. Ён не пакідаў радзільнага аддзялення па 2-3 сутак, калі бачыў небяспеку для жыцця маці і дзіцяці. І персанал працаваў з такой жа адказнасцю. Летам Казімір Градзіцкі хадзіў па мястэчку [Нароўлі], у белым ільняным касцюме, з кійком. Акуратная бародка выклікала асаблівы давер да яго аблічча»''. == Ушанаванне памяці == * Імя і фатаграфія Казіміра Францавіча Градзіцкага ў [[Нароўля|Нароўлі]] былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет}}</ref>. * На [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым доме Юзафа Ліневіча 1912 года]], які цяпер служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай (д. 12) была размешчана мемарыяльная шыльда з імем Казіміра Францавіча Градзіцкага<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_73S17Occf8 НАРОВЛЯ. ПАРК. УСАДЬБА ГОРВАТТА. КРАСНЫЙ МОЗЫРЯНИН]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бобр, Р.'' Партизанский академик / Р. Бобр // Прыпяцкая праўда. — 2003. — 23 лістап. * ''Кульпанович, О. А.'' История медицины Беларуси в биографиях ее врачей. XVII—ХХ вв.: биобиблиограф. справ. от А до Я: 2000 биографий врачей. — Минск, 2011. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * ''Зборовский, Э. И.'' // Тезисы докладов XXIII студ. науч. конф. 1965 г. с участием бывших кружковцев. — Минск, 1965. — С.43—44. * ''Зборовский, Э. И.'' Заслуженный врач БССР // Здравоохр. Белоруссии.— 1967. — № 1. — С.78—79. * ''Зборовский, Э. И.'' // Аргументы и факты. — 2013. — 27 марта. — С.3—4. * ''Кульпанович, О. А.'' // Здравоохранение. — 2015. — № 5. — С.68—73. * ''Змачинская, Н. Ф.'', ''Марченко, Л. Н.'' // Здравоохранение. — 2010. — № 6. — С.76—79. == Спасылкі == * [https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm КАЗИМИР ФРАНЦЕВИЧ ГРОДЗИЦКИЙ (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223204302/http://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm |date=23 лютага 2020 }} // slonimsmc.grodno.by * [https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |date=5 красавіка 2022 }} // zdrav.by * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-ar10612830&strq=l_siz=20 Гродзицкий, Казимир Францевич (1891—1959)] // unicat.nlb.by * [https://person.goub.by/?p=670 Гродзицкий Казимир Францевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |date=30 верасня 2022 }} // person.goub.by * [https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ 130 лет со дня рождения Казимира Гродзицкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518004755/https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ |date=18 мая 2021 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701152309/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |date=1 ліпеня 2022 }} * [https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Градзіцкі Казімір Францавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Бабруйскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] 4h032wnxt49kb53uws1qryez09wgham Сяргей Васілевіч Бесараб 0 720154 5160526 5141932 2026-07-03T10:19:41Z 5160526 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg | suppressfields = father mother }} '''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}</ref>, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}</ref>. Не мае навуковай ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref> у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка<ref name=":30">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив — Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}</ref>. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі<ref name=":32">Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3</ref>. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])<ref name=":33">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}</ref>. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)<ref>{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}</ref><ref name=":22" />. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])<ref name=":20">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}</ref>, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны. [[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]] == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9</ref>. Аўтар больш за 50 навуковых прац<ref>[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}</ref>, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}</ref>. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі<ref name=":13">{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}</ref>, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref name=":3">Веды, 2011, № 24, с.3</ref>. У 2016 годзе заняў 1-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}</ref> ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>Навука, 2016, № 16, с.2</ref>. З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)<ref>{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}</ref>. Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах<ref>{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}</ref>. Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]<ref>{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}</ref><ref>{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}</ref><ref>[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2</ref> (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820</ref>. === Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі === Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў<ref name=":1">{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}</ref>. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}</ref> за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў. [[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў "Вялікі Воз"]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref>]] Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}</ref>. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}</ref>, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}</ref>. Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]<ref>{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}</ref> (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}</ref> за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}</ref> У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}</ref>. Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}</ref>, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}</ref>. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}</ref>, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}</ref>. У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}</ref>. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі. У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}</ref> У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}</ref> і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй<ref name=":28">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}</ref>. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]<ref name=":17">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}</ref>. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі<ref name=":15" />. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]<ref name=":28" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет "полным абсурдом".}}</ref>. [[Файл:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 03.jpg|міні|Сяргей Бесараб выступае на [[TEDxUlicaMińska]] (2026)]] У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422140641/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-04-22|access-date=2026-04-22}}</ref>. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык<ref name=":34">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt43638056|title=You are radioactive. And that's great news {{!}} Siarhei Besarab {{!}} TEDxUlicaMinska|website=www.imdb.com|access-date=2026-07-03}}</ref>. ==== Тэлеграм-канал ==== [[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]] У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}</ref>, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>. За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref>. Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал "Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика" — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}</ref> і, такім чынам з’яўляецца<ref name=":17" /> буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва). == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}</ref>. У адказ на звальненне з працы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}</ref> стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]<ref name=":8">{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}</ref>. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот<ref>{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}</ref> беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне<ref name=":8" />. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}</ref>. Пазней Бесараб прааналізаваў<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}</ref> даныя грамадзян са спісу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}</ref> «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»<ref name=":9">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}} </ref> і «партрэт беларускага экстрэміста»<ref name=":11">[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title="Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли"Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref>. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»<ref name=":4">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}</ref>. У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд "СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}</ref> і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}</ref>. У адказ на заявы<ref name=":23">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}</ref> пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}</ref> каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі<ref name=":20" />. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>. Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}</ref>, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў<ref name=":4" />, да існых праблем беларускай навукі<ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}</ref><ref name=":16">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}</ref><ref name=":27">{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}</ref> і магчымых варыянтаў іх вырашэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для "Беларуси в эпоху перемен"|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}</ref>. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]]. У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref>, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}</ref>. У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў<ref name=":18">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}</ref><ref name=":19" />. У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref> і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for "espionage"|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref>, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}</ref>. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі<ref name=":29" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок<ref name=":31">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы<ref name=":31" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. ==== Крытыка праекта пахавання ядзерных адкідаў ==== У незалежных медыя Бесараб здабыў рэпутацыю навукоўца, вядомага крытычным аналізам стану дзяржаўнай радыяцыйнай бяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-05-15}}</ref>. У 2025—2026 гадах ён сістэматычна выступаў у беларускіх і міжнародных СМІ («Радыё Свабода», «Deutsche Welle», «Медыязона» і інш.) як адзін з асноўных публічных крытыкаў дзеянняў уладаў па стварэнні [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў|Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адкідаў ад БелАЭС]]. Навуковец неаднаразова звяртаў увагу на экалагічную небяспеку праекта: ён крытыкаваў выбар таннага прыпаверхневага тыпу сховішча і ўказваў на сур'ёзныя гідралагічныя рызыкі (у тым ліку патэнцыйнае трансмежнае забруджванне грунтовых вод радыеактыўнымі ізатопамі з-за карозіі кантэйнераў) для ўсіх прапанаваных уладамі лакацый, уключаючы Астравецкі раён, усход Мсціслаўшчыны і зону адчужэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/gde-v-belarusi-postroat-adernyj-mogilnik/a-76609727|title=Где в Беларуси построят ядерный могильник?|website=dw.com|access-date=2026-05-15}}</ref>. Акрамя тэхнічнай экспертызы, Бесараб (супольна з ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]» і выданнем «[[Флагшток (СМІ)|Флагшток]]») праводзіў аналіз кадравага складу дзяржпрадпрыемства «БелРАА», якое прызначана ўрадам кіраваць ядзерным могільнікам. Вучоны раскрытыкаваў такі падыход дзяржавы да фарміравання кіраўніцтва на высокатэхналагічным радыяцыйным аб'екце, падкрэсліўшы крытычную адсутнасць у штаце профільных інжынераў-атамшчыкаў і перавагу людзей без досведу (уключаючы былых супрацоўнікаў КДБ і КДК). Паводле хіміка, такая стратэгія прызначэнняў на падставе палітычнай лаяльнасці стварае дадатковыя і непазбежныя пагрозы экалагічнай бяспецы не толькі ўнутры Беларусі, але і для краін-суседзяў<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-28|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|access-date=2026-05-15}}</ref>. == Палітычны пераслед == У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі<ref name=":13" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}</ref> і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}</ref>. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}</ref>. За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}</ref>, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}</ref>. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}</ref>) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь<ref name=":8" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}</ref> і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]<ref name=":20" />. == Дадаткова == [[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]] Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў<ref>{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}</ref>. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем<ref name=":30" />, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}</ref>. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]]. Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба. Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}</ref>, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}</ref>, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}</ref> У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}</ref>, названы ў гонар Сяргея Бесараба<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}</ref> == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}} <blockquote>За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}</blockquote> * Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»<ref name=":15">{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7 === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45 * Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25 * Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27 * Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48 * Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019 * Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}} * Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}} === Выбраныя патэнты на вынаходствы === * Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013. * Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013 * Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015 * Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016 * Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018 * Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018 * Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019 === Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы === * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}} * {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}} * {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}} * {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}} * {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}} * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016 * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019 * {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}} * Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001 == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023. * [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025. * https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам * [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ * [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации * https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] [[Катэгорыя:Футуролагі]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] fjl3n2d6ozjo101jws8axzcdic8g2w9 Назіранне за птушкамі 0 723992 5160507 4291918 2026-07-03T09:45:28Z Ueschar 151377 дапаўненне 5160507 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bird Spotting (8618362879).jpg|міні|Назіранне за птушкамі ў [[Панама|Панаме]]]] '''Назіра́нне за пту́шкамі''', або '''бёрдво́чынг''' ці '''птушкаванне'''<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://wilderness.by/tag/ptushkavanne/|title=птушкаванне * Дзікая прырода побач|website=Дзікая прырода побач|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/ptuskavanne-chobi-jakoe-idealna-padychodzic-dlja-letnjaha-adpacynku/|title=Птушкаванне — хобі для летняга адпачынку|last=tanya|website=Рацыя|date=2026-06-30|access-date=2026-07-03}}</ref> (ад {{lang-en|bird}} + ''watch'') ({{lang-en|birdwatching}}, сінонім&nbsp;— ''birding'')&nbsp;— адзін з відаў актыўнага адпачынку, які ёсць назіраннем і вывучэннем [[Птушкі|птушак]]. Назіранне за птушкамі можа быць [[хобі]], альбо відам [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]. Назіранне можа адбываецца няўзброеным вокам, альбо з дапамогай [[Бінокль|бінокля]] ці іншай аптычнай прылады, а таксама з дапамогай публічных [[Вэб-камера|вэб-камер]]. Акрамя назірання, гэтая дзейнасць уключае і праслухоўванне спеваў птушак<ref name="dunne">{{cite book|last=Dunne|first=Pete|title=Pete Dunne on Bird Watching|year=2003|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-395-90686-6|oclc=50228297|url=https://archive.org/details/petedunneonbirdw00dunn}}</ref><ref name="oddie">{{cite book|last=Oddie|first=Bill|title=Bill Oddie's Little Black Bird Book|url=https://archive.org/details/billoddieslittle0000oddi_u5j3|year=1980|publisher=Butler & Tanner Ltd|location=Frome & London|isbn=978-0-413-47820-7|oclc=8960462}}</ref>. Бальшыня назіральнікаў за птушкамі займаюцца гэтай дзейнасцю з рэкрэацыйных ці сацыяльных прычын, супроць [[Арнітолаг|арнітолагаў]], якія займаюцца вывучэннем птушак з выкарыстаннем афіцыйных [[Навуковы метад|навуковых метадаў]]<ref name="dunne2">{{cite book|last=Dunne|first=Pete|title=Pete Dunne on Bird Watching|year=2003|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-395-90686-6|oclc=50228297|url=https://archive.org/details/petedunneonbirdw00dunn}}</ref><ref name="oddie2">{{cite book|last=Oddie|first=Bill|title=Bill Oddie's Little Black Bird Book|url=https://archive.org/details/billoddieslittle0000oddi_u5j3|year=1980|publisher=Butler & Tanner Ltd|location=Frome & London|isbn=978-0-413-47820-7|oclc=8960462}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хобі]] [[Катэгорыя:Арніталогія]] tmwcd7cbuimzarkb5mmpxspambto6vg 5160529 5160507 2026-07-03T10:38:06Z Lš-k. 16740 5160529 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bird Spotting (8618362879).jpg|міні|Назіранне за птушкамі ў [[Панама|Панаме]]]] '''Назіра́нне за пту́шкамі''' або '''птушкаванне'''<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://wilderness.by/tag/ptushkavanne/|title=птушкаванне * Дзікая прырода побач|website=Дзікая прырода побач|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/ptuskavanne-chobi-jakoe-idealna-padychodzic-dlja-letnjaha-adpacynku/|title=Птушкаванне — хобі для летняга адпачынку|last=tanya|website=Рацыя|date=2026-06-30|access-date=2026-07-03}}</ref>, таксама '''бёрдво́чынг''' (ад {{lang-en|bird}} + ''watch'') ({{lang-en|birdwatching}}, сінонім&nbsp;— ''birding'')&nbsp;— адзін з відаў актыўнага адпачынку, які ёсць назіраннем і вывучэннем [[Птушкі|птушак]]. Назіранне за птушкамі можа быць [[хобі]], альбо відам [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]. Назіранне можа адбываецца няўзброеным вокам, альбо з дапамогай [[Бінокль|бінокля]] ці іншай аптычнай прылады, а таксама з дапамогай публічных [[Вэб-камера|вэб-камер]]. Акрамя назірання, гэтая дзейнасць уключае і праслухоўванне спеваў птушак<ref name="dunne">{{cite book|last=Dunne|first=Pete|title=Pete Dunne on Bird Watching|year=2003|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-395-90686-6|oclc=50228297|url=https://archive.org/details/petedunneonbirdw00dunn}}</ref><ref name="oddie">{{cite book|last=Oddie|first=Bill|title=Bill Oddie's Little Black Bird Book|url=https://archive.org/details/billoddieslittle0000oddi_u5j3|year=1980|publisher=Butler & Tanner Ltd|location=Frome & London|isbn=978-0-413-47820-7|oclc=8960462}}</ref>. Бальшыня назіральнікаў за птушкамі займаюцца гэтай дзейнасцю з рэкрэацыйных ці сацыяльных прычын, супроць [[Арнітолаг|арнітолагаў]], якія займаюцца вывучэннем птушак з выкарыстаннем афіцыйных [[Навуковы метад|навуковых метадаў]]<ref name="dunne2">{{cite book|last=Dunne|first=Pete|title=Pete Dunne on Bird Watching|year=2003|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-395-90686-6|oclc=50228297|url=https://archive.org/details/petedunneonbirdw00dunn}}</ref><ref name="oddie2">{{cite book|last=Oddie|first=Bill|title=Bill Oddie's Little Black Bird Book|url=https://archive.org/details/billoddieslittle0000oddi_u5j3|year=1980|publisher=Butler & Tanner Ltd|location=Frome & London|isbn=978-0-413-47820-7|oclc=8960462}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хобі]] [[Катэгорыя:Арніталогія]] e8yf791jye9do8e0fwxd6mpqzco50kk 5160530 5160529 2026-07-03T10:38:24Z Lš-k. 16740 5160530 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bird Spotting (8618362879).jpg|міні|Назіранне за птушкамі ў [[Панама|Панаме]]]] '''Назіра́нне за пту́шкамі''' або '''птушкаванне'''<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://wilderness.by/tag/ptushkavanne/|title=птушкаванне * Дзікая прырода побач|website=Дзікая прырода побач|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/ptuskavanne-chobi-jakoe-idealna-padychodzic-dlja-letnjaha-adpacynku/|title=Птушкаванне — хобі для летняга адпачынку|last=tanya|website=Рацыя|date=2026-06-30|access-date=2026-07-03}}</ref>, таксама '''бёрдво́чынг''' (ад {{lang-en|bird}} + ''watch'') ({{lang-en|birdwatching}}, сінонім&nbsp;— ''birding'')&nbsp;— адзін з відаў актыўнага адпачынку, які ёсць назіраннем і вывучэннем [[Птушкі|птушак]]. Назіранне за птушкамі можа быць [[хобі]], альбо відам [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]. Назіранне можа адбываецца няўзброеным вокам, альбо з дапамогай [[Бінокль|бінокля]] ці іншай аптычнай прылады, а таксама з дапамогай публічных [[Вэб-камера|вэб-камер]]. Акрамя назірання, гэтая дзейнасць уключае і праслухоўванне спеваў птушак<ref name="dunne">{{cite book|last=Dunne|first=Pete|title=Pete Dunne on Bird Watching|year=2003|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-395-90686-6|oclc=50228297|url=https://archive.org/details/petedunneonbirdw00dunn}}</ref><ref name="oddie">{{cite book|last=Oddie|first=Bill|title=Bill Oddie's Little Black Bird Book|url=https://archive.org/details/billoddieslittle0000oddi_u5j3|year=1980|publisher=Butler & Tanner Ltd|location=Frome & London|isbn=978-0-413-47820-7|oclc=8960462}}</ref>. Бальшыня назіральнікаў за птушкамі займаюцца гэтай дзейнасцю з рэкрэацыйных ці сацыяльных прычын, супроць [[Арнітолаг|арнітолагаў]], якія займаюцца вывучэннем птушак з выкарыстаннем афіцыйных [[Навуковы метад|навуковых метадаў]]<ref name="dunne2">{{cite book|last=Dunne|first=Pete|title=Pete Dunne on Bird Watching|year=2003|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-395-90686-6|oclc=50228297|url=https://archive.org/details/petedunneonbirdw00dunn}}</ref><ref name="oddie2">{{cite book|last=Oddie|first=Bill|title=Bill Oddie's Little Black Bird Book|url=https://archive.org/details/billoddieslittle0000oddi_u5j3|year=1980|publisher=Butler & Tanner Ltd|location=Frome & London|isbn=978-0-413-47820-7|oclc=8960462}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хобі]] [[Катэгорыя:Арніталогія]] dvhyr8kgd4y34pwo5bek6qpkcjy2yue In Flames 0 725929 5160278 5038143 2026-07-02T12:32:06Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Nuclear Blast]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы MNRK Music Group]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160278 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1990—цяпер | Звязаныя праекты = [[The Halo Effect (гурт)|The Halo Effect]] }} '''«In Flames»''' ({{tr-en|У полымі}}) ― [[Швецыя|шведскі]] музычны гурт, які грае ў жанры [[меладычны дэз-метал]]. На 2011 год прададзена больш за 2,5 мільёны запісаў гурта па ўсім свеце.<ref>{{Кніга |загаловак=Swedish Death Metal |старонкі=268 |выдавецтва=Bazillion Point Books |год=2008 |isbn=9780979616310 |мова=und |аўтар=Ekeroth, Daniel}}</ref> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Lunar Strain'' (1994) * ''The Jester Race'' (1996) * ''Whoracle'' (1997) * ''Colony'' (1999) * ''Clayman'' (2000) * ''Reroute to Remain'' (2002) * ''Soundtrack to Your Escape'' (2004) * ''Come Clarity'' (2006) * ''A Sense of Purpose'' (2008) * ''Sounds of a Playground Fading'' (2011) * ''Siren Charms'' (2014) * ''Battles'' (2016) * ''I, the Mask'' (2019) * ''Foregone'' (2023) {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} *{{Афіцыйны сайт|inflames.com}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Метал-гурты Швецыі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Nuclear Blast]] [[Катэгорыя:Выканаўцы MNRK Music Group]] 1sdvrpso9477v6qjvn1r8lxs2rnjoqo Майк Шынода 0 732980 5160297 4352150 2026-07-02T13:28:22Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Linkin Park]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160297 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Майкл Кенджы «Майк» Шынода''' ({{Lang-en|Michael Kenji "Mike" Shinoda}}, {{Nihongo|Шынода Кэндзі|篠田 賢治}}; {{Н}} {{ДН|11|2|1977}}, [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]) — [[вакаліст]], [[гітарыст]], [[клавішнік]], [[Рэп|рэпер]] і адзін з заснавальнікаў рок-гурта [[Linkin Park]], а таксама мастак, дызайнер-графік. З’яўляецца заснавальнікам сольнага праекта [[Fort Minor]], у якім прынялі ўдзел іншыя вядомыя выканаўцы, такія як Tariq «Black Thought» Trotter з [[The Roots]], Нью-соўл-выканаўца [[Джон Леджэнд]] і шмат іншых. == Біяграфія == Майкл Кенджы Шынода нарадзіўся ў Панарама-Сіці (раён Лос-Анджэлеса), вырас у прыгарадзе Лос-Анджэлеса — [[Агура-Хілз]]. Яго бацька — амерыканец японскага паходжання у трэцім пакаленні. У Майка ёсць брат Джэйсан 1979 года нараджэння. Майк ажаніўся на дзіцячай пісьменніцы Ганне Мары Хілінджэр ({{Lang-en|Anna Marie Hillinger}}) 10 мая 2003 года. Цяпер у іх ёсць сын Оціс ({{Lang-en|Otis Akio Shinoda}}) і дзве дачкі-Джоджо і Аба. Па словах Майка, песня Where’d You Go" яго сольнага праекта Fort Minor прысвечаная яго жонцы. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === ==== Сольна ==== * 2018 — {{Не перакладзена 3|Post Traumatic (мини-альбом)|Post Traumatic|en|Post Traumatic (EP)}} — [[міні-альбом]] * 2018 — {{Не перакладзена 3|Post Traumatic|Post Traumatic|en|Post Traumatic}} * 2020 — {{Не перакладзена 3|Dropped Frames, Vol. 1|Dropped Frames, Vol. 1|en|Dropped Frames, Vol. 1}} * 2020 — Dropped Frames, Vol. 2 * 2020 — Dropped Frames, Vol. 3 * 2021 — ZIGGURATS ==== Linkin Park ==== {| class="wikitable" ! valign="top" |Год ! valign="top" |Альбом ! valign="top" |Лэйбл |- | align="left" valign="top" |[[2000 год у гісторыі музыкі|2000]] | align="left" valign="top" |''[[Hybrid Theory]]'' | align="left" valign="top" |Warner Brothers Records |- | align="left" valign="top" |[[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] | align="left" valign="top" |''[[Meteora]]'' | align="left" valign="top" |Warner Brothers Records/Machine Shop Recordings |- | align="left" valign="top" |[[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] | align="left" valign="top" |''[[Minutes to Midnight]]'' | align="left" valign="top" |Warner Brothers Records/Machine Shop Recordings |- | align="left" valign="top" |[[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] | align="left" valign="top" |''[[A Thousand Suns]]'' | align="left" valign="top" |Warner Brothers Records/Machine Shop Recordings |- | align="left" valign="top" |[[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] | align="left" valign="top" |''[[Living Things]]'' | align="left" valign="top" |Warner Brothers Records |- | align="left" valign="top" |[[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] | align="left" valign="top" |''[[The Hunting Party]]'' | align="left" valign="top" |Warner Brothers Records |- | align="left" valign="top" |[[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] | align="left" valign="top" |''[[One More Light]]'' | align="left" valign="top" |Warner Brothers Records/Machine Shop Recordings |} ==== Fort Minor ==== {| class="wikitable" ! rowspan="1" |Год ! rowspan="1" width="250" |Назва |- |2005 |The Rising Tied * Рэліз: 22 лістапада 2005 * Лэйбл: Machine Shop Recordings/[[Warner Music Group|Warner Bros.]] [[Warner Music Group|Records]] |- |2006 |{{Не перакладзена 3|Fort Minor Militia EP|Fort Minor Militia EP|en|Fort Minor Militia EP}} ([[міні-альбом]]) * Рэліз: 22 лістапада 2006 * Лэйбл: Machine Shop Recordings/[[Warner Music Group|Warner Bros.]] [[Warner Music Group|Records]] |} === Іншыя працы === * 1996 — «Fuse»(Сумесна з Mark Wakefield) * 1996 — «Stick N Move»(Сумесна з Mark Wakefield) * 2002 — «It’s Goin’ Down» (Сумесна з The X-Ecutioners і Mr. Hahn) * 2004 — «Enjoy the Silence 04» (Афіцыйны рэмікс на песню [[Depeche Mode]] «Enjoy the Silence») * 2007 — «Second to None» (Сумесна з Styles of Beyond) * 2007 — «Hey You» (Сумесна з Styles of Beyond) * 2012 — «RAZORS.OUT» (Сумесна з Chino Moreno і Joseph Trapanese) * 2015 — «Welcome» (Fort Minor) * 2018 — «Waiting For Tomorrow» (Сумесна з Martin Garrix і Pierce Fulton) * 2019 — «Fine» (для расійскага фільма «Аванпост») * 2020 — «Passenger» (Афіцыйны рэмікс на песню [[Deftones]] «Passenger») === Прадзюсаванне === {| class="wikitable sortable" !Год !Выканаўца !Трэк / Альбом |- |2011 |Mike Shinoda |«The Raid — Redemption» |- |1996 |Xero |Xero" |- |1998 |Styles of Beyond |«Marco Polo» |- |1999 |[[Linkin Park]] |«High Voltage» |- |2000 |Linkin Park |«My December» |- |2002 |Linkin Park |«Reanimation» |- |2002 |The X-Ecutioners, Mr. Hahn, Майк Шынода, Wayne Static |«It’s Goin’ Down» |- |2004 |[[Depeche Mode]] |«Enjoy the Silence 04» |- |2005 |Fort Minor |«Fort Minor: We Major» |- |2005 |Майк Шынода |Саўндтрэк да MTV VMA 2005 |- |2006 |Лупе Фіяска |«The Instrumental» |- |2007 |Linkin Park |«Minutes to Midnight» |- |2007 |Linkin Park |«What I’ve Done (Distorted Remix)» |- |2007 |Styles of Beyond, Celph Titled |«You Cannot Fuck With This» |- |2007 |Styles of Beyond |«Hard [MS Remix]» |- |2007 |Styles of Beyond, Майк Шынода |«Second to None» |- |2008 |Баста Раймс, Linkin Park |«We Made It» |- |2008 |Linkin Park |«L.O.A.T.R.» (M. Shinoda Remix) |- |2009 |Linkin Park |«Lockjaw» |- |2009 |Linkin Park |«New Divide» |- |2009 |Julien-K |«Death to Analog (Mike Shinoda Remix)» |- |2010 |Cypress Hill |«Carry Me Away» |- |2010 |Linkin Park |«A Thousand Suns» |- |2012 |Linkin Park |«Living Things» |- |- |2014 |Linkin Park |«The Hunting Party» |- |- |2017 |Linkin Park |«One More Light» |- |- |2018 |Mike Shinoda |«Post Traumatic» |- |2020 |Mike Shinoda |«Passenger» |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mikeshinoda.com/ Афіцыйны блог] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шынода Майк}} [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Linkin Park]] ejh5ldpr7d2qft7tumxjmpzo0jltqij Шаблон:Выбраны змест 10 738638 5160367 5160147 2026-07-02T18:16:43Z JerzyKundrat 174 5160367 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> 6q6yrj7h2tld9rhejqvy4dxlyjxk8mv 5160393 5160367 2026-07-02T20:09:54Z JerzyKundrat 174 5160393 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> px3d0de0dhkkkh2q6owm2a4r9tkea00 5160398 5160393 2026-07-02T20:20:55Z JerzyKundrat 174 5160398 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Людавіт Штур}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> o9yo8wulgh0c8li3e7upmdotphyhrqp 2026 0 739286 5160325 5159796 2026-07-02T15:12:20Z DBatura 73587 /* Чэрвень */ 5160325 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 6trenz1zoecej2iczpl073m2tgmhrfy Поліэтылентэрэфталат 0 739434 5160331 5053569 2026-07-02T15:29:42Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэрмапласты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160331 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Поліэтылентэрэфталат''' ('''ПЭТФ''', '''ПЭТ''', {{Lang-en|PET}}, таксама '''''поліэстэр''''', '''''дакрон''''', '''''майлар''''', '''''лаўсан''''')&nbsp;— {{нп3|Тэрмапласты|тэрмапласт|uk|Термопласти}}, самы распаўсюджаны прадстаўнік класа {{нп3|Поліэстэры|поліэстэраў|uk|Поліестери}}, вядомы пад рознымі фірмовымі назвамі. ПЭТФ [- (OC) — C<sub>6</sub>H<sub>4</sub>-(CO)OCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>O-]<sub>n</sub>&nbsp;— гетэраланцуговы поліэстэр {{Не перакладзена 5|Тэрэфталевая кіслата|тэрэфталевай кіслаты||Terephthalic acid}} (OH)-(CO)-C<sub>6</sub>H<sub>4</sub>- (CO) — (OH) і [[этыленгліколь]] (OH)-C2H4-(OH). == Гісторыя даследаванняў == Даследаванні былі пачаты ў [[1935]] годзе ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] Джонам Уінфілдам і Джэймсам Дыксанам у Calico Printers Association Ltd. Патэнтныя заяўкі былі пададзеныя і зарэгістраваныя [[29 ліпеня]] [[1941]] года і [[23 жніўня]] [[1943]]. Апублікаваныя ў [[1946]]. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] матэрыял быў упершыню атрыманы ў лабараторыях Інстытута высокамалекулярных злучэнняў АН СССР у [[1949]] годзе. Па назве лабараторыі ў СССР злучэнне было вядома як «лаўсан»&nbsp;— што з’яўляецца [[Акронім|абрэвіятурай]] ад {{Lang-ru|'''Ла'''боратория института '''в'''ысокомолекулярных '''с'''оединений '''А'''кадемии '''Н'''аук СССР}} — Лабараторыя Інстытута высокамалекулярных злучэнняў АН СССР. ПЭТ-бутэлька была запатэнтавана ў 1973 годзе {{нп3|Наталіэль Уает|Натаніэлем Уаетам||Nathaniel Wyeth (inventor)}}<ref>Nathaniel C. Wyeth «Biaxially Oriented Poly(ethylene terephthalate) Bottle» [http://www.google.com/patents/about?id=hl49AAAAEBAJ&dq=intitle:Biaxially+intitle:Oriented US patent 3733309] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522132621/http://www.google.com/patents/about?id=hl49AAAAEBAJ&dq=intitle:Biaxially+intitle:Oriented|date=22 травня 2013}}, Issued May 1973</ref> . == Уласцівасці == Цвёрдае бясколернае празрыстае рэчыва ў аморфным стане і белае непразрыстае ў крышталічным. Ён пераходзіць у празрысты стан пры награванні да тэмпературы шклавання і захоўваецца ў такім стане пры рэзкім астуджэнні і хуткім праходжанні праз так званую «зону крышталізацыі». Адным з важных параметраў ПЭТ з’яўляецца характарыстычная глейкасць, якая вызначаецца даўжынёй [[Малекула|малекулы]] [[Палімеры|палімера]]. Па меры павелічэння ўласнай глейкасці хуткасць крышталізацыі зніжаецца. Трывалы, зносаўстойлівы, добры [[дыэлектрык]] . Устойлівы да дзеяння большасці арганічных растваральнікаў, але руйнуецца ў шчолачных і аміячных растворах, раствараецца ў [[фенол]]ах і хлорфенолах. Ён устойлівы да дзеяння мікраарганізмаў, таму яго натуральны распад адбываецца вельмі павольна. Выкінутая бутэлька&nbsp;з гэтага матэрыялу можа не раскладацца ў прыродзе 450 гадоў. == Вытворчасць == Прадукт утвараецца ў выніку {{нп3|Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі|uk|Поліконденсація}} (метад {{нп3|Хімічны сінтэз|сінтэзу|uk|Хімічний синтез}} высокамалекулярных злучэнняў, заснаваны на {{нп3|Рэакцыі замяшчэння|рэакцыі замяшчэння або абмену|uk|Реакції заміщення}} паміж функцыянальнымі групамі зыходных рэчываў, якая суправаджаецца расшчапленнем нізкамалекулярных злучэнняў (вады, аміяку), спірту, хлорысты вадарод і інш.) [[Этыленгліколь|этыленгліколю]] з&nbsp; {{Нп3|Тэрэфталевая кіслата|тэрэфталевай кіслатой||Terephthalic acid}} (або яе дыметылавым [[Эстэры|эстэрам]]). Па стане на [[2007]] год вытворчасць ПЭТФ дасягае каля 2&nbsp;мільёнаў тон у год<ref>В.&nbsp;П.&nbsp;Кухар ''[http://www.nbuv.gov.ua/Portal/chem_biol/kin/07kvppos.pdf Біоресурси&nbsp;— потенціальна сировина для промислового органічного синтезу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120522064807/http://nbuv.gov.ua/Portal/chem_biol/kin/07kvppos.pdf|date=22 травня 2012}}'' / [http://www.nbuv.gov.ua/Portal/chem_biol/kin/ Катализ и нефтехимия. Сборник научных трудов.]&nbsp;— 2007, №&nbsp;15.</ref>. У [[2012]] годзе сусветная вытворчасць поліэтылентэрэфталату (ПЭТ) дасягнула 10 мільёнаў тон у год<ref name="Гал">Андрушків Б., Вовк І., Погайдак О. [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/EC_A_MAN/012.pdf Удосконалення економічного інструментарію пошуку нових ресурсів в умовах пострадянського суспільства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014072332/http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/EC_A_MAN/012.pdf|date=14 жовтня 2013}} // [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/ Галицький економічний вісник. Науковий журнал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014072337/http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/|date=14 жовтня 2013}}.&nbsp;— [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/ 2012. №&nbsp;3 (36)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014072339/http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/|date=14 жовтня 2013}}</ref> . == Ужыванне == ПЭТФ з’яўляецца асноўным кампанентам кіна-, фота-, аэра- і рэнтгенаўскіх плёнак. Гэтыя плёнкавыя прадукты надзвычай таксічныя&nbsp;пры пажары<ref name="Гал">Андрушків Б., Вовк І., Погайдак О. [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/EC_A_MAN/012.pdf Удосконалення економічного інструментарію пошуку нових ресурсів в умовах пострадянського суспільства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014072332/http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/EC_A_MAN/012.pdf|date=14 жовтня 2013}} // [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/ Галицький економічний вісник. Науковий журнал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014072337/http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/|date=14 жовтня 2013}}.&nbsp;— [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/ 2012. №&nbsp;3 (36)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014072339/http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Gev/2012_3/|date=14 жовтня 2013}}</ref>. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] іх адзіная вытворчасць была сканцэнтравана на прадпрыемстве «{{нп3|Свема||uk|Свема}}» ([[Шостка]])<ref name="Гал" />. == Утылізацыя == [[Файл:Plastic-recyc-01.svg|міні|120пкс|{{нп3|Код перапрацоўкі|Міжнародны універсальны код перапрацоўкі|uk|Код переробки}}матэрыялаў на аснове ПЭТ]] Спальваць ПЭТФ недапушчальна, бо пры гэтым вылучаюцца атрутныя газы. Біялагічная ўтылізацыя ПЭТ адбываецца ў рэдкіх выпадках. Вядомы некалькі [[Аскаміцэты|аскамікотавых грыбоў]] {{bt-bellat||Fusarium oxysporum}} і {{bt-bellat||Fusarium solani}}, якія могуць расці на {{нп3|Пажыўнае асяроддзе|асяроддзі|uk|Поживне середовище}} з даданнем ПЭТ. У 2016 годзе была адкрыта [[Бактэрыі|бактэрыя]] {{bt-bellat||Ideonella sakaiensis}}, якая здольная [[Ферменты|ферментатыўна]] [[Гідроліз|гідралізаваць]] ПЭТ з дапамогай фермента ПЭТ-гідралазы ПЕТФазs ({{Lang-en|PET hydrolase}}, PETase), якая ператварае ПЭТФ у мона(2-гідраксіэтыл)-тэрэфталевую кіслату ({{Lang-en|MHET}}), якая далей ператвараецца ў тэрэфталевую кіслату (TPA) і [[этыленгліколь]] пры дапамозе фермента MGETase. Абодва ферменты [[Генетычны код|закадаваныя]] ў [[геном]]е гэтай бактэрыі<ref name="YoshidaHiraga2016">{{cite journal|last1=Yoshida|first1=S.|last2=Hiraga|first2=K.|last3=Takehana|first3=T.|last4=Taniguchi|first4=I.|last5=Yamaji|first5=H.|last6=Maeda|first6=Y.|last7=Toyohara|first7=K.|last8=Miyamoto|first8=K.|last9=Kimura|first9=Y.|last10=Oda|first10=K.|title=A bacterium that degrades and assimilates poly(ethylene terephthalate)|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-11_351_6278/page/1196|journal=[[Science]]|volume=351|issue=6278|year=2016|pages=1196–1199|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.aad6359}}</ref>. {{зноскі}} {{commonscat}} {{Тэкстыль}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эстэры]] [[Катэгорыя:Тэрмапласты]] kng3483rlbpieowgzrf3z3snhncqj1v Каза-манюка 0 741242 5160455 5150984 2026-07-03T04:37:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160455 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Каза-манюка |Назва-арыгінал = |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = народная казка пра жывёл |Аўтар = |Мова арыгіналу = |Напісаны = |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Каза-манюка»'''<ref>''Старжинская Н. С., Дубинина Д. Н.'' [https://www.unipu.hr/uploads/media/Zbornik_radova_Sbornik_trudov.pdf#page=245 Обучение детей второму языку в условиях близкородственного двуязычия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220201061753/https://www.unipu.hr/uploads/media/Zbornik_radova_Sbornik_trudov.pdf#page=245 |date=1 лютага 2022 }} // Вторая международная конференция «Многоязычие и межкультурная коммуникация: Вызовы XXI века» — С. 245</ref>, '''«Каза Дарота»'''<ref>БЭ т. 7, с. 429</ref><ref>[https://knihi.com/Bielaruskaja_Narodnaja_Tvorcasc/Kazki_pra_zyviol_i_caradziejnyja_kazki.html#chapter92 Каза Дарота]</ref>, '''«Каза лупленая»'''<ref>[https://knihi.com/Bielaruskaja_Narodnaja_Tvorcasc/Kazki_pra_zyviol_i_caradziejnyja_kazki.html#chapter94 Каза лупленая]</ref> ({{lang-ru|Коза-дереза, Коза луплена, Коза-борза, Страшная коза}}<ref>''Тулупов Н. В.'' [http://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/30038#page/1/mode/2up Страшная коза] — {{М.}}: Гос. издат, 1920 — 32 с.</ref>; {{Lang-uk|Коза-дереза}}) — [[сюжэт]] [[Рускія народныя казкі|рускай]], [[Украінскія народныя казкі|украінскай]] і [[Беларускія народныя казкі|беларускай]] [[Народная казка|народных казак]]. == Гісторыя == [[Файл:Коза-дереза - Михаил Яковлев 04.jpg|250px|міні|Ілюстрацыя {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Якаўлеў|Міхаіла Якаўлева|ru|Яковлев, Михаил Николаевич}}]] Казка адносіцца да так званых [[Казка|казак пра жывёл]]. Другая частка казкі падобная на сюжэт казкі «Зайчыкава хатка»; адрозненне складае замена лісы персанажам каза. Рускіх варыянтаў — 30, украінскіх — 27, беларускіх — 9<ref name="автоссылка1"/>. Казкі пра Казу-манюку распаўсюджаныя і па ўсёй Еўропе. У італьянскіх, партугальскіх і французскіх варыянтах каза часам забівае гаспадара<ref>''{{нп3|Яўген Аляксеевіч Касцюхін|Костюхин Е. А.|ru|Костюхин, Евгений Алексеевич}}'' [https://lib100.com/other/kogda_zveri_govorili/pdf/ Когда звери говорили: Триста семьдесят пять мифов, сказок, басен, анекдотов, легенд и преданий о животных] — М: Восточная литература, 2004 — С. 499—500</ref>. У {{нп3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|паказальніку казачных сюжэтаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} улічана пад нумарам 212 «Каза луплена»: Бацька пасылае сваіх сыноў (дачок) па чарзе пасвіць казу; каза ўвесь час кажа, што не насыцілася; бацька злуецца і праганяе сыноў з хаты, але калі сам пераконваецца, што каза падманвае, спрабуе яе зарэзаць; каза лупленая ўцякае ў лес, адымае дом у зайца; розныя жывёлы дапамагаюць яму, але выгнаць казу не могуць; выганяе казу певень (пчала, рак)<ref>[http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/a129.htm Сюжет № 212] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190630105258/http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/a129.htm |date=30 чэрвеня 2019 }} // [http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/RusFolklore%20vol.33%202008.pdf Русский фольклор XXXIII Материалы и исследования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180507153403/http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/RusFolklore%20vol.33%202008.pdf |date=7 мая 2018 }} — СПб.: Наука, 2008 — С. 10</ref>. Існуюць варыянты казкі ў апрацоўцы [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|А.]] [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Талстога]]<ref>том 1 «Русских сказок» Толстого, 1940; перепечатка — «Русские народные сказки. Под ред. и в обработке А. Толстого», 1941, том 1</ref>, [[Аляксандр Мікалаевіч Нячаеў|А. Нячаева]], [[Вольга Еранімаўна Капіца|В. Капіцы]]<ref>Коза-дереза : [рус. нар. сказка в обраб. О. Капицы (в сокр.) : для дошк. возраста / худож. А. Савченко]. — М.: Астрель; Кызыл; АСТ, 2005</ref>, {{нп3|Алена Аляксандраўна Благініна|А. Благінінай|ru|Благинина, Елена Александровна}}. У 1939 годзе польская пісьменніца {{нп3|Яніна Паразіньская||ru|Поразиньская, Янина}} стварыла казку «{{нп3|Kozucha Kłamczucha||pl|Kozucha Kłamczucha}}», якую ў 2016 годзе пераклаў на беларускую мову пад назвай «Казуха Ілгуха» [[Алег Грушэцкі]]<ref>{{cite web | url =http://www.veselka.by/?p=8929 | title =Казуха Ілгуха | author =[[Алег Грушэцкі]] | publisher =czasopismo «Вясёлка» | date =2016-06-07 | lang =be | access-date =2016-06-10 | archive-date =28 студзеня 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180128195755/http://www.veselka.by/?p=8929 | url-status =dead }}</ref>. == Этымалогія і значэнне == [[Файл:Koza-Dereza (Odessa, 1922) 04.jpg|250px|міні|Ілюстрацыя з украінскага выдання 1922 года.]] '''Дзераза.''' [[Міхаіл Міхайлавіч Прышвін|М. Прышвін]] лічыў, што словазлучэнне «каза-дереза» першапачаткова гучала «коза — дери глаза» (пар. «прадраць вочы»), якое азначае «паглядзець уважліва»<ref>''[[Міхаіл Міхайлавіч Прышвін|Пришвин М.]]'' Кладовая солнца. Лучшие рассказы о живой природе с вопросами и ответами для почемучек — М. АСТ. 2016—190 с. — ISBN 978-5-17-093436-2</ref>. На думку {{нп3|Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А. Афанасьева-Чужынскага|ru|Афанасьев-Чужбинский, Александр Степанович}} ўкраінскае слова ''дереза'' азначае «задзірака, капрызная»<ref>Словарь малорусского наречия, составленный А. Афанасьевым-Чужбинским. — Санкт-Петербург: Второе отд. Имп. Акад. наук, 1855 — Тетрадь 1 : [А — зять]</ref>. Паводле {{нп3|Этымалагічны слоўнік рускай мовы|Фасмера|ru|Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера}} «дереза» — сеючая разлад. '''Луплена.''' ''«Каза рухлена, палова боку луплена»''. «Луплена» — якую лупілі (білі, калацілі)<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Мікалай Максімавіч Шанскі|Шанский Н. М.|ru|Шанский, Николай Максимович}} и др. |частка=Лупцевать |загаловак=Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя |адказны=Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова |месца =М. |выдавецтва=Просвещение |год=1971 |старонкі=249 |старонак=542 |ref=Шанский}}</ref>. Слова «лупіць» паходзіць ад ''лупа'' або ''лупъ'' — «скура, шкура»<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Мікалай Максімавіч Шанскі|Шанский Н. М.|ru|Шанский, Николай Максимович}} и др. |частка=Лупить |загаловак=Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя |адказны=Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова |месца =М. |выдавецтва=Просвещение |год=1971 |старонкі=249 |старонак=542 |ref=Шанский}}</ref>. '''Рухлена.''' Якая бурыць. '''Борза.''' Слова «борзая» ў старажытнарускай мове азначала — «хуткая»<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Мікалай Максімавіч Шанскі|Шанский Н. М.|ru|Шанский, Николай Максимович}} и др. |частка=Борзая |загаловак=Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя |адказны=Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова |месца =М. |выдавецтва=Просвещение |год=1971 |старонкі=53 |старонак=542 |ref=Шанский}}</ref>. '''Манюка.''' Падманшчыца<ref>[https://verbum.by/tsbm/maniuka Манюка]</ref>. == Сюжэт == [[Файл:Shelgunowa l p text 1901 01 skazki oldorfo text 1901 01 skazki oldorfo-7.jpg|250px|міні|Ілюстрацыя з расійскага выдання 1901 года.]] Жыла-была каза-манюка. Захацела яна пайсці травы пашчыпаць, узяла ды і выгнала зайчыка з дому. Прыйшоў яму на дапамогу воўк, ды толькі не змог зладзіць з казой. Затым вырашыў дапамагчы зайчыку мядзведзь, ды і яго каза не спалохалася. Праходзіў міма пеўнік (пчала, рак) і дапамог зайчыку выгнаць казу-манюку. І сталі яны дружна жыць ды пажываць. Характэрнай асаблівасцю ўсходнеславянскіх варыянтаў сюжэту з’яўляюцца стылістычныя формулы, якімі каза дае сама сабе характарыстыку: «Я — каза рухлена, палова боку луплена…», «Ляцела праз масток, схапіла кляновы лісток». У зносцы Афанасьева да слоў казы, якая адказвае зайчыку на пытанне « Хто там?», падаецца, што ў Варонежскай губерні гэты адказ гучыць: ''«Я — коза рьяная, за́ боки драная; сколю тебя рогами, стопчу тебя ногами!»'', а ва Украіне: ''«Я — коза-дереза, пивбока луплена, за копу куплена. Тупу-тупу ногами, сколю тебя рогами, лапками загребу, хвостиком замету — бррру!»''<ref name="автоссылка1">''[[Леў Рыгоравіч Бараг|Бараг Л. Г.]], Новиков Н. В.'' [http://feb-web.ru/feb/skazki/texts/af0/af1/af1-432-.htm Примечания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926025253/http://feb-web.ru/feb/skazki/texts/af0/af1/af1-432-.htm |date=26 верасня 2020 }} // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. — М.: Наука, 1984—1985. — (Лит. памятники). — Т. 1. — 1984. — С. 375—507.</ref>. == У культуры == === У тэатры === [[Мікалай Віталевіч Лысенка|Мікалай Лысенка]] ў 1888 годзе<ref>Традиции и инновации в современном культурно-образовательном пространстве: материалы VIII Международной научно-практической конференции (г. Москва, 19 апреля 2017 г.)</ref> напісаў дзіцячую оперу «[[Каза-дзераза (опера)|Каза-дзераза]]» па матывах народнай казкі на лібрэта [[Дніпрова Чайка|Дніпровай Чайкі]]. Яна стала своеасаблівым падарункам Мікалая Лысенкі сваім дзецям. === У кінематографе === У 1985 годзе па казцы быў зняты савецкі мультфільм «{{нп3|Дзераза (мультфільм)|Дзераза|ru|Дереза (мультфильм)}}». У 1995 годзе ва Украіне зняты маляваны мультфільм «{{нп3|Каза-дзераза (мультфільм)|Коза-дереза|uk|Коза-дереза (мультфільм)}}». У 2012 годзе ў Польшчы быў зняты аднайменны мультфільм па творы {{нп3|Яніна Паразіньская|Яніны Паразіньскай|ru|Поразиньская, Янина}} «{{нп3|Kozucha Kłamczucha||pl|Kozucha Kłamczucha}}»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=duEIwOAiMgM Каза-манюка]</ref>. === У філатэліі === [[Файл:Stamp of Ukraine s488.jpg|250px|міні|Паштовая марка Украіны]] Пошта Украіны ў 2003 годзе выпусціла марку з выявай Казы-дзеразы. === У графіцы === Сярод вядомых мастакоў, якія стваралі ілюстрацыі да гэтай казкі, можна згадаць [[Алена Георгіеўна Лось|Алену Лось]]<ref name="Каза-манюка">[https://fantlab.ru/edition296213 Каза-манюка]</ref>, [[Гары Ігнатавіч Якубеня|Гары Якубеню]]<ref name="Каза-манюка"/>, [[Сяргей Анатолевіч Волкаў|Сяргея Волкава]], {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Якаўлеў|Міхаіла Якаўлева|ru|Яковлев, Михаил Николаевич}}, [[Віктар Ісаевіч Таўбер|Віктара Таўбера]], [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьму Пятрова-Водкіна]], {{нп3|Барыс Іванавіч Крукаў|Барыса Крукава|uk|Крюков Борис Іванович}}<ref>[https://readli.net/koza-dereza-3/ Коза Дереза]</ref>, [[Мікалай Міхайлавіч Качаргін|Мікалая Качаргіна]], {{нп3|Канстанцін Васілевіч Кузняцоў|Канстанціна Кузняцова|ru|Кузнецов, Константин Васильевич}}<ref>[https://nebdeti.ru/nedb-item?id=c6e6f5b7-3542-44fa-9b91-b9154613ae2b Коза-дереза]</ref>, [[Барыс Барысавіч Праказаў|Барыса Праказава]]<ref>Коза-дереза : Рус. нар. сказка : Для детей / Ил. С.М.Проказовой, Б.Б.Проказова. — Смоленск : Фирма "Русич", 1997. — [16] с. — Изд. при участии ТОО "Харвест" (Минск). — 26000 экз. — Б.ц.</ref> і іншых. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/a129.htm Сюжет № 212. «Коза луплена»] // [https://www.booksite.ru/fulltext/sravnit1/text.pdf Сравнительный указатель сюжетов.] [https://www.booksite.ru/fulltext/sravnit1/text.pdf Восточнославянская сказка] * Коза луплена (22 варианта) // ''Стекольникова Н. В.'' [http://folk.phil.vsu.ru/publ/sborniki/tales.pdf «Колобок», «Теремок» и другие. Кумулятивные сказки в их вариантах]{{Недаступная спасылка}} — Воронеж: Научная книга, 2008. — 400 с. * ''Стекольникова Н. В.'' Лексические парадигмы вариантов сказки «Коза луплена» — Воронеж: Воронеж. гос. ун-т, 2007. — 19 с. * Малороссийская сказка «Коза-дереза». — Харьков: тип. M. M. Гордона, 1881. — 19 с. == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://www.planetaskazok.ru/ukrainnarskz/kozaderezaukrskz «Коза-дереза». Украинская сказка в переводе] * [https://ru.derevo-kazok.org/skazka-o-koze-luplenoj-russkaja-skazka.html Сказка о козе лупленой] / Русская народная сказка // Детская электронная библиотека Дерево Сказок * [https://www.culture.ru/s/vopros/koza-dereza/ Кто такая коза-дереза?]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-15}} [[Катэгорыя:Беларускія казкі]] [[Катэгорыя:Украінскія казкі]] [[Катэгорыя:Рускія казкі]] t7wwnl6ky2ywoky5b9y9eavfsblqypc Зміцер Сасноўскі 0 743033 5160423 5062389 2026-07-02T22:09:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160423 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сасноўскі}} {{навуковец}} '''Зміцер (Дзмітрый Алегавіч) Сасноўскі''' (нар. {{ДН|22|11|1974}}, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант]], [[гісторык]], [[прадзюсар]]. Папулярызатар сярэднявечнай беларускай музыкі. [[Майстар музычных інструментаў|Майстар старадаўніх музычных інструментаў]]{{sfn|Марозаў|2022}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 лістапада 1974 года ў [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Марозаў|2022}}. Вучыўся ў сярэдняй школе № 44 г. Гомель. У 1996 годзе скончыў [[гісторыка-юрыдычны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1997 годзе скончыў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «філасофія»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 1996—2000 гадах выкладчык кафедры філасофіі і культуралогіі [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2000 годзе выкладчык сусветнай мастацкай культуры ў сярэдняй школе № 19 г. Гомеля. У 2001—2009 гадах загадчык інфармацыйнага аддзела [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]{{sfn|Марозаў|2022}}. З 1999 года заснавальнік і лідар музычнага гурта сярэднявечнай музыкі «[[Стары Ольса]]»{{sfn|Марозаў|2022}}. Стажыраваўся ў 1998 годзе ў [[Мадрыдскі каталіцкі універсітэт «Comillas»|Мадрыдскім каталіцкім універсітэце «Comillas»]], навучаўся ў музычнага майстра Донатса Вуцыса ў Латвіі. Стажыраваўся ў {{нп5|Калегіум Усходняй Еўропы|Калегіуме Усходняй Еўропы|pl|Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu}} ва Уроцлаве (2004), па {{нп3|Міжнародная лідарская праграма|Міжнароднай лідарскай праграме|en|International Visitor Leadership Program}} [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўнага дэпартамента ЗША]] (2006){{sfn|Марозаў|2022}}. У 2009 годзе арт-дырэктар турыстычнага агенцтва «Гісторыя-тур», у 2007—2009 гадах адміністратар дударскага клуба. З 2001 года прадзюсар і арганізатар культурных і музычных мерапрыемстваў. З 2006 года прадзюсар «[[Дударскі фэст|Дударскага фэста]]»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 2015—2017 гадах загадчык гістарычнага музея [[Дукорскі маёнтак|Дукорскага маёнтка]]. З 2015 года займаецца арганізацыяй святаў як індывідуальны прадпрымальнік{{sfn|Марозаў|2022}}. [[Файл:2020 Belarusian protests — Minsk, 30 August StaryOlsa.jpg|міні|злева|Зміцер Сасноўскі на пратэсце ў Мінску 30 жніўня 2020 года]] У 2020 годзе браў удзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах супраць фальсіфікацыі выбараў, гвалту і беззаконня]]. Быў затрыманы 13 лістапада, калі стаяў у ланцугу салідарнасці ў [[Клецк]]у. Трое сутак да суда трымалі ў [[ІЧУ]] практычна без ежы, атрымаў штраф 30 базавых велічынь. Вымушаны быў з’ехаць за мяжу, бо яго шукалі невядомыя і пагражалі яму<ref>[https://old.tuzinfm.by/article/4741/supratsiu8.html САЛІДАРНАСЦІ БОЛЬШ, ЧЫМ ЗАТРЫМАННЯЎ! ЯК ПРАЖЫЛА МІНУЛЫ ТЫДЗЕНЬ БЕЛАРУСКАЯ КУЛЬТУРА (ВЫПУСК 8)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708100543/https://old.tuzinfm.by/article/4741/supratsiu8.html |date=8 ліпеня 2023 }}. 01.12.2020</ref>. == Навуковая дзейнасць == Напрамкі даследаванняў: гісторыя беларускай музычнай культуры, старадаўнія музычныя інструменты Беларусі{{sfn|Марозаў|2022}}. == Узнагароды == Лаўрэат міжнароднага фальклорнага фестывалю ў Паставах (1999), [[Нацыянальная музычная прэмія «Ліра»|Нацыянальнай музычнай прэміі]] (2013){{sfn|Марозаў|2022}}. == Бібліяграфія == * Гісторыя беларускай музычнай культуры XIX—XX стст. Мінск, 2012. * Музычная культура рыцарскага саслоўя Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага. Мінск, 2010. * Гісторыя беларускай музычнай культуры ад першабытнасці да канца XVIII ст. Мінск, 2010. * Гісторыя беларускіх музычных уплываў. Мінск, 2009. * Дакументальны фільм «[https://www.youtube.com/watch?v=jYIOJszs7Uc Старыя інструменты Беларусі]» (2007) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|САСНОЎСКІ Зміцер Алегавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Стары Ольса}} {{DEFAULTSORT:Сасноўскі Зміцер Алегавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры музычных інструментаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі факультэта гісторыі і міжкультурных камунікацый ГДУ]] [[Катэгорыя:Дудары Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] 0knsvva8yfsg3o9mokpj2t49wi3zm7z Катэгорыя:Альбомы гурта «Linkin Park» 14 748975 5160294 4588549 2026-07-02T13:26:38Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Linkin Park]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160294 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Альбомы паводле аўтараў|Linkin Park]] [[Катэгорыя:Linkin Park]] 93vf74kf26xdpf1ijpv71imn42pogdh Землетрасенне ў Гераце (2023) 0 750165 5160400 4609510 2026-07-02T20:25:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160400 wikitext text/x-wiki {{Землетрасенне |назва =Землетрасенне ў Гераце |выява = {{На карце+|Афганістан |width = 300 |float = center |border = none |places = {{На карце~|Афганістан|lat=34.610|long=61.924|mark=Bullseye1.svg|marksize=40|position=top}} {{На карце~|Афганістан|lat=34.574|long=61.904|mark=Bullseye1.svg|marksize=40|position=top}} {{На карце~|Афганістан|lat=34.342|long=62.203|label=Герат|label_size=100|mark=Green pog.svg}} {{На карце~|Афганістан|lat=34.525|long=69.178|label=Кабул|label_size=100|mark=Green pog.svg}} |alt = physical |caption = }} |выява2 = |дата =[[7 кастрычніка]] [[2023]] года<br>11:11 и 11:42 ([[UTC+4:30]]) |магнітуда =6,3 [[Магнітуда землетрасення|M<sub>W</sub>]] |глыбіня =14 і 10 км |размяшчэнне эпіцэнтра={{coord|34.610|61.924|region:AF_type:event|display=inline,title}}<br>{{coord|34.574|61.904|region:AF_type:event|display=inline}} |закранутыя краіны ={{Афганістан}} [[Афганістан]]<br>{{Іран}} [[Іран]] |цунамі = |пацярпелыя=>2530 загінулі, >9240 параненыя |эканамічны ўрон = }} [[7 кастрычніка]] [[2023]] года ў [[Герат (правінцыя)|правінцыі Герат]] ([[Афганістан]]) адбыліся два землетрасенні<ref name="USGS1">{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000ldpg/executive|title=M 6.3 - 35 km NNE of Zindah Jān, Afghanistan|author=National Earthquake Information Center|date=7 October 2023|publisher=United States Geological Survey|access-date=7 October 2023}}</ref><ref name="USGS2">{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000ldpm/executive|title=M 6.3 - 26 km NNE of Zindah Jān, Afghanistan|author=National Earthquake Information Center|date=7 October 2023|publisher=United States Geological Survey|access-date=7 October 2023}}</ref>. Першы штуршок магнітудай 6,3 адбыўся ў 06:41 UTC<ref name="USGS1"/>. Праз восем хвілін здарыўся афтэршок магнітудай 5,5<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000ldph/executive|title=M 5.5 - 29 km NE of Zindah Jān, Afghanistan|author=National Earthquake Information Center|date=7 October 2023|publisher=United States Geological Survey|access-date=7 October 2023}}</ref>. Яшчэ адзін штуршок магнітудай 6,3 зафіксаваны ў 07:12 UTC<ref name="USGS2"/>, за якім рушыў услед афтэршок у 5,9<ref name="USGS3">{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000ldpv/executive|title=M 5.9 - 35 km NNW of Herāt, Afghanistan|author=National Earthquake Information Center|date=7 October 2023|publisher=United States Geological Survey|access-date=7 October 2023}}</ref>. Геалагічная служба Злучаных Штатаў заявіла, што гэтыя землятрусы былі вынікам неглыбокіх цягавых разломаў<ref name="USGS1"/>. У раёне Зінда-Джан правінцыі Герат загінулі па меншай меры 320 чалавек<ref name="Sky320A1">{{Cite news|title=Afghanistan earthquakes leave at least 320 dead|url=https://news.sky.com/story/earthquake-in-afghanistan-leaves-at-least-15-dead-and-40-injured-12978962|access-date=7 October 2023|publisher=Sky News|date=7 October 2023}}</ref><ref name="ABC320dead1">{{Cite news|title=Death toll from strong earthquakes in western Afghanistan rises to 320, says UN|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/death-toll-strong-earthquakes-western-afghanistan-rises-320-103807606|access-date=7 October 2023|publisher=ABC News|date=7 October 2023}}</ref>. На наступны дзень Талібан заявіў, што ў выніку бедства загінула 2530 чалавек<ref>{{Cite news|title=Several earthquakes in western Afghanistan have caused more than 2,530 deaths and 9,240 injuries|url=https://todaytimeslive.com/world/413835.html|website=todaytimeslive.com|date=8 October 2023|accessdate=8 October 2023|archive-date=8 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008142955/https://todaytimeslive.com/world/413835.html|url-status=dead}}</ref>, яшчэ 9200 чалавек пацярпелі<ref name="radioazadi">{{cite news |trans-title=Afghanistan: The death toll from the earthquake increased to 2,000 |title=افغانستان: شمار جان باخته‌های زلزله به ۲۰۰۰ تن افزایش یافت |url=https://da.azadiradio.com/a/32628065.html|access-date=8 October 2023 |publisher=Radio Azadi |date=8 October 2023}}</ref>. Усяго пашкоджана або разбурана больш за 1328 дамоў<ref name="radioazadi"/>. Каля эпіцэнтра пацярпелі 12 вёсак, у тым ліку чатыры ў раёне Зінда-Джан<ref>{{Cite web |trans-title=Earthquake in Herat; 12 villages were destroyed and hundreds of people were killed and injured |title=زلزله در هرات؛ ۱۲ قریه ویران و صدها تن کشته و زخمی شده اند|url=https://pajhwok.com/fa/2023/10/08/earthquake-in-herat-12-villages-were-destroyed-and-hundreds-of-people-were-killed-and-injured/ |date=7 October 2023|access-date=7 October 2023 |publisher=Pajhwok Afghan News|language=fa|first1=Ahmed Sohaib|last1=Hasrat|first2=Binyamin|last2=Barz}}</ref>. Была страчана тэлефонная сувязь<ref name="AP2">{{Cite news|title=Two 6.3 magnitude earthquakes kill at least 15 and injure nearly 40 others in western Afghanistan|url=https://apnews.com/article/earthquake-herat-afghanistan-ba6f50c0cd0590f179756077f5f01393|date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|publisher=Associated Press}}</ref>. Паведамлялася таксама аб абваленых дамах і параненых у суседніх правінцыях [[Бадгіс (правінцыя)|Бадгіс]] і [[Фарах (правінцыя)|Фарах]]<ref>{{Cite web|lang=fa|url=https://www.aa.com.tr/fa/افغانستان/زلزله-شدیدی-ولایات-بادغیس-و-هرات-افغانستان-را-لرزاند/3010205|title=زلزله شدیدی ولایات بادغیس و هرات افغانستان را لرزاند|date=7 October 2023|publisher=Anadolu Agency|access-date=7 October 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan-185429|title=Several Strong Earthquakes Shake Western Region of Country|date=7 October 2023|publisher=TOLOnews|access-date=7 October 2023}}</ref>. У некаторых месцах мелі месцы апоўзні<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20231007-magnitude-6-3-earthquake-kills-14-in-western-afghanistan|title=Several killed, dozens injured as magnitude 6.3 quake hits western Afghanistan|date=7 October 2023|publisher=France 24|access-date=7 October 2023}}</ref>. У суседнім [[Іран]]е адзін чалавек у Тарбат-э-Джам пацярпеў<ref>{{Cite news|title=یکی از شهروندان تربت جام دچار تروما و مصدومیت شد|url=https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-15/1404334-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AF%DA%86%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%85%D8%A7-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D8%AF|date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|publisher=ILNA}}</ref>. У Тайбадзе зафіксаваны нязначныя пашкоджанні будынкаў<ref>{{Cite news|title=زلزله در تایباد خسارت عمده‌ای نداشت|url=https://www.yjc.ir/fa/news/8565685/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA|date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|publisher=Young Journalist's Club}}</ref>. Для Афганістана гэта [[Землетрасенне ў Афганістане (2022)|самы смяротны землятрус з чэрвеня 2022 года]]<ref name="AP2"/>. == Заўвагі == {{Reflist}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Землетрасенні 2023 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2023 года]] t5o93bfhglrzrlyrst0f019onm76ido Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5160350 5160031 2026-07-02T15:51:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5160350 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ігар Барысавіч Грэкаў|2026-07-02T10:54:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэ-Ален Сахель|2026-07-01T08:45:17Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Уінфрэд Леман|2026-06-30T19:54:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Віктаравіч Уйба|2026-06-30T09:28:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Барысавіч Страхаў|2026-06-29T18:54:47Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Львовіч Нікалаеў|2026-06-29T13:24:45Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Аляксандр Віктаравіч Гусеў|2026-06-29T12:08:39Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Таццяна Аляксееўна Агапкіна|2026-06-28T16:38:57Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Арон Барысавіч Даўгапольскі|2026-06-26T13:58:13Z|~2026-36760-65}} {{Новы артыкул|Жазэф Бертран|2026-06-26T07:31:39Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Ранка Матасавіч|2026-06-26T07:08:30Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Жазэф Дэнікер|2026-06-25T09:03:31Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|2026-06-24T19:51:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> djc6zake4s4kdoiyks4yx4e5tte8gv9 Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5160347 5160028 2026-07-02T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5160347 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|2026-07-02T15:35:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ігар Барысавіч Грэкаў|2026-07-02T10:54:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Логвінаў|2026-07-01T08:03:01Z|null}} {{Новы артыкул|Прэмія імя Міхала Анемпадыстава|2026-06-29T11:15:57Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Барыс Іванавіч Пятніцкі|2026-06-28T19:20:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Магілёўская губернская турма|2026-06-28T18:56:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Магілёўскі губернскі камітэт грамадскай бяспекі|2026-06-28T18:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Кармілкін|2026-06-28T15:38:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Беларускі суднабудаўнічы трэст|2026-06-28T12:15:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Бабіч|2026-06-28T10:34:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Новая Аколіца|2026-06-28T10:11:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мікалай Іванавіч Яшын|2026-06-28T08:56:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Віккру|2026-06-28T08:10:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3sroioyz7ob0j444ls5gedne7nperj2 Каліфарнійскі ўніверсітэт у Мерседзе 0 756899 5160508 4821744 2026-07-03T09:47:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160508 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Каліфарнійскі ўніверсітэт у Мерседзе |скарачэнне = |эмблема = The University of California 1868 Merced.svg |выява = Ansel adams.JPG |арыгінал = {{lang-en|University of California, Merced}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 2005 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Мерсед (горад)|Мерсед]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |кампус = |адрас = |сайт = https://www.ucmerced.edu/ |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Каліфарнійскі ўніверсітэт у Мерседзе''' ({{lang-en|University of California, Merced}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам даследчага [[універсітэт|ўніверсітэта]], якая месціцца ў горадзе [[Мерсед (горад)|Мерсед]] у штаце [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Агульная характарыстыка == Гэта адна з дзесяці ўстаноў у сістэме Каліфарнійскага універсітэта. Заснаваны ў 2005 годзе, універсітэт з'яўляецца самай маладой установай у гэтай універсітэцкай сістэме. Асноўны [[кампус]] размешчаны прыкладна ў пяці мілях на поўнач ад [[Мерсед (горад)|Мерседа]] і знаходзіцца побач з возерам. Галоўны кампус займае каля 415 га, а агульная плошча зямлі, якая належыць універсітэту, складае каля 3316 га, уключаючы вялікія тэрыторыі [[запаведнік]]аў. Вялікія ўчасткі [[міндаль]]ных садоў і натуральных [[луг]]оў атачаюць універсітэт. Вучэльня прапануе больш за 60 праграм [[бакалаўр]]ыяту і 18 праграм [[магістр]]атуры. Універсітэт з'яўляецца адным з буйнейшых працадаўцаў у акрузе [[Мерсед (акруга)|Мерсед]] і ўносіць каля 1,7 мільярда [[Долар ЗША|долараў]] у эканоміку рэгіёна. == Структура == * Школа інжынерыі * Школа прыродазнаўчых навук * Школа сацыяльна-гуманітарных навук і мастацтваў * Школа медыцыны (фарміруецца) == Гл. таксама == * [[Спіс універсітэтаў штата Каліфорнія]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://www.ucmerced.edu/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260328211148/https://www.ucmerced.edu/ |date=28 сакавіка 2026 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Універсітэты Каліфорніі]] [[Катэгорыя:Сістэма Каліфарнійскага ўніверсітэта]] st12x73k5i8w8klfz7x6ubd6dbvgj26 Шаблон:Абласныя і раённыя газеты Беларусі 10 757101 5160396 5152572 2026-07-02T20:12:03Z Андрэй 2403 Б 152769 5160396 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Абласныя і раённыя газеты Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Абласныя і раённыя газеты Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Рэгіёны |спіс1 = * [[Брэсцкая абласная газета|Брэсцкая вобласць]] * [[Витебские вести|Віцебская вобласць]] * [[Гомельская праўда|Гомельская вобласць]] * [[Гродзенская праўда|Гродзенская вобласць]] * [[Магілёўская праўда|Магілёўская вобласць]] * [[Мінская праўда|Мінская вобласць]] * [[Мінская гарадская газета|Мінск]] |загаловак2 = Брэсцкая вобласць |спіс2 = * [[Баранавіцкая гарадская газета|Баранавічы]] * [[Баранавіцкая раённая газета|Баранавіцкі]] * [[Брэсцкая гарадская газета|Брэст]] * [[Заря над Бугом|Брэсцкі]] * [[Бярозаўская раённая газета|Бярозаўскі]] * [[Ганцавіцкая раённая газета|Ганцавіцкі]] * [[Драгічынская раённая газета|Драгічынскі]] * [[Сельская праўда|Жабінкаўскі]] * [[Янаўскі край (газета)|Іванаўскі]] * [[Івацэвіцкая раённая газета|Івацэвіцкі]] * [[Навіны Камянеччыны|Камянецкі]] * [[Кобрынская раённая газета|Кобрынскі]] * [[Лунінецкая раённая газета|Лунінецкі]] * [[Ляхавіцкая раённая газета|Ляхавіцкі]] * [[Маларыцкая раённая газета|Маларыцкі]] * [[Пінская гарадская газета|Пінск]] * [[Пінская раённая газета|Пінскі]] * [[Пружанская раённая газета|Пружанскі]] * [[Столінская раённая газета|Столінскі]] |загаловак3 = Віцебская вобласць |спіс3 = * [[Аршанская газета|Аршанскі]] * [[Зара (газета)|Бешанковіцкі]] * [[Браслаўская звязда|Браслаўскі]] * [[Дзвінская праўда|Верхнядзвінскі]] * [[Віцьбічы|Віцебск]] * [[Жыццё Прыдзвіння|Віцебскі]] * [[Гарадоцкі веснік|Гарадоцкі]] * [[Веснік Глыбоччыны|Глыбоцкі]] * [[Родныя вытокі (газета)|Докшыцкі]] * [[Дняпроўская праўда|Дубровенскі]] * [[Лепельскі край|Лепельскі]] * [[Сцяг Перамогі|Лёзненскі]] * [[Міёрскія навіны|Мёрскі]] * [[Наваполацкая гарадская газета|Наваполацк]] * [[Пастаўскі край|Пастаўскі]] * [[Полацкі веснік|Полацкі]] * [[Голас Расоншчыны|Расонскі]] * [[Голас Сенненшчыны|Сенненскі]] * [[Наша Талачыншчына|Талачынскі]] * [[Патрыёт (газета)|Ушацкі]] * [[Чырвоны прамень (газета)|Чашніцкі]] * [[Кліч Радзімы|Шаркаўшчынскі]] * [[Герой працы (газета)|Шумілінскі]] |загаловак4 = Гомельская вобласць |спіс4 = * [[Чырвоны Кастрычнік (газета)|Акцябрскі]] * [[Брагінская раённая газета|Брагінскі]] * [[Буда-Кашалёўская раённая газета|Буда-Кашалёўскі]] * [[Веткаўская раённая газета|Веткаўскі]] * [[Гомельская гарадская газета|Гомель]] * [[Гомельская раённая газета|Гомельскі]] * [[Добрушская раённая газета|Добрушскі]] * [[Ельская раённая газета|Ельскі]] * [[Жлобінская раённая газета|Жлобінскі]] * [[Новае Палессе (газета)|Жыткавіцкі]] * [[Калінкавіцкая раённая газета|Калінкавіцкі]] * [[Кармянская раённая газета|Кармянскі]] * [[Лельчыцкая раённая газета|Лельчыцкі]] * [[Лоеўская раённая газета|Лоеўскі]] * [[Мазырская раённая газета|Мазырскі]] * [[Прыпяцкая праўда|Нараўлянскі]] * [[Петрыкаўская раённая газета|Петрыкаўскі]] * [[Рагачоўская раённая газета|Рагачоўскі]] * [[Рэчыцкая раённая газета|Рэчыцкі]] * [[Светлагорская раённая газета|Светлагорскі]] * [[Хойніцкая раённая газета|Хойніцкі]] * [[Чачэрская раённая газета|Чачэрскі]] |загаловак5 = Гродзенская вобласць |спіс5 = * [[Астравецкая раённая газета|Астравецкі]] * [[Ашмянскі веснік|Ашмянскі]] * [[Бераставіцкая раённая газета|Бераставіцкі]] * [[Наш час (газета)|Ваўкавыскі]] * [[Воранаўская газета|Воранаўскі]] * [[Гродзенская раённая газета|Гродзенскі]] * [[Гродзенская гарадская газета|Гродна]] * [[Дзятлаўская раённая газета|Дзятлаўскі]] * [[Зэльвенская раённая газета|Зэльвенскі]] * [[Іўеўская раённая газета|Іўеўскі]] * [[Карэліцкая раённая газета|Карэліцкі]] * [[Лідская раённая газета|Лідскі]] * [[Мастоўская раённая газета|Мастоўскі]] * [[Новае жыццё (газета, 1939)|Навагрудскі]] * [[Свіслацкая раённая газета|Свіслацкі]] * [[Слонімская раённая газета|Слонімскі]] * [[Смаргонская раённая газета|Смаргонскі]] * [[Шчучынская раённая газета|Шчучынскі]] |загаловак6 = Магілёўская вобласць |спіс6 = * [[Асіповіцкая раённая газета|Асіповіцкі]] * [[Бабруйскае жыццё|Бабруйск]] * [[Трыбуна працы|Бабруйскі]] * [[Быхаўская раённая газета|Быхаўскі]] * [[Бялыніцкая раённая газета|Бялыніцкі]] * [[Радзіма (газета)|Глускі]] * [[Горацкая раённая газета|Горацкі]] * [[Дрыбінская раённая газета|Дрыбінскі]] * [[Касцюковіцкая раённая газета|Касцюковіцкі]] * [[Кіраўская раённая газета|Кіраўскі]] * [[Клімавіцкая раённая газета|Клімавіцкі]] * [[Клічаўская раённая газета|Клічаўскі]] * [[Краснапольская раённая газета|Краснапольскі]] * [[Круглянская раённая газета|Круглянскі]] * [[Крычаўская раённая газета|Крычаўскі]] * [[Магілёўская гарадская газета|Магілёў]] * [[Магілёўская раённая газета|Магілёўскі]] * [[Мсціслаўская раённая газета|Мсціслаўскі]] * [[Слаўгарадская раённая газета|Слаўгарадскі]] * [[Хоцімская раённая газета|Хоцімскі]] * [[Чавуская раённая газета|Чавускі]] * [[Чэрыкаўская раённая газета|Чэрыкаўскі]] * [[Шклоўская раённая газета|Шклоўскі]] |загаловак7 = Мінская вобласць |спіс7 = * [[Адзінства (газета)|Барысаўскі]] * [[Бярэзінская раённая газета|Бярэзінскі]] * [[Працоўная слава|Валожынскі]] * [[Шлях перамогі|Вілейскі]] * [[Дзяржынская раённая газета|Дзяржынскі]] * [[Жодзінская гарадская газета|Жодзіна]] * [[Капыльская раённая газета|Капыльскі]] * [[Клецкая раённая газета|Клецкі]] * [[Крупскі веснік (газета)|Крупскі]] * [[Лагойская раённая газета|Лагойскі]] * [[Любанская раённая газета|Любанскі]] * [[Маладзечанская раённая газета|Маладзечанскі]] * [[Мінская раённая газета|Мінскі]] * [[Мядзельская раённая газета|Мядзельскі]] * [[Нясвіжская раённая газета|Нясвіжскі]] * [[Пухавіцкія навіны|Пухавіцкі]] * [[Салігорская раённая газета|Салігорскі]] * [[Слуцкая раённая газета|Слуцкі]] * [[Смалявіцкая раённая газета|Смалявіцкі]] * [[Старадарожская раённая газета|Старадарожскі]] * [[Прамень (газета)|Стаўбцоўскі]] * [[Уздзенская раённая газета|Уздзенскі]] * [[Чэрвеньская раённая газета|Чэрвеньскі]] *|стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> lb5c41jaspo04acxchjwmndb12acpu0 Кабардзінская мова 0 758370 5160452 4780247 2026-07-03T03:43:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160452 wikitext text/x-wiki {{Мова | карта = [[File:Caucasic languages.svg|350px|Caucasic languages]] | апісанне карты = {{легенда|#D9196D|Адыгскія мовы на карце Каўказа}} | краіны = [[Расія]], [[Турцыя]], [[Іарданія]], [[Сірыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Германія]], [[ЗША]] | колькасць носьбітаў = 1 628 500<ref name="Па даных Ethnologue"/> }} '''Кабардзі́нская мова''', таксама '''кабардзі́на-чарке́ская''', '''усходне-ады́гская''' або '''усходне-чарке́ская''' (саманазва ''адыгэбзэ'' {{IPA|/ˈaːdəɣa(ː)bza/}}<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.circassianworld.com/pdf/North_West_Caucasian_Hewitt.pdf|ref=Hewitt|аўтар=Hewitt, George|загаловак=North West Caucasian|год=2005|мова=en|выданне=Lingua|том=115|выпуск=1|старонкі=93|issn=0024-3841|doi=10.1016/j.lingua.2003.06.003}}</ref>, ''къэбэрдей адыгэбзэ'', ''къэбэрдейбзэ'') — мова [[Кабардзінцы|кабардзінцаў]] і [[Чаркесы|чаркесаў]], вельмі блізкая да [[Адыгейская мова|адыгейскай мовы]], адна з дзяржаўных моў [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарскай]] і [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева-Чаркескай]] рэспублік. Адна з рэгіянальных моў [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Некаторыя мовазнаўцы схільны лічыць кабардзінскую і [[Адыгейская мова|адыгейскую]] мовы дыялектамі агульнай {{Нп5|адыгскія мовы|адыгскай мовы|4=Circassian languages}}. Самі адыгейцы, кабардзінцы і чаркесы называюць сваю мову ''адыгэбзэ'', што азначае «адыгская мова», што звязана з ідэямі агульнай адыгскай (чаркескай) нацыі<ref>{{Cite web|title=Kabardian {{!}} people {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Circassian}}</ref>. Нягледзячы на існаванне агульнай назвы і ўсведамленне адзінасці мовы шматлікімі носьбітамі, большасць лінгвістаў схільны падзяляць адыгскую мову на дзве асобныя мовы. Прычынай гэтаму з’яўляецца значная розніца паміж мовамі ўсходу і захаду. {{Нп5|Кабардзінскае пісьмо|Пісьмо|ru|Кабардино-черкесская письменность}} да 1924 года было на заснавана на [[Арабскі алфавіт|арабскім алфавіце]] і [[Кірыліца|кірыліцы]], з [[1924]] па [[1936|1936 год]] — на лацініцы, але ў 1936 годзе была павернута кірыліца. == Генеалагічная і арэальная інфармацыя == Кабардзінская мова разам з [[адыгейская мова|адыгейскай]], [[убыхская мова|убыхскай]], [[абхазская мова|абхазскай]] і [[абазінская мова|абазінскай]] адносяцца да [[абхаза-адыгская сям’я|абхаза-адыгскай сям’і]] моў (''паўночна-заходне-каўказскія мовы''). Сёння мова ў асноўным распаўсюджана ў Расіі і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]: у Расіі мова распаўсюджана ў [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарыі]], [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева-Чаркесіі]], [[Адыгея|Адыгеі]], [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]], [[Стаўрапальскі край|Стаўрапальскім краі]] і [[Маздокскі раён|Маздокскім раёне]] [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]]. За мяжой Расіі кабардзінская мова шырока прадстаўлена ў краінах Бліжняга Усходу. У прыватнасці, у такіх краінах як [[Турцыя]], [[Іарданія]], [[Сірыя]], [[Саудаўская Аравія]], а таксама ў [[Германія|Германіі]] і [[ЗША]]. == Сацыялінгвістычная інфармацыя == У Расіі па даных перапісу [[2010]] года, каля 516 000 чалавек<ref>Перапіс насельніцтва 2010 года</ref> валодаюць кабардзінскай як роднай мовай. З іх, па рэзультатах перапісу, прыкладна 460 000 валодаюць таксама рускай. Усяго па свеце налічваецца 1 628 500 чалавек, якія валодаюць кабардзінскай мова, з іх 36 700 маналінгвальны<ref name="Па даных Ethnologue">Па даных Ethnologue</ref>. У 1995 годзе была прынята ў якасці дзяржаўнай мовы Кабардзіна-Балкарскай рэспублікі (разам з [[балкарская мова|балкарскай]] і рускай), у 1996 годзе — у якасці дзяржаўнай у Карачаева-Чаркесіі. == Дыялекты == Вылучаюць некалькі галоўных гаворак<ref name="Па даных Ethnologue"/> кабардзіна-чаркескай мовы: баксанская, бесленееўская, хабезская, кубанская. * Баксанская гаворка распаўсюджана ў Вялікай і Малой Кабардзе і ў маздокскіх кабардзінцаў. * Хабезская гаворка распаўсюджана сярод чаркесаў [[Карачаева-Чаркесія]]. * Кубанская гаворка распаўсюджана ў кабардзінскіх пасяленнях рэспублікі [[Адыгея]] ([[Ходзь]], [[Блечэпсін]], [[Кашэхабль]]). * Бесленееўскі дыялект займае прамежкавае становішча паміэ кабардзіна-чаркескай і адыгейскай мовамі, часамі лічыцца таксама дыялектам адыгейскай мовы. Распаўсюджаны галоўным чынам у аулах [[Бесленей]] і [[Вака-Жыле]] ў Карачаева-Чаркесіі і ва [[Успенскі раён (Краснадарскі край)|Успенскім раёне]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]]. == Пісьмо == Да пачатку ХІХ стагоддзя было некалькі спроб стварэння кабардзінскага пісьма на аснове арабскага. [[Файл:Kabarda_latin_alphabet.jpg|міні|243x243пкс|Лацінскі алфавіт кабардзінскай мовы 1930 года.]] У 1829 годзе выкладчыкам [[Пецярбургскі універсітэт|Пецярбургскага ўнівесітэта]] Іванам Грацылеўскім быў створаны кабардзінскі алфавіт на аснове [[Кірылічны алфавіт|кірылічнай]] графічнай аснове. У 1832 — 1835 гадах першы кабардзінскі асветнік [[Шора Ногмаў]] стварыў кабардзінскі алфавіт спачатку на кірыліцы, а потым на [[Арабскі алфавіт|арабіцы]]. На працягу ўсяго ХІХ стагоддзя кабардзінская арабіца некалькі разоў змянялася. Сітуацыя двайнога пісьма захоўвалася да 1924 года, калі пісьмо было пераведзена на [[Лацінскі алфавіт|лацінскую]] аснову. Але ў 1936 годзе кабардзінская мова, першай з нацыянальных моў Савецкага Саюза, была пераведзена з лацінскага алфавіта на кірыліцу.{{Перакласці|en|Kabardian language}}{{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга | аўтар = [[Шагиров, Амин Кабцуевич|Шагиров А. К.]] | частка = Кабардинский язык | загаловак = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах | адказны = Ред. коллегия: [[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|В. А. Виноградов]] (предс.), [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]] (зам. предс.), [[Солнцев, Вадим Михайлович|В. М. Солнцев]](†), [[Шахнарович, Александр Маркович|А. М. Шахнарович]](†), [[Поцелуевский, Евгений Александрович|Е. А. Поцелуевский]] (отв. секр.), Г. А. Давыдова; [[Институт языкознания РАН]] | месца = М. | выдавецтва = [[Наука (выдавецтва)|Наука]] | год = 2001 | том = 2 (К—Р) | старонкі = 1—11 | старонак = XVI, 512 | isbn = 5-02-011267-4; ISBN 5-02-011268-2 | тыраж = 1200 }} * Кабардино-черкесский язык: В двух томах. — Нальчик: Институт гуманитарных исследований Правительства КБР и КБНЦ РАН; ИЦ «Эль-Фа», 2006. (Т. I: Создание письменности, фонетика и фонология, морфология, синтаксис. 549 с.; Т. II: Лексика, фразеология, диалектология, устно-поэтический язык, ономастика. 520 с.) * ''Карданов Б. М., Бичоев А. Т.'' Русско-кабардинско-черкесский словарь: 30 000 слов / Под ред. А. О. Шогенцукова; С приложением краткого грамматического очерка кабардино-черкесского языка Б. М. Карданова. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1955. — 1056 с. * ''Табухов Х. К.'' Школьный русско-кабардино-черкесский фразеологический словарь. — Нальчик, 1997. — 456 с. * ''Апажев М. Л., Коков Дж. Н.'' Кабардино-черкесско-русский словарь: Около 27 000 слов/ Под ред. Б. Ч. Бижоева. — Нальчик: Эльбрус, 2008. — 704 с. * ''Абитов М. Л., Балкаров Б. Х.'' Грамматика Кабардино-Черкесского литературного языка, Изд-во Академии наук СССР, М., 1957 * {{cite book|first=John |last=Colarusso |title=A Grammar of the Kabardian Language |url=https://archive.org/details/grammarofkabardi00cola |date=1992 |publisher=University of Calgary Press |hdl=1880/49341 |hdl-access=free |isbn=978-1-55238-668-2}} * {{cite journal |url=http://www.linguistics.ucsb.edu/faculty/gordon/kabardianphonetics.pdf |last1=Gordon |first1=Matthew |last2=Applebaum |first2=Ayla |title=Phonetic structures of Turkish Kabardian |year=2006 |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=36 |issue=2 |pages=159–186 |jstor=44526410 |doi=10.1017/S0025100306002532|s2cid=6665600 }} * {{cite journal |last=Halle |first=Morris |title=Is Kabardian a Vowel-Less Language? |journal=Foundations of Language |volume=6 |number=1 |date=February 1970 |pages=95–103}} * {{cite book |url=http://www.circassianworld.com/Congress_Archives/A_Kuipers_Phoneme_and_Morpheme_in_Kabardian_1960.pdf |last=Kuipers |first=Aert H. |title=Phoneme and Morpheme in Kabardian (Eastern Adyghe) |year=1960 |series=Janua Linguarum: Studiae Memoriae Nicolai van Wijk Dedicata |editor-last=van Schooneveld |editor-first=Cornelis H. |volume=8 |location='s-Gravenhage |publisher=Mouton |access-date=9 лютага 2024 |archive-date=21 сакавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130321003416/http://www.circassianworld.com/Congress_Archives/A_Kuipers_Phoneme_and_Morpheme_in_Kabardian_1960.pdf |url-status=dead }} == Спасылкі == {{interwiki|kbd||на кабардзінскай мове}} * {{cite web| url=http://www.ffzg.hr/~rmatasov/KabardianGrammar.pdf |title=A Short Grammar of Kabardian |year=2008 |author=Ranko Matasović|author-link=Ranko Matasović }} * [https://web.archive.org/web/20080425145640/http://www.adyga.org/ Adyga.org — Папулярны адыгскі інтэрнэт-форум] * [https://web.archive.org/web/20070523132110/http://audio.adyga.org/ Audio.Adyga.org — Віртуальны адыгскі слоўнік] * {{cite book|author=Louis Loewe|title=A dictionary of the Circassian language|url=https://books.google.com/books?id=1CRgAAAAMAAJ|access-date=25 August 2012|year=1854|publisher=George Bell|author-link=Louis Loewe}}, чаркеская, англійская, турэцкая * [http://lingvarium.org/publications/caucas/ACL-N_Cau.pdf Дапаможнік па Паўночна-каўказскіх мовах] * [http://www.omniglot.com/writing/kabardian.htm Кабардзінскі (къэбэрдеибзэ) алфавіт] * [http://zihia.narod.ru/ing/instead.htm Анлайн-урокі чаркескай (адыгскай) мовы] * [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le5/le5-0071.htm Артыкул з Літаратурнай энцыклапедыі 1934 г.] * [https://web.archive.org/web/20070928164811/http://www.adygaunion.com/rus//index.php?option=com_content&task=view&id=269&Itemid=1 Гісторыя вывучэння бесленееўскага дыялекту] * [https://web.archive.org/web/20061206082941/http://www.auditorium.ru/books/1478/r9.pdf Кабардзінская мова: статыстычныя даныя] * [https://sites.google.com/site/cerkesdict/ Слоўнік кабардзінскай (чаркескай) мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201104004830/https://sites.google.com/site/cerkesdict/ |date=4 лістапада 2020 }} * [https://dbpedia.org/page/Circassian_languages Чаркескія (адыгскія) дыялекты] {{Дзяржаўныя мовы Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карачаева-Чаркесія]] [[Катэгорыя:Кабардзіна-Балкарыя]] [[Катэгорыя:Мовы Ірака]] [[Катэгорыя:Мовы Турцыі]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Грузіі]] [[Катэгорыя:Абхаза-адыгскія мовы]] tdvi72atde6gtcxd199h2a9gvux6b7e Захар Чарнышоў 0 761251 5160498 5154215 2026-07-03T09:24:03Z Lš-k. 16740 5160498 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Чарнышоў}} '''Захар Чарнышоў''': <onlyinclude> * [[Захар Рыгоравіч Чарнышоў]] (1722—1784) — граф, расійскі генерал-фельдмаршал. * {{нп5|Захар Рыгоравіч Чарнышоў (дзекабрыст)|Захар Рыгоравіч Чарнышоў|ru|Чернышёв, Захар Григорьевич (декабрист)}} (1797—1862) — дзекабрыст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} i5311h8ck8jfqz8ajd79bzsomjsbn8e 5160499 5160498 2026-07-03T09:24:13Z Lš-k. 16740 5160499 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Чарнышоў}} '''Захар Чарнышоў''': * [[Захар Рыгоравіч Чарнышоў]] (1722—1784) — граф, расійскі генерал-фельдмаршал. * {{нп5|Захар Рыгоравіч Чарнышоў (дзекабрыст)|Захар Рыгоравіч Чарнышоў|ru|Чернышёв, Захар Григорьевич (декабрист)}} (1797—1862) — дзекабрыст. {{Неадназначнасць|цёзкі}} ddl45n8yruhpqcq9zu7vb65ciy25m6s Шаблон:Валютны курс/Даныя МВФ 10 766585 5160461 5159861 2026-07-03T05:49:19Z KrBot 24355 обновление / update 5160461 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-07-02 | AED = 4.985890 | AUD = 1.969290 | BND = 1.758130 | BRL = 7.051390 | BWP = 17.958100 | CHF = 1.093980 | CLP = 1259.000000 | CNY = 9.215320 | CZK = 28.846900 | DKK = 8.902420 | EUR = 1.191010 | GBP = 1.018210 | ILS = 4.075610 | INR = 129.346000 | JPY = 220.723000 | KRW = 2110.300000 | KWD = 0.418015 | MUR = 64.605300 | MXN = 23.721200 | MYR = 5.545910 | NOK = 13.444700 | NZD = 2.390190 | OMR = 0.522008 | PEN = 4.628150 | PHP = 83.639300 | PLN = 5.100350 | QAR = 4.941760 | SAR = 5.091110 | SDR = 1 | SEK = 13.193400 | SGD = 1.758130 | THB = 45.210400 | USD = 1.357630 }} k7zejz4mtngy4l6njethh1lg0y2c8c2 Шаблон:Валютны курс/Даныя ЕЦБ 10 766586 5160460 5159860 2026-07-03T05:49:18Z KrBot 24355 обновление / update 5160460 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-07-02 | AUD = 1.6546 | BRL = 5.9286 | CAD = 1.6203 | CHF = 0.9200 | CNY = 7.7388 | CZK = 24.216 | DKK = 7.4747 | EUR = 1 | GBP = 0.85665 | HKD = 8.9414 | HUF = 355.98 | IDR = 20542.02 | ILS = 3.4211 | INR = 108.7435 | ISK = 144.00 | JPY = 184.19 | KRW = 1765.53 | MXN = 20.0153 | MYR = 4.6508 | NOK = 11.2885 | NZD = 2.0101 | PHP = 70.191 | PLN = 4.2900 | RON = 5.2321 | SEK = 11.0775 | SGD = 1.4756 | THB = 37.976 | TRY = 53.2274 | USD = 1.1399 | ZAR = 18.6687 }} 8r52eb0xs8h8nrddujkihhjpjx2mkb4 Шаблон:Валютны курс/Даныя ЦБ РФ 10 766592 5160462 5159862 2026-07-03T05:49:20Z KrBot 24355 обновление / update 5160462 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=02.07.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=02.07.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-07-02 | AED = 21 | AMD = 0.21 | AUD = 53 | AZN = 46 | BDT = 0.63 | BHD = 208 | BOB = 8 | BRL = 15 | BYN = 26 | CAD = 55 | CHF = 96 | CNY = 11 | CUP = 3.2 | CZK = 3.6 | DKK = 11 | DZD = 0.58 | EGP = 1.5 | ETB = 0.49 | EUR = 89 | GBP = 103 | GEL = 29 | HKD = 9.9 | HUF = 0.25 | IDR = 0.0043 | INR = 0.82 | IRR = 0.000053 | JPY = 0.48 | KGS = 0.89 | KRW = 0.05 | KZT = 0.16 | MDL = 4.4 | MMK = 0.037 | MNT = 0.021 | NGN = 0.056 | NOK = 7.8 | NZD = 44 | OMR = 203 | PLN = 20 | QAR = 21 | RON = 17 | RSD = 0.76 | RUB = 1 | SAR = 20 | SEK = 8 | SGD = 60 | THB = 2.3 | TJS = 8.4 | TMT = 22 | TRY = 1.6 | UAH = 1.7 | USD = 78 | UZS = 0.0065 | VND = 0.0031 | XDR = 106 | ZAR = 4.7 }} iaml86brpaokc6vkxpv3fvufbxr7god Эмілі Армстранг 0 773048 5160296 5019569 2026-07-02T13:27:37Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Linkin Park]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160296 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Армстранг}} {{Музыкант}} '''Эмілі Армстранг''' ({{lang-en|Emily Armstrong}}; нар. [[6 мая]] [[1986]], [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]]) — амерыканская спявачка, гітарыстка і аўтар песень<ref>{{Cite web|url=https://www.proquest.com/newspapers/warped-tour-all-punked-out-as-usual/docview/1024792350/se-2|title=Warped Tour All Punked Out as Usual|first=S|last=Mervis|website=Pittsburgh Post Gazette (via ProQuest)|date=July 14, 2012|access-date=September 5, 2024|last2=Alpert|first2=E}}</ref>; адна з заснавальніц гурта [[Dead Sara]]<ref>{{Cite web|url=https://www.proquest.com/newspapers/eagles-josh-groban-13-more-utahs-best-concerts/docview/2158295423/se-2|title=Utah's Best Concerts of 2018, According to Us|first=C.|last=Meiners|website=Deseret News (via ProQuest)|date=December 19, 2018|access-date=September 5, 2024}}</ref>. 5 верасня 2024 года было абвешчана, што Эмілі стала новай вакалісткай гурта [[Linkin Park]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/music/rock/linkin-park-singer-tour-album-cover-story-interview-1235766805/|title=Inside Linkin Park’s Secret Comeback|first=Jason|last=Lipshutz|website=Billboard|date=2024-09-05|access-date=2024-09-05}}</ref>. == Біяграфія == Эмілі Армстранг нарадзілася ў [[Лос-Анджэлес]]е. Яна пачала пісаць песні і граць на гітары з 11 гадоў, а спяваць — з 15 гадоў. Эмілі не скончыла старэйшыя класы школы, паколькі хацела граць у рок-гурце і страціла цікавасць да іншых прафесій<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://archive.sltrib.com/article.php?id=54958577&itype=cmsid|title=Song of the Day: X96 Big Ass Show performer Dead Sara's 'The Weatherman'|first=David|last=Burger|website=The Salt Lake Tribune|date=September 24, 2012|access-date=2024-09-05}}</ref>. У інтэрв’ю для ''El Paso Times'' у 2012 годзе Армстранг заявіла, што музыка была адзіным матыватарам у яе жыцці<ref>{{Cite web|url=https://www.proquest.com/newspapers/doug-pullen-dead-sara-rocks-up-storm-on-new-cd/docview/1015084398/se-2|title=Dead Sara Rocks Up a Storm on New CD|first=Doug|last=Pullen|website=El Paso Times|date=May 22, 2012}}</ref>. === Dead Sara === У 2002 годзе Армстранг пазнаёмілася з гітарысткай С’юзі Мэдлі. У іх быў падобны музычны густ — абедзве захапляліся творчасцю [[Nirvana]], [[L7]], [[Led Zeppelin|Led Zeppelin,]] [[Стыві Нікс]], [[Джоні Мітчэл]], [[Fleetwood Mac]], блюзам і фолк-музыкай 1960-х і 1970-х гадоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kerrang.com/5-reasons-why-you-need-to-check-out-dead-sara|title=5 Reasons Why You Need to Check Out Dead Sara|first=Sam|last=Law|website=Kerrang!|date=2022-05-11|access-date=2024-09-05}}</ref>. На працэс напісання песень Армстранг істотна паўплываў фолк-рок<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.guitarworld.com/features/dead-sara-siouxsie-medley-emily-armstrong|title=How Dead Sara take Joni Mitchell’s approach to alternate tunings and apply it to the ferocious world of rock ’n’ roll|first=Vincent|last=Arrieta|website=Guitar World|date=2022-04-14|access-date=2024-09-04}}</ref>. У якасці артыстычнага ўплыву яна згадвае [[Ігі Поп]]а і [[Джэніс Джоплін]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://technorati.com/vertical/category/entertainment|title=Entertainment - Technorati|website=technorati.com|access-date=2024-09-05}}</ref>. Першы канцэрт Dead Sara (тады пад назвай Epiphany) адбыўся ў сакавіку 2005 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.guitarworld.com/features/dead-sara-siouxsie-medley-emily-armstrong|title=How Dead Sara take Joni Mitchell’s approach to alternate tunings and apply it to the ferocious world of rock ’n’ roll|first=Vincent|last=Arrieta|website=Guitar World|date=2022-04-14|access-date=2024-09-04}}</ref>. У 2010 яны заснавалі сваю гуказапісвальную кампанію ''Pocket Kid Records'' і выдалі дэбютны альбом ''Dead Sara'' у 2012 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmusic.com/artist/dead-sara-mn0002873731#biography|title=Biography: Dead Sara|first=Jason|last=Lymangrover|website=AllMusic|access-date=2024-09-05}}</ref>. Першым сінглам стала кампазіцыя «Weatherman»<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/dead-sara-gears-up-for-breakout-year-99699/|title=Dead Sara Gears Up for Breakout Year|first=Steve|last=Baltin|website=Rolling Stone|date=2012-03-28|access-date=2024-09-05}}</ref>. Dead Sara ўдзельнічалі ў Warped Tour і адкрывалі канцэрты [[Muse]]<ref name=":1" />. Другі альбом ''Pleasure to Meet You,'' і EP, ''Covers'' таксама былі выдадзены на ''Pocket Kid Records''. У ''Covers'' увайшлі кавер-версіі песень «Heart-Shaped Box» ([[Nirvana]]), «Killing in the Name» ([[Rage Against the Machine]]) і «Ask the Angels» ([[Паці Сміт]]). У 2018 годзе на лэйбле [[Atlantic Records]] выйшаў EP ''Temporary Things Taking Up Space''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/music/rock/dead-sara-new-ep-interview-8454345/|title=Dead Sara Is Back With ‘UnAmerican’ Video From Upcoming EP: Exclusive|first=Gary|last=Graff|website=Billboard|date=2018-05-04|access-date=2024-09-05}}</ref>. Трэці альбом гурта ''Ain’t It Tragic'' быў запісаны падчас [[пандэмія COVID-19]] і выйшаў у 2021 годзе на лэйбле Warner Records<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.dailynews.com/2021/09/29/how-la-rock-band-dead-sara-found-inspiration-during-the-pandemic-for-album-aint-it-tragic/|title=How LA rock band Dead Sara found inspiration during the pandemic for album ‘Ain’t It Tragic’|website=Daily News|date=2021-09-29|access-date=2024-09-05}}</ref>. === Linkin Park === Падчас выступу 5 верасня 2024 года Армстранг упершыню выйшла на сцэну ў складзе [[Linkin Park]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/music/rock/linkin-park-singer-tour-album-cover-story-interview-1235766805/|title=Inside Linkin Park’s Secret Comeback|first=Jason|last=Lipshutz|website=Billboard|date=2024-09-05|access-date=2024-09-05}}</ref>. === Іншыя з’яўленні === Вакал Армстранг быў ацэнены яшчэ да дэбюту Dead Sara. [[Грэйс Слік]] адзначыла яе «моцнае, настойлівае гучанне» ў інтэрв’ю для ''Wall Street Journal'' у 2011 годзе. [[Кортні Лаў]] запрасіла Эмілі Армстранг запісаць вакал для альбома гурта Hole ''Nobody’s Daughter'' (2010)<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/dead-sara-gears-up-for-breakout-year-99699/|title=Dead Sara Gears Up for Breakout Year|first=Steve|last=Baltin|website=Rolling Stone|date=2012-03-28|access-date=2024-09-05}}</ref>. Эмілі Армстранг запісвалася і выступала разам з [[The Offspring]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.punknews.org/article/50300/videos-the-offspring-gone-away-w-emily-armstrong|title=Videos: The Offspring: "Gone Away" (w/ Emily Armstrong)|last=Punknews.org|website=www.punknews.org|date=2013-01-15|access-date=2024-09-05}}</ref>, [[Бек Хэнсен|Бекам]], [[Дэмі Лавата|Демі Лавата]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2022/08/19/demi-lovato-new-album-holy-fvck-review/10329570002/|title=Demi Lovato excavates demons with honesty on new album: 'I can't believe I'm not dead,' she sings|first=Melissa|last=Ruggieri|website=USA TODAY|access-date=2024-09-05}}</ref>, [[Awolnation]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://consequence.net/2024/05/awolnation-new-album-single-emily-armstrong/|title=AWOLNATION announce new album, unveil "Jump Sit Stand March" feat. Dead Sara's Emily Armstrong|website=Consequence|date=2024-05-31|access-date=2024-09-05}}</ref>, [[Робі Крыгер]]ам ([[The Doors]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/stevebaltin/2020/01/03/the-doors-john-densmore-on-paying-tribute-to-ray-manzarek-supporting-the-youth-and-more/|title=The Doors’ John Densmore On Paying Tribute To Ray Manzarek, Supporting The Youth And More|first=Steve|last=Baltin|website=Forbes|access-date=2024-09-05}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Армстранг Эмілі}} [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Linkin Park]] l5zbcetdpsbbcq2oy9e55aumxdwls86 З’езд у Луцку 0 775860 5160449 4873420 2026-07-03T03:25:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160449 wikitext text/x-wiki [[Файл:MakevichusVytautLutsk.jpg|справа|міні|350x350пкс|«Вітаўт Вялікі на кангрэсе ў Луцку», [[Ёнас Мацкявічус (мастак)|Ё. Мацкявічус]], 1934]] '''З’езд еўрапейскіх манархаў у [[Луцк|Луцку]]''' адбыўся ў 1429 годзе ў [[Луцкі замак|замку Любарта]]. Яго мэтай было вырашэнне палітычных і эканамічных пытанняў дзяржаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы. == Перадгісторыя == [[Крэўская унія]] прадугледжвала аб’яднанне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскага]] на ўмовах [[Асабістая унія|асабістай уніі]]. Фактычна гэта азначала інкарпараванне Літвы ў склад Польшчы. Аднак у выніку [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны 1389—1392 гадоў]] вялікім князем літоўскім стаў [[Вітаўт]], які праводзіў самастойную ўнутраную і знешнюю палітыку, але ўсё роўна вымушаны быў прызнаваць сюзерэнітэт караля польскага і Вярхоўнага князя Літвы [[Ягайла|Ягайлы]]. Неаднаразовыя спробы пазбавіцца ад васалітэту не прыносілі поспеху. Імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай Імперыі]], кароль [[Каралеўства Венгрыя|венгерскі]], [[Спіс манархаў Германіі|нямецкі]] і [[Каралеўства Багемія|чэшскі]] [[Сігізмунд I Люксембургскі|Сігізмунд]] заахвочваў Вітаўта да атрымання сапраўднай незалежнасці, прапанаваўшы таму прыняць каралеўскую карону і зраўняцца тым самым з Ягайлам<ref>Грушевський М. Історія України-Руси. — Т. IV, — К., 1993. — С. 142, 154.</ref>. Імператар хацеў цалкам аддзяліць Літву ад Польшчы, каб аслабіць уплыў апошняй на венграў і [[Прусы|прусаў]], бо Сігізмунд меў там свае інтарэсы. У далейшым ён хацеў стварыць саюз паміж літоўцамі, венграмі і немцамі супраць польскай дзяржавы. Пытанне аб каранацыі Вітаўта і стварэння асобнага Літоўска-Рускага Каралеўства павінна было вырашыцца ў Луцку. Акрамя таго, былі нявырашанымі многія складаныя палітычныя, абаронныя і эканамічныя пытанні, якія наспелі ў той час у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Зрабіўшы Луцк паўднёвай сталіцай Літвы<ref>Леонтович Ф. Очерки истории литовско-русского права. — СПб., 1894. — С. 240</ref>, Вітаўт вырашыў правесці з’езд менавіта тут. Сюды з’ехаліся манархі, каб вырашыць свае і агульныя праблемы. У пачатку студзеня 1429 года госці пачалі з’язджацца ў горад. Для іх размяшчэння былі прыгатаваныя двары і дамы не толькі ў Луцку, але і яго ваколіцах. Былі нарыхтаваныя сотні бочак віна і піва, статкі ласёў, зуброў, дзікоў, валы, бараны, залатыя і сярэбраныя сталовыя прыборы. Усяго ў Луцк прыбылі 15 тысяч чалавек, што перавышала насельніцтва горада ў некалькі разоў<ref>Троневич П. Оповідання з давньої історії Луцька. — Луцьк, 2006. — С. 23.</ref>. == Бакі і прадстаўнікі == Гаспадарамі былі [[Вітаўт]] з літоўскімі і рускімі княжымі родамі: [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Сангушкі|Сангушак]], [[Чацвярцінскія|Чацвярцінскіх]], [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]], [[Астрожскія|Астрожскіх]], [[Друцкія|Друцкіх]], [[Курцэвічы|Курцэвічаў]], шляхецкі род Кердзей, а таксама луцкія каталіцкі, праваслаўны, армянскі епіскапы, яўрэйскае духавенства. У Луцк прыбылі прадстаўнікі наступных дзяржаў<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://www.polissya.eu/2009/11/zbory-koroliv-lucko-suvaziavimas-1429.html|title=Великий Луцький королівський з'їзд|author=|website=|date=|publisher=ІНФОРМАЦІЙНИЙ ЦЕНТР ПОЛІССЯ|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017232148/http://www.polissya.eu/2009/11/zbory-koroliv-lucko-suvaziavimas-1429.html|archive-date=2014-10-17|access-date=2014-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://www.volynnews.com/news/city/yak-u-lutsk-pryyizhdzhaly-monarkhy-yevropy/|title=ЯК У ЛУЦЬК ПРИЇЖДЖАЛИ МОНАРХИ ЄВРОПИ|author=|website=|date=2014-05-10|publisher=Волинські Новини|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911200452/http://www.volynnews.com/news/city/yak-u-lutsk-pryyizhdzhaly-monarkhy-yevropy/|archive-date=2014-09-11|access-date=2014-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://bo0k.net/index.php?p=achapter&bid=19528&chapter=1|title=З’ЇЗД ЄВРОПЕЙСЬКИХ МОНАРХІВ У ЛУЦЬКУ|author=|website=|date=|publisher=boOk.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022231633/http://bo0k.net/index.php?p=achapter&bid=19528&chapter=1|archive-date=2014-10-22|access-date=2014-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://www.lutskrada.gov.ua/city-in-legends|title=З'їзд європейських монархів 1429 року|author=|website=Луцьк у легендах|date=|publisher=Луцька міська рада|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008231039/http://www.lutskrada.gov.ua/city-in-legends|archive-date=2014-10-08|access-date=2014-10-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://lutskliga.io.ua/s9926/zezd_vropeyskih_monarhiv_u_lucku_v_1429_r|title=З’їзд європейських монархів у Луцьку в 1429 р.|author=Семенюк Віктор|website=|date=2007-02-26|publisher=lutskliga|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023122630/http://lutskliga.io.ua/s9926/zezd_vropeyskih_monarhiv_u_lucku_v_1429_r|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-17}}</ref>: * [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]]. Кароль [[Ягайла|Уладзіслаў II Ягайла]], [[Кракаў|кракаўскі]] біскуп [[Збігнеў Алясніцкі]], [[Ян Тарноўскі]], ваявода кракаўскі, сенатар [[Войцех Ястшэмбец]], прадстаўнікі сем’яў Міхалоўскіх, [[Астрарогі|Астрарога]], Саматульскіх, князь [[Лягніцкае княства|лягніцкі]] (васал чэшскага караля), ваявода [[Бжэсць-Куяўскае ваяводства|брэст-куяўскі]], герцаг [[Герцагства Памеранія|паморскі]]. * [[Свяшчэнная Рымская імперыя]], [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыя]]. Будучы імператар і [[Рымскі кароль|кароль рымскі]], чэшскі, венгерскі Сігізмунд з жонкай [[Барбара Цылі|Барбарай]], нямецкія, чэшскія, венгерскія, харвацкія, аўстрыйскія паны, шмат дваран, прыслугі, узброенай варты. * [[Данія|Дацкае Каралеўства]]. Кароль дацкі і шведскі [[Эрык Памеранскі|Эрык VII]]. * [[Лівонскі ордэн|Лівонскі Ордэн]]. Магістр Ордэна [[Зігфрыд Ландар фон Шпонхейм]] са сваімі рыцарамі. * [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскі Ордэн]]. Камандор Балге. * [[Папа Рымскі]] [[Марцін V]] даслаў пасланца [[Аблегат|легата]] Андрэя Дамінікана. * [[Візантыя|Візантыйская імперыя]]. Прадстаўнікі імператара [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII]]. * [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікае княства Маскоўскае]]. Гаспадар [[Васіль II|Васіль II Васільевіч]], мітрапаліт [[Фоцій (міртапаліт Кіеўскі)|Фоцій]]. * [[Разанскае княства|Вялікае княства Разанскае]]. Гаспадар [[Іван Фёдаравіч (князь разанскі)|Іван Фёдаравіч]]. * [[Цвярское княства|Вялікае княства Цвярское]]. Гаспадар [[Барыс Аляксандравіч]]. * [[Адоеўскае княства]]. Князь [[Юрый Раманавіч Адоеўскі|Юрый Раманавіч]]. * Татарскія ханы Перакопскай, Данской, Волжскай ордаў. Спачатку ў Луцк прыбыла польская дэлегацыя, пасля іншыя. Рымскі кароль спазніўся і прыбыў у Луцк толькі ў 20-х чыслах студзеня. Яго сустрэча была асабліва пышнай. Далёка за горад выехалі гаспадары на чале з Вітаўтам і Ягайлам і прадстаўнікі рускай, лацінскай, армянскай, яўрэйскай, караімскай абшчын Луцка. Пасля ўрачыстай сустрэчы працэсія рушыла да самога горада. Насустрач выходзілі многія жыхары з вёсак, самі лучане і госці з’езду. Працэсія мела пэўнае значэнне прэзентацыі, дзе кожны кіраўнік спрабаваў паказаць сваё прадстаўніцтва як мага пышней, каштоўней, багацей. Усё адбывалася пад гукі званоў цэркваў і касцёлаў, труб, барабанаў, сурм<ref name="Сутінки">Троневич П. Волинь в сутінках української історії XIV—XVI ст. — Луцьк, 2003 — с.36</ref>. Па прыбыцці ў замак вялікі князь зладзіў яшчэ адзін прыём з каралеўскімі ўшанаваннямі<ref name="Stecki2">Stecki. Łuck starożytny i dzisiejszy, — Kraków, 1876 — s.54</ref>. Пакуль не пачаліся дыпламатычныя перамовы, госці забаўляліся, балявалі. Штодня спажывалася 700 бочак мёду, віна, мальвазіі і іншых напояў, 700 валоў, 1400 бараноў, сотні ласёў, дзікоў, а таксама іншыя стравы<ref>Adam Wojnicz. Łuck na Wołyniu, — Łuck, 1922 — s.11</ref>. У перапынках паміж дыскусіямі госці бавілі час у розных забавах, рыцарскіх турнірах, паляваннях. Шут Вітаўта (пазней высветлілася, што ён быў агентам Сігізмунда і шпіёніў на яго карысць) забаўляў гасцей<ref name="Сутінки"/>. Дыпламатычныя пасяджэнні праходзілі ў княжацкім палацы, які знаходзіўся ў Верхнім замку Луцка. == Праблемы, якія вырашаліся == Пытанні, якія абмяркоўваюцца ўдзельнікамі, тычыліся палітычнага, эканамічнага, ваеннага і рэлігійнага аспектаў жыцця Еўропы<ref>Т.Садовнік, О.Бірюліна, В.Баран. Європейський з'їзд 1429 року в Луцьку. — Луцьк, 2006 — с.24-26</ref>. * '''Валашскае пытанне'''. Венгры, туркі і палякі прэтэндавалі на землі [[Малдаўскае княства|Малдавіі]]. У барацьбе з туркамі Малдова па пагадненні 1412 года павінна была выступаць на баку Сігізмунда. Але яна не выконвала абавязацельствы. Сігізмунд за гэта прапаноўваў падзяліць край паміж Польшчай і Венгрыяй. * '''Каранаванне Вітаўта'''. Каб адцягнуць амбіцыі Вітаўта на [[Каралеўства Багемія|Чэшскае Каралеўства]], і каб аслабіць Польшчу, Сігізмунд здаўна падбухторваў Вітаўта на Літоўскае Каралеўства. Вітаўт таксама гэтага хацеў, але актыўнымі праціўнікамі літоўска-рускага каралеўства былі палякі, якія кіраваліся тым, што літоўцы не маюць права грэбаваць [[Крэўская унія|уніяцкімі]] абавязацельствамі. Пытанне каранацыі адклалі на наступны з’езд у [[Вільнюс|Вільні]]. * '''Стварэнне антытурэцкай кааліцыі'''. Манархі, якія мелі свае інтарэсы на [[Балканскі паўвостраў|Балканы]] або паблізу ракі [[Дунай]], былі занепакоены турэцкай пагрозай. Хоць адносіны [[Порта|Порты]] і [[Візантыя|Візантыі]] зрэдку складваліся мірна, вынік [[Асманска-венецыянская вайна (1423—1430)|асманска—венецыянскай вайны 1423—1430 гадоў]] на карысць туркаў і [[Аблога Канстанцінопаля (1422)|турэцкая аблога]] [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] 1422 года не давалі падставы для надзеі на мірную будучыню. Венгерскі і нямецкі кароль выступіў з прапановай да Літвы і Польшчы ўвайсці ў антытурэцкую кааліцыю, на што палякі адказалі сваім нежаданнем падвяргацца вялікай небяспецы, пакуль у кааліцыі не будзе вялікая колькасць еўрапейскіх дзяржаў. * '''Ганзейскае пытанне'''. Дацкі кароль Эрык быў асабліва зацікаўлены ўрэгуляваць адносіны з гарадамі [[Ганза|Нямецкай Ганзы]]. Адвечныя сутыкненні паміж імі і Даніяй высільвалі каралеўства. Абмяркоўваліся пытанні аб урэгуляванні адносін з гарадамі Ганзы. * '''Рэлігійныя пытанні'''. На з’езд выносілася пытанне аб уніі каталіцкай і праваслаўнай цэркваў. Вітаўт імкнуўся мець у княстве самастойную царкоўную арганізацыю, акрамя таго, унію падтрымліваў рымскі кароль і папскія паслы. Аднак духавенства адмовілася нават уступаць у дыскусію, у выніку справа скончылася нічым. Абмяркоўваліся на фоне пытання аб расколе каталіцкай царквы і дзейнасць [[Гусіты|гусітаў]] у Чэхіі. Акрамя таго, абмяркоўваўся шэраг пытанняў аб выпрацоўцы правілаў гандлю, аб падатках, аб суднаходстве па [[Балтыйскае мора|Балтыцы]]. Асноўнае пытанне (каранацыя Вітаўта), на паспяховае рашэнне якога спадзяваліся Сігізмунд і Вітаўт, сарвана палякамі. Выказаўшы свой пратэст, польская дэлегацыя пакінула Луцк<ref>Барабашев А. Витовт. Последние двадцать лет княжения. 1410—1430. — СПб, 1891, -с.239-241</ref>. Усё ж каранацыю Вітаўта запланавалі на жнівень наступнага года. З-за процідзеяння палякаў падзею перанеслі на верасень 1430. Каранацыйныя акты былі падрыхтаваны ў канцылярыі Сігізмунда. Літва абвяшчалася каралеўствам на вечныя часы. Аднак праз перашкоды з боку палякаў, якія перакрылі шлях і не пусцілі карону ў Літву<ref name="Stecki3">Stecki. Łuck starożytny i dzisiejszy, — Kraków, 1876 — s.54</ref>, урачыстая каранацыя Вітаўта так і не адбылася. == Значэнне == Для тагачаснага Луцка як аднаго з галоўных гарадоў ВКЛ з’езд манархаў быў важнай дыпламатычнай і гістарычнай падзеяй, якая падкрэсліла значнасць горада ў развіцці княства і Каралеўства Польскага. Але, улічваючы вялікую колькасць рознагалоссяў і спрэчак паміж удзельнікамі з’езду, вялікага палітычнага значэння для Еўропы ён не меў<ref>{{Cite web|url=http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Lutsky_zizd_monarkh%B3v&abcvar=15&bbcvar=23|title=ЛУЦЬКИЙ З’ЇЗД МОНАРХІВ 1429|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035217/http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Lutsky_zizd_monarkh%B3v&abcvar=15&bbcvar=23|archive-date=2016-03-05|access-date=2012-11-27}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://lutsk.myneformat.com/2008/12/22/korona-vitovta-izyuminka-istoriyi/ Карона Вітаўта. Ізуминка історії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190222043800/http://lutsk.myneformat.com/2008/12/22/korona-vitovta-izyuminka-istoriyi/ |date=22 лютага 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20130609120358/http://www.antiqua.lt/puotos_gotika.htm Puota Lucko suvažiavime] * [http://mokslasplius.lt/mokslo-lietuva/comment/reply/1746 Apie vytauto karūnavimą]{{Недаступная спасылка}} (недаступная спасылка) * T.J.Stecki. Łuck starożytny i dzisiejszy, — Kraków, 1876 — s.54 * [http://www.kresy.pl/kresopedia,geografia,miejscowosci?zobacz/luck-5 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. 5, 1884, s. 779.] * [http://www.poczet.com/jagiello.htm Kalendarium Władysława II Jagiełły] * Adam Wojnicz. Łuck na Wołyniu, — Łuck, 1922 — s.11 * Т. Садоўнік, В.Біруліна, В. Баран. Європейський з'язд 1429 року ў Луцьку. — Луцьк, 2006 ISBN 966-361-133-2 {{ВС}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі]] [[Катэгорыя:1429 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Луцка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] o7t8ulc1064q5kkga38xeej0cykcogw Вікіпедыя:Папулярныя артыкулы 4 780455 5160473 5151492 2026-07-03T06:27:44Z MBHbot 91410 5160473 wikitext text/x-wiki {{popular pages}}{{floating table header}}<center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" style="text-align:center" !Артыкул!!Пік!!Медыяна!!Дата піка |- |[[-]]||3077||276||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Галоўная старонка]]||1747||1326||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Клептон]]||750||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Яне Санданскі]]||431||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[VK]]||390||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Люкс]]||352||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Брайн Мапс]]||279||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Леанід Ільіч Брэжнеў]]||255||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Дзень Перамогі]]||244||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Надзея Мікалаеўна Каткавец]]||237||8||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Пераход царкоўных грамад да ПЦУ]]||234||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Тры законы Кларка]]||203||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Гузель Шамілеўна Яхіна]]||191||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Нікасія]]||191||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[XMPP]]||190||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Спіс беларускіх імён]]||185||32||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Мост Метро]]||183||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Кір Стармер]]||181||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Упа (прыток Акі)]]||180||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Марнеулі]]||176||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Старманія]]||176||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны]]||174||3||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Chevrolet Avalanche]]||173||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Расія]]||170||16||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Палтаўка (Краснагвардзійскі раён)]]||168||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[JPEG]]||164||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Police in Paris]]||164||11||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Алесь Мікус]]||155||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Раёны Беларусі]]||154||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Xbox Series X and Series S]]||152||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Нёман]]||151||2||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Зэльвенскі раён]]||150||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Wikimapia]]||148||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Спіс сталіц свету]]||148||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Slack]]||144||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Уладзімір Караткевіч]]||142||16||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Streit Group Cougar]]||140||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Казека]]||138||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Лунцік і яго сябры]]||136||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Фаравахар]]||133||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Гусарыя]]||132||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Прастытутка (фільм)]]||128||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Фелікс Кеневіч]]||127||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[7,62 × 54 мм R]]||126||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Мірча Лучэску]]||124||10||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Купалле]]||123||23||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[Поль Кіракасян]]||121||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Квэнья]]||120||12||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Львоў]]||119||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Carpe diem]]||118||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Яўгенія Лязо]]||118||5||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Свінг (секс)]]||117||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Кендрык Ламар]]||116||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Малая Такмачка]]||116||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[DIP]]||115||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]]||115||2||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Magnifica humanitas]]||112||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Terra Australis Incognita]]||112||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Каменна Гура]]||112||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Сяргей Аляксандравіч Карніленка]]||112||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Эрнст Ветэр]]||112||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Аляксей Аляксандравіч Карніенка]]||111||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Вейшнорыя]]||111||5||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Electronic Arts]]||110||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Палітыка аднолькавага паходжання]]||110||14||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Кантоны Федэрацыі Босніі і Герцагавіны]]||109||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[NEXTA]]||108||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Трылабіты]]||108||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Сістэма лінейных алгебраічных ураўненняў]]||107||2||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Нуры Абу Сахмейн]]||105||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[У мяне ёсць мара]]||104||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Шала-казахі]]||104||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Індэкс дэмакратыі]]||103||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Білазэрскэ]]||103||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Казятын]]||102||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Машонка]]||102||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Алена Юр’еўна Муратава]]||101||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Сатурн (бог)]]||101||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Cerito Films]]||99||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Alternosfera]]||98||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Абульфаз Эльчыбей]]||98||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Антон Міхайлавіч Каранкевіч]]||97||2||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Дагестан]]||97||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Ніўхі]]||97||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[God of War (франшыза)]]||96||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Рэтрасексуальнасць]]||96||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[AEIOU]]||95||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Віктар Дзмітрыевіч Смольскі]]||95||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Гвіда ван Росум]]||95||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Жанна Дзюбары (фільм)]]||95||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Сямлёва (сяло)]]||95||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Узброеныя сілы Азербайджана]]||95||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[American McGee’s Alice]]||94||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Джамалунгма]]||94||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Марыя Твардоўская]]||94||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Сцяг Амерыканскага Самоа]]||94||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Яўген Міхайлавіч Ліфшыц]]||94||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Five Nights at Freddy’s]]||93||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[G-code]]||93||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[StG-44]]||93||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Дыёптр]]||93||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Марына Вітальеўна Васілеўская]]||93||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Тэра (штучны спадарожнік)]]||93||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Resident Evil Code: Veronica]]||92||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Супермэн]]||92||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Усць-Нера]]||92||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Чаці]]||92||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Алёша]]||91||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Бітва пад Таненбергам (1914)]]||91||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Гурыя]]||91||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Джэймс Мэцью Бары]]||91||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Зборная Бразіліі па футболе]]||91||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Псалом 17]]||91||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Спіс самых высокіх людзей]]||91||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Аляксандр Аляксандравіч Кольчанка]]||90||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Беларуска-літоўскія летапісы]]||90||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Грэнобль]]||90||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Спін]]||90||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Тэракты ў Нарвегіі (2011)]]||90||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Цянь Юаньгуан]]||90||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Эдмунд Гвен]]||90||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Эфект Вентуры]]||90||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі]]||89||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Сонда (вецер)]]||89||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Crytek]]||88||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Мікола Рыжы]]||88||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Смерць Джэфры Эпштэйна]]||88||1||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Тульгавічы]]||88||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Ульстэйнвік]]||88||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Беларуская граматыка для школ]]||86||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Васіль Быкаў]]||86||14||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Скрыптаніт]]||86||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Уліковы запіс Microsoft]]||86||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Honda Jazz]]||85||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Джордж Бернард Шоу]]||85||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Хатынская трагедыя]]||85||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Іван Сірко]]||84||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Бег па шашы]]||84||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Brutto (гурт)]]||83||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Аляксандр Паўлавіч Глеб]]||83||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Музыка белага вярхоўства]]||83||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Ордэн Ушакова]]||83||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Брэкерфельд]]||82||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Вуха]]||82||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ікіке]]||81||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Браслаў]]||81||2||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Рыхард Вагнер]]||81||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Aphex Twin]]||80||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Genshin Impact]]||80||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Гладыятар]]||80||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Ефрасіння Полацкая]]||80||5||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]||80||2||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Крэмаліна]]||80||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Більба Торбінс]]||79||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Казахстанскі тэнгэ]]||79||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Парламенцкія выбары ў Германіі (1969)]]||79||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Спіс дзяржаўных і нацыянальных гімнаў]]||79||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Кнот]]||78||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Нумізматыка ў Беларусі]]||78||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2026]]||78||40||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[The Halo Effect (гурт)]]||77||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Vae victis]]||77||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Барсук]]||77||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Бяссцёкавая вобласць]]||77||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Сальера]]||77||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Тэя Дора]]||77||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[ВАЗ-2106]]||75||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Kufar.by]]||74||24||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Node.js]]||74||46||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Вінус Уільямс]]||74||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Тампліеры]]||74||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Чампа]]||74||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Чырвонае Сяло (Зэльвенскі раён)]]||74||1||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Кернаў]]||73||1||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Лізавета Іванаўна дэ Вітэ]]||73||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Оксфард (тканіна)]]||73||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Успышка хантавіруса на MV Hondius]]||73||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Хрысціна Аляксееўна Лялько]]||73||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[38 cm Belagerungshaubitze M. 16]]||72||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Уладзімір Іванавіч Скрабатун]]||72||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Яўгенія Саламонаўна Яжова]]||72||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Vim (тэкставы рэдактар)]]||71||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Гара Рагвалода і Рагнеды]]||71||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Спіс вуліц Гродна]]||71||5||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Яўген Аляксандравіч Красулін]]||71||3||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Waze]]||70||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Вуліца Розы Люксембург (Мінск)]]||70||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Дарожныя знакі Беларусі]]||70||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Ы]]||70||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[DALL-E]]||69||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Green Day]]||69||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Асіповіцкі сельсавет]]||69||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Буся (часопіс)]]||69||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Бялькі]]||69||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Камольі]]||69||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Код аэрапорта ІКАА]]||69||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Шлюз]]||69||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Андрэй Самуілавіч Гайко]]||68||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Гаагскі дагавор]]||68||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Павел Мікалаевіч Спірын]]||68||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Тромсё]]||68||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Элвін Тофлер]]||68||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Куусалу (воласць)]]||67||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Кіні (акруга)]]||67||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Люмен (адзінка вымярэння)]]||67||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]]||67||2||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Human Rights Watch]]||66||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Дзераўная (Драгічынскі раён)]]||66||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Обалінец]]||66||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Петрыкаў]]||66||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Шахматы]]||66||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[MaNga]]||65||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын]]||65||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Дзмітрый Аляксеевіч Купліноў]]||65||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Мікіта Мелказёраў]]||65||6||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Халупнікі]]||65||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Lampropeltis californiae]]||64||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Orbit Culture]]||64||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Somebody Told Me]]||64||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Баянаул]]||64||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Беларусь]]||64||43||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Вялікае Княства Літоўскае]]||64||13||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Гедзімін]]||64||2||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Мемарыял ахвярам трагедыі на Нямізе]]||64||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Эльфы]]||64||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Ястраб (палітыка)]]||64||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Агнастыцызм]]||63||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Беларуская мова]]||63||28||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Беларуская партыя «Зялёныя»]]||63||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Патрыятызм]]||63||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)]]||62||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ганна Канапацкая]]||62||1||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Кая Калас]]||62||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Ла-Ла Лэнд]]||62||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Молат (гурт)]]||62||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Тры колеры]]||62||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Astronotus ocellatus]]||61||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Жан-Клод Брыялі]]||61||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Юльюш Славацкі]]||61||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Гісторыя Вялікабрытаніі]]||60||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Зеленагорск (манул)]]||60||19||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Казімір Лышчынскі]]||60||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Капэла (Пецяргоф)]]||60||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Мікола Гайдук]]||60||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Таццяна Барысаўна Мароз]]||60||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Фрэнсіс Лабак]]||60||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Civilization VI]]||59||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Вазузскае вадасховішча]]||59||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Канстанцін Георгіевіч Зыранаў]]||59||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Мёртвым не баліць]]||59||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ]]||59||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Спіс акруг Мэна]]||59||0||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Усу (вулкан)]]||59||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Peugeot 3008 II]]||58||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Замах на Хасана Шэйха Махмуда]]||58||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Люшнева]]||58||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (696001—697000)]]||58||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Стэфан Гейм]]||58||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Суд над Перакладам новага свету]]||58||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Сухлава]]||58||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Файлы Эпштэйна]]||58||2||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Юрый Аляксандравіч Чыж]]||58||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Ілья Ясінскі]]||57||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Ілона Міхайлаўна Іванова]]||56||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Джэнтльмены (фільм)]]||56||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Кабіна машыніста]]||56||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Кляпіцы]]||56||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Оскар Нерлінгер]]||56||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Алесь Іванавіч Бельскі]]||55||5||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Апосталавэ]]||55||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[2023]]||54||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Testament]]||54||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Белфасцкі каралеўскі ўніверсітэт]]||54||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Статуя]]||54||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Транспарт ва Украіне]]||54||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Эрэбуні]]||54||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Даміян Уорнер]]||53||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Літвінізм]]||53||1||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Марыя Канстанцінаўна Башкірцава]]||53||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Маша Калека]]||53||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Моцнае ўзаемадзеянне]]||53||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Назарэт]]||53||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Сшытак смерці (рэч)]]||53||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[0,(9)]]||52||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[I Should Have Known Better]]||52||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[M79 (аб’ект Месье)]]||52||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Ар'е-Леб бен-Ашэр]]||52||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Крывое (возера, басейн Палаты)]]||52||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Мітылена]]||52||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Скейт-панк]]||52||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Яўген Мікалаевіч Ворсін]]||52||1||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Андэрс Берынг Брэйвік]]||51||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Банк РРБ]]||51||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Бішкек]]||51||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Уорэн Біці]]||51||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Экранны эфект]]||51||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Юэ (дзяржава)]]||51||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Буркіна-Фасо]]||50||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Лявон Гмырак]]||50||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Мудрамер (фільм)]]||50||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Мушынскі сельсавет]]||50||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Мінск]]||50||20||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Расамаха (міфалогія)]]||50||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Рубен Іванавіч Аванесаў]]||50||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Чамора]]||50||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)]]||49||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]||49||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Грут-Айленд]]||49||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Чарлз Бенет (астрафізік)]]||49||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Ала (імя)]]||48||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[ЛОДЭ]]||48||8||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Ліпіды]]||48||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Рэвела]]||48||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Саматэвічы]]||48||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Уладзімір Сцяпан]]||48||12||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Харкі (Пружанскі раён)]]||48||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Хурнаван]]||48||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992]]||48||18||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Язэп Драздовіч]]||48||4||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Японскія лічбы]]||48||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[500 беларускіх рублёў]]||47||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Іван Луцкевіч]]||47||3||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Адам Бохвіц]]||47||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Вадзяныя казлы]]||47||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Лапці]]||47||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Роні Радке]]||47||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Рота ганаровай варты (Беларусь)]]||47||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)]]||47||15||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Сяргей Львовіч Палякоў]]||47||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Сірыя]]||47||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Туркестан (рэгіён)]]||47||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)]]||47||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Эльбрус]]||47||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Lil Jon]]||46||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Аляксандр Сільвестравіч Алумона]]||46||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Васіль Фёдаравіч Грушэцкі]]||46||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Клеапатра (значэнні)]]||46||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Компьютерная газета]]||46||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]]||46||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Масавае забойства беларусаў Падляшша (1946)]]||46||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Сірока]]||46||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Тэафіпальскі раён]]||46||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Уладзімір Канстанцінавіч Касько]]||46||0||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[@]]||45||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Hotline Miami]]||45||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[NGC 937]]||45||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Абу Зубайда]]||45||1||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Адажы]]||45||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Вадарод]]||45||1||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Кісялёўск]]||45||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Маша Ефрасыніна]]||45||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Музычны альбом]]||45||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Па што ідзеш, воўча?]]||45||5||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Павел Уладзіміравіч Ялугін]]||45||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Паліна Дваранская]]||45||2||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Pornhub]]||44||4||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[WikiArt]]||44||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Æ]]||44||1||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[Адольф Эдуард Казімір Жазеф Марцье]]||44||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Конкурс песні Еўрабачанне 1959]]||44||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Мой рок-н-ролл]]||44||2||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Расамаха]]||44||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Статыстыка Першай сусветнай вайны]]||44||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Хахуля]]||44||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Half-Life]]||43||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Іванаўскі раён]]||43||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Вялікія дзяржавы]]||43||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Гісторыя Газы]]||43||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Джыбрыль Ібрагім]]||43||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Джэрард Батлер]]||43||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў]]||43||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Кабульскі політэхнічны ўніверсітэт]]||43||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Colt M1911]]||42||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Europa Universalis II]]||42||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[NGC 4014]]||42||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[ProSSpekt]]||42||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Vue.js]]||42||24||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Валжанка звычайная]]||42||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Дарога на Курапаты]]||42||1||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка]]||42||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Оле Крыстэнсен Ромер]]||42||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Сара Сіданс]]||42||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]||42||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[100 найвялікшых выканаўцаў усіх часоў па версіі часопіса Rolling Stone]]||41||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[NGC 1082-2]]||41||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Ільхам Аліеў]]||41||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Інтэгральная схема]]||41||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Ачэрэтуватэ (Васылькіўскі раён)]]||41||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Дзень бацькі]]||41||0||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[Мардж Сімпсан]]||41||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Маяк (фільм, 2019)]]||41||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Секс без пранікнення]]||41||17||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Сінадальны пераклад]]||41||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988]]||41||41||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Dzida]]||40||0||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Hrodna.life]]||40||21||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Іванішчавіцкі сельсавет]]||40||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Абарона Севастопаля (панарама)]]||40||2||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]]||40||2||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Бырліўка (Гайсынскі раён)]]||40||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Бём]]||40||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Вячаслаў Францавіч Кебіч]]||40||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Вішы]]||40||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Гані Агзамаў]]||40||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Гімбуты]]||40||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Замлынак]]||40||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Кюрасаа]]||40||1||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Секс]]||40||7||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Такат (правінцыя)]]||40||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Уладзімір Мацвеевіч Макараў]]||40||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Чорная Чэджу (парода свіней)]]||40||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[1967 год у гісторыі літаратуры]]||39||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[19 чэрвеня]]||39||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[M8L8TH]]||39||26||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Tube.by]]||39||16||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Аўсто]]||39||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[БДСМ]]||39||2||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]||39||5||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Беёнсэ]]||39||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Вялікабрытанія]]||39||5||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Віленская беларуская гімназія]]||39||1||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Генацыд у Газе]]||39||8||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Дэвід Петрэус]]||39||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Махамад Рэза Захедзі]]||39||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі]]||39||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Сімонэ Перота]]||39||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[GNU General Public License]]||38||3||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[ITunes Store]]||38||2||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Jerry Heil]]||38||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Беларускае таварыства паляўнічых і рыбаловаў]]||38||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Берлін]]||38||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Бубны (Верхнядзвінскі раён)]]||38||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Валерый Станіслававіч Мянжынскі]]||38||2||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Валь-Рэцца]]||38||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Вернер фон Бломберг]]||38||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Вядомыя асобы Гродна]]||38||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Друры-Лейн]]||38||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Захарыўка (значэнні)]]||38||2||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Казлоўка (Рослаўльскае сельскае паселішча)]]||38||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Лыпа (Гарохіўскі раён)]]||38||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Закон Бэла-Мажандзі]]||37||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Зруб-Камарыўскы]]||37||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Пернікавы дамок]]||37||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Рамікуб]]||37||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Рэпрэсіі ў СССР]]||37||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Соф'я Валодчынская]]||37||9||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[NGC 842]]||36||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Аб’яднаныя Масмедыі]]||36||18||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Барыс Гаганелаў]]||36||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Браніслаў Люгоўскі]]||36||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Вяленскі]]||36||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Відзаўскі сельсавет]]||36||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Засуха 2100-х гадоў да н.э.]]||36||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Крыптавалюта]]||36||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Лосеўцы]]||36||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Размернасць фізічнай велічыні]]||36||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года]]||36||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Сербская эпічная народная паэзія]]||36||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Ханна Хёх]]||36||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[1988]]||35||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Sonk]]||35||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Zeman]]||35||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Ігар Аляксандравіч Пагодзін]]||35||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Анатоль Лазар]]||35||2||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Астрарыум]]||35||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Германішкі (Воранаўскі раён)]]||35||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Групавы секс]]||35||5||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Джаакіна Альберціні]]||35||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Жданава (Вяземскі раён)]]||35||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Каср Ібрым]]||35||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Максім Сяргеевіч Марцінкевіч]]||35||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Міхась Пазнякоў]]||35||13||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Ньямвезі]]||35||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Нянавісць (фільм)]]||35||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]]||35||2||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Покер]]||35||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Споведзь]]||35||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Этэльрэд Неразумны]]||35||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[1777]]||34||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Know Your Meme]]||34||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Sp5der]]||34||0||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Івулін]]||34||5||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў]]||34||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Вядомыя асобы Бабруйска]]||34||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Галія]]||34||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Каманда 52 (Конга)]]||34||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Лучнік]]||34||1||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Майра Мора]]||34||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Мефедрон]]||34||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Рэнтабельнасць]]||34||0||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Сапёр]]||34||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Свірскі звон]]||34||1||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Хідра]]||34||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Эдуард Леанардавіч Міцуль]]||34||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[1941]]||33||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[BMW E39]]||33||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Іван Пятровіч Мартас]]||33||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Амерыканская літаратура]]||33||0||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]]||33||2||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Браканіды]]||33||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей]]||33||8||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Віктар Алегавіч Пялевін]]||33||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Залісся (Чарнобыльскі раён)]]||33||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Карасук (горад)]]||33||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Магілёўскія паўстанні (1606—1610)]]||33||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Малая Ізва]]||33||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Павільён ВДНГ Беларусі]]||33||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Савана (Джорджыя)]]||33||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Свята-Мікалаеўская царква (Забор’е)]]||33||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Струкачоў]]||33||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[1961]]||32||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[1991]]||32||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Mark V]]||32||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Septemberprogramm]]||32||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[U-кварк]]||32||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Анальны секс]]||32||13||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Андрэй Канстанцінавіч Мохар]]||32||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Антон Фёдаравіч Равінскі]]||32||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Асторыя Быдгашч]]||32||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Бракар і Ко]]||32||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Вікісховішча]]||32||16||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Гомельскія гарадскія аркестры]]||32||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Дамары]]||32||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Казімір Свёнтак]]||32||2||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Карл Бёрнер]]||32||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Лукава (Смалявіцкі раён)]]||32||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Малое Арэтава]]||32||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Мастурбацыя]]||32||20||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Парнаграфія]]||32||19||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Пастава на каленях]]||32||20||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Персідская каліграфія]]||32||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Раіса Андрэеўна Баравікова]]||32||9||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Фульда]]||32||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996]]||32||19||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[The Daily Telegraph]]||31||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Windir]]||31||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Аляксей Сяргеевiч Талстоў]]||31||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)]]||31||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Вялікае Балота]]||31||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Жанчына зверху]]||31||13||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Карнеліу Зеля Кадрану]]||31||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Кацярына Хадкевіч]]||31||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Кубак Лікурга]]||31||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Кувейт]]||31||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Масавае забойства ў Цэтынэ (2022)]]||31||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Міхась Башлакоў]]||31||7||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Пераходная вуліца (Мінск)]]||31||3||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Польская нацыянал-дэмакратыя]]||31||12||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Прафесіянал (фільм, 1981)]]||31||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Спіс памерлых у 2025 годзе]]||31||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Сяргей Чырык]]||31||1||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2013]]||31||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[122-мм гаўбіца Д-30]]||30||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Grindex]]||30||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[IC 4664]]||30||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[NGC 2326A]]||30||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[NGC 4527]]||30||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Perturbator]]||30||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Алег Алегавіч Юрэня]]||30||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Аляксандр Ксавер’евіч Прушынскі]]||30||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Брусніцы]]||30||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Ванілін]]||30||0||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Варкала]]||30||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Камода (востраў)]]||30||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Кіева-Пячэрская лаўра]]||30||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Паходня (таварыства)]]||30||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Пілонная станцыя]]||30||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Расоны]]||30||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Свята-Мікалаеўская царква (Слабодка)]]||30||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Трыалізм]]||30||6||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[УНОВИС]]||30||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Уладзімір Аляксандравіч Ляўданскі]]||30||0||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Фабрычна-завадскія камітэты]]||30||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Хім’ярыцкае царства]]||30||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Эдуард Антонавіч Вальчук]]||30||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[31 жніўня]]||29||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Bosanska Artiljerija]]||29||2||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Hollywood Animal]]||29||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Іван Трафімавіч Гаўрыс]]||29||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман]]||29||4||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Андрэй Міхайлавіч Арцымовіч]]||29||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Арына Сяргееўна Сабаленка]]||29||3||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Аскалаф]]||29||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Валынская разня]]||29||8||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Васіль Сяргеевіч Сёмуха]]||29||1||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Жамойць]]||29||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Каба-Вердэ]]||29||2||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Лора Буш]]||29||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Людвіг Вітгенштэйн]]||29||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Пары-Матч]]||29||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Пермскія мовы]]||29||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі]]||29||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Тундра]]||29||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Хасэ Антоніа Рэес]]||29||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Чонкаўскі сельсавет]]||29||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Эпоха тэрору]]||29||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Янка Купала]]||29||18||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[DVI]]||28||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[E (лік)]]||28||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[S.T.A.L.K.E.R.: Clear Sky]]||28||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Агамемнан (значэнні)]]||28||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Агрэст]]||28||3||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Адэноіды]]||28||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Амазонская нізіна]]||28||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Апартэід]]||28||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Барадзіно (горад)]]||28||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Бірманскі бурштын]]||28||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Гваякол]]||28||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Дзявятая брама]]||28||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Думузі (бог)]]||28||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)]]||28||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Заверце]]||28||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Зборная Югаславіі па футболе]]||28||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Лугавэ (Іванычаўскі раён)]]||28||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Нагародавічы]]||28||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Саюз беларускіх патрыётаў]]||28||1||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Саўнаргасы]]||28||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (913001—914000)]]||28||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Стэнлі Крамер]]||28||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Увага]]||28||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Шчытоўка (вежа)]]||28||1||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[Ялга-Узур]]||28||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Steam]]||27||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Імельна (гміна)]]||27||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Інданезія]]||27||1||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Агонь]]||27||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Альфрэд фон Шліфен]]||27||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Аляксандр Іванавіч Марчанка]]||27||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Аляксандр Віктаравіч Зураеў]]||27||2||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Аляксандр Францішак Хадкевіч]]||27||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Аўгусцін Аўрэлій]]||27||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Белсат]]||27||14||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Волга (радыёлакацыйная станцыя)]]||27||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Геся Міраўна Гельфман]]||27||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Гроса]]||27||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Гісторыя яўрэяў Біталы]]||27||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]||27||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Канстанцін Фёдаравіч Бычак]]||27||2||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Крывы Рог]]||27||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Лабараторныя ўмовы]]||27||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Мікалай Фёдаравіч Гікала]]||27||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Народны фронт]]||27||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Пошукавая аптымізацыя]]||27||24||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Прускі мур]]||27||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[РИА Новости]]||27||5||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Чырванасцяжскі сельсавет]]||27||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984]]||27||27||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Эканоміка Малдовы]]||27||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона]]||27||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[1908]]||26||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[1960]]||26||1||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Lasiocampa trifolii]]||26||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Microsoft Windows 2.0]]||26||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Red Bull Stratos]]||26||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Vandro​ŭ​ny cyrk majho hramadskaha žy​ć​cia]]||26||0||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Алена Леанідаўна Богдан]]||26||4||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Антон Марціноўскі]]||26||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Баранкілья]]||26||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Белы легіён]]||26||1||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Бертран Артур Уільям Расел]]||26||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Валатава (прыпыначны пункт)]]||26||1||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Вядомыя асобы Пінска]]||26||0||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Вікенцій Міхайлавіч Варыкаш]]||26||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Вікіпедыя]]||26||16||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Гэтыя неверагодныя музыкі, або Новыя сны Шурыка]]||26||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Джэймі Фокс]]||26||0||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Канстытуцыя ЗША]]||26||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Лайма Вайкуле]]||26||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Лучына]]||26||3||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Маладзечна]]||26||3||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Марат Радыкавіч Ахметшын]]||26||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Мікалай Уладзіміравіч Вараксін]]||26||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Праект «Авэ Марыя» (фільм)]]||26||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Рыгор Барадулін]]||26||13||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Свята-Георгіеўская царква (Жыровіцы)]]||26||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Селайна (Агая)]]||26||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Сера-да-Капівара]]||26||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча]]||26||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Спіс аэрапортаў Беларусі]]||26||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Стралецкі сельсавет]]||26||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Сура (Каран)]]||26||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Тамерлан]]||26||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Францыск Скарына]]||26||8||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе]]||26||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Эмбер Херд]]||26||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Эрнэст Хемінгуэй]]||26||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Ядранец (род раслін)]]||26||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Якуб Колас]]||26||13||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Ян Павел Юдзіцкі]]||26||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[BMW E36]]||25||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[The Elder Scrolls IV: Oblivion]]||25||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ёнас Амбразайціс]]||25||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Бах]]||25||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Блэкджэк]]||25||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Будова паравоза]]||25||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Біргіта Даль]]||25||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Валенрадызм]]||25||1||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Дзмітрый Васілевіч Курцэвіч]]||25||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Землетрасенні ў Венесуэле (2026)]]||25||25||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]||25||8||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Кара Дэлевінь]]||25||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Лакаматыўны]]||25||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Макбет (п’еса)]]||25||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Міхедава-Грабаўскі канал]]||25||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Нароўля]]||25||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Прэстан Блэр]]||25||0||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Пустаўшчына]]||25||0||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Пітэр Серафіновіч]]||25||2||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Рэспубліка Верхняя Вольта]]||25||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]]||25||2||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Скараднянскі сельсавет]]||25||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Скідзельскае паўстанне (1939)]]||25||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]]||25||1||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Сяргей Іванавіч Грахоўскі]]||25||2||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Сяргей Густававіч Легат]]||25||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Тайпак (Акмолінская вобласць)]]||25||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Харасан]]||25||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Хырдалан]]||25||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Цэнтральнабярэзінская раўніна]]||25||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Чорнае мора]]||25||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Яр]]||25||1||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Ясін Буну]]||25||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[1940-я]]||24||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[696]]||24||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[976]]||24||11||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Android]]||24||1||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Mercedes-Benz W210]]||24||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[NGC 4763]]||24||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[RSS]]||24||2||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Radiohead]]||24||1||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Rebel Cops]]||24||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Агаста (Джорджыя)]]||24||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Алена Уладзіміраўна Фраленка]]||24||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Анаіс Нін]]||24||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Ася (аповесць)]]||24||0||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Валерый Анатольевіч Брылёў]]||24||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Замойскі сінод]]||24||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Каракас]]||24||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Мець і не мець (фільм)]]||24||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Мыхайлын (Ражышчанскі раён)]]||24||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Мэлнсілс]]||24||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[НФЛ у сезоне 1975]]||24||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Набор вынікаў]]||24||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Орша]]||24||4||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Папараць-кветка]]||24||7||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Парламенцкія выбары ў Расіі (2021)]]||24||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Піўны путч]]||24||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Расійска-ўкраінская кібервайна]]||24||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Рочэстэр (Нью-Ёрк)]]||24||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Рудольф Пішчала]]||24||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Сяргей Сяргеевіч Патаранскі]]||24||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Фрыдрых Мерц]]||24||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Чыгуначны вузел]]||24||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[XXI стагоддзе]]||23||1||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Іранскі рыял]]||23||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Аляксандр Хадкевіч]]||23||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Бай Чуньлі]]||23||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]]||23||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Богаяўленская царква (Ашмяны)]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Бурабай (Усходне-Казахстанская вобласць)]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ваенныя спецыялісты Беларусі]]||23||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Вэрхнёдніпроўскі раён]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Генрых II (граф Люксембурга)]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Гомельская агламерацыя]]||23||1||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Дзеці Аліндаркі]]||23||9||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Дыялекты беларускай мовы]]||23||5||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Каларадскі ўніверсітэт у Боўлдэры]]||23||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Канікавічы]]||23||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Кнігаўка]]||23||4||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Кінатэатры Гомеля]]||23||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)]]||23||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)]]||23||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Міхалёва (Магілёўскі раён)]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]]||23||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[НФЛ у сезоне 1973]]||23||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Нор шэн]]||23||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Палтаўка (Омская вобласць)]]||23||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гомельскай вобласці]]||23||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Пралог]]||23||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Праспект Чарняхоўскага (Віцебск)]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Рымас Тумінас]]||23||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі]]||23||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (1807001—1808000)]]||23||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Спіс батанікаў-сістэматыкаў]]||23||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Сіндром Марціна Ідэна]]||23||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (кінааператар)]]||23||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Уманці (вёска)]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ферэнц Пушкаш]]||23||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Хобіт: Пустка Смаўга]]||23||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ян Раўп]]||23||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[.xxx]]||22||13||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[4 студзеня]]||22||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]]||22||1||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Аліна Аляксандраўна Харысава]]||22||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)]]||22||3||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[Амшэнцы]]||22||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Анатоль Анатолевіч Котаў]]||22||1||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Англійская мова]]||22||9||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Антон Дуброў]]||22||3||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Баліян II Ібелін]]||22||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Бяляны (Верхнядзвінскі раён)]]||22||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Виртуальные радости]]||22||22||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Вінцук Вячорка]]||22||3||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Галактычная рэспубліка]]||22||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Глыбокае]]||22||2||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Дажыць да світання]]||22||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Кінбурнская каса]]||22||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Латвійскі ўніверсітэт]]||22||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Макурыя]]||22||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Маргарэт Мід]]||22||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Маша Святагор]]||22||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Мінет]]||22||8||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Нерон]]||22||1||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Першая чачэнская вайна]]||22||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Пікі (масць)]]||22||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Расійска-саудаўская цэнавая вайна]]||22||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Руская пліта]]||22||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Рэпрадуктыўная сістэма чалавека]]||22||9||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Самаліленд]]||22||0||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Санкт-Пецярбург]]||22||3||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Свабодныя матэрыялы]]||22||4||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Точка BY]]||22||1||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Усевалад Міхайлавіч Гарачка]]||22||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Франсуа Буае]]||22||0||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Чынц]]||22||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000]]||22||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Эліза Ажэшка]]||22||4||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Эрэб]]||22||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Ядзерная зброя]]||22||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Язэп Пушча]]||22||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[3 снежня]]||21||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[8 лістапада]]||21||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Call of Duty: Modern Warfare 3]]||21||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[NGC 3258A]]||21||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[New Yorker]]||21||0||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Section.80]]||21||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Ісаеў]]||21||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Авачынская Сопка]]||21||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Антонаўка (Гарбавіцкі сельсавет)]]||21||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Аперацыя «Мотармэн»]]||21||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Апноэ]]||21||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Армен Сяргеевіч Сардараў]]||21||1||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Вераніка Карвялене]]||21||0||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[Гарадоцкі раён (Львоўская вобласць)]]||21||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Джын Харлау]]||21||0||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Дзіяна Германаўна Логінава]]||21||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Дубраўскі сельсавет]]||21||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Дыбук (п’еса)]]||21||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Забойства Генры Новака]]||21||1||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Законапаслухмяны грамадзянін]]||21||0||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Званні і знакі адрознення войскаў СС]]||21||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі]]||21||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Канада]]||21||3||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Касцяні]]||21||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Леан Людвік Сапега]]||21||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Міхаіл Юр’евіч Герман]]||21||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Наша вера (часопіс)]]||21||2||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Нуарны чалавек-павук]]||21||1||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)]]||21||1||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Нікейскі сімвал веры]]||21||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Падкаморскі суд]]||21||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Рыебінскі край]]||21||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Сеўрукі]]||21||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Сноў]]||21||1||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Спіс загінуўшых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)]]||21||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Спіс кодаў краін ФІФА]]||21||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Сцяг Нігерыі]]||21||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Сямібанкіршчына]]||21||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Сяргей Міхайлавіч Масляк]]||21||2||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Сёмуха]]||21||1||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Уладзімір Віктаравіч Уйба]]||21||21||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Уладзімір Кармілкін]]||21||5||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Фруктоза]]||21||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Футджоб]]||21||6||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Хлотар II]]||21||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Хырманлар]]||21||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Янка Брыль]]||21||5||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Яўген Ігаравіч Ахраменка]]||21||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Яўгенія Янішчыц]]||21||6||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[21vek.by]]||20||5||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Bank Millennium]]||20||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Dimargaritales]]||20||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[IC 4984]]||20||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[NGC 3491]]||20||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Алаіза Пашкевіч]]||20||7||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Алесь Разанаў]]||20||8||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Андрэй Бароўскі]]||20||0||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Аперацыя «Нептун»]]||20||1||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[База даных]]||20||1||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Вагінальны секс]]||20||11||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Вецярэвічы]]||20||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Галіль (аўтамат)]]||20||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Гіяды (міфалогія)]]||20||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Дзяржынск]]||20||2||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Дэндробіум адзіны]]||20||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Зэлэнэ (Білгарад-Дністроўскі раён)]]||20||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Карал Ванек]]||20||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Клімат Эстоніі]]||20||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Крыстал Бойд]]||20||4||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Ксар]]||20||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Кулябакі]]||20||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Люксембургскі дагавор (1956)]]||20||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Максім Валер’евіч Шустаў]]||20||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Марыйская мова]]||20||0||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Масква]]||20||4||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Махаон]]||20||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Пейслі]]||20||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Петэр Лорэ]]||20||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Пушча]]||20||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Пярсцёнак Усеўладдзя]]||20||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Сексуальныя практыкі паміж мужчынамі]]||20||9||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Спаса-Увазнясенская царква (Вельямовічы)]]||20||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Спіс народжаных у 2003 годзе]]||20||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Спіс памерлых у 2026 годзе]]||20||13||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Сцеклянная Гута]]||20||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Уладзімір Лявонцьевіч Бядуля]]||20||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Хізава-Гарыстаўскі сельсавет]]||20||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Цыбуліна]]||20||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Чэхаславакія]]||20||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Шакарайсціс]]||20||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Шчаўе ўкраінскае]]||20||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ярс]]||20||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[.cs]]||19||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Glory Hole]]||19||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[This Is the Police]]||19||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Аватар: Апошні з народа паветра]]||19||0||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Ала Іванаўна Канапелька]]||19||0||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Алексус Грынкевіч]]||19||3||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Алесь Белы]]||19||2||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Аляксей Сяргеевіч Благавешчанскі]]||19||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Анатоль Ільіч Вярцінскі]]||19||2||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Андскі крызіс (2008)]]||19||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Аральны секс]]||19||8||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Бальтазар Дэнер]]||19||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Беларускі рубель]]||19||3||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]]||19||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Вялікі Усцюг]]||19||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Гаравыя (Шумілінскі раён)]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Глыбокая глотка (секс)]]||19||7||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Гліцэрый]]||19||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Гродна]]||19||8||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Грушэцкія герба «Любіч»]]||19||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Дабраўляны (Іўеўскі раён)]]||19||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Дзмітрый Міхайлавіч Карась]]||19||1||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Ерыхонка]]||19||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Казімір Францавіч Градзіцкі]]||19||2||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Крыстафер Невінсан]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Магдалена Эрыксан]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Маскоўская ваенная акруга (Расійская імперыя)]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Маямі]]||19||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Міхаіл Іванавіч Мсціслаўскі]]||19||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Пеніс чалавека]]||19||5||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Першамайскі (мікрараён, Светлагорск)]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Прынцавы астравы]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Пяцьдзясят рублёў]]||19||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Руслан Мікалаевіч Шкодзін]]||19||2||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Спас Уседзяржыцель]]||19||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (2806001—2807000)]]||19||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Старая Палтаўка]]||19||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Суракарта]]||19||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Сусветная выстаўка]]||19||0||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Сытовычы]]||19||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Тамара Рыгораўна Раеўская]]||19||2||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Тарашкевіца]]||19||7||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Таццяна Будовіч]]||19||0||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Тударава (Шклоўскі раён)]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Тэфнут]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Уладзімір Барысавіч Сініцын]]||19||0||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Уладзімір Міхайлавіч Малец]]||19||1||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Уладзімір Паўлавіч Скараходаў]]||19||0||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Уладзімірскія і берасцейскія ўніяцкія епіскапы]]||19||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Уільям Лаян Мак-Кензі]]||19||0||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Франчэска Анджаліні]]||19||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Фінляндыя]]||19||2||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960]]||19||19||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Эвандэр Холіфілд]]||19||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Эрмітажныя каты]]||19||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Юбілейная вуліца (Гомель)]]||19||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[71-405]]||18||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Aphantopus hyperantus]]||18||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Jus soli]]||18||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Xbox]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Іван Мележ]]||18||7||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Іван Навуменка]]||18||3||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Алег Аркадзевіч Глекаў]]||18||2||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Асака прысадзістая]]||18||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Аўкштайція]]||18||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Аўтарскае права]]||18||1||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[Банкаўская сістэма Беларусі]]||18||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Беларускі лацінскі алфавіт]]||18||9||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[Вайна ў Карэі]]||18||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Валерый Кірылавіч Іваноў]]||18||0||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Валерый Паўлавіч Міронаў]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Вампершчына]]||18||1||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Вера Якаўлеўна Ляшук]]||18||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Віч-хаўс]]||18||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Генадзь Пятровіч Пашкоў]]||18||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Гронкі гневу (фільм)]]||18||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Жан-Марк Бар]]||18||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Завод дакладнай электрамеханікі]]||18||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Занарацкі сельсавет]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Затакы]]||18||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Земства]]||18||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Зоя Валянцінаўна Белахвосцік]]||18||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Казімірова (Гомельскі сельсавет)]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Канстанцін Ягоравіч Чакмасаў]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Касмічная прастора]]||18||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Корань мнагачлена]]||18||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Кунілінгус]]||18||10||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Лайкова]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Лукаш Баляслававіч Свірскі]]||18||0||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Людміла Аляксееўна Чурсіна]]||18||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Максім Багдановіч]]||18||12||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Мікола Іванавіч Ермаловіч]]||18||2||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Міхал Анемпадыстаў]]||18||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]]||18||3||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]||18||2||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Обер-Ост]]||18||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Павел Бяляеў]]||18||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Палавы акт]]||18||5||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Палацава-паркавы комплекс Тышкевічаў (Астрашыцкі Гарадок)]]||18||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Перспектыўны авіяцыйны комплекс далёкай авіяцыі]]||18||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Прывід оперы (мюзікл)]]||18||0||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Прыстань (Ахтырскі гарсавет)]]||18||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)]]||18||1||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Піранометр]]||18||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Роб Старк]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ром (напой)]]||18||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Серж Мінскевіч]]||18||1||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Еўропы]]||18||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Спіс птушак Беларусі]]||18||4||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Сяргей Іванавіч Ёрш]]||18||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Тур (жывёла)]]||18||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Тэйлар Свіфт]]||18||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Уладас Гарастас]]||18||0||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Фелікс Ляховіч]]||18||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Хвастатыя земнаводныя]]||18||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)]]||18||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Цісна (гміна)]]||18||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Ціхаакіянская пліта]]||18||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Чэрняева]]||18||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Эдвард Бенеш]]||18||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Эякуляцыя]]||18||7||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Ян Антоні Храпавіцкі]]||18||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Ян Флемінг]]||18||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Янка Сіпакоў]]||18||7||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[21 чэрвеня]]||17||1||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[9 чэрвеня]]||17||1||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[App Store]]||17||1||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Ave Maria (часопіс)]]||17||2||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[IC 3019]]||17||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[This Is the Police 2]]||17||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Інструкцыя па транслітарацыі]]||17||3||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ісак Цевелевіч Эльперын]]||17||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Аарон (імя)]]||17||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Адам Міцкевіч]]||17||8||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Антоніу Жазэ Сегуру]]||17||0||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[Анілінгус]]||17||6||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Армавір (марз)]]||17||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Аўтапартрэт (карціна Міхаіла Станюты)]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Беларусь (цягнік)]]||17||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Букакэ]]||17||5||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Біятоп]]||17||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Вуліца Кожара (Гомель)]]||17||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Вундэркінд]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Вялікая рыба]]||17||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Гарызонт (холдынг)]]||17||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Глеб Усяславіч]]||17||1||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Гюстаў Курбэ]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Гісторыя Оршы]]||17||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Гіягінскі раён]]||17||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Даманава]]||17||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Дзед Аўсей і Палашка]]||17||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Дзяніс Уладзіміравіч Язерскі]]||17||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Замежныя камбатанты ў расійска-ўкраінскай вайне]]||17||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Звычайны зімародак]]||17||1||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Зміцер Вішнёў]]||17||1||{{~|0603}}03 чэрвеня |- |[[Какшэтаўскія азёры]]||17||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Камсамольская вуліца (Мінск)]]||17||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Канукай (Ігналінскі раён)]]||17||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Карат (плато)]]||17||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Кніга Прытчы Саламонавы]]||17||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Кот-д’Івуар]]||17||2||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[Кіеўская Русь]]||17||3||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Людміла Леанідаўна Гладкая]]||17||3||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023]]||17||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Майскі (Кабардзіна-Балкарыя)]]||17||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Максім Танк]]||17||6||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Максім Уладзіміравіч Лысенка]]||17||1||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Манастыр (Талачынскі раён)]]||17||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Мы ідзём шырокімі палямі]]||17||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Мікалай Капернік]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Мікалай Кузьміч Навумчык]]||17||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Міхаіл Іванавіч Калінін]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Міхаіл Іванавіч Фурсанаў]]||17||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Новая Аколіца]]||17||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ніл Гілевіч]]||17||7||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Павел Генадзевіч Усаў]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Памылка 404]]||17||10||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Панцырныя малюскі]]||17||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Паца-Ваца]]||17||5||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Песня пра Нёман]]||17||2||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Пліса]]||17||0||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[Пётр Булгак]]||17||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Ракенай (Ігналінскі раён)]]||17||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Рачное (Сандыктаўскі раён)]]||17||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Рэчыцкая запалкавая фабрыка]]||17||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Святы Украіны]]||17||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Свіран]]||17||1||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Смуга (надвор’е)]]||17||0||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (1469001—1470000)]]||17||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Старабеларуская мова]]||17||10||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Стэфан Офенберг]]||17||0||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Сырнікі]]||17||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Тайгетэ (спадарожнік)]]||17||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Уладзімір Віктаравіч Калач]]||17||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Усевалад Мікалаевіч Боеў]]||17||0||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Успенскі сабор (Кіева-Пячэрская лаўра)]]||17||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Ухлясць (рака)]]||17||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Чандраян-3]]||17||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Чарнышоў]]||17||0||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[.sy]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[100 найвялікшых беларускіх песень]]||16||6||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[2026]]||16||9||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[AP$ENT]]||16||7||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Cousinia glabriseta]]||16||0||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[SimpleX]]||16||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Ігар Пятровіч Карней]]||16||2||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Абибок]]||16||1||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Акрэсціна]]||16||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Альбер Камю]]||16||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў]]||16||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]||16||11||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Анатоль Іосіфавіч Кулак]]||16||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Ангеля Каваня]]||16||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Аранскія]]||16||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Асновы эсперанта]]||16||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Аўскультацыя]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Бандарэнкавэ (пасёлак)]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Без Билета]]||16||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Беларуская Народная Рэспубліка]]||16||8||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Бетховен 2]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Бланкілья]]||16||0||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Брацкая магіла (Халамер’е)]]||16||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Брацкая магіла (Чэрнін)]]||16||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Брэст]]||16||5||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Буяноўскі пагорак]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Валерый Міхайлавіч Макарэвіч]]||16||0||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Віленскае таварыства сяброў навук]]||16||0||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Градус Фарэнгейта]]||16||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Група 77]]||16||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Другая сусветная вайна]]||16||9||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Жазык (Усходне-Казахстанская вобласць)]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Жалыня (гміна)]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Жонка]]||16||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Задыяк]]||16||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Зафіра]]||16||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Камера-абскура]]||16||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Каміншчына (Азярэцкі сельсавет)]]||16||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Кантынентальны кангрэс]]||16||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Канцэнтрацыйны лагер]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Мазырская група гаворак]]||16||0||{{~|0604}}04 чэрвеня |- |[[Мазінкы]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Май]]||16||2||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]||16||1||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Мароўскі раён]]||16||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Мельбурн (Фларыда)]]||16||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Мікалай Аляксандравіч Дзядок]]||16||1||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Нара (горад)]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Наталля Барбу]]||16||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Нацыянальная гвардыя ЗША]]||16||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Пасадская вежа (Навагрудак)]]||16||0||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Паўлінка]]||16||4||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Пензенская вобласць]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Перасека (рака)]]||16||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі]]||16||0||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Пятрусь Броўка]]||16||4||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Пётр Іванавіч Івашуцін]]||16||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Пісталет-кулямёт]]||16||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Разуха пясчаная]]||16||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Раман Яўгенавіч Канаплёў]]||16||1||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Раманс (музыка)]]||16||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Рацібор (баярын Усевалада Яраславіча)]]||16||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Рудня-Цата]]||16||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Ручная стымуляцыя пеніса]]||16||7||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Рыгор Іванавіч Сачок]]||16||0||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі]]||16||1||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Саман]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Сасары]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Светлагорск]]||16||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Слабодкаўскі сельсавет (Бабруйскі раён)]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Стары мост (Мазыр)]]||16||1||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Стэпаніўка]]||16||0||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Сэмакы]]||16||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Тобі Фокс]]||16||0||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)]]||16||2||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Укрыжаванне з Поразава]]||16||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Уільям Мітчэл]]||16||1||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Францішак Багушэвіч]]||16||10||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Фістынг]]||16||8||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Храм-помнік Аляксандра Неўскага]]||16||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Хрысціянства]]||16||2||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Цятры]]||16||0||{{~|0613}}13 чэрвеня |- |[[Электрон]]||16||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Юрый Жывіца]]||16||1||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Юхавічы (Маладзечанскі раён)]]||16||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Яўген Казарцаў]]||16||1||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка]]||16||0||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[18 чэрвеня]]||15||1||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Central Park (небаскроб)]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[DoReDos]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[FreeBSD]]||15||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Git]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Google Play]]||15||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[LookByMedia]]||15||1||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[NGC 2951-1]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[SpaceX]]||15||2||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Steatoda paykulliana]]||15||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[This Minsk Media]]||15||1||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Інэса Анатолеўна Душкевіч]]||15||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Іосіф Іванавіч Чугашвілі]]||15||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Агая]]||15||1||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Алесь Бадак]]||15||2||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Алэксандрыўка (Бабровыцкі раён)]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Аляксандр Ружанцоў]]||15||1||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Анастасія Мікалаеўна]]||15||1||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Анатоль Мікалаевіч Гомелеў]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык]]||15||3||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка]]||15||2||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Батонд Роска]]||15||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Беларуская міфалогія]]||15||5||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Беларускі алфавіт]]||15||8||{{~|0625}}25 чэрвеня |- |[[Боша]]||15||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Бярозавец]]||15||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Валдай]]||15||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Валерый Уладзіміравіч Гуськоў]]||15||1||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Войшалк]]||15||1||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Гарбатка-Лятніска (гміна)]]||15||0||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Гарынскі камбінат будаўнічых матэрыялаў]]||15||0||{{~|0622}}22 чэрвеня |- |[[Генрых IX Чорны]]||15||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Герберт Браўнел]]||15||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Града (Калінкавіцкі раён)]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Гродзенская праўда]]||15||0||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Грунвальдская бітва]]||15||3||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Грыгорый Палама]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Дунганская мова]]||15||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Заграб]]||15||0||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Зборная Румыніі па футболе]]||15||0||{{~|0616}}16 чэрвеня |- |[[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад]]||15||0||{{~|0621}}21 чэрвеня |- |[[Карэкаўцы]]||15||0||{{~|0614}}14 чэрвеня |- |[[Касцянтыніўка]]||15||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Касцянэць (Дубенскі раён)]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Кніжны воз]]||15||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Котава (Манастыршчынскі раён)]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Ксенія Анатольеўна Сабчак]]||15||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Куб (фільм, 2021)]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Кузьма Чорны]]||15||5||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Львоўская нацыянальная музычная акадэмія імя Мікалая Лысенкі]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Людміла Рублеўская]]||15||4||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Ліхаманка Зіка]]||15||1||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Магіла]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Магілёўская вобласць]]||15||3||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Мартэн Фуркад]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Масееўка (Аршанскі раён)]]||15||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Мезапланета]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]||15||2||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Міжнародны інстытут кіравання і прадпрымальніцтва]]||15||0||{{~|0609}}09 чэрвеня |- |[[Міхал Мікалаевіч Запольскі]]||15||0||{{~|0624}}24 чэрвеня |- |[[Навагрудак]]||15||5||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Нарвасадата]]||15||6||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]]||15||2||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Ніна Мікалаеўна Чураба]]||15||1||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Орд (рака)]]||15||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Першая касмічная скорасць]]||15||0||{{~|0611}}11 чэрвеня |- |[[Пліса (прыток Нёмана)]]||15||0||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[Прэмія імя Міхала Анемпадыстава]]||15||15||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Пыха і перадузятасць]]||15||5||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Пінск]]||15||4||{{~|0607}}07 чэрвеня |- |[[Ратэрфорд Хейс]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Роза Маратаўна Турарбекава]]||15||1||{{~|0623}}23 чэрвеня |- |[[Руса-Балт]]||15||0||{{~|0629}}29 чэрвеня |- |[[Руская мова]]||15||8||{{~|0620}}20 чэрвеня |- |[[Рыгор Сямёнавіч Сітніца]]||15||0||{{~|0610}}10 чэрвеня |- |[[Рыхард Курант]]||15||0||{{~|0617}}17 чэрвеня |- |[[Самеш]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Санцзян-Волат]]||15||0||{{~|0605}}05 чэрвеня |- |[[Санінкэ (мова)]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Сербскае мастацтва]]||15||0||{{~|0627}}27 чэрвеня |- |[[Скланенне назоўнікаў у беларускай мове]]||15||5||{{~|0608}}08 чэрвеня |- |[[Славянск]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Слупскае ваяводства]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (1665001—1666000)]]||15||0||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Сямён Львовіч Дорскі]]||15||0||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Сістэма]]||15||1||{{~|0619}}19 чэрвеня |- |[[Твртко I]]||15||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Украінская мова]]||15||4||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Уладзімір Дудзіцкі]]||15||0||{{~|0615}}15 чэрвеня |- |[[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Уэслі Снейдэр]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Фанні і Аляксандр]]||15||15||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Халаднік]]||15||4||{{~|0630}}30 чэрвеня |- |[[Цюрлі]]||15||0||{{~|0606}}06 чэрвеня |- |[[Ціванцы]]||15||0||{{~|0612}}12 чэрвеня |- |[[Чарнобыль (міні-серыял)]]||15||0||{{~|0628}}28 чэрвеня |- |[[Чэмпіянат свету па футболе]]||15||3||{{~|0602}}02 чэрвеня |- |[[Эрэкцыя]]||15||5||{{~|0601}}01 чэрвеня |- |[[Юлія Паўлаўна Латушкова]]||15||0||{{~|0618}}18 чэрвеня |- |[[Ямдэна]]||15||0||{{~|0626}}26 чэрвеня |- |[[Ян Баршчэўскі]]||15||6||{{~|0603}}03 чэрвеня |} 0358mfk2gs5hkanfiffj2uikjwm6ght Кендрык Ламар 0 782369 5160276 5147342 2026-07-02T12:26:50Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ 5160276 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ламар}} {{Музыкант}} '''Кендрык Ламар Дакварт''' ({{lang-en|Kendrick Lamar Duckworth}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[рэп]]ер, прызнаны адным з найбольш уплывовых прадстаўнікоў сучаснага [[хіп-хоп]]а і адным з найвялікшых выканаўцаў у гісторыі жанру. Яго творчасць адрозніваецца тэхнічным майстэрствам, складанай лірычнай структурай і глыбокім сацыяльным зместам. У 2018 годзе Ламар першы музыкант за межамі класічнай і джазавай музыкі, які атрымаў [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]] ў галіне музыкі. Кар’ера пачаў у школьныя гады, калі выступаў пад псеўданімам '''K.Dot'''. У 2005 годзе падпісаў кантракт з [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] {{Нп5|Top Dawg Entertainment}} (TDE), дзе пасля стаў адным з заснавальнікаў хіп-хоп супергурта Black Hippy. Пасля поспеху дэбютнага альбома ''[[Section.80]]'' (2011) у жанры [[альтэрнатыўны хіп-хоп|альтэрнатыўнага рэпу]], Ламар падпісаў сумеснае пагадненне з [[Aftermath Entertainment]] і [[Interscope Records]]. Значны прарыў здарыўся па выпуску другога альбома ''[[Good Kid, M.A.A.D City]]'' (2012), натхнёнага [[гангста-рэп]]ам. Пласцінка стала самым доўгайгральным хіп-хоп рэлізам у гісторыі чарта [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] і названа часопісам ''[[Rolling Stone]]'' найвялікшым [[канцэптуальны альбом|канцэптуальным альбомам]] у гісторыі. Трэці альбом Ламара, ''[[To Pimp a Butterfly]]'' (2015) аб’яднаў элементы хіп-хопа з традыцыйнымі афраамерыканскімі жанрамі, такімі як [[джаз]], [[фанк]] і [[соўл]]. Альбом стаў першым з пяці яго прац, якія паслядоўна ўзначалілі ''Billboard'' 200, і атрымаў высокія ацэнкі музычных крытыкаў, стаўшы адным з самых значных рэлізаў дзесяцігоддзя. У 2015 годзе Ламар упершыню дасягнуў першага месца ў хіт-парадзе сінглаў [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] дзякуючы ўдзелу ў [[рэмікс]]е песні [[Тэйлар Свіфт]] «[[Bad Blood]]». Яго чацвёрты альбом ''[[DAMN.]]'' (2017), які спалучае элементы [[рытм-н-блюз]]а і [[Поп-музыка|поп-музыкі]], працягнуў шэраг поспехаў, а сінгл «[[Humble]]» стаў другім хітом, які ўзначаліў Hot 100. У 2018 годзе Ламар выступіў куратарам [[Чорная пантэра (саўндтрэк)|саўндтрэка]] да фільма ''[[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]]'', а песня «[[All The Stars]]» (сумесна з [[SZA]]) вылучана на «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыі «[[прэмія "Оскар" за лепшую песню да фільма|Лепшая песня]] [[прэмія "Оскар" за лепшую песню да фільма|да фільму]]». У 2022 годзе рэпер выпусціў [[падвойны альбом]] ''[[Mr. Morale & The Big Steppers]]'', які адзначыў завяршэнне яго супрацоўніцтва з TDE і Aftermath Entertainment. Шосты альбом ''[[GNX (альбом)|GNX]]'' (2024), выпушчаны пасля публічнай [[канфлікт Кедрыка Ламара і Дрэйка|канфрантацыі]] з [[Дрэйк (рэпер)|Дрэйкам]], спарадзіў некалькі хітоў, уключаючы «[[Like That]]», «[[Not Like Us]]» і «[[Squabble Up]]», кожны з якіх дасягнуў вяршыні Hot 100. На працягу кар’еры Ламар атрымаў мноства ўзнагарод, у тым ліку 22 прэміі «[[Грэмі]]», «[[Эмі]]», [[Brit Awards]], чатыры ўзнагароды [[American Music Award]], шэсць прэмій [[Billboard Music Awards]], 11 прэмій MTV Video Music Awards (уключаючы дзве перамогі ў намінацыі «Відэа года») і рэкордныя 37 узнагарод BET Hip Hop Awards. Часопіс [[Time]] уключыў яго ў спіс «100 самых уплывовых людзей свету» ў 2016 годзе<ref name="time 100">{{cite magazine |last=Garza |first=Alicia |date=2016-04-21 |title=Time 100: Kendrick Lamar |url=http://time.com/4301242/kendrick-lamar-2016-time-100/ |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424093701/http://time.com/4301242/kendrick-lamar-2016-time-100/ |archive-date=April 24, 2016 |access-date=2016-04-21}}</ref>. Канцэртныя туры Damn Tour (2017—2018) і Big Steppers Tour (2022—2024), сталі аднымі з самых касавых у гісторыі рэпу<ref>{{Cite web |last=Richards |first=Will |date=2023-05-01 |title=Kendrick Lamar's 'Big Steppers Tour' is now the highest-grossing rap tour of all time |url=https://www.nme.com/news/music/kendrick-lamars-big-steppers-tour-is-now-the-highest-grossing-rap-tour-of-all-time-3437754 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503152822/https://www.nme.com/news/music/kendrick-lamars-big-steppers-tour-is-now-the-highest-grossing-rap-tour-of-all-time-3437754 |archive-date=2023-05-03 |access-date=2023-05-07 |website=NME |language=en-GB}}</ref>. Тры яго альбомы ўвайшлі ў абноўлены спіс «500 найвялікшых альбомаў усіх часоў» (2020) па версіі [[Rolling Stone]]<ref>{{Cite magazine |date=2020-09-22 |title=The 500 Greatest Albums of All Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |url-status=live |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506185029/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |archive-date=2023-05-06 |access-date=2020-09-22}}</ref><ref>{{Cite magazine |last= |first= |date=2022-06-07 |title=The 200 Greatest Hip-Hop Albums of All Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-hip-hop-albums-1323916/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420193843/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-hip-hop-albums-1323916/ |archive-date=2023-04-20 |access-date=2023-05-07 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>. Акрамя музычнай дзейнасці, Ламар актыўна займаецца [[кінавытворчасць|кінавытворчасцю]] і крэатыўнымі праектамі. Разам з даўнім партнёрам Дэйвам Фры заснаваў кампанію {{Нп5|PGLang}}, якая спецыялізуецца на стварэнні мультымедыйнага кантэнту і прасоўванні новых талентаў. == Раннія гады == Ламар нарадзіўся 17 чэрвеня 1987 года ў [[Комптан (Каліфорнія)|Комптане]] — сумна вядомым прыгарадзе [[Лос-Анджэлес]]е, дзе квітнелі гангстарскія войны і [[наркагандаль]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://postnews.ru/a/17810|title=От Комптона до «пулитцера»: почему Кендрик Ламар — величайший рэпер|lang=ru|website=Постньюс|date=2022-05-06|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209185359/https://postnews.ru/a/17810|url-status=live}}</ref>. Ён быў першынцам у сям’і былога ўдзельніка вулічных [[Арганізаваная злачыннасць|банд]] Кеннета (Кені) Дакворта і цырульніка падлогі Олівер. Яго бацькі, [[афраамерыканцы]], пераехалі ў Комптан у 1984 годзе з паўднёвай часткі [[Чыкага]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-trials-of-kendrick-lamar-33057/|title=The Trials of Kendrick Lamar|lang=en|first=Josh|last=Eells|website=Rolling Stone|date=2015-06-22|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126095329/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-trials-of-kendrick-lamar-33057/|url-status=live}}</ref>, пасаючыся ад мінулага, звязанага з бандай ''Gangster Disciples''<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-billboard-cover-story-on-new-album-iggy-azalea-police-violence-the-rapture-6436268/|title=Billboard Cover: Kendrick Lamar on Ferguson, Leaving Iggy Azalea Alone and Why ‘We’re in the Last Days’|lang=en|first=Gavin|last=Edwards|website=Billboard|date=2015-01-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125023601/https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-billboard-cover-story-on-new-album-iggy-azalea-police-violence-the-rapture-6436268/|url-status=live}}</ref>. Имя Кендрик мальчик получил в честь [[Кендрикс, Эдди|Эдди Кендрикса]], участника группы [[The Temptations]]<ref>{{Cite web|url=https://www.xxlmag.com/know-kendrick-lamar-named-one-temptations/|title=Did You Know Kendrick Lamar Was Named After One Of The Temptations?|lang=en|author=Miranda J|website=XXL|date=2013-09-18|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114235747/https://www.xxlmag.com/know-kendrick-lamar-named-one-temptations/|url-status=live}}</ref>. Да сямі гадоў Кендрык быў адзіным дзіцем у сям’і, і маці апісвала яго як замкнёнага і самотнага дзіцяці<ref name=":2" /><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-not-your-average-everyday-rap-savior/|title=Kendrick Lamar: Not Your Average Everyday Rap Savior|lang=en|first=Jessica|last=Hopper|website=Spin|date=2012-10-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193143/https://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-not-your-average-everyday-rap-savior/|url-status=live}}</ref>. Пазней у яго з’явіліся два малодшых брата і сястра<ref>{{Cite web|url=https://www.vibe.com/music/music-news/kendrick-lamar-buys-his-sister-a-new-car-for-graduation-516093/|title=Kendrick Lamar Buys His Sister A New Car For Graduation|lang=en|first=Latifah|last=Muhammad|website=Vibe|date=2017-06-04|access-date=2025-02-06|archive-date=2021-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802230333/https://www.vibe.com/music/music-news/kendrick-lamar-buys-his-sister-a-new-car-for-graduation-516093/|url-status=live}}</ref>. Сярод яго [[сваяцтва|стрыечным братам]] — [[баскетбол|баскетбаліст]] [[Нік Янг]] і рэпер [[Baby Keem]]<ref>{{Cite news|title=Interview: Nick Young Talks Style, His Cousin Kendrick Lamar and His Experience With a Fire Extinguisher|url=https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher|website=Complex|date=2012-10-31|access-date=2025-02-06|lang=en-us|archive-date=2023-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104321/https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/baby-keem-family-ties-kendrick-lamar/|title=Baby Keem Announces ’Family Ties’ Featuring His Cousin Kendrick Lamar|lang=en|author=Williams, Aaron|website=UPROXX|date=2021-08-24|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719192405/https://uproxx.com/music/baby-keem-family-ties-kendrick-lamar/|url-status=live}}</ref>. Дзяцінства Ламара прайшло ва ўмовах крайняй беднасці. Сям’я жыла ў [[сацыяльнае жыллё#ЗША|сацыяльным жыллё]], залежала ад дзяржаўнай дапамогі і [[амерыканская праграма льготнай куплі прадуктаў|прадуктовых талонаў]], а часам нават заставалася без даху над галавой<ref>{{Статья|ссылка=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/kendrick-lamar-and-the-mantle-of-black-genius|автор=Pearce, Sheldon|заглавие=Kendrick Lamar and the Mantle of Black Genius|год=2020|издание=The New Yorker|месяц=10|число=26|issn=0028-792X|archivedate=2020-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201217075236/https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/kendrick-lamar-and-the-mantle-of-black-genius}}</ref>. Нягледзячы на тое, што сам Кендрык не знаходзіўся ў бандах, ён рос у асяроддзі людзей, звязаных з групоўкай ''Westside Pirus''<ref name=":3" />. Аднак нават у такіх цяжкіх умовах у яго заставаліся светлыя ўспаміны, якія абудзілі ў ім любоў да музыкі. Напрыклад, ён ўпотай прабіраўся на вечарынкі, якія ладзілі яго бацькі, апускаючыся ў атмасферу рытмаў і мелодый<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/11/14/kendrick-lamar-conscious-capitalist-the-30-under-30-cover-interview/|title=Kendrick Lamar, Conscious Capitalist: The 30 Under 30 Cover Interview|lang=en|author=|first=Zack O'Malley|last=Greenburg|website=Forbes|date=2017-11-14|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622210418/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/11/14/kendrick-lamar-conscious-capitalist-the-30-under-30-cover-interview/|url-status=live}}</ref>. Хоць сям’я Ламара не была рэлігійнай, ён зрэдку наведваў царкоўныя службы і вывучаў [[Біблія|Біблію]] пад кіраўніцтвам бабулі<ref>{{Cite web|url=https://www.buzzfeed.com/reggieugwu/the-radical-christianity-of-kendrick-lamar|title=The Radical Christianity Of Kendrick Lamar|lang=en|first=Reggie|last=Ugwu|website=BuzzFeed|date=2015-02-03|access-date=2025-02-06|archive-date=2016-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408011610/http://buzzfeed.com/reggieugwu/the-radical-christianity-of-kendrick-lamar|url-status=live}}</ref>. Аднак ужо ў дзяцінстве ён адчуваў духоўную незадаволенасць, лічачы [[Пропаведзь|пропаведзі]] павярхоўнымі і далёкімі ад рэальнасці<ref>{{Cite web|url=https://djbooth.net/features/2017-04-28-kendrick-lamar-god-response/|title=Kendrick Lamar Responds to DJBooth Article About ‘DAMN’|lang=en|website=DJBooth|date=2017-04-28|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215010453/https://djbooth.net/features/2017-04-28-kendrick-lamar-god-response/|url-status=live}}</ref>. Упершыню пачуўшы запіс свайго голасу, Ламар зацікавіўся [[рэп]]ам<ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap|title=Kendrick Lamar Recalls When He First Wanted To Rap|lang=en|website=HipHopDX|date=2015-05-01|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap|url-status=live}}</ref>. Яго дзяцінства было напоўнена падзеямі, якія пакінулі глыбокі след у яго свядомасці. У першы дзень [[Лос-анджэлескі бунт|беспарадкаў у Лос-Анджэлесе]] ў 1992 годзе ён сутыкнуўся з паліцэйскай жорсткасцю<ref name=":2" />. А ва ўзросце пяці гадоў стаў сведкам забойства: седзячы ля свайго дома, ён убачыў, як падлетка-[[наркадылер]]а застрэлілі з праязджаючай машыны<ref name=":2" />. Пазней Ламар прызнаўся, што гэта падзея моцна паўплывала на яго: ''«Гэта дало мне зразумець, што гэта не толькі тое, на што я зараз гляджу, але і да чаго мне прыйдзецца неўзабаве прывыкнуць»''<ref>{{Cite news|title=Kendrick Lamar: 'I Can't Change The World Until I Change Myself First'|author=Greene, David|url=https://www.npr.org/2015/12/29/461129966/kendrick-lamar-i-cant-change-the-world-until-i-change-myself-first|website=NPR|date=2015-12-29|access-date=2025-02-06|lang=en|archive-date=2018-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209063402/https://www.npr.org/2015/12/29/461129966/kendrick-lamar-i-cant-change-the-world-until-i-change-myself-first|url-status=live}}</ref>. Бацькі называлі яго ''Мэн-Мэн'' з-за не па гадах дарослага паводзінаў, хоць сам Кендрык прызнаваўся, што гэта накладвала на яго пэўныя чаканні: ''«Калі я атрымліваў траўму, ад мяне чакалі, што я не буду плакаць»''<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/kendrick-lamar-the-rolling-stone-interview-199817/|title=Kendrick Lamar: The Best Rapper Alive on Bono, Mandela, Stardom and More|lang=en|first=Brian|last=Hiatt|website=Rolling Stone|date=2017-08-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716164506/http://rollingstone.com/music/music-features/kendrick-lamar-the-rolling-stone-interview-199817/|url-status=live}}</ref>. У школе Ламар быў ціхім і назіральным вучнем. Нягледзячы на [[заіканне]], ён добра вучыўся і выяўляў цікавасць да пісьменніцтва<ref>{{Cite web|url=https://www.laweekly.com/born-and-raised-in-compton-kendrick-lamar-hides-a-poets-soul-behind-pussy/|title=Born and raised in Compton, Kendrick Lamar Hides a Poet's Soul Behind "Pussy & Patron" - LA Weekly|lang=en|first=Rebecca|last=Haithcoat|date=2011-01-20|access-date=2025-02-06|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115025206/http://www.laweekly.com/2011-01-20/music/born-and-raised-in-compton-kendrick-lamar-hides-a-poet-s-soul-behind-pussy-patron/all/|url-status=live}}</ref>. Яго настаўніца ў першым класе, заўважыўшы, як часта ён выкарыстоўвае складанае слова «дзёрзкасць» ({{Lang-en|audacity}}) у творах, заахвоціла яго да творчасці<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/a/insanul-ahmed/kendrick-lamar-interview-new-album-going-broke-dr-dre|title=Cover Story Uncut: Kendrick Lamar On Being Afraid of Going Broke, Working With Dr. Dre, & His Next Album|lang=en|author=Ahmed, Insanul|website=Complex|date=2014-07-25|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://www.complex.com/music/a/insanul-ahmed/kendrick-lamar-interview-new-album-going-broke-dr-dre|url-status=live}}</ref>. У сёмым класе, дзякуючы настаўніку англійскай мовы Рэджысу Інгу, Кендрык адкрыў для сябе [[Паэзія|паэзію]]<ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/|автор=Moore, Marcus J|заглавие=Kendrick Lamar’s Poetic Awakening|год=2020|издание=The Nation|месяц=10|число=8|issn=0027-8378|archivedate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009055957/https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/}}</ref>. Настаўнік выкарыстаў яе як інструмент для пераадолення расавай напружанасці сярод вучняў. Праз сувязь паэзіі з хіп-хопам Ламар пачаў вывучаць [[Рыфма|рыфмы]], [[метафара|метафары]] і [[двухсэнсоўнасць|падвойныя сэнсы]], што натхніла яго на напісанне песень. ''«Ты можаш выплюхнуць усе свае пачуцці на паперу, і яны будуць мець сэнс. Мне гэта падабалася»'',- успамінаў ён<ref name=":2" /><ref name=":5" />. Замест выканання школьных заданняў ён запаўняў сшыткі тэкстамі песень<ref name=":5" />. Яго першыя працы былі поўныя [[Абсцэнная лексіка|абсцэннай лексікі]], але гэта дапамагала яму спраўляцца з [[псіхалагічная траўма|псіхалагічнымі траўмамі]] і [[дэпрэсія]]й<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=https://culture.affinitymagazine.us/kendrick-lamar-and-the-constant-battle-of-depression/|title=Kendrick Lamar and the Constant Battle of Depression|lang=en|author=Cruz, Ricky|website=Affinity Magazine|date=2017-08-22|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923200217/https://culture.affinitymagazine.us/kendrick-lamar-and-the-constant-battle-of-depression/|url-status=live}}</ref>. Інг адыграла ключавую ролю ў яго інтэлектуальным развіцці, часта крытыкуючы яго [[слоўнікавы запас]] і даючы падказкі для ўзмацнення тэкстаў<ref name=":5" />. Пазней Ламар перайшоў у ''{{Нп5|Centennial High School (Комптан)|Centennial High School|4=Centennial High School (Compton, California)}}''. У дзясятым класе ён быў вымушаны наведваць [[Летняя школа|летнюю школу]], што ўцягнула яго ў канфлікты паміж бандамі<ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.20734/title.kendrick-lamar-revisits-his-high-school-speaks-on-flunking-gym-rival-gang-wars|title=Kendrick Lamar Revisits His High School, Speaks On Flunking Gym & Rival Gang Wars|lang=en|author=Harling, Danielle|website=HipHopDX|date=2012-08-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://hiphopdx.com/news/id.20734/title.kendrick-lamar-revisits-his-high-school-speaks-on-flunking-gym-rival-gang-wars|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на спробы пазбегнуць гэтага, ён усё глыбей апускаўся ў гангстэрскую культуру Комптана, што прыводзіла да небяспечных сітуацый і сутыкненняў з паліцыяй<ref name=":2" />. Аднак дзякуючы ўмяшанню бацькі ён змог адысці ад гэтага ладу жыцця<ref name=":4" />. У шаснаццаць гадоў Ламар [[хрышчэнне|хрысціўся]] і прыняў [[хрысціянства]] пасля смерці сябра<ref>{{Cite news|title=Kendrick Lamar on His New Album and the Weight of Clarity|first=Joe|last=Coscarelli|url=https://www.nytimes.com/2015/03/22/arts/music/kendrick-lamar-on-his-new-album-and-the-weight-of-clarity.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2015-03-16|access-date=2025-02-06|lang=en-US|archive-date=2017-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822060219/https://www.nytimes.com/2015/03/22/arts/music/kendrick-lamar-on-his-new-album-and-the-weight-of-clarity.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://relevantmagazine.com/culture/kendrick-lamar-all-i-am-vessel-doing-his-work/|title=Kendrick Lamar: "All I Am Is a Vessel, Doing His Work."|lang=en|last=|website=Relevant Magazine|date=2015-03-16|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214131221/https://relevantmagazine.com/culture/kendrick-lamar-all-i-am-vessel-doing-his-work/|url-status=live}}</ref>. У 2005 годзе, скончыўшы школу з выдатнымі ацэнкамі<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeons/kendrick-lamar-high-school-principal|title=Principal of Kendrick Lamar's Compton High School Speaks on Kendrick's Influence|lang=en|website=Complex|date=2016-02-18|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402181252/https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeons/kendrick-lamar-high-school-principal|url-status=live}}</ref>, ён разглядаў магчымасць вывучэння [[псіхалогія|псіхалогіі]] і [[астраномія|астраноміі]] ў каледжы, аднак да гэтага моманту ўжо ўклаў занадта шмат грошай у вытворчасць музыкі і не хацеў яе кідаць<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Кар’ера == === 2003—2009: Пачатак кар’еры === У 2003 годзе, ва ўзросце 16 гадоў, Кендрыка выпусціў свой першы поўнафарматны праект, мікстэйп пад назвай ''Youngest Head Nigga in Charge'' ''(Hub City Threat: Minor of the Year),'' пад псеўданімам K.Dot. Мікстэйп быў выпушчаны пад лэйблам Konkrete Jungle Muzik і прынёс Кендрыку мясцовае прызнанне. Мікстэйп прывёў Кендрыка заключыць кантракт на запіс з {{Не перакладзена 3|Top Dawg Entertainment|Top Dawg Entertainment|en|Top Dawg Entertainment}} (TDE), нядаўна заснаваным незалежным гуказапісвальным лэйблам, якія базуюцца ў [[Карсан (Каліфорнія)|Карсане]], Каліфорнія. Ён пачаў запісваць матэрыял з лэйблам і пасля выпусціў мікстэйп з 26 трэкаў праз два гады пад назвай ''Training Day'' (2005). На працягу 2006 і 2007 гадоў Кендрык выступаў разам з іншымі рэперамі Заходняга ўзбярэжжа, такімі як {{Не перакладзена 3|Jay Rock|Jay Rock|ru|Jay Rock}} і {{Не перакладзена 3|Ya Boy|Ya Boy|en|Ya Boy}}, на разагрэве ля ветэрана Заходняга ўзбярэжжа рэпера {{Не перакладзена 3|The Game (рэпер)|The Game|ru|The Game (рэпер)}}. Пад псеўданімам K.Dot Кендрык таксама фігураваў у песнях ''The Cypha'' і ''Cali Niggaz''. Атрымаўшы суаўтарства ад [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]], Кендрыка выпусціў свой трэці мікстэйп у 2009 годзе пад назвай ''{{Не перакладзена 3|C4 (мікстэйп)|C4|en|C4 (mixtape)}}'', які быў моцна прысвечаны альбому Уэйна {{Не перакладзена 3|Tha Carter III|Tha Carter III|ru|Tha Carter III}}. Неўзабаве пасля гэтага Кендрык вырашыў больш не выкарыстоўваць сцэнічны псеўданім K.Dot і палічыў за лепшае выкарыстоўваць сваё імя. Пасля ён выпусціў аднайменную пашыраную п’есу ў канцы 2009 года. У тым жа годзе Кендрык разам са сваімі калегамі па лэйбле TDE Jay Rock, {{Не перакладзена 3|Эб-Соўл|Ab-Soul|ru|Эб-Соул}} і {{Не перакладзена 3|ScHoolboy Q|ScHoolboy Q|ru|ScHoolboy Q}} сфармавалі хіп-хоп супергрупу {{Не перакладзена 3|Black Hippy}}. === 2010—2011: ''Overly Dedicated'' и ''Section.80'' === {{Main|Section.80}} На працягу 2010 года Кендрык гастраляваў з {{Не перакладзена 3|Tech N9ne|3=ru}} і Jay Rock ў рамках Independent Grind Tour. 14 верасня 2010 года ён выпусціў візуальныя эфекты да «P&P 1.5», песні, узятай з яго мікстэйпа ''{{Не перакладзена 3|Overly Dedicated}}'', у якім удзельнічала Black Hippy. У той жа дзень Кендрыка выпусціў ''Overly Dedicated,'' прызначаны для лічбавых рытэйлераў, у рамках TDE, а пазней, 23 верасня, выпусціў яго бясплатна онлайн. Праект атрымаў поспех дастаткова добра, каб увайсці ў амерыканскі чарт Billboard Top R&B/Hip-Hop Albums, дзе ён дасягнуў 72-га радка. [[Файл:KendrickLive.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выступаў у [[Таронта]] ў 2011 годзе]] Мікстэйп ўключае песню пад назвай «Ignorance Is Bliss», у якой Кендрык падкрэслівае гангста-рэп і вулічную злачыннасць, але заканчвае кожны куплет словамі «Невуцтва — гэта карысць», даючы зразумець што «мы не ведаем, што робім»; менавіта гэтая песня прымусіла хіп-хоп прадзюсара [[Dr. Dre]] працаваць з Кендрыкам пасля прагляду музычнага кліпа на [[YouTube]]. Гэта, а таксама размова паміж Дрэ і {{Не перакладзена 3|J. Cole|3=ru}}. J. Cole дапамог пазнаёміць Кендрыка з Dre, што прывяло да Кендрыка працаваць з Dr. Dre і [[Snoop Dogg]] над альбомам Dre ''Detox'', які часта адкладаецца, а таксама з’явіліся чуткі пра падпісанне Кендрыкам кантракту з гуказапісвальным лэйблам Dr. Dre {{Не перакладзена 3|Aftermath Entertainment|3=ru}}. У снежні 2010 года часопіс {{Не перакладзена 3|Complex|3=ru}} асвятліў Кендрыка ў выпуску іх серыі «Індзі-ўступленне». У пачатку 2011 года Кендрык быў уключаны ў штогадовы топ-10 хэдлайнераў {{Не перакладзена 3|XXL|3=ru}} і быў паказаны на вокладцы разам з іншымі якія падаюць надзеі рэперамі {{Не перакладзена 3|Cyhi the Prynce}}, {{Не перакладзена 3|Meek Mill|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Fred the Godson}}, {{Не перакладзена 3|Mac Miller|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Yelawolf|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Big K.R.I.T.}}, {{Не перакладзена 3|Lil B|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Diggy Simmons}}. 11 красавіка 2011 года Кендрык абвясціў назву свайго наступнага поўнафарматнага праекта — ''[[Section.80]]'', а на наступны дзень быў выпушчаны першы сінгл {{Не перакладзена 3|HiiiPoWeR}}, канцэпцыя якога заключалася ў далейшым тлумачэнні руху HiiiPoWeR. Песня была спрадзюсаваная калегам-амерыканскім рэперам J. Cole, што стала іх першым з некалькіх сумесных работ. На пытанне, ці будзе яго наступны праект альбомам або мікстэйпам, Кендрык адказаў: {{Цытата|Я ў любым выпадку стаўлюся да кожнага праекту як да альбома. Ад гэтага нічога не застанецца. Я ніколі не раблю нічога падобнага. Гэта мае пакінутыя песні, вы ўсё можаце іх узяць. Я збіраюся выкласціся на ўсе сто. Мае лепшыя намаганні. Я спрабую знайсці альбом у 2012 годзе.}} У чэрвені 2011 года Кендрык выпусціў ''Ronald Reagan Era (His Evils)'', выразаную з ''Section.80'', з удзелам лідара {{Не перакладзена 3|Wu-Tang Clan|3=ru}} {{Не перакладзена 3|RZA|3=ru}}. 2 ліпеня 2011 года Кендрык выпусціў ''Section.80'', свой дэбютны студыйны альбом. У запісе альбома прынялі ўдзел запрошаныя музыкі GLC, Колін Манро, Schoolboy Q і Ab-Soul, а прадзюсаваннем займалася ўласная прадзюсарская каманда TDE Digi+Phonics, а таксама Wyldfyer, Террейс Марцін і J. Cole. ''Section.80'' за першы тыдзень разышоўся накладам у 5300 лічбавых копій без якога-небудзь тэлевізійнага або радыёрэпартажу і атрымаў у асноўным станоўчыя водгукі. У жніўні 2011 года, падчас выступу на канцэрце ў Заходнім Лос-Анджэлесе, Кендрык быў названы «Новым каралём Заходняга ўзбярэжжа» Снуп Догам, Dr. Dre і The Game. 24 жніўня 2011 года Кендрык выпусціў музычнае відэа для ''Section.80'' трэк, «ADHD». Рэжысёрам кліпа выступіў Вашти Кола, які так адазваўся пра кліп: {{Цытата|Натхнёны змрочным рытмам і меланхалічнай лірыкай "A.D.H.D", якія даследуюць пакаленне ў канфлікце, мы знаходзім Кендрыка Ламара ў відэа, якое ілюструе універсальную і адвечную тэму песень апатычная моладзь. (...) Знята ў [[Нью-Ёрк]]е падчас цяжкай ліпеньскай летняй спёкі.}} У кастрычніку 2011 года Кендрык з’явіўся разам з іншымі амерыканскімі рэперамі {{Не перакладзена 3|B.o.B|3=ru}}, Tech N9ne, {{Не перакладзена 3|Machine Gun Kelly|MGK|ru}} і Big K.R.I.T. на цырымоніі ўручэння прэміі {{Не перакладзена 3|BET Hip Hop Awards|3=ru}}. Таксама ў кастрычніку Кендрык стаў партнёрам {{Не перакладзена 3|Windows Phone|3=ru}} і сумесна з прадзюсарам {{Не перакладзена 3|Nosaj Thing|3=ru}} напісаў арыгінальную песню пад назвай «Cloud 10» для прасоўвання новага прадукту [[Microsoft]]. На працягу 2011 года Кендрык з’явіўся на некалькіх гучных альбомах, уключаючы ''The R.E.D. Album'' ад The Game, ''All 6’s and 7’s'' ад Tech N9ne, ''The Wonder Years'' ад 9th Wonder і ганараваны прэміі [[Грэмі]] альбом ''Take Care'' канадскага выканаўцы Drake, у якім Кендрык выступіў з сольным трэкам. === 2012—2013: ''Good Kid, M.A.A.D City'' === {{Main|Good Kid, M.A.A.D City}} [[Файл:Kendrick Lamar Pitchfork 2012.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выступае на музычным фестывалі {{Не перакладзена 3|Pitchfork Music Festival|Pitchfork}} 2012]] 15 лютага 2012 года ў сетку прасачылася песня Кендрыка пад назвай «Cartoon and Cereal» з удзелам амерыканскага рэпера {{Не перакладзена 3|Gunplay|3=ru}}. Пазней Кендрык распавёў, што гэты трэк быў для яго дэбютнага студыйнага альбома на мейджор-лэйбле і што ў яго былі планы зняць на яго відэа. Хоць пазней песня заняла б 2-е месца ў спісе Complex «50 лепшых песень 2012 года», у канчатковым рахунку яна не з’явілася на дэбютным альбоме Кендрыка. У лютым 2012 года было абвешчана, што {{Не перакладзена 3|The Fader|3=ru}} запрасіў Кендрыка і рэпера з [[Дэтройт]]а {{Не перакладзена 3|Дэні Браўн|Дэні Браўна|ru}} з’явіцца на вокладцы вясновага нумара часопіса Style. У лютым Кендрык таксама адправіўся ў тур Дрэйка Club Paradise Tour, які адкрыўся разам з іншымі амерыканскімі рэперамі {{Не перакладзена 3|ASAP Rocky|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|2 Chainz|3=ru}}. У сакавіку 2012 года [[MTV]] Кендрык падпісаў кантракт з [[Interscope Records]] і {{Не перакладзена 3|Aftermath Entertainment|3=ru}}, што азнаменавала канец яго кар’еры незалежнага артыста. Згодна з новым пагадненнем, праекты Кендрыка, уключаючы яго альбом ''[[Good Kid, M.A.A.D City]],'' будуць сумесна выпушчаныя на лэйблах TDE, Aftermath і Interscope. Таксама ў сакавіку Кендрыка з’явіўся на Last Call з {{Не перакладзена 3|Дэйлі, Карсан|Карсан Дэйлі|ru|Дэйли, Карсон}}, дзе ён распавёў пра [[Dr. Dre]] і яго родным горадзе [[Комптан (Каліфорнія)|Комптон]], [[Каліфорнія]]. 2 красавіка 2012 года адбылася прэм’ера яго камерцыйнага дэбютнага сінгла ''The Recipe'' на канале ''Big Boy’s Neighbourhood at Power 106''. Песня, якая стала першым сінглам з Good Kid, M. A. A. D City, была выпушчана для лічбавай загрузкі на наступны дзень. Песня была спрадзюсаваная прадзюсарам з заходняга ўзбярэжжа {{Не перакладзена 3|Scoop DeVille}} і ўключае вакал яго настаўніка Dr. Dre, які таксама змікшыраваў пласцінку. 14 мая 2012 года J. Cole зноў распавёў пра сваю сумесную працу з Кендрыкам. У інтэрв’ю Bootleg Kev Коўл заявіў: {{Цытата|Я толькі на днях пачаў працаваць з Кендрыкам. Нарэшце мы зноў улезлі ў гэтую справу. У нас атрымалася, можа быць, чатыры ці пяць [песень] разам.}} 21 мая Кендрык дэбютаваў у {{Не перакладзена 3|106 & Park}} разам з Ace Hood, далучыўшыся да {{Не перакладзена 3|Birdman|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Mack Maine}} на сцэне, каб выканаць ''B Boyz''. Кендрыка таксама распавёў аб сваім стылі і гучанні, Dr. Dre і Snoop Dogg, а таксама аб сваім маючым адбыцца сумесным альбоме з J. Cole. У той жа дзень Кендрык выпусціў ''War Is My Love'', арыгінальную песню, напісаную і запісаную для відэагульні {{Не перакладзена 3|Tom Clancy’s Ghost Recon: Future Soldier|3=ru}}, для якой ён з’явіўся ў міні-рэкламным роліку раней у тым жа месяцы. 31 ліпеня 2012 г. TDE, Aftermath і Interscope выпусцілі {{Не перакладзена 3|Swimming Pools (Drank)}} у якасці вядучага сінгла з дэбютнага альбома Кендрыка. Прэм’ера кліпа на песню рэжысёра Джэрама дзі адбылася 3 жніўня 2012 года на канале 106 & Park. Песня дасягнула 17-га радка ў [[Billboard Hot 100]] на трынаццатай тыдні паступовага ўздыму ў чарце. 15 жніўня 2012 года спявачка [[Лэдзі Гага]] абвясціла праз [[X (сацыяльная сетка)|Twitter]], што абодва запісалі песню пад назвай ''PartyNauseous'' для яго дэбютнага альбома. Аднак Гага ў апошні момант адмовілася ад удзелу, спаслаўшыся на тое, што гэта было звязана з артыстычнымі рознагалоссямі і не мела ніякага дачынення да Кендрыку. 17 жніўня 2012 года Кендрык выпусціў песню пад назвай ''Westside, Right on Time'' з удзелам паўднёвага рэпера {{Не перакладзена 3|Young Jeezy|3=ru}}. Песня была выпушчана ў рамках «Тыдня ўдзячнасці Top Dawg Entertainment Fam». На працягу 2012 года Кендрык таксама гастраляваў з астатнімі ўдзельнікамі Black Hippy і рэперам MGK, {{Не перакладзена 3|Stalley}} у рамках тура BET Music Matters Tour. Дэбют Кендрыка на мейджор-лэйбле, ''Good kid, M.A.A.D City'', быў выпушчаны 22 кастрычніка 2012 года. Альбом дэбютаваў на другім месцы ў ЗША, прадаўшы 242 100 асобнікаў за першы тыдзень. Пазней у тым жа годзе Fuse TV уключыў сінгл Кендрыка {{Не перакладзена 3|Backseat Freestyle}} у лік 40 лепшых песень 2012 года. Праз некалькі месяцаў альбом атрымаў залаты сертыфікат {{Не перакладзена 3|Амерыканская асацыяцыя гуказапісвальных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі (RIAA)|ru}}. {{Не перакладзена 3|HipHopDX|3=ru}} назваў Кендрыка «Вядучым года» за яго ўзнагароды па выніках 2012 года. У лістападзе, пасля таго, як J. Cole апублікаваў фатаграфіі, на якіх ён і Кендрык працуюць у студыі, апошні паведаміў, што яны ўсё яшчэ працуюць над праектам, але дакладная дата выхаду сумеснага альбома не была названая: {{Цытата|Мы збіраемся выкінуць гэта з галавы. Я не хачу прызначаць дату. Я проста збіраюся пакінуць усё як ёсць.}} у інтэрв’ю LA Leakers. [[Файл:Kendrick-lamar-1360479601.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выступаў у 2013 годзе]] 26 студзеня 2013 года Кендрык выканал першыя сінглы з альбома «Swimming Pools (Drank)» і «Poetic Justice» у скетч-камедыйным і вар’етэ-шоу [[NBC]] {{Не перакладзена 3|Saturday Night Live|3=ru}}. У тым жа эпізодзе Кендрык таксама з’явіўся разам з запрошаным вядучым [[Адам Левін|Адамам Левінам]] і камедыйным гуртом The Lonely Island у лічбавым кароткаметражным выпуску SNL, які спарадзіў сінгл ''YOLO''. 22 лютага 2013 года Кендрык выпусціл кліп на песню Poetic Justice, знятую Джанет Джэксан у супрацоўніцтве з канадскім рэперам Дрэйкам. 26 лютага Кендрык выканаў «Poetic Justice» на {{Не перакладзена 3|Late Show with David Letterman|3=ru}}. Усяго праз дзевяць месяцаў пасля свайго рэлізу ''Good Kid, M.A.A.D City'' атрымаў плацінавы сертыфікат RIAA, першы плацінавы сертыфікат Кендрыка. У жніўні 2013 года куплет Кендрыка на трэк {{Не перакладзена 3|Big Sean|3=ru}} «''Control»'' зрабіў фурор у хіп-хоп індустрыі. У куплеце Кендрыка клянецца лірычна «забіць» ўсіх іншых перспектыўных рэпераў, а менавіта J. Cole, {{нп4|Big K.R.I.T.}}, {{Не перакладзена 3|Wale|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Meek Mill|3=ru}}, ASAP Rocky, {{Не перакладзена 3|Drake|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Big Sean|3=ru}}, {{нп4|Jay Electronica}}, {{Не перакладзена 3|Tyler, The Creator|3=ru}} и {{Не перакладзена 3|Mac Miller|3=ru}}. Падчас выканання песні Кендрык таксама называе сябе «Каралём Нью-Ёрка», што выклікала спрэчкі сярод некалькіх нью-ёркскіх рэпераў. Многія нью-ёркскія рэпэры, уключаючы {{нп4|Papoose||en|Papoose (rapper)}}, The Mad Rapper, {{нп4|Mickey Factz}}, {{нп4|JR Writer}}, Mysonne, {{Не перакладзена 3|Joell Ortiz|3=ru}} і многія іншыя, пакрыўдзіліся на гэта. Акрамя таго, іншыя амерыканскія рэпэры, такія як Meek Mill, {{Не перакладзена 3|Lupe Fiasco|3=ru}}, Cassidy, {{нп4|Joe Budden}}, King L, {{Не перакладзена 3|Bizarre|3=ru}} і B.o.B, сярод многіх іншых, выпусцілі трэк-адказ або дыс на працягу тыдня. За некалькі дзён пасля выхаду трэка колькасць падпісчыкаў у Twitter Кендрыка павялічылася на 510 %. 6 верасня 2013 года амерыканскі выканаўца гуказапісу і прадзюсар [[Канье Уэст]] абвясціў, што ён будзе хэдлайнерам свайго першага за пяць гадоў сольнага тура ў падтрымку свайго шостага альбома ''Yeezus'' (2013), а Кендрык будзе суправаджаць яго ў туры. The Yeezus Tour пачаўся ў кастрычніку. У кастрычніку таксама стала вядома, што Кендрык увойдзе ў восьмы студыйны альбом [[Eminem]] ''{{Не перакладзена 3|The Marshall Mathers LP 2|3=ru}}.'' 15 кастрычніка 2013 года Кендрык атрымаў пяць узнагарод на {{Не перакладзена 3|BET Hip Hop Awards|3=ru}}, у тым ліку Альбом года і аўтар тэкстаў года (апошнюю з якіх ён таксама выйграў годам раней). На цырымоніі ўзнагароджання Кендрыка выканаў «Money Trees», а таксама быў на трэку ''Cypher'' разам са сваімі лепшымі калегамі па лэйбле Dawg Jay Rock, Schoolboy Q, {{Не перакладзена 3|Isaiah Rashad}} і Ab-Soul. У інтэрв’ю XXL у кастрычніку 2013 года Кендрык распавёў, што пасля тура ''Yeezus'' ён прыступіць да працы над сваім наступным альбомам. У лістападзе 2013 года ён быў названы GQ «Рэперам года» і быў паказаны на вокладцы нумара часопіса «Мужчыны года». Падчас інтэрв’ю ён заявіў, што прыступіць да запісу свайго другога студыйнага альбома на мэйджар-лэйбле ў студзені 2014 года. Пасля выхаду нумара генеральны дырэктар TDE Энтані «Top Dawg» Ціфіт адхіліў Кендрыка ад выступу на вечарыне GQ, якая суправаджала выпуск, назваўшы профіль пісьменніка Стыва Марша «расавым падтэкстам». Галоўны рэдактар GQ Джым Нэльсан адрэагаваў наступнай заявай: [[Файл:Kendrick Lamar Yeezus.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выконвае «Money Trees» падчас тура Yeezus]] {{Цытата|Кендрык Ламар - адзін з самых таленавітых новых музыкаў, якія з'явіліся на сцэне за апошнія гады. Вось чаму мы вырашылі адсвяткаваць яго, напісалі неверагодна пазітыўны артыкул, абвясціўшы яго наступным каралём рэпу, і аказалі яму нашу вышэйшую гонар: змясцілі яго на вокладку нашага нумара «Мужчыны года». Я не ўпэўнены, як вы можаце ператварыць гэта ў нешта дрэннае, і я заклікаю ўсіх, каму цікава, прачытаць гэтую гісторыю і пераканацца ў гэтым самі.}} Кендрык атрымаў у агульнай складанасці сем намінацый на [[Грэмі]] (2014) на 56-й штогадовай цырымоніі ўручэння прэміі, у тым ліку «Лепшы новы выканаўца», «Альбом года» і «Лепшая рэп-песня», але не перамог ні ў адной катэгорыі. Многія выданні палічылі, што акадэмія гуказапісу грэбліва паставілася да Кендрыка, а таксама да рэпера з [[Сіэтл]]а {{Не перакладзена 3|Macklemore|3=ru}}, які выйграў у намінацыі «Лепшы рэп-альбом», на якую Кендрык таксама быў намінаваны. На цырымоніі Кендрык выканаў ''M.A.A.D City'' і рэмікс на «Radioactive» у міксе з амерыканскім рок-гуртом [[Imagine Dragons]] на цырымоніі ўзнагароджання. Рэмікс быў зноў выкананы Кендрыкам і гуртом 1 лютага 2014 года падчас эфіру Saturday Night Live, адзначыўшы другое з’яўленне Кендрыка на шоў. === 2014—2016: ''To Pimp a Butterfly'' и ''Untitled Unmastered'' === {{Main|To Pimp a Butterfly}} [[Файл:Kendrick 2015.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар ў {{Не перакладзена 3|Hollywood Palladium|3=ru}} падчас канцэрту перад ''Грэмі'' у 2015 годзе]] У Інтэрв’ю [[Billboard]] у лютым 2014 года Кендрык заявіў, што плануе выпусціць новы альбом у верасні наступнага года. Падчас таго ж інтэрв’ю, у якім таксама прынялі ўдзел Schoolboy Q, Tiffith і {{нп4|Dave Free}}, было абвешчана аб магчымасці з’яўлення дэбютнага альбома Black Hippy ''Collective'' ў 2014 годзе. 31 ліпеня 2014 года было абвешчана, што Кендрык правядзе прэм’еру свайго кароткаметражнага фільма ''Good kid, m.A.A.d city'' на інаўгурацыйным фестывалі Sundance NEXT Fest у [[Лос-Анджэлес]]е 9 жніўня. Фільм зняты рэжысёрам Калілам Джозэфам ''Good kid, m.A.A.d city'', які раней працаваў з Кендрыкам у туры Yeezus. Кендрык выканаў песню [[Аліша Кіз|Алішы Кіз]] ''It’s On Again'', якая была напісана для фільма ''[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]'' (2014). 23 верасня 2014 года Кендрык выпусціў «''{{Не перакладзена 3|i (песня Кендрыка Ламара)|i|ru|i (песня Кендрика Ламара)}}''» у якасці першага сінгла са свайго трэцяга альбома. 15 лістапада 2014 года Кендрык зноў з’явіўся ў Saturday Night Live ў якасці музычнага госця, дзе ён выканаў «''i''» і «Pay for It», з’явіўшыся разам з Jay Rock. Сваім знешнім выглядам, з прыцемненымі кантактнымі лінзамі і часткова распушчанымі косамі, Кендрыка аддаў даніну павагі нью-ёркскаму рэпер [[Method Man]], чый дэбютны альбом ''Tical'' у той дзень адсвяткаваў сваё 20-годдзе. 17 снежня 2014 года Кендрык дэбютаваў з новай песняй без назвы ў адным з заключных эпізодаў {{Не перакладзена 3|Справаздача Кольбера|The Colbert Report|ru|Отчёт Кольбера}}. У пачатку 2015 года Кендрык атрымаў узнагароду за найлепшае рэп-выкананне і найлепшую рэп-песню за сваю песню «''i''» на [[57-я цырымонія «Грэмі»|57-й штогадовай прэміі «Грэмі»]]. 9 лютага 2015 года ён выпусціў другі сінгл са свайго трэцяга альбома пад назвай «The Blacker The Berry». Першапачаткова чаканы рэліз 23 сакавіка 2015 года, яго новы альбом ''[[To Pimp a Butterfly]]'' быў выпушчаны на тыдзень раней, 16 сакавіка 2015 года, і атрымаў захопленыя водгукі. Альбом дэбютаваў на вяршыні амерыканскага чарта [[Billboard 200]], разышоўшыся накладам 324 000 копій за першы тыдзень, і ўсталяваў сусветны рэкорд струменевай перадачы [[Spotify]] за першы дзень (9,6 мільёна). Пазней Кендрык быў паказаны на вокладцы часопіса [[Rolling Stone]], а рэдактар Джош Іллс напісаў, што ён «магчыма, самы таленавіты рэпер свайго пакалення». [[Файл:Kendrick Lamar 3 F.I.B. 2016 (cropped 3).jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар у 2016 годзе выступаў на {{нп4|Международном фестивале в Беникасиме|Міжнародны фестываль у Бенікасіме|en|Festival Internacional de Benicàssim}}]] 17 мая 2015 года Кендрык з’явіўся ў афіцыйным рэміксе на песню амерыканскай спявачкі і аўтара песень [[Тэйлар Свіфт]] «Bad Blood», а таксама зняўся ў музычным відэа. Арыгінальная песня ўвайшла ў пяты студыйны альбом Свіфт ''[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]].'' Сінгл заняў першае месца ў [[Billboard Hot 100]], а музычнае відэа прынесла ім прэмію Грэмі за лепшае музычнае відэа і музычную прэмію MTV Video Music Award за відэа года. ''To Pimp a Butterfly'' выпусцілі яшчэ тры сінглы з музычнымі відэакліпамі, якія суправаджаюць іх: «King Kunta''»'', «Alright''»'' і These Walls. Кліп на песню «Alright» атрымаў чатыры намінацыі на MTV Video Music Awards 2015, уключаючы «Відэа года» і «Лепшае мужчынскае відэа». Песня «''For Free? (Interlude)»'' таксама быў паказаны музычны кліп, як і «''u''» з песняй «For Sale''»'' у рамках кароткаметражнага фільма ''God Is Gangsta.'' У кастрычніку 2015 года Кендрык анансаваў тур Kunta’s Groove Sessions, які уключаў восем канцэртаў у васьмі гарадах. У пачатку 2016 года Канье Уэст выпусціў трэк No More Parties in L. A. на сваім афіцыйным [[SoundCloud]], створаны сумесна з Кендрыка і спрадзюсаваны Уэстам і Madlib. Кендрык таксама выканаў новую песню ''Untitled 2'' ''на The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'' у студзені. Крытыкі Billboard пракаментавалі ў канцы года: {{Цытата|Дваццаць гадоў таму свядомая рэп-запіс не пракралася б у мэйнстрым так, як гэта зрабіў Кендрыка Ламар з To Pimp a Butterfly. Яго пачуццё часу бездакорна. У разгар нястрымных выпадкаў паліцэйскай жорсткасці і расавай напружанасці па ўсёй Амерыцы ён вывяргае грубыя, агрэсіўныя такты, магчыма, не хаваючы гэтага.}} {{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru}} рэдактары адзначылі, што гэта: {{Цытата|Прымусіла крытыкаў глыбока задумацца пра музыку. Гэта альбом найвялікшага рэпера свайго пакалення.}} Прадзюсар {{Не перакладзена 3|Тоні Вісконці|3=ru|4=Висконти, Тони}} заявіў, што на альбом [[Дэвід Боўі|Дэвіда Боўі]] {{Не перакладзена 3|Blackstar (альбом)|Blackstar|ru|Blackstar (альбом)}} (2016) паўплывала творчасць Кендрыка: {{Цытата|Мы шмат слухалі Кендрыка Ламара [...] нам спадабаўся той факт, што Кендрык быў такім непрадузятым, і ён не запісаў прамалінейную хіп-хоп пласцінку. Ён уклаў у гэта ўсё, і гэта менавіта тое, што мы хацелі зрабіць.}} Вісконці таксама сказаў пра Кендрыка, кажучы пра «парушальнікаў правілаў» у музыцы. {{Цытата|Яго альбом To pimp a Butterfly парушыў усе правілы ў кнізе, і яго альбом заняў першае месца ў чартах. Можна было б падумаць, што некаторыя лэйблы вынялі б з гэтага ўрок. Але яны бяруць каго-небудзь, хто знаходзіцца там, і кажуць:"гэта тое, чаго хочуць людзі". Не, людзі хочуць гэтага на працягу аднаго тыдня. Ты ж не хочаш слухаць адну і тую ж песню кожны божы дзень свайго жыцця.}} Кендрык атрымаў пяць прэмій [[Грэмі]] на 58-й цырымоніі, уключаючы «Лепшы рэп-альбом» за To Pimp a Butterfly. Іншыя намінацыі ўключалі «Альбом года» і «Песню года». На цырымоніі Кендрык выканаў папуры з «The Blacker The Berry» і «Alright». [[Rolling Stone]] і [[Billboard]] назвалі гэта найлепшым момантам вечара, прычым апошні напісаў: {{Цытата|Гэта было, без сумневу, адно з лепшых тэлевізійных выступаў у прамым эфіры ў гісторыі.}} 4 сакавіка 2016 года Кендрык выпусціў зборнік без ''[[Untitled Unmastered]]'', які змяшчае восем трэкаў без назвы, кожны датаваны. Трэкі былі няскончанымі дэма-запісамі з альбома ''To Pimp a Butterfly''. Альбом-зборнік дэбютаваў на вяршыні амерыканскага [[Billboard 200]]. === 2017—2018: ''DAMN.'', саўндтрэк да ''Чорнай Пантэры'' і перапынак === {{main|DAMN.|[[Чорная пантэра (саўндтрэк)|Чорная пантэра]]}}[[Файл:Kendrick Lamar- The DAMN. Tour @ TD Garden (Boston, MA) (36059988466).jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар у {{нп4|The Damn Tour}} у 2017 годзе]] 23 сакавіка 2017 года Кендрык выпусціў прома-сінгл «The Heart Part 4». Праз тыдзень Кендрык выпусціў вядучы сінгл пад назвай «Humble», які суправаджаецца музычным відэа на яго. 7 красавіка 2017 года яго чацвёрты студыйны альбом стаў даступны для папярэдняй замовы і быў пацверджаны да выпуску 14 красавіка 2017 года. 11 красавіка Кендрык анансаваў назву альбома ''Damn'' (стылізаваную пад ''[[DAMN.]]''), а таксама спіс трэкаў, у якім пацвердзілі гасцявыя выступленні [[Рыяна|Рыяны]], {{Не перакладзена 3|Zacari}} і [[U2]]. Альбом быў выпушчаны 14 красавіка 2017 года і атрымаў захопленыя водгукі, а аўтар [[Rolling Stone]] апісаў яго як спалучэнне «старой школы і новага ўзроўню». Гэта быў яго трэці альбом пад нумарам адзін у чарце Billboard 200, а сінгл «Humble» стаў яго першым нумарам адзін у якасці вядучага сінгла ў [[Billboard Hot 100]]. 4 мая 2017 года ''DAMN.'' быў сертыфікаваны {{Не перакладзена 3|Амерыканская асацыяцыя гуказапісвальных кампаній|Амерыканскай асацыяцыяй гуказапісвальнай індустрыі (RIAA)|ru|Американская ассоциация звукозаписывающих компаний}} як плацінавы. Пазней Кендрык выпусціў ''DAMN. COLLECTORS EDITION'' ў сярэдзіне снежня 2017 года, з трэк-лістом арыгінальнага альбома ў зваротным парадку. Разам з Tiffith Кендрык спрадзюсіраваў І выступіў куратарам саўндтрэка да фільма пра супергерояў {{Не перакладзена 3|Marvel Studios|3=ru}} [[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]] (2018) пад назвай ''[[Black Panther: The Album]]''. Сінгл з саўндтрэку «All the Stars» выйшаў у студзені 2018 года з удзелам спявачкі {{Не перакладзена 3|SZA|3=ru}}, і ён прынёс яму намінацыю на прэмію [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за лепшую арыгінальную песню. Неўзабаве пасля гэтага Jay Rock выпусціў яшчэ адзін трэк пад назвай «King’s Dead» з удзелам Кендрыка, {{Не перакладзена 3|Future (рэпер)|Future|ru|Фьючер}} і {{Не перакладзена 3|Блэйк, Джэймс (музыкант)|Джэймса Блэйка|ru|Блейк, Джеймс (музыкант)}}. Трэці сінгл, «Pray For Me», Кендрыка і {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru}}, быў выпушчаны ў лютым 2018 года, напярэдадні выхаду альбома ў тым жа месяцы. ''Black Panther: The Album'' выйшаў 9 лютага 2018 года. У студзені 2018 года скончыўся тэрмін дзеяння кантракту Кендрыка на публікацыю песень з {{Не перакладзена 3|Warner Chappell Music|3=ru}}; TDE патрабавала ад 20 да 40 мільёнаў даляраў за каталог рэпера. Кендрык адкрыў 60-ю штогадовую прэмію [[Грэмі]] папуры з песень «XXX», «Lust», «DNA», «Humble», «King’s Dead» і «New Freezer» рэпера {{Не перакладзена 3|Rich The Kid|3=ru}}. Ён таксама быў намінаваны на сем узнагарод, у тым ліку «Лепшы рэп-альбом», а таксама «Запіс года», «Лепшае рэп-выкананне», «Лепшая рэп-песня» і «Лепшае музычнае відэа» за Humble і «Лепшае выкананне ў рэп-выкананні» за «Loyalty» з [[Рыяна]]й. У канчатковым рахунку Кендрык атрымаў пяць узнагарод на цырымоніі: за найлепшы рэп-альбом, найлепшае рэп-выкананне, найлепшую рэп-песню, найлепшае музычнае відэа і найлепшае рэп/спетае выкананне. Пасля саўндтрэку да «''Чорнай пантэры''» Кендрык не выпускаў уласную музыку на працягу чатырох гадоў. === 2020—2023: PGLang і ''Mr. Morale & The Big Steppers'' === 5 сакавіка 2020 года Кендрык і {{Не перакладзена 3|Dave Free}} запусцілі {{Не перакладзена 3|PGLang|3=ru}}, які быў апісаны як шматмоўная Ссэрвісная кампанія, арыентаваная на мастакоў. У прэс-рэлізе Free сцвярджаў, што кампанія {{Цытата|Не з'яўляецца гуказапісвальным лэйблам, кінастудыяй або выдавецтвам. Гэта нешта новенькае. У гэты звышстымуляваны час мы сканцэнтраваны на культываванні самавыяўлення на аснове партнёрскіх адносін на нізавым узроўні.}} У анонсе таксама фігуравала «візуальная заява аб місіі», чатыроххвілінны кароткаметражны фільм з удзелам Кендрыка, Baby Keem, {{Не перакладзена 3|Jorja Smith|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Yara Shahidi|3=ru}}. 20 жніўня 2021 года Кендрык абвясціў у сваім блогу, што ён знаходзіцца ў сярэдзіне прадзюсавання свайго апошняга альбома пад TDE. Праз тыдзень ён з’явіўся на сінгле Baby Keem «Family Ties» з дэбютнага студыйнага альбома ''{{Не перакладзена 3|The Melodic Blue|3=ru}}''. Песня стала першым сінглам Кендрыка, выпушчаным за тры гады, і атрымала ўзнагароду за лепшае рэп-выкананне на [[64-я цырымонія «Грэмі»|64-й штогадовай прэміі Грэмі]]. Кендрыка таксама некалькі разоў з’яўляўся на ''The Melodic Blue'', на трэках «Range Brothers» і «Vent». 12 лістапада Кендрык здзейсніў сваё выступленне ў адказ, стаўшы хэдлайнерам першага вечара Day N Vegas. 13 лютага 2022 года Кендрык стаў хэдлайнерам шоу {{нп4|Super Bowl LVI halftime show}} разам з [[Dr. Dre]], [[Snoop Dogg]], [[Eminem]], [[50 Cent]] і {{Не перакладзена 3|Mary J. Blige|3=ru}}, якое прынесла яму прэмію ''{{нп4|Primetime Emmy Award for Outstanding Variety Special (Live)}}''. 8 мая ён выпусціў прома-сінгл «The Heart Part 5». Пяты студыйны альбом Кендрыка, ''[[Mr. Morale & The Big Steppers]]'', быў выпушчаны 13 мая. Напярэдадні яго выхаду ён наведаў [[Гана|Гану]], каб зняць міні-дакументальны фільм для [[Spotify]]. Ён таксама запрасіў музычных кіраўнікоў і іншых ганскіх артыстаў, такіх як {{нп4|Stonebwoy}}, {{нп4|Amaarae}}, {{нп4|Black Sherif}} і {{нп4|Smallgod}}, і сустрэўся з імі падчас прыватнай вечарыны па праслухоўванні альбома ў [[Акра|Акры]]. У чэрвені ён выступіў на паказе мужчынскай калекцыі [[Louis Vuitton]] вясна/лета 2023 у гонар іх нябожчыка мастацкага кіраўніка {{Не перакладзена 3|Вірджыл Абло|Вірджыла Абло|ru}} ў [[Луўр (музей)|Луўры]] падчас {{Не перакладзена 3|Тыдня моды ў Парыжы|3=ru|4=Неделя моды в Париже}}. Пазней ён стаў хэдлайнерам заключнага вечара {{Не перакладзена 3|Гластанберы (фестываль)|фестывалю ў Гластанберы|ru|Гластонбери (фестиваль)}}. === 2024—цяперашні час: варожасць з Дрэйкам, ''GNX'', Super Bowl LIX у перапынку шоў і Тур Grand National === [[Файл:KendrickSZASPurs230725-46 - 54683274355 (cropped).jpg|міні|373x373пкс|Ламар у «{{Не перакладзена 3|Тотэнхэм Хотспур (стадыён)|Тотэнхэм Хотспур Стэдыум|ru|Тоттенхэм Хотспур (стадион)}}» падчас яго тура Grand National у 2025]] Канфлікт Ламара з Дрэйкам аднавілася ў сакавіку 2024 года, калі Кендрык нечакана з’явіўся на трэку {{Не перакладзена 3|Future (рэпер)|Ф'ючэра|ru|Фьючер}} і {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru}} «Like That»<ref>{{Cite magazine|last=Gee|first=Andre|date=2024-03-22|title=Kendrick Lamar Declares War -- And Five Other Takeaways From ''We Don't Trust You''|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/future-metro-boomin-we-dont-trust-you-takeaways-1234993093/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323014715/https://www.rollingstone.com/music/music-features/future-metro-boomin-we-dont-trust-you-takeaways-1234993093/|archive-date=2024-03-23|access-date=2024-03-23|magazine=Rolling Stone|language=en-US}}</ref>. Песня пратрымалася тры тыдні запар на вяршыні рэйтынгу ''Billboard'' Hot 100, стаўшы трэцім сінглам Ламара і яго першай песняй, якая дэбютавала на першым радку<ref>{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=2024-04-01|title=Future, Metro Boomin & Kendrick Lamar's 'Like That' Debuts at No. 1 on Billboard Hot 100|url=https://www.billboard.com/lists/future-metro-boomin-kendrick-lamar-like-that-hot-100-number-one-debut/|access-date=2024-04-02|magazine=Billboard|language=en-US|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401172416/https://www.billboard.com/lists/future-metro-boomin-kendrick-lamar-like-that-hot-100-number-one-debut/|url-status=live}}</ref>. З красавіка па май ён выпускаў дисс-сінглы прысвечаныя Дрэйку «{{Не перакладзена 3|Euphoria (песня Кендрыка Ламара)|Euphoria|ru|Euphoria (песня Кендрика Ламара)}}»<ref>{{Cite magazine|last=Horowitz|first=Steven J.|date=2024-04-30|title=Kendrick Lamar Fires Back at Drake on New Diss Track 'Euphoria'|url=https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-euphoria-drake-diss-track-1235987150/|access-date=2024-04-30|magazine=Variety|archive-date=2024-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430171137/https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-euphoria-drake-diss-track-1235987150/|url-status=live}}</ref>, «{{Не перакладзена 3|6:16 in LA|3=ru}}»<ref>{{Cite magazine|last=Paul|first=Larisha|date=2024-05-03|title=Kendrick Lamar Comes Back for More on His Second Drake Diss Track This Week '6:16 in LA'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/kendrick-lamar-drake-diss-track-616-in-la-1235014757/|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503154937/https://www.rollingstone.com/music/music-news/kendrick-lamar-drake-diss-track-616-in-la-1235014757/|archive-date=2024-05-03|access-date=2024-05-13|magazine=Rolling Stone}}</ref>, «{{Не перакладзена 3|Meet the Grahams|3=ru}}»<ref>{{cite news|last1=Savage|first1=Mark|title=Drake and Kendrick Lamar get personal on simultaneously released diss tracks|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-68957553|agency=[[BBC News]]|access-date=2024-05-05|date=2024-05-04|archive-date=2024-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505005627/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-68957553|url-status=live}}</ref>, і «{{Не перакладзена 3|Not Like Us|3=ru}}»; усе яны былі альбо станоўча ўспрынятыя, альбо адобраны крытыкамі<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-doesnt-wait-for-drake-response-drops-another-new-diss-song-not-like-us-listen/|title=Kendrick Lamar Doesn't Wait for Drake Response, Drops Another New Diss Song "Not Like Us"|first=Matthew|last=Strauss|website=Pitchfork|date=2024-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505005059/https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-doesnt-wait-for-drake-response-drops-another-new-diss-song-not-like-us-listen/|archive-date=2024-05-05|access-date=2024-05-05|url-status=live}}</ref>. Апошняя песня стала першай рэп-песняй, якая ўзначаліла рэйтынг Hot 100 з абмежаваным накладам на тыдзень<ref>{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=2024-05-13|title=Kendrick Lamar's 'Not Like Us' Blasts In at No. 1 on Billboard Hot 100|url=https://www.billboard.com/lists/kendrick-lamar-not-like-us-hot-100-number-one-debut/|access-date=2024-05-13|magazine=Billboard}}</ref>. Святочны аднаразовы канцэрт пад назвай The Pop Out: Ken & Friends адбыўся 19 чэрвеня ў [[Дзень вызвалення рабоў]]<ref>{{Cite magazine|last=Horowitz|first=Steven J.|date=2024-06-05|title=Kendrick Lamar Announces Los Angeles Show 'The Pop Out – Ken and Friends' to Take Place on Juneteenth|url=https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-the-pop-out-ken-and-friends-los-angeles-concert-1236026620/|access-date=2024-06-06|magazine=Variety}}</ref>. «Not Like Us» заваяваў пяць узнагарод за адну ноч на [[67-я цырымонія «Грэмі»|67-й штогадовай прэміі]] «[[67-я цырымонія «Грэмі»|Грэмі]]», які праходзіў 2 лютага 2025 года: прэмія «Грэмі» за лепшы запіс года, прэмія «Грэмі» за лепшую песню года, прэмія «Грэмі» за лепшае рэп-выкананне, прэмія «Грэмі» за лепшую рэп-песню і прэмія «Грэмі» за лепшае музычнае відэа<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/news/2025-grammys-nominations-full-winners-nominees-list|title=2025 GRAMMYs: See The Full Winners & Nominees List|publisher=Grammy Awards|access-date=2025-02-07}}</ref>. Ламар апублікаваў песню «Watch the Party Die» в своем аккаунте [[Instagram]] в сентябре<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-drops-first-song-since-not-like-us-1236141721/|title=Kendrick Lamar Drops First New Song Since 'Not Like Us'|first=Steven J.|last=Horowitz|date=2024-09-12|access-date=2024-09-12}}</ref>. 22 лістапада ён падзяліўся песняй пад назвай «GNX» эксклюзіўна на [[YouTube]], за якой рушыў услед нечаканы рэліз аднайменнага альбома на стрымінгах у той жа дзень<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2288515/kendrick-lamar-releases-surprise-album-gnx/music/|title=Kendrick Lamar Releases Surprise Album GNX|first=Tom|last=Breihan|work=[[Stereogum]]|date=2024-11-22|access-date=2024-11-22}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cowen|first=Trace William|date=2024-11-22|title=Kendrick Lamar Surprise-Drops 'GNX' Project|url=https://www.complex.com/music/a/tracewilliamcowen/kendrick-lamar-gnx|access-date=2024-11-22|magazine=Complex}}</ref>. Пласцінка спарадзіла серыю паспяховых сінглаў, у тым ліку сінглы «Squabble Up» і «Luther», якія занялі першае месца ў рэйтынгу ''Billboard'' Hot 100. «Squabble Up» дэбютаваў на вяршыні чарта<ref name="d597">{{cite web|url=https://www.stereogum.com/2289305/kendrick-lamars-squabble-up-debuts-at-1-blocking-shaboozey-from-breaking-major-chart-record/news/|title=Kendrick Lamar's 'Squabble Up' Debuts at #1, Blocking Shaboozey From Breaking Major Chart Record|first=Tom|last=Breihan|website=[[Stereogum]]|date=2024-12-02|access-date=2025-09-23}}</ref>, у той час як «Лютэр», які быў запісаны сумесна з SZA, стаў яго самай доўгай песняй, якая заняла першае месца ў амерыканскіх чартах, правёўшы трынаццаць тыдняў запар на вяршыні Hot 100<ref name="p071">{{cite web|url=https://www.billboard.com/lists/kendrick-lamar-sza-luther-hot-100-number-one-13th-week/|title=Kendrick Lamar & SZA's 'Luther' Rules Billboard Hot 100 for 13th Week|first=Gary|last=Trust|website=[[Billbaord (magazine)|Billboard]]|date=2025-05-19|access-date=2025-09-23}}</ref>. 17 снежня ён апублікаваў на YouTube песню пад назвай «Money Without Me», якая, па чутках, была запісаная на сесіях ''[[Section.80]]''. У тым жа месяцы ён з’явіўся ў якасці госця на альбоме SZA ''Lana'', перавыданне альбома ''SOS'' (2022). ''Billboard'' уключыў Ламара ў свой спіс найвялікшых поп-зорак і размясціў на 2024 год, адзначыўшы яго «новыя рэлізы або адкрыцці, якія трапілі ў загалоўкі СМІ і пакарылі культуру»<ref>{{Cite magazine|last=Unterberger|first=Andrew|date=2024-12-23|title=Billboard Staff's Greatest Pop Stars of 2024: No. 1— Kendrick Lamar|url=https://www.billboard.com/music/pop/kendrick-lamar-greatest-pop-stars-2024-1235864455/|access-date=2024-12-24|magazine=Billboard}}</ref>. Акрамя музыкі, Ламар зняўся ў анімацыйным [[Біяграфічны фільм|біяграфічным фільме]] ''Па кавалачках'' (2024). 9 верасня 2024 года стала вядома, што Кендрык Ламар выступіць на «{{Не перакладзена 3|Супербоўл|Супербоўле|ru}}» ў 2025 годзе, у якім узялі ўдзел SZA, [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэл Л. Джэксан]], [[Серэна Уільямс]] і Mustard<ref>{{cite magazine|title=America Has a Problem: Unpacking Kendrick Lamar's Super Bowl symbolism|url=https://www.dazeddigital.com/music/article/66062/1/symbolism-behind-kendrick-lamar-super-bowl-performance-donald-trump-drake|access-date=2025-02-10|magazine=[[Dazed]]}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jokic|first1=Natasha|title=17 Easter Eggs And Small Details From Kendrick Lamar's Super Bowl Halftime Show|url=https://www.buzzfeed.com/natashajokic1/kendrick-lamar-super-bowl-halftime-show-details|access-date=2025-02-10|agency=BuzzFeed}}</ref><ref>{{cite news|title='40 Acres and a Mule': Kendrick Lamar's Super Bowl 59 Wasn't Just for Drake When Donald Trump Was His Real Target|url=https://fandomwire.com/40-acres-and-a-mule-kendrick-lamars-super-bowl-59-wasnt-just-for-drake-when-donald-trump-was-his-real-target/|access-date=2025-02-10|agency=FandomWire}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://theblueprint.ru/news/32254|title=Кендрик Ламар выступит в перерыве «Супербоула» 2025|website=The Blueprint|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909114904/https://theblueprint.ru/news/32254|archive-date=2024-09-09|access-date=2024-09-09|url-status=live}}</ref>. Гульня адбылася 9 лютага на стадыёне Цэзар Супердоум у [[Новы Арлеан|Новым Арлеане]]. Гэты выступ стаў самым наведвальным на Суперкубку за ўвесь час, сабраўшы 133,5 мільёна гледачоў, перасягнуўшы выступ [[Майкл Джэксан|Майкла Джэксана]] ў 1993 годзе Супербоўл XXVII<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/25142804-kendrick-lamars-nfl-super-bowl-59-halftime-show-draws-record-1335m-viewers|title=Kendrick Lamar's NFL Super Bowl 59 Halftime Show Draws Record 133.5M Viewers|first=Joseph|last=Zucker|publisher=[[Bleacher Report]]|access-date=2025-02-11}}</ref>. За сваю працу над гэтай падзеяй Ламар атрымаў прэмію Эмі Прайм-Тайм за выдатную музычную рэжысуру<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://deadline.com/2025/09/creative-arts-emmys-2025-winners-list-1236509478/|title=''The Daily Show''{{'}}s Desi Lydic, ''SNL 50'' & Jimmy Kimmel Among Winners On Night 2 Of Creative Arts Emmys — Updating Live|first=Lynette|last=Rice|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2025-09-06|access-date=2025-09-08}}</ref>. 17 лютага ён стаў першым рэперам (і дзявятым артыстам у цэлым), у якога на Spotify штомесяц было больш за 100 мільёнаў слухачоў<ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/kendrick-lamar-first-rapper-100-million-spotify/|title=Kendrick Lamar Is The First Rapper With 100 Million Spotify Listeners|website=Uproxx|date=2025-02-17|access-date=2025-02-17}}</ref>. Акрамя таго, ён стаў першым рэперам, у якога адначасова было тры альбомы, якія ўвайшлі ў чарты топ-10 у ЗША адначасова<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cj3n1k8edzjo|title=Kendrick Lamar earns first UK number one with Drake diss Not Like Us|date=2025-02-21}}</ref>. 14 сакавіка 2025 года Ламар быў тройчы прадстаўлены на альбоме ''Music'' ад {{Не перакладзена 3|Playboi Carti|3=ru}}, з’явіўшыся на трэках «Backd00r», " Good Credit "і"Mojo Jojo"<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2025/music/news/playboi-carti-releases-i-am-music-kendrick-lamar-1236336542/|title=Kendrick Lamar featured on Playboi Carti's Music|date=2025-03-14}}</ref>. Разам з рок-музыкам [[Лені Кравіц|Лэні Кравіцам]] і часта супрацоўнічаў з {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэлам Уільямсам|ru}}, Ламар зняўся ў песні Clipse «Chains & Whips» з альбома ''Let God Sort Em Out<ref>{{cite web|url=https://www.complex.com/music/a/treyalston/lenny-kravitz-clipse-album|title=Lenny Kravitz Lends Guitar to Clipse's "Chains & Whips" Featuring Kendrick Lamar|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=2025-07-11|access-date=2025-07-14|last1=Alston|first1=Trey}}</ref>.'' У падтрымку ''GNX'' і ''Lana'' Ламар і SZA адправіліся ў Grand National тур, які пачаўся ў красавіку 2025 года<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.azcentral.com/story/entertainment/music/2025/04/21/kendrick-lamar-sza-grand-national-tour-concert-dates/83196665007/|title=Kendrick Lamar and SZA Grand National Tour: All the 2025 dates and who's opening|first=Ed|last=Masley|website=The Arizona Republic|access-date=2025-08-19}}</ref>, пабіўшы рэкорд самага касавага тура ў якасці сумеснага хэдлайнера<ref>{{Cite magazine|last=Frankenberg|first=Eric|date=2025-06-27|title=Kendrick Lamar & SZA's Grand National Tour Just Broke an All-Time Record|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-sza-grand-national-tour-breaks-record/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627230931/https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-sza-grand-national-tour-breaks-record/|archive-date=2025-06-27|access-date=2025-07-02|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en-US}}</ref> == Артыстызм == === Уплыў === [[Файл:Tupac's_passport_headshot.jpg|alt=Headshot of Tupac Shakur on a white background|злева|міні|Ламар лічыць, што [[Тупак Шакур]] аказаў на яго самы вялікі ўплыў.]] Кендрык называе [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]] сваім самым вялікім уплывам, адзначаючы, што ён паўплываў на яго музыку і паўсядзённае жыццё<ref>{{Cite web|url=https://www.mic.com/articles/120519/watch-kendrick-lamar-and-tupac-talk-to-each-other-in-this-video|title=Watch Kendrick Lamar and Tupac Talk to Each Other in This Amazing Video|first=Tom|last=Barnes|date=June 11, 2015|publisher=Mic|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.mic.com/articles/120519/watch-kendrick-lamar-and-tupac-talk-to-each-other-in-this-video|archive-date=November 24, 2023|access-date=October 10, 2023|url-status=live}}</ref>. Ён заявіў, што Шакур, {{Не перакладзена 3|The Notorious B.I.G.|3=ru}}, [[Jay-Z]], {{Не перакладзена 3|Nas (рэпер)|Nas|ru|Нас (рэпер)}} і [[Eminem|Эмінем]] уваходзяць у пяцёрку яго любімых рэпераў. У інтэрв’ю часопісу [[Rolling Stone]] у 2011 годзе Кендрык згадаў [[Mos Def]] і [[Snoop Dogg]] як рэпераў, якіх ён слухаў і якія аказалі ўплыў у раннія гады<ref>{{cite magazine|last=Barshad|first=Amos|date=October 23, 2011|title=Kendrick Lamar Makes New Friends|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kendrick-lamar-is-a-friendly-guy-20111023|url-status=live|magazine=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924202156/http://www.rollingstone.com/music/news/kendrick-lamar-is-a-friendly-guy-20111023|archive-date=September 24, 2015|access-date=May 2, 2015}}</ref>. Ён таксама назваў {{Не перакладзена 3|DMX|3=ru}} чалавекам, які «сапраўды [прымусіў мяне пачаць] займацца музыкай. Той першы альбом [''It’s Dark and Hell Is Hot''] — класічны, [так што ён аказаў на мяне ўплыў]»<ref>{{Cite news|last=Chesman|first=Donna-Claire|date=November 21, 2017|title=Kendrick Lamar Credits Three '90s Hip-Hop Albums with Influencing His Artistic Direction|work=DJBooth|url=https://djbooth.net/features/2017-11-21-kendrick-lamar-three-90s-albums|url-status=live|access-date=October 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222010110/http://djbooth.net/features/2017-11-21-kendrick-lamar-three-90s-albums|archive-date=February 22, 2018}}</ref>. Далей ён дадаў, што Eazy-E таксама паўплываў на яго, сказаўшы: «Мяне б тут сёння не было, калі б не Eazy-E.»<ref>{{cite magazine|last=Kuperstein|first=Slava|date=September 23, 2012|title=Kendrick Lamar Cites DMX As An Influence & Discusses Learning From Dr. Dre's Mistakes|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21262/title.kendrick-lamar-cites-dmx-as-an-influence-discusses-learning-from-dr-dres-mistakes|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123083445/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21262/title.kendrick-lamar-cites-dmx-as-an-influence-discusses-learning-from-dr-dres-mistakes|archive-date=November 23, 2012|access-date=March 10, 2013|magazine=HipHopDX}}</ref>. У інтэрв’ю ў верасні 2012 года Кендрык заявіў, што Эмінем «шмат у чым паўплываў на мой стыль», і прыпісаў яму яго ўласную агрэсію на такіх запісах, як «Backseat Freestyle»<ref>{{Cite magazine|last=Platon|first=Adelle|date=October 20, 2016|title=Kendrick Lamar Chats with Rick Rubin about Making 'Alright', Studying Eminem for 'GQ Style'|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-rick-rubin-gq-style-7549720/|access-date=October 3, 2023|magazine=Billboard|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-rick-rubin-gq-style-7549720/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=dGMQQNoUn0M|title=Kendrick Lamar Says Eminem "Definitely" Influenced His Style, Calls Him A "Genius"|date=September 28, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127194120/https://www.youtube.com/watch?v=dGMQQNoUn0M|archive-date=November 27, 2015|access-date=April 22, 2014|url-status=live|via=YouTube}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.vibe.com/article/kendrick-lamar-says-backseat-freestyle-was-influenced-eminem|title=Kendrick Lamar Says 'Backseat Freestyle' Was Influenced By Eminem|magazine=Vibe|last=Kennedy|first=John|date=October 14, 2013|access-date=April 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409053039/http://www.vibe.com/article/kendrick-lamar-says-backseat-freestyle-was-influenced-eminem|archive-date=April 9, 2014|url-status=live}}</ref>. Кендрык таксама аддаў належнае працы [[Ліл Уэйн|Ліла Уэйна]] ў Hot Boys за ўплыў на яго стыль і пахваліў яго даўгавечнасць. Ён сказаў, што таксама вырас, слухаючы {{Не перакладзена 3|Rakim|3=ru}}, [[Dr. Dre]] і {{Не перакладзена 3|Tha Dogg Pound|3=ru}}. У студзені 2013 года, калі Кендрыка папрасілі назваць трох рэпераў, якія адыгралі пэўную ролю ў яго стылі, ён сказаў: {{Цытата|Верагодна, гэта хутчэй уплыў заходняга ўзбярэжжа. Трохі Курупта, [Тупак], з невялікай колькасцю змесціва Ice Cube.}} У інтэрв’ю [[GQ]] у лістападзе 2013 года, калі яго спыталі, хто з чатырох вядучых, якія зрабілі яго, ён адказаў, што Шакур, Dr. Dre, Snoop Dogg і {{Не перакладзена 3|Mobb Deep|3=ru}}, а менавіта {{Не перакладзена 3|Prodigy (рэпер)|Prodigy|ru|Prodigy (рэпер)}}. Ён чэрпаў натхненне ва ўпартасці [[N.W.A]] прадстаўляць свой родны горад з «мужнасцю, сумленнасцю і мастацкім бляскам»<ref>{{Cite magazine|last=Lamar|first=Kendrick|date=August 12, 2015|title=Kendrick Lamar Pays Tribute to N.W.A and Eazy-E: They 'Gave Voice to the Voiceless'|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-nwa-tribute-essay-eazy-e-dre-6663126/|access-date=October 3, 2023|magazine=Billboard|language=en-US|archive-date=October 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001104619/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-nwa-tribute-essay-eazy-e-dre-6663126/|url-status=live}}</ref>. На Ламара аказалі ўплыў розныя выканаўцы ў жанры R & B і соўл, у тым ліку [[Марвін Гэй]]<ref name="Ryon12">{{Cite magazine|last=Ryon|first=Sean|date=August 28, 2012|title=Kendrick Lamar Describes His Family Life, Parents' Influence On Music|url=https://hiphopdx.com/news/id.20944/title.kendrick-lamar-describes-his-family-life-parents-influence-on-music|access-date=October 19, 2023|magazine=HipHopDX|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032044/https://hiphopdx.com/news/id.20944/title.kendrick-lamar-describes-his-family-life-parents-influence-on-music|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|The Isley Brothers|3=ru}}, [[Майкл Джэксан]]<ref>{{Cite news|date=January 21, 2014|title=Kendrick Lamar talks dream collaboration with Michael Jackson, Marvin Gaye, Tupac Shakur|url=https://www.cbsnews.com/video/kendrick-lamar-talks-dream-collaboration-with-michael-jackson-marvin-gaye-tupac-shakur/|access-date=October 19, 2023|agency=CBS News|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.cbsnews.com/video/kendrick-lamar-talks-dream-collaboration-with-michael-jackson-marvin-gaye-tupac-shakur/|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|Тэдзі Пендэрграс|3=ru}}<ref>{{Cite news|last=Amfo|first=Clara|author-link=Clara Amfo|date=February 23, 2018|title=When Kendrick met Clara: The best bits from the exclusive Radio 1 interview|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/5DJrf4tXM5RRPlc00zf84Hs/when-kendrick-met-clara-the-best-bits-from-the-exclusive-radio-1-interview|access-date=October 20, 2023|agency=BBC|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124033544/https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/5DJrf4tXM5RRPlc00zf84Hs/when-kendrick-met-clara-the-best-bits-from-the-exclusive-radio-1-interview|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|Sade|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Аніта Бэйкер|3=ru}}<ref>{{Cite web|url=https://www.okayplayer.com/video/kendrick-lamar-wants-work-anita-baker-sade.html|title=Kendrick Lamar Wants to Work with Anita Baker and Sade|first=Michael|last=Gonik|website=Okayplayer|date=November 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.okayplayer.com/video/kendrick-lamar-wants-work-anita-baker-sade.html|archive-date=November 24, 2023|access-date=October 20, 2023|url-status=live}}</ref>. Ён выступаў з [[Прынс (спявак)|Прынсам]], які паўплываў на яго вакальны склад<ref>{{Cite web|url=https://www.essence.com/celebrity/kendrick-lamar-style-prince-fashion-line/|title=Kendrick Lamar Talks Thrifting, Prince, and Starting His Own Fashion Line|first=Claire|last=Stern|date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923210327/https://www.essence.com/celebrity/kendrick-lamar-style-prince-fashion-line/|archive-date=September 23, 2023|access-date=October 19, 2023|url-status=live|magazine=Essence}}</ref>, у Пэйслі-парку, каб адсвяткаваць выхад у 2014 годзе альбомаў апошняга ''{{Не перакладзена 3|Plectrumelectrum|3=ru}}'' і ''{{Не перакладзена 3|Art Official Age|3=ru}},'' якія GQ назваў «пяццю хвілінамі бліскучага вар’яцтва»<ref>{{Cite magazine|last=Silverburg|first=Nicole|date=May 5, 2016|title=Let This Video of Prince and Kendrick Lamar Performing Together Blow Your Mind|url=https://www.gq.com/story/prince-kendrick-lamar-paisley-park|access-date=October 20, 2023|magazine=GQ|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032043/https://www.gq.com/story/prince-kendrick-lamar-paisley-park|url-status=live}}</ref>. Кендрык прызнаўся, што знаходзіўся пад уплывам джазавага трубача [[Майлс Дэйвіс|Майлза Дэвіса]] і {{Не перакладзена 3|Parliament-Funkadelic|3=ru}} падчас запісу ''To Pimp a Butterfly<ref>{{Cite magazine|last=Eustice|first=Kyle|date=March 2, 2022|title=Kendrick Lamar Says Crafting 'To Pimp A Butterfly' Was A Lot Of 'Throwing Paint At The Wall'|url=https://hiphopdx.com/news/id.68484/title.kendrick-lamar-says-crafting-to-pimp-a-butterfly-was-a-lot-of-throwing-paint-at-the-wall|access-date=October 3, 2023|magazine=HipHopDX|archive-date=November 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231113232305/https://hiphopdx.com/news/id.68484/title.kendrick-lamar-says-crafting-to-pimp-a-butterfly-was-a-lot-of-throwing-paint-at-the-wall|url-status=live}}</ref>''. === Музычны стыль і тэхніка выканання === Характар музычнага стылю Ламара быў апісаны як «анты-яркі, унутраны і складаны». Яго карані сыходзяць у хіп-хоп Заходняга ўзбярэжжа<ref>{{cite magazine|last=Larsen|first=Peter|date=September 13, 2016|url=https://www.ocregister.com/2016/09/13/george-clinton-talks-about-working-with-kendrick-lamar-and-other-young-artists/|title=George Clinton talks about working with Kendrick Lamar and other young artists|magazine=[[PopMatters]]|access-date=July 20, 2021|archive-date=July 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720033939/https://www.ocregister.com/2016/09/13/george-clinton-talks-about-working-with-kendrick-lamar-and-other-young-artists/|url-status=live}}</ref> і ўвесь час пераасэнсоўваў сваё гучанне, пераходзячы на іншыя жанры<ref name="Timeline">{{Cite web|language=en-US|url=https://uproxx.com/music/kendrick-lamar-timeline/|title=How Kendrick Lamar Made Good On His Potential|first=Aaron|last=Williams|website=Uproxx|date=April 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409073011/https://uproxx.com/music/kendrick-lamar-timeline/|archive-date=April 9, 2022|access-date=October 23, 2023|url-status=dead}}</ref>. Дзякуючы яго ўкладу ў рост аўдыторыі, дзякуючы яго прывабнасці для звычайных слухачоў, музычныя крытыкі звычайна адносяць Ламара да прагрэсіўных рэп-выканаўцам<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://thesource.com/2021/09/30/the-new-era-genre-of-hip-hop-is-progressive-music/|title=The New Era & Genre Of Hip Hop is Progressive Music|first=Shawn|last=Grant|website=The Source|date=September 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110025158/https://thesource.com/2021/09/30/the-new-era-genre-of-hip-hop-is-progressive-music/|archive-date=November 10, 2022|access-date=November 9, 2022|url-status=live}}</ref>. Ён кажа, што яго музыка не мае жанру, тлумачачы гэта ў інтэрв’ю 2012 года: «Вы сапраўды не можаце класіфікаваць маю музыку, гэта чалавечая музыка»<ref>{{cite web|url=http://youheardthatnew.com/2012/09/video-kendrick-lamar-you-really-cant-categorize-my-music-its-human-music/|title=Video: Kendrick Lamar: "You Really Can't Categorize My Music, It's Human Music."|first=Nile|last=Ivey|website=YouHeardThatNew|date=September 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821002757/http://youheardthatnew.com/2012/09/video-kendrick-lamar-you-really-cant-categorize-my-music-its-human-music/|archive-date=August 21, 2017|access-date=October 29, 2014|url-status=dead}}</ref>. ''PopDust'' выказаў меркаванне, што на працягу 2010-х гадоў, дзесяцігоддзі, якое, магчыма, было вызначана хіп-хопам, Ламар пастаянна рассоўваў межы магчымага жанру<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.popdust.com/best-artists-of-the-decade-2641572042.html|title=Artists of the 2010s: Frank Ocean, Bon Iver, Mitski, and Kendrick Lamar - Popdust|first=Eden Arielle|last=Gordon|website=PopDust|date=December 12, 2019|access-date=October 24, 2023}}</ref>. У пачатку сваёй кар’еры Ламар не цікавіўся [[Музычны прадзюсар|музычным прадзюсаваннем]]<ref name="Barker">{{Cite web|language=en-US|url=https://variety.com/2017/music/features/kendrick-lamar-career-damn-to-pimp-a-butterfly-1202619725/|title=How Kendrick Lamar Became the Defining Hip-Hop Artist of His Generation|first=Andrew|last=Barker|website=Variety|date=November 21, 2017|access-date=October 24, 2023}}</ref>. Аднак па меры таго, як ён рабіў упор на напісанне песень і «стварэнне універсальнага матэрыялу», ён станавіўся ўсё больш патрабавальным і прадпрымальным у сваіх кампазіцыях<ref name="Barker2" />. Ён актыўна ўдзельнічае ў кожным аспекце свайго прадзюсарскага працэсу, уключаючы этапы міксавання і мастэрынгу, і вядомы тым, што падоўгу працуе ў студыі гуказапісу<ref>{{Cite magazine|last=Cirisano|first=Tatiana|date=February 8, 2019|title=Meet the Man Competing Against Himself in Multiple Big Four Categories at This Year's Grammys|url=https://www.billboard.com/music/awards/childish-gambino-kendrick-lamar-mastering-engineer-mike-bozzi-interview-grammys-8497072/|access-date=October 24, 2023|magazine=Billboard|language=en-US}}</ref>. «Вы павінны быць напагатове і ведаць розныя гукі і частоты», — патлумачыў Ламар ''[[Variety]]''<ref name="Barker3" />. «Што прымушае людзей рухацца, якія [[Мелодыя|мелодыі]] запамінаюцца вам, бярыце высокія і нізкія [[Актава|актавы]] і вучыцеся спалучаць іх на пэўнай частаце, як маніпуляваць гукам на сваю карысць»<ref name="Barker4" />. Ламар аддае перавагу працаваць з згуртаванай камандай музыкаў, а не пастаянна шукаць выбітных талентаў<ref name="hiphopdx1">{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80/|title=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80"|first=Steven J.|last=Horowitz|work=HipHopDX|date=August 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|archive-date=November 4, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён працуе са сваім даўнім прадзюсарам Sounwave з моманту выхаду аднайменнага EP ў 2009 годзе<ref name="Mixtapes" />. Кендрык Ламар адзначыў сабой кардынальнае змяненне ў творчасці Ламара. У адрозненне ад папярэдніх мікстэйпаў, якія складаліся з фрыстайлаў на CHR і сінглаў urban radio, у EP увайшло меланхалічнае і" журботнае " арыгінальнае выкананне, якое падкрэслівае яго тэксты<ref name="Mixtapes2" />. Строгая джазавая музыка была змешаная з альтэрнатыўнымі стылямі рэпу ў ''Section.80''<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.stereogum.com/2152402/kendrick-lamar-section-80-review/reviews/the-anniversary/|title=Kendrick Lamar 'Section.80' Review: Looking Back 10 Years Later|first=Tom|last=Breihan|work=[[Stereogum]]|date=July 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031143439/http://stereogum.com/2152402/kendrick-lamar-section-80-review/reviews/the-anniversary/|archive-date=October 31, 2022|access-date=April 20, 2023|url-status=live}}</ref>, з інструментальнымі кампазіцыямі, запазычанымі з R&B, бум бэп, псіхадэліі і даўнтэмпа<ref>{{Cite web|url=https://exclaim.ca/music/article/kendrick_lamar-section80|title=Kendrick Lamar, ''Section.80''|first=Chris|last=Dart|website=Exclaim!|date=July 19, 2011|access-date=October 27, 2023}}</ref>. ''Good Kid, M.A.A.D City'' адмовіўся ад густаў сучаснага хіп-хопа, даследуючы тонкую, атмасферную бок хіп-хопа Заходняга ўзбярэжжа і [[гангста-рэп]]у<ref name="Caramanica">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|first=Jon|last=Caramanica|work=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref><ref name="Madden">{{cite web|url=https://consequence.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Album Review: Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d city|first=Mike|last=Madden|work=[[Consequence (publication)|Consequence]]|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127034916/http://consequenceofsound.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>. ''To Pimp a Butterfly'' — гэта аб’яднанне жанраў, сінанімічных афраамерыканскай музыцы, у першую чаргу [[джаз]]а, [[фанк]]а і соўла<ref name="Anderson">{{cite magazine|last=Anderson|first=Kyle|date=March 26, 2015|title='To Pimp a Butterfly' by Kendrick Lamar: EW review|url=https://www.ew.com/article/2015/03/26/kendrick-lamar-review|url-status=live|magazine=[[Entertainment Weekly]]|location=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407075907/http://www.ew.com/article/2015/03/26/kendrick-lamar-review|archive-date=April 7, 2015|access-date=April 3, 2015}}</ref><ref name="oral history">{{cite web|url=http://www.grammy.com/news/the-oral-history-of-kendrick-lamars-to-pimp-a-butterfly|title=The Oral History Of Kendrick Lamar's To Pimp A Butterfly|author=Hale|first=Andreas|date=February 9, 2016|publisher=The Recording Academy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160211020705/http://www.grammy.com/news/the-oral-history-of-kendrick-lamars-to-pimp-a-butterfly|archive-date=February 11, 2016|access-date=February 11, 2016|url-status=live}}</ref>. Ён па-новаму вызначыў джазавы рэп, зрабіўшы акцэнт на імправізацыі і [[Сола (музыка)|сола]], а не на сэмпліраванні<ref>{{Cite news|last=Fusilli|first=Jim|date=October 21, 2015|title=The Metamorphosis of Kendrick Lamar's 'Butterfly'|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://www.wsj.com/articles/the-metamorphosis-of-kendrick-lamars-butterfly-1445463824|access-date=October 27, 2023|issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.spin.com/2015/03/kendrick-lamar-to-pimp-a-butterfly/|title=Review: Kendrick Lamar Returns With the Great American Hip-Hop Album, 'To Pimp a Butterfly|first=Dan|last=Weiss|website=Spin|date=March 20, 2015|access-date=October 27, 2023}}</ref>. Мінімалістычны аранжыроўкі увасоблены ў песнях ''Damn.'' і ''Mr. Morale & the Big Steppers''<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2017/04/17/524351436/kendrick-lamars-damn-is-introspective-and-unforgiving|title=Kendrick Lamar's 'DAMN.' Is Introspective And Unforgiving|first=Oliver|last=Wang|website=NPR Music|date=April 17, 2017|access-date=October 27, 2023}}</ref><ref>{{cite web|language=en-US|url=https://philadelphiaweekly.com/kendrick-lamar-myth-mirth-and-mr-morale/|title=Kendrick Lamar: Myth, Mirth and Mr. Morale|first=A. D.|last=Amorosi|website=[[Philadelphia Weekly]]|date=August 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908033541/https://philadelphiaweekly.com/kendrick-lamar-myth-mirth-and-mr-morale/|archive-date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022|url-status=live}}</ref>. ''Damn.'' прыцягнула ўвагу звычайных слухачоў дзякуючы свайму твору, напісанаму пад уплывам [[Поп-музыка|поп-музыкі]] і [[R&B]]<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.udiscovermusic.com/stories/kendrick-lamar-damn-album/|title='Damn.': Kendrick Lamar's Pursuit For Higher Learning|first=Alyson|last=Lewis|website=uDiscover Music|date=April 14, 2023|access-date=October 28, 2023}}</ref>, хоць разрозненыя і [[Дысторшн|скажоныя інструменты]] ''Mr. Morale & The Big Steppers'' былі створаны, каб выклікаць у слухачоў пачуццё трывогі і дыскамфорту<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.pastemagazine.com/music/kendrick-lamar/mr-morale-the-big-steppers-album-review|title=Kendrick Lamar Tears Down the Persona on Revealing Opus Mr. Morale & The Big Steppers|first=Josh|last=Svetz|website=Paste Magazine|date=May 18, 2022|access-date=October 28, 2023}}</ref>. Альбом ''GNX'' быў данінай павагі роднаму Лос-Анджэлесу Ламара і ўвабраў у сябе элементы джы-фанка і рэгіянальных мексіканскіх кампазіцый<ref>{{Cite web|url=https://theithacan.org/58403/life-culture/music/kendrick-lamar-continues-to-flaunt-west-coast-confidence-in-gnx/|title=Kendrick Lamar continues to flaunt West Coast confidence in 'GNX'|first=John|last=Baker|website=The Ithacan|access-date=February 6, 2025}}</ref>. === Напісанне песень === Інтраспектыўнае і спавядальнае напісанне песень Кендрыкам часта заснавана на яго асабістым жыцці. [[The New York Times|The New Yorker]] назваў яго «майстрам апавядання»<ref name="Félix" />, а [[Billboard]] назваў яго лірызм «шэкспіраўскім»<ref>{{cite magazine|last=Alysse|first=Bianca|date=February 5, 2018|title=Kendrick Lamar's 20 Best Songs: Critic's Picks|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-songs-best-hits-list-8097320/|url-status=live|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529130115/https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8097320/kendrick-lamar-songs-best-hits-list|archive-date=May 29, 2018|access-date=May 28, 2018}}</ref>. Pitchfork лічыць Кендрыка «прыязным да радыё, але адкрыта палітычным рэперам». Яго працы часта ўтрымліваюць палітычныя і сацыяльныя каментары, засяроджаныя вакол афраамерыканскага жыцця і культуры, якія даследуюць тэмы расізму<ref name=":23">{{Cite news|last=Kornhaber|first=Spencer|date=February 11, 2015|title=What Kendrick Lamar's "The Blacker the Berry" Really Means|language=en-US|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/02/kendrick-lamar-is-not-a-hypocrite/385384/|url-status=live|access-date=February 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219203526/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/02/kendrick-lamar-is-not-a-hypocrite/385384/|archive-date=February 19, 2018}}</ref>, пашырэння правоў і магчымасцяў чарнаскурых і сацыяльнай несправядлівасці. Газета [[The Guardian]] параўнала гэта з {{Не перакладзена 3|State of the Union|3=ru}}<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/music/2017/apr/14/kendrick-lamar-damn-review|title=Kendrick Lamar: Damn review – more mellow but just as angry|first=Alexis|last=Petridis|website=The Guardian|date=April 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422012038/https://www.theguardian.com/music/2017/apr/14/kendrick-lamar-damn-review|archive-date=April 22, 2017|access-date=February 8, 2018|url-status=live}}</ref>. Джэйкаб Уіці з American Songwriter адзначае: {{Цытата|Ламар не толькі музыка, аўтар тэкстаў і вядучы, але і драматург, раманіст, аўтар кароткіх апавяданняў. Ён літаратурны ў рамках такога віду мастацтва, як музыка.}} Усе студыйныя альбомы Кендрыка былі класіфікаваны як канцэптуальныя альбомы. ''Section.80'' прысвечаны {{Не перакладзена 3|Пакаленне Y|пакаленню Y|ru|Поколение Y}} і прысвечаны сумежным тэмам, такім як эпідэмія крэка ў 1980-х гадах, талерантнасць да лекаў і прэзідэнцтва [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]<ref>{{Cite news|last=Phillips|first=Yoh|date=March 12, 2015|title=My Pain: Why Kendrick Lamar's 'Section.80' is Better Than 'GKMC'|language=en|work=DJBooth|url=https://djbooth.net/features/kendrick-lamar-section80-better-than-gkmc|access-date=November 1, 2023}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Ramirez|first=Erika|date=September 2, 2011|title=Kendrick Lamar Talks 'Section.80,' New Album and Upcoming Videos|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-talks-section80-new-album-and-upcoming-videos-467608/|magazine=Billboard|language=en-US|access-date=November 10, 2022}}</ref>. ''[[Good Kid, M.A.A.D City]]'' — гэта нелінейнае апавяданне, якое апавядае аб суровых падлеткавых перажываннях Кендрыка ў яго родным [[Комптан (Каліфорнія)|Комптоне]]<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|first=Joseph|last=Morpurgo|website=Fact Magazine|date=October 23, 2012|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024%2C0%2C6292536.story|title=Kendrick Lamar roams Compton in 'good kid, m.A.A.d city'|first=Mikael|last=Wood|website=Los Angeles Times|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126060511/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024%2C0%2C6292536.story|archive-date=November 26, 2012|access-date=November 9, 2022|url-status=dead}}</ref>. Яго кінематаграфічны размах параўноўвалі са [[Сцэнарый|сцэнарамі]], напісанымі кінематаграфістамі [[Марцін Скарсэзэ|Марцінам Скарсэзэ]] і [[Квенцін Таранціна|Квенцінам Таранціна]]. ''[[To Pimp a Butterfly]]'' спалучае ў сабе палітычныя і асабістыя тэмы, такія як расавае няроўнасць, дэпрэсія і інстытуцыянальная дыскрымінацыя і апісваецца жыццё афраамерыканца падчас прэзідэнцтва [[Барак Абама|Барака Абамы]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.salon.com/2015/03/18/to_pimp_a_butterfly_kendrick_lamars_unapologetic_black_american_dream/|title="To Pimp a Butterfly": Kendrick Lamar's unapologetic black American dream|first=Priscilla|last=Ward|website=Salon|date=March 19, 2015|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://daily.jstor.org/butterfly-flow-tupac-kendrick-lamar-and-the-mythic-pantheon-of-new-black-godz/|title=Butterfly Flow: Tupac, Kendrick Lamar, and the Resurrection of New Black Godz|first=Monica|last=Miller|website=JSTOR Daily|date=April 4, 2015|access-date=November 10, 2022}}</ref>. ''[[DAMN.]]'' даследуе дваістасць чалавечай прыроды і паглыбляецца ў тэмы маралі і духоўнасці<ref>{{Cite web|language=en|url=https://medium.com/modern-music-analysis/is-it-wickedness-is-it-weakness-damn-by-kendrick-lamar-fc918a20707f|title=Is It Wickedness? Is It Weakness? DAMN. By Kendrick Lamar|first=Mark|last=Chinapen|website=Modern Music Analysis|date=October 21, 2021|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.highsnobiety.com/p/kendrick-lamar-damn-review/|title=Kendrick Lamar's 'DAMN.' Reflects the Duality of Human Nature|first=Jacob|last=Davey|website=Highsnobiety|date=April 18, 2017|access-date=November 10, 2022}}</ref>. ''[[Mr. Morale & The Big Steppers]]'' падрабязна апісвае тэрапеўтычны вопыт Кендрыка і даследуе асабістыя тэмы, такія як дзяцінства і траўмы пакаленняў, адказнасць і пакланенне знакамітасцям<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.theringer.com/2022/5/16/23074781/kendrick-lamar-mr-morale-big-steppers-review|title=Kendrick Lamar's 'Mr. Morale & the Big Steppers' Is As Messy and Complicated As the Man Who Made It|first=Charles|last=Holmes|website=The Ringer|date=May 16, 2022|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.complex.com/music/kendrick-lamar-mr-morale-theme-breakdown/|title=10 Big Themes on Kendrick Lamar's 'Mr. Morale & The Big Steppers'|website=Complex|date=May 13, 2022|access-date=November 10, 2022|last1=Gee|first1=Andre|last2=Skelton|first2=Eric|last3=Rose|first3=Jordan|last4=McKinney|first4=Jessica}}</ref>. == Дыскаграфія == ; Студыйныя альбомы * ''[[Section.80]]'' (2011) * ''[[Good Kid, M.A.A.D City]]'' (2012) * ''[[To Pimp a Butterfly]]'' (2015) * ''[[DAMN.]]'' (2017) * ''[[Mr. Morale & The Big Steppers|Mr. Morale & the Big Steppers]]'' (2022) * ''[[GNX (альбом)|GNX]]'' (2024) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} * {{Allmusic new|artist|mn0002709646}} * {{IMDb name|5302509}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ламар Кендрык}} [[Катэгорыя:Рэперы ЗША]] [[Катэгорыя:Кендрык Ламар]] 02t7o2h59cga7262k06saw6hs6nson0 Камбаджыйска-тайскі канфлікт (2025) 0 794501 5160527 5071896 2026-07-03T10:27:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160527 wikitext text/x-wiki {{узброены канфлікт |дата=з [[28 мая]] [[2025]] |месца=дзяржаўная граніца Камбоджы і Тайланда |вынік = |праціўнік1= {{Сцягафікацыя|Камбоджа}} |праціўнік2= {{Сцягафікацыя|Тайланд}} |страты1= '''На 28 ліпеня''': 5 вайскоўцаў загінула {{small|(уласныя даныя)}}<ref name=svobs>{{Cite news|title=Боевые действия на границе Таиланда и Камбоджи не утихают|url=https://www.svoboda.org/a/boevye-deystviya-na-granitse-tailanda-i-kambodzhi-ne-utihayut-/33484446.html|website=Радио Свобода|date=2025-07-26|access-date=2025-07-26|lang=ru}}</ref>, 20—21 паранена<ref>{{Cite web|url=https://sbm.news/articles/688434cbe024d8b3198009fc|title=SBM News|website=sbm.news|access-date=2025-07-28}}</ref><ref name=aljie>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/26/death-toll-in-thailand-cambodia-border-clashes-hits-32-dozens-wounded|title=Death toll in Thailand-Cambodia border clashes hits 32, over 130 injured|lang=en|website=[[Al Jazeera]]|access-date=2025-07-26}}</ref> / больш за 100 вайскоўцаў загінула {{small|(даныя праціўніка)}}<ref name=thany /> ---- 8 мірных жыхароў загінула<ref name=svobs />, 50 паранена<ref name=aljie /> |страты2='''На 28 ліпеня''': 6—14 вайскоўцаў загінула<ref name=thany>{{Cite news|title=Thailand Warns of War With Cambodia as Deadly Clashes Enter 2nd Day|first=Sun|last=Narin|url=https://www.nytimes.com/2025/07/25/world/asia/thailand-cambodia-border-death-toll.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2025-07-25|access-date=2025-07-25|lang=en-US}}</ref><ref name=aljazee>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/25/death-toll-in-thai-cambodia-clashes-rises-to-16-as-120000-flee-border-area|title=Thailand-Cambodia clashes kill at least 15 as 130,000 flee border area|lang=en|website=[[Al Jazeera]]|access-date=2025-07-25}}</ref> , 29 паранена<ref name=aljie /> ------ 13 мірных жыхароў загінула, 30—62 паранена<ref name=reuteaa /><ref name=aljie /> }} '''Камбаджыйска-тайскі канфлікт''' — узброены канфлікт на мяжы [[Камбоджа|Камбоджы]] і [[Тайланд]]а, які адбыўся ў маі<ref name=cccs>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2025/07/23/asia/thailand-cambodia-clashes-border-intl-hnk|title=At least 12 killed in deadly clashes as border dispute between Thailand and Cambodia escalates|lang=en|first=Helen Regan, Kocha Olarn, Lauren Kent, Olivia|last=Kemp|website=CNN|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref><ref name=vedo>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/07/24/1126589-o-boyah-tailanda-i-kambodzhi|title=Что известно о боях на границе Таиланда и Камбоджи|lang=ru|website=Ведомости|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref>—ліпені<ref name=allla /> і снежні 2025 года. == Разгортванне падзей== 28 мая 2025 года ў ходзе кароткай перастрэлкі з тайскімі салдатамі загінуў адзін камбаджыйскі салдат на спрэчным участку мяжы дзвюх краін паміж камбаджыйскай правінцыяй [[Прэахвіхеа (правінцыя)|Прэахвіхеа]] і тайландскай правінцыяй [[Убонратчатхані (правінцыя)|Убонратчатхані]]. Улады дзвюх краін заявілі, што іх войскі з тых часоў былі адведзены, і яны будуць выкарыстоўваць дыпламатыю для вырашэння гэтай праблемы<ref name=may>{{Cite news|title=Cambodia says soldier killed in brief border skirmish with Thai troops|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/cambodia-says-soldier-killed-brief-border-skirmish-with-thai-troops-2025-05-28/|website=Reuters|date=2025-05-28|access-date=2025-07-24|lang=en}}</ref>. Спроба закуліснай дыпламатыі перарасла ў шырокі дыпламатычны канфлікт, які [[Палітычны крызіс у Тайландзе (2025)|дэстабілізаваў]] [[урад Тайланда]] і прывёў да часовага адхілення прэм’ер-міністра [[Пхэтхонгтхан Чынават|Пхэтхонгтхана Чынавата]]<ref name=":0" /> пасля ўцечкі тэлефоннай размовы з былым прэм’ер-міністрам Камбоджы [[Хун Сен]]ам, у якім яна крытыкавала дзеянні сваёй [[Сухапутныя войскі Тайланда|арміі]] ў канфлікце<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2025/07/01/asia/thailand-pm-paetongtarn-suspended-intl-hnk|title=Thailand’s prime minister suspended over leaked phone call with former strongman|lang=en|first=Helen Regan, Kocha|last=Olarn|website=CNN|date=2025-07-01|access-date=2025-07-24}}</ref>. 21 ліпеня Тайланд абвінаваціў Камбоджу ва ўсталёўцы наземных мін на спрэчнай прыгранічнай тэрыторыі. Тайландскія ўлады абвясцілі, што трое салдат былі параненыя ў выніку падрыву мін падчас патрулявання 16 ліпеня на тайскім баку спрэчнага памежнага раёна. Аднак, камбаджыйскі бок адхіліў гэтыя абвінавачванні і заявіў, што салдаты адхіліліся ад ўзгодненых маршрутаў і падарваліся на міне, якая засталася пасля дзесяцігоддзяў вайны<ref name="vedo" /><ref name=":0">{{Cite news|title=Landmine dispute escalates tensions between Thailand and Cambodia|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/landmine-dispute-escalates-tensions-between-thailand-cambodia-2025-07-21/|website=Reuters|date=2025-07-22|access-date=2025-07-24|lang=en}}</ref>. Тайланд заявіў, што закліча Камбоджу да адказу за парушэнне дамовы аб супрацьпяхотных мінах, а войска ўзмоцніць пільнасць падчас памежнага патрулявання. Камбоджа заявіла, што нядаўні інцыдэнт прадэманстраваў неабходнасць ўрэгулявання ў [[Міжнародны суд ААН |Міжнародным судзе]], але [[Бангкок]] раней заяўляў, што не прызнае юрысдыкцыю суда па гэтым пытанні і аддае перавагу ўрэгуляваць спрэчку з дапамогай двухбаковых механізмаў<ref name=":0" />. 23 ліпеня група тайскіх салдат падарвалася на міне ўздоўж мяжы, у выніку яны атрымалі раненні. Позна ўвечары тайскія ўлады адклікалі свайго пасла з Камбоджы і адначасова высылалі камбаджыйскага пасла ў [[Бангкок]]у<ref name="vedo" /><ref>{{Cite web|url=https://sbm.news/articles/6880e888e024d8b3196ee2a3|title=SBM News|website=sbm.news|access-date=2025-07-28}}</ref>. == Ваенная эскалацыя == У ноч на 24 ліпеня 2025 года адбыліся ваенныя сутыкненні паміж войскамі Тайланда і Камбоджы каля старажытнага храма [[Та Моан Тхом]], які знаходзіцца на тайландскай тэрыторыі, побач з аспрэчванай Камбоджай тэрыторыяй<ref name=bbc>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clyxy7187d3o|title=Армии Таиланда и Камбоджи обменялись ударами на спорном участке границы|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref>. Бакі канфлікту абвінавацілі адзін аднаго ў пачатку баявых дзеянняў. Па даных Камбоджы, рана раніцай тайскія сілы пачалі парушаць дамоўленасці, падняўшыся да храма і ўсталяваўшы калючы дрот у падставы. Пазней яны запусцілі беспілотнік на дзве хвіліны<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/world/live-news/thailand-cambodia-border-dispute-07-24-25-intl-hnk|title=Thailand launches airstrikes on Cambodian military targets as deadly border dispute escalates|lang=en|first=Helen Regan, Kocha Olarn, Lex Harvey, Antoinette Radford, Laura|last=Sharman|website=CNN|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref>. Камбаджыйцы дрот прыбралі, пасля чаго адбылася перастрэлка<ref name=":1">{{Cite web|url=https://sbm.news/articles/6881e886e024d8b3197400afaniem.html|title=SBM News|website=sbm.news|access-date=2025-07-28}}</ref>. Па словах тайскіх вайскоўцаў, Камбоджа, перш чым накіраваць войскі ў спрэчны раён, запусціла разведвальны беспілотнік. Пазней камбаджыйскія войскі адкрылі агонь па памежных раёнах, былі параненыя двое тайскіх салдат. Вядома, што Камбоджа ўжывала розныя віды ўзбраенняў, у тым ліку ракетныя ўстаноўкі<ref name=vedo/>, і нанесла ўдар з [[Град (РСЗА)|РСЗА «Град»]] па памежнай тэрыторыі правінцыі [[Сісакет (правінцыя)|Сісакет]]<ref name=rugas>{{Cite web|url=https://rg.ru/2025/07/24/tailand-nanes-aviaudar-po-kambodzhe-posle-obstrela-svoih-voennyh-iz-rszo.html|title=Таиланд нанес авиаудар по Камбодже после обстрела своих военных из РСЗО|lang=ru|website=Российская газета|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref>. Камбаджыйцы заявілі пра захоп храмаў Та Моан Тоха, Та Моан Тхома и Та Крабей, а таксама раёна Мом Тэй<ref name=":1" />. [[Міністэрства замежных спраў Тайланда]] заявіла, што камбаджыйскія войскі абстралялі тайскую ваенную базу і ўдарылі па грамадзянскіх аб’ектах, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва. У адказ, шэсць тайскіх знішчальнікаў [[F-16]] нанеслі ўдары па войскам праціўніка<ref name=rugas /><ref name=alja>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/thai-military-reports-clash-with-cambodian-troops-at-disputed-border-area|title=Thailand and Cambodia exchange fire in deadly border clashes|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-07-24}}</ref><ref name=vedo />. Затым баявыя дзеянні распаўсюдзіліся па меншай меры на шэсць раёнаў уздоўж граніцы<ref name="автоссылка1" />, што прымусіла Тайланд зачыніць мяжу<ref name=alja /> праз рост загінулых<ref>{{Cite news|title=Thailand-Cambodia border dispute live: Thailand closes border with Cambodia as death toll from fighting rises|first=Joe|last=Coughlan|url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jul/24/thailand-cambodia-border-clashes-live-soldiers-fire-at-each-other-along-disputed-border|website=the Guardian|id=0261-3077|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24|lang=en-GB}}</ref>. Губернатары тайскіх правінцый [[Сурын (правінцыя)|Сурын]], [[Бурырам (правінцыя)|Бурырам]], Сісакет і Убонратчатхані прынялі рашэнне аб эвакуацыі мірных жыхароў, якія пражываюць уздоўж мяжы з Камбоджай<ref name=bbc />. Эвакуацыя была праведзена па распараджэнні выконваючага абавязкі прэм’ер-міністра і міністра ўнутраных спраў [[Пхумтам Вечаячай|Пхумтама Вечаячая]], які даручыў Міністэрству ўнутраных спраў пачаць аперацыю па абароне раёнаў за лініяй фронту<ref>{{Cite web|url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40052964|title=Four Cambodian-border provinces evacuate villagers|lang=en-US|website=nationthailand|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref>. 23 ліпеня [[Сухапутныя войскі Тайланд|Каралеўская армія Тайланда]] заявіла, што пачынае аперацыю на сушы і ў паветры для процідзеяння Камбоджы<ref name=oper>{{Cite web|url=https://www.khaosod.co.th/breaking-news/news_9863293|title=ด่วน! ทบ.เปิดปฏิบัติการ 'ยุทธบดินทร์' ทั้งทางบก-อากาศ บดขยี้ผู้ที่เหยียบย่ำแผ่นดินไทย|lang=th|last=ข่าวสด|website=ข่าวสด|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sbm.news/articles/6881e537e024d8b31973eb13|title=SBM News|website=sbm.news|access-date=2025-07-28}}</ref>. Таксама камандаванне [[Узброеныя сілы Тайланда|Узброеных Сіл Тайланда]] паведаміла пра намер прымяніць цяжкае ўзбраенне супраць суседняй краіны<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2025/07/24/26340812.shtml|title=Таиланд планирует применить тяжелое вооружение против Камбоджи|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-07-24|access-date=2025-07-24}}</ref>. Раніцай 25 ліпеня баі аднавіліся і бакі працягнулі абменьвацца агнём уздоўж спрэчнай мяжы. У гэты ж дзень успыхнулі жорсткія сутыкненні ў раёнах храмаў Та Моан Тхом і Та Крабі недалёка ад мяжы з ужываннем артылерыі, танкаў і авіяцыі. Тайскія войскі пачалі масіраванае наступленне ў спробе захапіць кантроль над гэтымі аб’ектамі, але камбаджыйцы адбілі атаку<ref>{{Cite news|title=На границе Камбоджи и Таиланда произошли новые бои|url=https://ria.ru/20250725/granitsa-2031462185.html|website=РИА Новости|date=2025-07-25}}</ref>. Па заявах тайскай арміі, каля храма [[Прэахвіхеа]], аб’екта [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]], на які абедзве краіны прэтэндуюць, было забіта больш за 100 камбаджыйскіх салдат<ref name=thany />. Таксама вядома, што храм быў пашкоджаны пасля бамбардзіровак Тайланда<ref name=reuteaa>{{Cite news|title=Thailand and Cambodia exchange heavy artillery fire as border battle expands|first=Shoon|last=Naing|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailand-cambodia-exchange-heavy-artillery-fire-border-battle-expands-2025-07-25/|website=Reuters|date=2025-07-25|access-date=2025-07-25|lang=en}}</ref>. Тайланд абвясціў ваеннае становішча ў сямі раёнах правінцыі [[Чантхабуры (правінцыя)|Чантхабуры]] і ў адным раёне правінцыі [[Трат (правінцыя)|Трат]], якія мяжуюць з Камбоджай<ref name=thany /><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/688385f19a79473bcde949b0|title=Таиланд ввел военное положение в восьми провинциях на границе с Камбоджей|lang=ru|website=РБК|date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref>. За два дні больш за 135 тысяч тайцаў было эвакуявана са спрэчных тэрыторый<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2025/07/24/asia/thailand-cambodia-border-clashes-friday-intl-hnk|title=More than 135,000 displaced as Thailand-Cambodia border clashes enter second day|lang=en|first=Kocha Olarn, Jessie|last=Yeung|website=CNN|date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref><ref>{{Cite news|title=Thailand-Cambodia dispute: 130,000 Thai civilians evacuated amid second day of clashes|first=Rebecca|last=Ratcliffe|url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/25/thailand-cambodia-border-dispute-thai-evacuation-clashes-conflict|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2025-07-25|access-date=2025-07-25|lang=en-GB}}</ref>, а камбаджыйцаў ад 5 да 35 тысяч чалавек<ref>{{Cite news|title=Nearly 5,000 evacuated to safety in Oddar Meanchey province|author=Niem Chheng|url=https://m.phnompenhpost.com/national/nearly-5-000-evacuated-to-safety-in-oddar-meanchey-province-|website=The Phnom Penh Post|date=2024-07-24|url-status=dead}}</ref><ref name=svobs />. Раніцай 26 ліпеня камбаджыйскія войскі ўварваліся ў тайландскую правінцыю Трат, але былі адкінутыя тайландскай марской пяхотай назад<ref name=sjee>{{Cite news|title=В Таиланде заявили о попытке вторжения ВС Камбоджи на территорию страны|author=The Reporters: ВС Камбоджи пытались вторгнуться в Таиланд и были отброшены|url=https://ria.ru/20250726/tailand-2031566250.html|website=РИА Новости|date=2025-07-25}}</ref><ref name=cand>{{Cite news|title=Why Are Thailand and Cambodia Fighting? Here’s a Quick Guide.|url=https://www.nytimes.com/2025/07/24/world/asia/thailand-cambodia-border-fight.html|date=2025-07-24|access-date=2025-07-26|lang=en}}</ref>. == Спыненне агню == 25 ліпеня прэм’ер-міністр Камбоджы [[Хун Манет]] паведаміў, што ён пагадзіўся на спыненне агню, прапанаванае прэм’ер-міністрам [[Малайзія|Малайзіі]] [[Анвар Ібрагім|Анварам Ібрагімам]]. Увечары Тайланд заявіў, што згодны са спыненнем агню і разгледзіць гэта, але гэта павінна быць заснавана на «адпаведных рэальных умовах»<ref name=reuteaa /> і што бягучыя атакі Камбоджы сведчаць аб адсутнасці добрай волі<ref name=cand />. 26 ліпеня прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] заявіў, што ён пагаварыў з прэм’ер-міністрамі Камбоджы і Тайланда, каб аказаць ціск на абедзве краіны, дамагчыся неадкладнага спынення агню і пакласці канец вайне, папярэдзіўшы, што не будзе заключаць гандлёвыя пагадненні ні з адной з краін, калі канфлікт працягнецца<ref>{{Cite news|title=Trump says Thailand and Cambodia agree to hold immediate ceasefire talks|first=Shoon|last=Naing|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/trump-says-thailand-cambodia-agree-hold-immediate-ceasefire-talks-2025-07-26/|website=Reuters|date=2025-07-26|access-date=2025-07-26|lang=en}}</ref>, у выніку чаго лідары абедзвюх краін дамовіліся «неадкладна сустрэцца і аператыўна дамовіцца аб спыненні агню»<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/thailand-cambodia-border-clashes-violence-continues/|title=Deadly border clashes between Thailand and Cambodia continue as pressure for ceasefire mounts - CBS News|lang=en-US|website=www.cbsnews.com|date=2025-07-26|access-date=2025-07-26}}</ref>. [[Кітай]] таксама прапанаваў выступіць пасярэднікам у перамовах, з’яўляючыся найбуйнейшым гандлёвым партнёрам бакоў канфлікту<ref name=cand />. Увечары 27 ліпеня міністр замежных спраў Малайзіі пацвердзіў, што лідары Камбоджы і Тайланда сустрэнуцца на наступны дзень у Малайзіі для перамоваў аб спыненні агню пры пасярэдніцтве Анвара Ібрагіма<ref>{{Cite web |last=Reuters |first= |title=Таиланд и Камбоджа проведут переговоры по поводу смертоносного пограничного конфликта в Малайзии. |date=2025-07-27 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailand-cambodia-hold-talks-deadly-border-conflict-malaysia-2025-07-27/ |publisher=Reuters |access-date=2025-07-27 |language=en}}</ref>. 28 ліпеня прэм’ер-міністр Тайланда Пхумтам Вечаячай і прэм’ер-міністр Камбоджы Хун Манет сустрэліся для перамоваў аб спыненні агню ў [[Путраджая|Путраджаі]]. Анвар Ібрагім заявіў, што краіны дамовіліся аб «неадкладным і безумоўным» спыненні агню ў спробе ўрэгуляваць канфлікт. На сустрэчы таксама прысутнічалі паслы ЗША і Кітая<ref name=allla>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/28/thailand-cambodia-border-clashes-continue-before-malaysia-ceasefire-talks|title=Thailand, Cambodia agree to ‘immediate, unconditional’ ceasefire|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-07-28}}</ref>. Аднак, па дадзеных тайландскай арміі, армія праціўніка, пасля ўступлення ў сілу перамір’і, атакавала тайскія падраздзяленні ў раёне Суранары. Пазней прэс-сакратар [[Міністэрства нацыянальнай абароны Камбоджы]] Малі Сачыта заявіла, што бакі выконваюць рэжым спынення агню і ваенныя дзвюх краін павінны заставацца на сваіх пазіцыях да пачатку перамоваў<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/07/2025/688826c09a7947438fbc8b69|title=Таиланд обвинил Камбоджу в нарушении перемирия|lang=ru|website=РБК|date=2025-07-29|access-date=2025-07-29}}</ref>. 29 ліпеня ваенныя камандзіры абодвух бакоў дамовіліся не размяшчаць войскі ўздоўж спрэчнай мяжы, захоўваць рэжым спынення агню, спыніць любыя перамяшчэнні войскаў і садзейнічаць вяртанню параненых і загінуўшых<ref>{{Cite news|title=Guns fall silent on Thai-Cambodia border as commanders seek to uphold truce|first=Panu|last=Wongcha-um|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/guns-fall-silent-thai-cambodia-border-commanders-seek-uphold-truce-2025-07-29/|website=Reuters|date=2025-07-29|access-date=2025-07-29|lang=en}}</ref>. Міністры замежных спраў і абароны Камбоджы, Тайланда і Малайзіі таксама абавязаліся распрацаваць механізмы рэалізацыі і маніторынгу перамір’я<ref name=mina>{{Cite web|url=https://www.silobreaker.com/blog/geopolitical/thailand-cambodia-border-conflict-the-situation-in-july-2025/|title=Thailand-Cambodia July 2025 border conflict and its context|lang=en-US|website=Silobreaker|date=2025-08-06|access-date=2025-08-12}}</ref>. 7 жніўня адбылася сустрэча прадстаўнікоў міністэрстваў абароны абодвух краін у [[Куала-Лумпур]]ы, якая завяршылася пагадненнем аб працягу рэжыму спынення агню. Таксама бакі канфлікту пагадзіліся вырашыць назіральнікам з [[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі|АСЕАН]] аглядаць спрэчныя памежныя раёны, каб гарантаваць неаднаўленне баявых дзеянняў. 9 жніўня, па дадзеных тайскай арміі, трое тайскіх салдат пацярпелі ў выніку падрыву на міне падчас патрулявання мяжы з Камбоджай<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/9/thai-soldiers-injured-by-landmine-near-cambodia-amid-fragile-truce|title=Thai soldiers injured by landmine near Cambodia amid fragile truce|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-08-12}}</ref>. ==Аднаўленне канфлікту== 7 снежня 2025 года ўлады Камбоджы заявілі, што тайландскія войскі абстралялі пазіцыі камбаджыйскіх войск са стралковай зброі і мінамётаў<ref>{{cite news|title=Breaking News: Thai troops fire on Cambodian forces at Preah Vihear border|url=https://www.khmertimeskh.com/501802777/breaking-news-thai-troops-fire-on-cambodian-forces-at-preah-vihear-border/|work=Khmer Times|date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite news|title=Thai and Cambodian troops again clash along disputed border|url=https://thediplomat.com/2025/12/thai-and-cambodian-troops-again-clash-along-disputed-border/|work=The Diplomat|date=2025-12-08}}</ref><ref>{{cite web|title=Cambodia says Thailand is violating Trump-led ceasefire|url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/cambodia-thailand-border-conflict-ceasefire-trump-b2881560.html|website=The Independent|access-date=2025-12-10|lang=en|date=2025-12-10}}</ref>. У сваю чаргу, ваенныя Тайланда абвінавацілі камбаджыйцаў у абстрэле тайландскіх салдат і раненні двух з іх<ref>{{Cite web|title=Ministry of Defence condemns Cambodia's action of opening fire at Phu Phi Lek - Phlan Hin Paet Kon area in Is Sa Ket Province|url=https://thailand.prd.go.th/en/content/category/detail/id/3243/iid/451749|access-date=2025-12-10|website=Foreign Affairs Office, The Government Public Relations Department}}</ref>. На наступны дзень сутыкненні працягнуліся, тайландскія ВПС нанеслі ўдар па камбаджыйскіх аб’ектах. Ваенныя Тайланда заявілі, што камбаджыйцамі быў забіты па меншай меры адзін тайландскі салдат і восем было паранена, улады Камбоджы заявілі аб гібелі чатырох сваіх мірных грамадзян<ref>{{Cite news|date=2025-12-08|title=Thailand launches air strikes on Cambodia as border tensions reignite|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/thailand-launches-air-strikes-on-cambodia-after-soldier-is-killed|access-date=2025-12-08|work=The Straits Times|lang=en|issn=0585-3923}}</ref>. 9 снежня сутыкненні таксама працягнуліся. Паводле заяваў камбаджыйскіх уладаў, 8–9 снежня былі забітыя сем камбаджыйскіх мірных грамадзян, а яшчэ 20 было паранена<ref>{{Cite news|title=Death toll from Thai aggression rises to 7 Cambodian civilians|url=https://www.khmertimeskh.com/501804224/death-toll-from-thai-aggression-rises-to-7-cambodian-civilians/|work=Khmer Times|date=2025-12-09}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] [[Катэгорыя:Войны Тайланда]] [[Катэгорыя:Войны Камбоджы]] [[Катэгорыя:Май 2025 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2025 года]] [[Катэгорыя:Памежныя канфлікты]] 7lxtehcke9g6rlv0bpoj4hht9gnpfsr Спіс памерлых у 2026 годзе 0 797104 5160353 5160160 2026-07-02T16:09:35Z JerzyKundrat 174 /* Чэрвень */ арфаграфія 5160353 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік Старшыні Урада Расіі (2007—2008). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 1miust39rpgl1wswecwc4ipacdl5ozw Зверагаспадарка ў Людвінове 0 798047 5160378 5148580 2026-07-02T19:14:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160378 wikitext text/x-wiki {{кампанія}} '''Зверагаспадарка ў Людвінове''' (з 1940 — '''«Сэрвач»''', з 1945 — '''зверасаўгас «Беларускі»''', цяпер у складзе '''РСУП «Першы Беларускі»''') — гістарычнае прадпрыемства па развядзенні пушных звяроў у [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінове]] Вілейскага раёна Мінскай вобласці<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/google-novosti/imperiya-meha-kak-v-ljudvinovo-sozdavali-pushnuju-roskosh/|title=Империя меха. Как в Людвиново создавали пушную роскошь|author=Бабич, Е.|last=|website=Шлях Перамогі|date=2025-11-17|access-date=2026-01-11|archive-date=17 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117055531/https://peramoga.by/google-novosti/imperiya-meha-kak-v-ljudvinovo-sozdavali-pushnuju-roskosh/|url-status=dead}}</ref>. == Заснаванне і міжваенны час (1928—1939) == [[Файл:Ludvinova,_Kozieł_Pakleŭski._Людвінова,_Козел_Паклеўскі_(1936).jpg|міні|Дом ветэрынара з вежай на ферме ў 1936 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Dom hodowalny 1932.jpg|thumb|Гадавальны дом на ферме ў 1932 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Klatki dla norek 1932.jpg|thumb|Клеткі для норак на тэрыторыі фермы ў 1932 годзе.]] У 1928 годзе інжынер-аграном Баляслаў Брудзынскі, вывучыўшы еўрапейскі досвед і адпаведную нямецкую і французскую літаратуру, прапанаваў развядзенне пушных звяроў у мясцовых умовах{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Імпульсам да гэтага быў артыкул пра серабрыстых лісіц у газеце «Kurjer Wileński», праект распрацоўваўся ў кантакце з экспертам Маўрыцыем Трыбульскім{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі (афіцэр)|Вінцэнт Козел-Паклеўскі]] вылучыў зямлю пад ферму ў сваім маёнтку і інвеставаў у будаўніцтва, якое абышлося ў значную суму, бо ўладальнік прынцыпова вырашыў выкарыстоўваць толькі матэрыял першага гатунку{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. У 1930 годзе кіраўніком фермы быў прызначаны Мар’ян Александровіч — спецыяліст-зверавод з досведам працы ў замежных гаспадарках{{sfn|Brudzyński|1932|p=4}}. Маёнтак быў часткай вялікага спадчыннага ўладання [[Вялікая Сэрвач]], якое Юлія Козел-Паклеўская падзяліла паміж сынамі: старэйшы Юзаф атрымаў уласна Вялікую Сэрвач, Вінцэнт — новапабудаваны фальварак Людвінова, а малодшы Тадэвуш — [[Кастыкі]] з вадзяным млыном<ref name=":5">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|title=У Людвінова была звераферма яшчэ пры Польшчы. У савецкі час у ёй налічвалася каля 60 тысяч ліс, норак і пясцоў, якіх кармілі кітовым мясам|author=Сяргей Ганчар|last=|website=Шлях Перамогі|date=2018-11-02|access-date=2026-05-30|archive-date=2019-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916162938/http://www.peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 1929 года ў Германіі куплены тры пары серабрыстых лісіц па цане 800 долараў за пару (каля 7200 злотых){{sfn|Brudzyński|1932|p=3, 6}} і тры пары норак{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1930 года ў гаспадарцы таксама было 7 скунсаў, гадоўлю якіх Брудзынскі лічыў вельмі рэнтабельнай пабочнай галіной праз іх непераборлівасць у харчаванні{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 6}}. На пачатак 1930-х гадоў тэрыторыя вальернай гаспадаркі займала каля 1 га{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1932 года было пабудавана каля 300 драцяных клетак-вальераў на падлозе, кожная мела заслону (мат) ад сонца і адмысловую драўляную хатку-скрыню для абароны ад непагадзі, на кожнай клетцы была шыльда не толькі з нумарам, але і з імем гадаванца<ref name=":5" />{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кошт адной такой клеткі-вальера перавышаў 100 злотых{{sfn|Brudzyński|1932|p=5}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У комплексе будынкаў былі гадавальны дом (dom hodowlany), дом ветэрынара з назіральнай вежай, якая дазваляла аглядаць усю ферму{{sfn|Słowo|1938|p=4}}, і зверакухня{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 8}}. На ферме гадавалі серабрыстых лісіц, норак і скунсаў{{sfn|Brudzyński|1932|p=2}}. За здароўем звяроў сачыў запрошаны з Германіі ветэрынар — доктар Шміт, які акрамя штодзённага нагляду праводзіў хірургічныя аперацыі, напрыклад, зашываў раны ад укусаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Рацыён звяроў складаўся з так званай «мяшанкі» (mіszkulancja) — сумесі сечанага мяса, пражанага вотруб’я і смажаных вантробаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}<ref name=":5" />. Толькі на зверакухні па гатаванні корму працавала 8 рабочых{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Для харчавання 650 лісіц штодня забівалі тры каровы{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кармленне было строга арганізавана: порцыі падаваліся на ацынкаваных талерках, якія разносілі на падносах, увесь працэс раздачы ежы займаў не больш за 10 хвілін{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Пры гэтым маладыя лісы атрымлівалі трохі мяса на костках для ўмацавання здароўя{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. На ферме ўжывалі гуманны забой звяроў — ін’екцыя хлараформу ў сэрца, які праводзілі перад Калядамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года таксама была створана ўнікальная сістэма «выгулаў» (wybiegi) ва ўмовах блізкіх да прыродных для дарослых (племянных) ліс, што забяспечвала ім лепшае развіццё і дазваляла вырастаць на 8 см даўжэйшымі, чым у іншых гаспадарках. Для «выгулаў» выбралі ўчастак лесу плошчай каля 1 га, акружылі яго падвойнай агароджай з драцяной сеткі, укапанай на 60 см углыб, каб прадухіліць падкопы. Паміж дзвюма лініямі плота пакінулі калідор, што дазваляла лёгка назіраць за звярамі. Народжаныя ў няволі звяры заставаліся дзікімі і хаваліся ад людзей у зарасніках, пры патрэбе іх даводзілася лавіць сачкамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Такім чынам, лісіц на футра гадавалі ў клетках-вальерах, што прадухіляла пашкоджанне футра, як фізічнае, так і ад сонечнага святла, а таксама спрашчала ўсе працэсы. На «выгулах» трымалі каштоўны генафонд фермы. Таксама на «выгулах» гадавалі племянных лісіц (lisy zarodowe) на продаж, яны цаніліся значна вышэй за футра — племянная пара лісіц першага гатунку каштавала каля 800 долараў (прыкладна 7200 злотых), тым часам як цана аднаго сырога футра на аўкцыёнах у Лондане была ў сярэднім 100 долараў. Пры продажы племянных звяроў Людвінова давала ўнікальную гарантыю: калі звер гінуў або не даваў прыплоду, гаспадарка бясплатна замяняла яго або вяртала грошы{{sfn|Brudzyński|1932|p=7}}. Таксама дзейнічаў пансіён (pensjon), прыём на ўтрыманне і догляд пары звяроў ад іншых асоб, за 50 злотых у месяц{{sfn|Brudzyński|1932|p=6}}. Такія цэны і дадатковыя паслугі рабілі інвестыцыі ў стварэнне прыродных умоў утрымання эканамічна апраўданымі{{sfn|Brudzyński|1932|p=6, 7}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года гаспадарка ў Людвінове стала буйнейшай зверафермай у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], на яе прыпадала 50 % агульнанацыянальнай вытворчасці футра{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да ліпеня 1938 года Вінцэнт Козел-Паклеўскі з братам Юзафам заклалі яшчэ адну звераферму — «Сэрвач», за 1 км ад асноўнай у Людвінове{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Па колькасці звяроў Людвінова перасягалі толькі некаторыя гаспадаркі Германіі, аднак якасць футра з Людвінова лічылася лепшай{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У сакавіку 1939 года ў Людвінове налічвалася каля 120 асобін, а ў «Сэрвачы» — каля 60 асобін. На футра быў вялікі попыт на аўкцыёнах у Вільні. У прэсе гаспадарку называлі «Львамі гадоўлі Вілейскага павета».{{sfn|Kurjer Wileński|1939|p=5}} З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе, Вінцэнт Козел-Паклеўскі мабілізаваны. Трапіў у савецкі палон, з 16 лістапада 1939 да 14 студзеня 1940 года быў вязнем лагера ў [[Казельск]]у. [[Катынскі расстрэл|Забіты 20—22 красавіка 1940 года]] органамі НКУС у [[Катынскі лес|Катынскім лесе]]. == Другая сусветная вайна (1939—1944) == Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] у 1940 годзе маёнтак нацыяналізавалі і ператварылі ў зверасаўгас «'''Сэрвач'''»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/111451/|title=Звероводческое советское хозяйство (зверосовхоз) "Белорусский" Главного управления звероводческих совхозов Народного Комиссариата (с 03.1946 - Министерства) внешней торговли СССР (с 1949 - Главного управления звероводческих совхозов "Главзверовод" Министе .: Информация о фонде .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. У чэрвені 1941 года сем’і спецыялістаў экстранна эвакуіраваны, а першы савецкі дырэктар — [[Іван Цімчук]], пакінуў гаспадарку пры набліжэнні немцаў<ref name=":3">[https://ludvinovo.vileyka-edu.gov.by/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9 Из воспоминаний Тимчука И. М.]{{Недаступная спасылка}} // Живая память поколений — ГУО «Людвиновская средняя школа» Вилейского района (дата доступа 2026-01-11).</ref>. Перад гэтым былі адчынены клеткі і лісіцы разбегліся<ref name=":5" />. Гэта спарадзіла «ваеннае пакаленне» лісіц — звыклыя да людзей яны прыходзілі ў вёскі, а іх нашчадкаў з характэрнай чорнай паласой на спіне паляўнічыя сустракаюць і сёння<ref name=":5" />. Акупацыйныя ўлады перадалі маёнтак обер-лейтэнанту фон Графу як узнагароду за баявыя заслугі, ён часткова аднавіў невялікую звераферму<ref name=":3"/>. 27 красавіка 1942 года партызанскі атрад пад камандаваннем Івана Цімчука правёў аперацыю ў Людвінове. Маёнтак і пабудовы фермы былі знішчаны, акупацыйны ўладальнік фон Граф забіты, а звяры зноў выпушчаны з клетак<ref name=":3" />. Таксама ў 1942 годзе ў [[Вілейская турма|Вілейскай турме]] немцы расстралялі малодшага брата Вінцэнта — Тадэвуша, удзельніка канспірацыі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref name=":5" />. == Савецкі перыяд (1944—1987) == У ліпені 1944 года, адразу па вызваленні раёна, пачалося аднаўленне гаспадаркі, якая з 1945 года назвалася зверасаўгас «'''Беларускі'''»<ref name=":0" />. Першым заатэхнікам у 1945 годзе стаў Віктар Вішнеўскі, а з 1947 года пачалося масавае развядзенне норак<ref name=":5" />. У 1960-я гады агульная колькасць звяроў магла дасягаць 60 тысяч, гаспадарка лічылася другой паводле велічыні ў СССР. У 1966 годзе ў гаспадарцы было 18 тысяч норак, 650 лісіц і 500 пясцоў, звяры з’ядалі больш за 18 тон мяса за дзень, такім чынам, тушу сіняга кіта вагой каля 120 тон маглі з’есці за тыдзень.<ref name=":5" /> Да пачатку 1980-х гадоў саўгас стаў прадпрыемствам саюзнага значэння<ref name=":1" />. На фермах трымалі больш за 100 тысяч норак, 4 тысячы пясцоў і 1 тысячу лісіц<ref name=":4">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/ne-iskali-legkikh-putey.html|title=Общий управленческий стаж в хозяйствах Вилейского района Геннадия, Петра и Сергея Мирголовских — 35 лет|first=Елена|last=Климкович|website=www.sb.by|date=2023-01-10|access-date=2026-01-11}}</ref>. Высокая якасць футра, якое перамагала на міжнародных аўкцыёнах у Ленінградзе, забяспечвалася адмысловым рацыёнам<ref name=":1" />. Жывёл кармілі кітовым мясам, якое прывозілі вагонамі з Адэсы, рыбай з Мурманска і Калінінграда, мясам маржоў і цюленяў з паўночных мораў<ref name=":1" /><ref name=":5" />. Самым лепшым рацыёнам, аднак, лічыліся ялавічына і каніна<ref name=":5" />. Штогадовы даход гаспадаркі перавышаў 300 000 рублёў<ref name=":1" />, а рэнтабельнасць зверагадоўчай галіны агулам у гэты перыяд дасягала 50—200 %<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/segodnya-i-zavtra-belorusskoj-pushniny-2454/|title=Сегодня and завтра белорусской пушнины|website=neg.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. 21 сакавіка 1986 года саўгас падпарадкавалі Вілейскаму раённаму аграпрамысловаму аб’яданню<ref name=":0" />. У 1988 годзе з саўгасам «Беларускі» аб’ядналі калгас імя Калініна, які меў значныя вытворчыя, фінансавыя і сацыяльныя праблемы (у тым ліку чаргу на жытло каля 80 чалавек), да гаспадаркі дадаліся жывёлагадоўля і раслінаводства ўжо не толькі як дапаможныя да зверагадоўлі<ref name=":4" />. Такім чынам, саўгас стаў буйнейшай гаспадаркай у раёне з колькасцю працаўнікоў болей за 1000 чалавек<ref name=":4" />.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://volozhin.gov.by/ru/novosti-oblasti/item/21779-dinastiya-trekh-khlebnykh-kolosev|title=Династия трех хлебных колосьев - Воложинский районный исполнительный комитет|website=volozhin.gov.by|access-date=2026-01-12|url-status=dead}}</ref><ref name=":4" /> == Час дырэктарства Генадзя Міргалоўскага (1988—1996) == У 1988 годзе, праз тры месяцы па далучэнні калгаса імя Калініна, дырэктарам прызначылі Генадзя Міргалоўскага<ref name=":4" />. Гэты перыяд характарызуецца маштабным інфраструктурным развіццём пасёлка Людвінова: * за сродкі гаспадаркі ўзведзена каля 150 кватэр, такім чынам ліквідавана чарга на жытло, таксама прыняты перасяленцы з Чарнобыльскай зоны і краін Балтыі<ref name=":4" />. * за сродкі гаспадаркі ў Людвінове пабудавалі сучасны Дом культуры (адкрыты ў 1993 годзе), краму, заасфальтавалі вуліцы<ref name=":4" />. Пры гаспадарцы быў звярынец, дзе ў розныя часы трымалі ваўкоў, мядзведзяў, зуброў і нават тыгра, спісанага з цырка і выхаджанага людвіноўскімі даглядчыкі<ref name=":5" />. Таксама былі фантаны<ref name=":4" />. == Сучасны стан (з канца 1990-х) == У другой палове 1990-х гадоў галіна сутыкнулася з рэзкім падаражэннем кармоў і стратай дзяржаўнай падтрымкі пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]<ref name=":2" />. Зверагадоўля ў Людвінове пачала скарачацца, не вытрымаўшы новых рынкавых умоў<ref name=":4" />. У 2020 годзе зверагадоўчую ферму яшчэ згадваюць як дзейную ў складзе РСУП «'''Першы Беларускі'''»<ref>''Павловская И. А.'' Развитие пушного звероводства в Республике Беларусь // Актуальные проблемы интенсивного развития животноводства : материалы XXIII Международной студенческой научной конференции / редкол.: А. І. Портной (гл. ред.) [и др.]. — Горки : БГСХА, 2020. — 314 с. — ISBN 978-985-7231-28-7. — С. 158.</ref>, але дамінуе ў гаспадарцы іншая галіна вытворчасці. Памяць пра вялікае зверагадоўчае мінулае Людвінова захоўваецца ў экспазіцыях [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскага краязнаўчага музея]]<ref name=":1" />. Ад былога маёнтка захаваліся толькі некалькі цагляных будынкаў, падмуркі сядзібы і парк, дзе дагэтуль растуць елкі вышынёй 13-15 метраў, высаджаныя пры Вінцэнце Козел-Паклеўскім шчыльнымі радамі з адлегласцю 0,4 м адна ад другой<ref name=":5" />. У Людвінове ўсталяваны памятны знак першаму савецкаму дырэктару зверасаўгаса «Сэрвач» — Герою Савецкага Саюза [[Іван Мацвеевіч Цімчук|Івану Цімчуку]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Brudzyński|аўтар=Bolesław Brudzyński|загаловак=Serwecz — Ferma zwierząt futerkowych|год=1932|месца=Wilno|выданне=Tygodnik Rolniczy : organ Wileńskiego Towarzystwa Organizacyj i Kółek Rolniczych oraz «Przegląd Lniarski»|нумар=[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/151362/edition/155253 1-2 (1 stycznia)]|seite=3-8}} * {{h|Kurjer Wileński|1939| Hodowla srebrnych lisów w pow. wilejskim // Kurjer Wileński. – 1939. – [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/282150 8 marca (№ 67)]. – S. 5.}} * {{h|Słowo|1938| Hodowla srebrnych lisów : [notatka o Wincentym Poklewskim-Koziełł] // Słowo. — Wilno, 1938. — [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/276854/edition/264719 Nr. 201 (25 lipca)]. — S. 4.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вілейскага раёна]] 2p9d0chc0stenm7qtx1axomr65mctkf Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2026 4 798387 5160362 5154964 2026-07-02T17:19:04Z Emilia Noah 155537 /* */ Перанесена. 5160362 wikitext text/x-wiki {{Архіў|2026|Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне}} == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == {{Закрыта}} Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Істотная інфармацыя пра гурт перанесена ў артыкул [[Раман Яўгенавіч Канаплёў]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:21, 1 ліпеня 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == {{Закрыта}} Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уся інфармацыя, што і ў артыкулах — у [[Душкава|артыкуле пра вёску]], інфармацыі замала для двух асобных артыкулаў, артыкулы выдалены. --[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:05, 14 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кенэт Хопкінс]] == {{Закрыта}} : {{выдаліць}}, агульны крытэрый значнасці не выконваецца, [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] нічога не дае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул вельмі кароткі, значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:51, 14 чэрвеня 2026 (+03) ==[[89 км (блок-пост)]]== {{Закрыта}} Вынесены да выдалення а 22:12 16 сакавіка 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|Estopedist1}} з каментарыем: «unreferenced, not notable topic. No equivalent in etwiki or enwiki». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:16, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, прымаем значнасць чыгуначных станцый і прыпыначных пунктаў, але гэты аб'ект зусім нязначны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:49, 14 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Ягор Аляксандравіч Дырда]]== {{Закрыта}} Вынесены да выдалення а 12:24 22 мая 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|M.L.Bot}} з каментарыем: «залежна ад вынікаў на УкрВікі, таму на нашу старонку не дадаю». Мяркую, абмеркаванне патрэбна. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:20, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці асобы няма. Аматар, які час ад часу гуляе ў футбол. "Арда" — назва аматарскага непрафесійнага гуртка асоб, медыяпраект. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:19, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, з УкрВікі не выдаляеецца бадай нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, значнасць не паказана. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:38, 13 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:45, 14 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] == {{закрыта}} Крытычна мала для такога артыкула, фактычна — гэта «затычка» на важную тэму і стаіць так 10+ гадоў. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:52, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}} — аргументацыя пра ''«затычку»'' і ''10+ гадоў'' не ўказвае на тое, што артыкул мае быць выдалены; аргументацыя пра ''важную тэму'' ўказвае на тое, што артыкул мае быць захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Каментарый}}: Не ведаю як наконт абмяркоўваемага артыкула, але дзякуй удзельніку за стварэнне артыкула [[У сківіцы смерці]], гэта звязаная тэма і вельмі важная. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:10, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перасягае слоўнікавае азначэнне, не будзем пакуль ствараць прэцэндэнт з выдаленнем. Але. Артыкул вельмі кароткі, калі ласка, дапоўніце артыкул. Калі артыкул застанецца недапісаным, яго могуць ізноў прапанаваць да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:22, 11 чэрвеня 2026 (+03) :Артыкул перапрацаваны, думаю, цяпер падстаў да выдалення няма. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:09, 11 чэрвеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]], дзякуй! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:39, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цукеркавы дождж (Брэст)]] == {{закрыта}} Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}}, згодна з аргументацыяй. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 13:14, 5 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:00, 9 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Шчэпан Садурскі]]== {{закрыта}} Вынесены да выдалення а 03:03 29 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Aca}} з каментарыем: «Cross-wiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:28, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}}, не горшы за іншыя машпераклады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:33, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны ў 2011 годзе і з таго часу пашыраўся, падстаў для выдалення няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:09, 9 чэрвеня 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == {{закрыта}} Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}, крыніцы ёсць -- крытычныя матэрыялы, сяброўства з СПБ, і як для 20 гадоў [[ВП:АКЗ]] вытрыманы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:58, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:45, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Не энцыклапедычны артыкул. Выдалена --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 5 чэрвеня 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 894]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:49, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка без карыснага зместу ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 30 мая 2026 (+03) == [[Арцём Артуравіч Паддубны]] == {{Закрыта}} Энцыклапедычная значнасць адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 8 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Акрамя таго, што адсутнічае значнасць, дык і артыкул выглядае бедна. Няма крыніц, зносак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:24, 27 мая 2026 (+03) == [[Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі]] == {{Закрыта}} Адна з ініцыятыў, якіх туча. Не паказана значнасць. Вікіпедыя — не дошка для рэкламы. Калі б была значнасць і грамадская зацікаўленасць — іншая справа. Тут проста справа стварыць артыкул пра праект. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:15, 18 мая 2026 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:34, 18 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:24, 18 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. З 2020 года да цяперашняга часу — толькі праект аб намерах. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:20, 27 мая 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Парыж — Рубэ]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:26, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Смерць фашызму]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:21, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Vite]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:20, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Паказана, што кампанія займае істотнае месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Пакуль што няма кансэнсэнсусу наконт прызнання гэтай галіны як самастойнай у эканоміцы, таму значнасць прадмету артыкула ставіцца пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:53, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{закрыта}} : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) :::Перастаньце пакідаць шаблон «пакінуць» па некалькі разоў. Абмеркаванне працуе не так, колькасць «пакінуць» ад аднаго ўдзельніка не паўплывае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:51, 22 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, створаны па-за працэдурай аднаўлення выдаленых старонак. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэта забаронена? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 10:40, 24 красавіка 2026 (+03) ::: Пажадана ўсё ж такі прытрымлівацца хоць нейкіх [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак#Пасля выдалення|правілаў]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:53, 24 красавіка 2026 (+03) ::::Не ведаў. Прабачце, але артыкул ўжо адноўлены і асабіста я не бачу відавочных прычын для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:53, 24 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па-першае, артыкул раней ужо выдаляўся, таму, згодна з працэдурай, спачатку варта было стварыць запыт на [[ВП:АВС]]. Па-другое, каб не разводзіць бюракратыю, на гэты момант артыкул не адпавядае крытэрыям значнасці беларускай Вікіпедыі. Сярод прыведзеных крыніц толькі адна (спасылка на «The Village») адпавядае патрабаванням [[ВП:АК]]. Астатнія матэрыялы не з’яўляюцца аўтарытэтнымі крыніцамі. Такім чынам, значнасці ў межах Вікіпедыі недастаткова. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:12, 25 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:16, 17 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == {{закрыта}} З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены, намінацыя закрыта ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:14, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Фарыс Німр]] == {{закрыта}} Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны, вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 14 красавіка 2026 (+03) == Казахі у == {{закрыта}} Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Даволі відавочны [[ВП:МАШПЕР]], які ніхто за гэты час не выправіў. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:33, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== 20:07, 12 красавіка 2026 {{у|J-ka Zadzvinski}} выдаліў старонку Вакол ліхтарнага слупа (гурт). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:44, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка выдалена ўдзельнікам [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]]. Таму вынік фармальны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:14, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:48, 10 красавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[Сезон 2022/2023 «Цмокі-Мінск-2»]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:34, 31 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === гэта карэктная перасылка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:50, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[MakEditor:81-717/714/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 11:55, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:04, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Раавітса (прыпыначны пункт)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылковы рэдырэкт. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:52, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:00, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[A optima/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не артыкул. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:54, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 11:32, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сехемкара II]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} пустая старонка. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:55, 23 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:47, 23 сакавіка 2026 (+03) == [[Святлана Іванаўна Загнетава]] == {{закрыта}} Відавочна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца. Таксама асоба не настолькі выдатная, каб можна было падцягнуць [[Вікіпедыя:Значнасць асоб #Дадатковыя крытэрыі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 18 сакавіка 2026 (+03) : У артыкул [[Хлебапякарная прамысловасць Беларусі]] шмат што можна перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:13, 18 сакавіка 2026 (+03) :Так, усё можна перанесці, згадаць саму Загнетаву. У раздзеле Вядомыя асобы артыкула пра Смаргонь даць яе біяграму, бо літаральна будзе пару сказаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 18 сакавіка 2026 (+03) :: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 19 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Змест са старонкі вынесены, адміны могуць яе выдаляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 20 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Змагары з літвінізмам]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:13, 22 лютага 2026 (+03) *:Людзі змаюгаюцца з літвінізмам, што прама вынікае з іх біяграфій, у чым уласнае даследаванне? Калі мы дадаем людзей у катэгорыю "Анархісты N-краіны" ці "Антыфашысты N-краіны", то гэта таксам арыгінальнае даследаванне? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:22, 22 лютага 2026 (+03) *:: Ты, калега, мабыць таксама шмат з чым і шмат з кім змагаешся. І ў Беларусі ты не адзін такі, але катэгорыі "Змагары з Беларусі" мы не будзем ствараць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:24, 22 лютага 2026 (+03) *:Няма тут уласнага даследавання, літвінізм сфармуляваны Баранаўскасам, то-бок прынамсі ў нейкай паралельнай рэчаіснасці ён ёсць. На гэта лёгка знайсці аўтарытэтныя крыніцы ў адпаведным артыкуле. Практычна "з'ява" ў гэтай рэальнасці прызнана пагрозай нацыянальнай бяспецы Літвы і з ёю змагаюцца, ёсць заявы ад Дэпартамента бяспекі і іншых ведамстваў. Адпаведна, ёсць змагары. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:10, 12 сакавіка 2026 (+03) :: Змагары ёсць, і што з таго вынікае? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:19, 12 сакавіка 2026 (+03) ::: Катэгорыю "Змагары" створым? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::[[:Катэгорыя:Праціўнікі літвінізму]] або [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:24, 12 сакавіка 2026 (+03) :::Нічога не вынікае, проста змагары, як Партос казаў: "я б'юся, бо б'юся", -- значыць, яны бачаць у гэтым сэнс. Калі "змагары" здаюцца ўжо занятымі, можна "праціўнікі", рэдкая наогул катэгорыя ў Вікіпедыі, але ёсць [[:fr:Catégorie:Opposant|Catégorie:Opposant]]. Звычайна абмяжоўваецца ўсё прыхільнікамі розных плыняў, але тут здаецца ніяк не абмяжуешся. [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) :::: Абмяжуешся. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::: Не трэба навешваць на сучаснікаў ярлыкоў. Рэдактарам Вікіпедыі не стае для гэтага аўтарытэту. Хай спачатку вырашыць экспертная супольнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:30, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::Здаецца, "крытыкі" якраз тая форма, што прызнаецца як ВП:НПГ [[:en:Category:Writers_of_social_and_political_criticism|Category:Writers of social and political criticism]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:31, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::: Critics of liberalism (1 P) — вось дык напаўненне катэгорыі! Не чытаюць англамоўныя беларускай прэсы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::Яны іншае чытаюць <bdi>Critics of feminism</bdi> (2 C, 217 P). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:41, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::: Critics of artificial intelligence — цэлых 22, на чале з Папам Рымскім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:44, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::::::: Наконт непрыняцця фемінізму — харошы прыклад, комплексы ВікіРэдактараў раскрывае красамоўна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:57, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::::: Змагары з мультыкультуралізмам ёсць, а змагароў з нацыяналізмам няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 12 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ператварыў на [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]] і далучыў да адпаведнай надкатэгорыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:59, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Культурныя спрэчкі]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:20, 22 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Знайшліся інтэрвікі, намінацыю закрыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:39, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Дыльнозахон Каттахонова]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:35, 10 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена, дрэнны машынны пераклад, таксама пытанні па значнасці. Можаце нармальна перапісаць у сваёй прасторы імёнаў і паведаміць адміністратарам, калі напішаце нешта адэкватнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Саунтрэс]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць не пераўзыходзіць навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:09, 28 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена па тых жа прычынах, што і чыназес. Значнасці не паказана.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:01, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Чыназес]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:44, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул быў хутка выдалены, значнасць выразна не паказана. Да таго ж, зноскі на Вікіпедыю — гэта вяршыня. Калі нехта захоча аднавіць старонку і будзе паказана выразна значнасць, спачатку перапішыце нармальна на сваёй падстаронцы і потым паведамце адміністратарам.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:59, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Жан-Луі Гасэ]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Каб выставіць артыкул да выдалення, трэба зайсці праз закладку ''правіць'' у акенца рэдагавання артыкула, у першым радку паставіць '''<nowiki>{{да выдалення|}}</nowiki>'''. Працэдура выстаўлення старонкі да выдалення не была выканана, прапанова засталася без рэагавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 9 сакавіка 2026 (+03) == [[Мачулішчы (аэрадром)]] == {{закрыта}} Большая частка тэкста абаронена аўтарскімі правамі і супадае з тэкстам, размешчаным у выданні «Наша Ніва» (артыкул «Мачулішчы, Мачулішчы… А што значыць па-беларуску „мачулішча“?»). Не быў прадстаўлены відавочны дазвол ад уладальнікаў матэрыялу на яго свабоднае распаўсюджанне. Як патэнцыйнае парушэнне аўтарскіх правоў прыйдзецца выдаліць інфармацыю, якая слова ў слова супадае з інфармацыяй у гэтым артыкуле. Тое, што застанецца, да артыкула не будзе дацягваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:38, 7 сакавіка 2026 (+03) :па-першае, я сам і ёсць аўтарам таго тэксту ў НН. па-другое, я цяпер істотна дапоўніў артыкул, ён павялічыўся ў некалькі разоў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:43, 7 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:47, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Янка Тарчэўскі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, няма значнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:02, 14 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Жахліва аформлена, няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:08, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасці няма. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:49, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:24, 4 сакавіка 2026 (+03) == [[AniBel]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. Распаўсюджванне пірацкага кантэнту. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 7 лютага 2026 (+03) :Ого, некалькі месяцаў вісеў артыкул і толькі зараз апомніліся. Прам сьмешна з гэтага [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:57, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, аргументаў дзеля захавання артыкула не бачна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:26, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:06, 16 лютага 2026 (+03) == [[Лагодны Цмок]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула пастаўлена пад сумненне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Гэта звесткі не для Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 9 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:45, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:05, 16 лютага 2026 (+03) == [[СонейкаПрадакшн]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:00, 7 лютага 2026 (+03) :Новы этап у перакладніцкай сферы (дубляваньне і адаптацыя тэксту). Таксама гэтая і ўсе іншыя каманды з'яўляюцца часткай гісторыі і рабілі у той ці іншай ступені ўклад у беларускую культуру. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 22:01, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:22, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:58, 16 лютага 2026 (+03) == [[Скрынка (сеціва)]] == {{закрыта}} Няма значнасці. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:56, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, проста старонка ў сеціве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:15, 7 лютага 2026 (+03) :Таксама трэба выдаліць старонкі пра Анібел і Лагодны Цмок, бо Вікіпедыя — не каталог [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:48, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:56, 16 лютага 2026 (+03) == [[Зьнічка (сеціва)]] == {{закрыта}} Проста сайт з пірацкім кантэнтам. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:55, 7 лютага 2026 (+03) :Anibel і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам, але старонкі пра іх існуюць [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:47, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:06, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:53, 16 лютага 2026 (+03) == [[Bilbo's]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:57, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама аматарскія суполкі, але старонкі пра іх існуюць. Пра значнасьць напісана ў адпаведным разьдзеле. Ініцыятыва з'яўлялася новым этапам у перакладніцкай сферы. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:55, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:23, 8 лютага 2026 (+03) :<nowiki>{{Супраць}}</nowiki> <nowiki>{{Пакінуць}}</nowiki> Учора не адразу ўбачыў як гэтыя знакі ставіць. Я адкажу за ўсе артыкулы, якія перанёс учора з іншай беларускай Вікіпедыі. Галоўная значнасьць гэта гісторыя. Усе гэтыя праэкты з'яўляюцца часткай гісторыі. Так, для звычайнай гісторыі (якую сабе людзі ўяўляюць) гэта ня мае каштоўнасьці. Аднак сёньня ё розныя гісторыі, напрыклад: гісторыя навукі, паўсядзёнасьці, мастацтва і г.д. І ўжо для гісторыі аматарскага перакладу гэтыя старонкі прадстаўляюць каштоўнасьць, бо з'яўляюцца крыніцай у дасьледаваньнях. Таксама гэтыя артыкулы даюць зразумець як разьвіваўся аматарскі пераклад, пасьлядоўнасьць падзей. Таксама ўклад у беларускую культуру, новыя падыходы ў аматарскім перакладзе, што зноў жа карысна для гісторыі і дасьледаваньняў. :Таму ўсе артыкулы пра праэкты варта пакінуць! [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::Мда... штосьці не працуюць гэтыя шаблоны [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — вось неяк так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:06, 9 лютага 2026 (+03) ::::Пачытаў, і артыкул мае значнасьць. У публічных крыніцах не напісана (і ня будзе), але значнасьць апісана вышэй, што таксама дазваляецца як значнасьць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 18:43, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:42, 16 лютага 2026 (+03) == [[Кінакіпа]] == {{закрыта}} Няма значнасці, проста сайт з пірацкім кантэнтам. Хоць для беларускай мовы ў сённяшніх умовах гэта і мае пэўную значнасць, але для энцыклапедыі каталог пірацкага відэа — перабор.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:54, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам. Тыя артыкулы таксама варта выдаліць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:50, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Рэклама сайта с пірацкім кантэнтам. Значасці няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:35, 16 лютага 2026 (+03) == [[На чатырох Верацеях]] == {{закрыта}} Вікіпедыя — не даведнік для вандроўнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:10, 16 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:32, 16 лютага 2026 (+03) == [[Арцём Халяеў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:28, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У вызначэнні — толькі тры словы. Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:30, 16 лютага 2026 (+03) == [[Уладзіслаў Шылюк]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, згодны, што проста быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 5 лютага 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]], тут больш істотна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца, то бок асоба ў артыкуле бадай не апісана. А ў прынцыпе мы прафесійных спартоўцаў паважаем, і якасныя артыкулы пра іх у БелВікі могуць існаваць, нават калі людзі й не мелі шматгадовай выбітнай кар'еры. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:30, 5 лютага 2026 (+03) :::Зразумела, дзякуй. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:23, 6 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:31, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:23, 14 лютага 2026 (+03) == [[Леанід Цітоў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:25, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:22, 14 лютага 2026 (+03) == [[Аляксей Сірчанка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 14 лютага 2026 (+03) == [[Антон Самсонаў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:19, 14 лютага 2026 (+03) == [[Іван Кухарэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:27, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:33, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:16, 14 лютага 2026 (+03) == [[Марыя Пархімчык]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:46, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны артыкул без нармальных крыніц.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Вы лічыце, што сябра Саюзу пісьменьнікаў не можа быць адзначаны ў вікіпэдыі? А калі яе жыцьцяпіс пазначаны на Міжнароднага саюзу беларускіх пісьменьнікаў? [https://bellit.info/persons/abukhovich-alhjerd.html Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў// Асобы] Ці гэта таксама не значна? :) --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 22:36, 21 студзеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], сапраўды такі склаўся ў БелВікі звычай, што адной толькі прыналежнасці да пісьменніцкага саюза недастаткова для пацвярджэння энцыклапедычнай значнасці творцы. Тут бы пашукаць рэцэнзій на яе творы ў аўтарытэтных крыніцах ці нейкіх іншых сведчанняў прызнання яе творчасці крытыкай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:48, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што можна выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:50, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Пакуль што энцыклапедычная значнасць не паказана. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:22, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 9 лютага 2026 (+03) == [[Павел Слюнькін]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 16 студзеня 2026 (+03) ::'''Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' ::https://rm.coe.int/report-addressing-the-specific-challenges-faced-by-the-belarusians-in-/1680ab3442 ::https://www.ibanet.org/Belarus-the-human-cost-of-the-crackdown-on-dissent ::https://www.gmfus.org/belarus-change-tracker-seeing-trends-through-news-fog ::https://bct.expert/be/about/ ::https://lmc.icds.ee/speaker/pavel-slunkin/ ::https://georgiatoday.ge/pavel-slunkin-belarus-lessons-for-georgia/ ::https://cepa.org/author/pavel-slunkin/ ::https://ecfr.eu/profile/pavel_slunkin/ ::https://belinstitute.com/en/news/review-2021-forecast-2022 ::https://ex-press.live/rubrics/politika/2024/06/19/eks-diplomat-pavel-slyunkin-zapad-ne-gotov-idti-na-ustupki-lukashenko-no-ostorozhnichaet-opasayas-ego-sprovocirovat ::https://www.dw.com/ru/jeks-diplomat-zadacha-es-nashhupat-protivorechija-mezhdu-lukashenko-i-putinym/a-59295981 ::https://nashaniva.com/ru/328408 ::https://pozirk.online/ru/longreads/85750/ ::https://newbelarus.vision/artykuly/pavel-slyunkin-ob-izmeneniyax-v-mide-vedomstvo-mozhet-nabirat-luchshix-specialistov/ ::https://gazetaby.com/post/slyunkin-esli-svoboda-mnenij-dlya-vas-ne-priemlemy-to-poluchitsya-ne-g/202762/ ::https://news.zerkalo.io/life/86489.html ::??? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:47, 19 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:21, 16 студзеня 2026 (+03) ::Значнасць асоб у Вікіпедыі вызначаецца па наступных крытэрах: ::Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::Асоба зрабіла шырокавядомы ўнёсак, які стаў прызнаным фактам у яе галіне дзейнасці (+). ::Навукоўцы, '''даследнікі''', філосафы (для зручнасці назавем іх «[[навуковы свет]]») даволі ўплывовыя ў навуковым свеце без згадвання іх біяграфій у другасных крыніцах (+). ::'''На сённяшні дзень беларусаў-экспертаў у замежных аналітычных цэнтрах можна пералічыць па пальцах адной рукі. Не разумею вашую пазіцыю па «нязначнасці».''' [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::: тут трэба дадаткова паказаць, наколькі гэта асоба ўплывовая ў навуковым свеце; покуль што значнасць даследчыка прамалёўваецца, але не пацвярджаецца. Аднога факту работы ў даследчым цэнтры недастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:46, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Эксперт па Беларусі якога цытуюць the New York Times, DW, France24, Atlantic Council, etc падаецца значнай асобай у галіне. ::::: Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::::[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:25, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], ты пачтай, што ніжэй напісана вялікімі чырвонымі літарамі пра т.зв. ''Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Калі ты не хочаш артыкул пра асобу дапрацаваць, то і гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:38, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Сторонка будзе выделеная таму што: :::::::а) вы паводзіце сябе як хамло :::::::б) вам не падабаецца персаналія :::::::? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:58, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Прашу вас звяртацца да мяне на «вы» і спыніць хамства ў мой бок. Тое, што вы даўні карыстальнік Вікіпкедыі не дае вам аніякага права па-хамску ставіцца да іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:00, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Мне падаецца, што выдаленне артыкулаў праз суб'ектыўнае меркаванне і стаўленне асобных карыстальнікаў да персаналіяў і аб'ектаў з'яўляецца вандалізмам. Няма ўпэўненнасці, што шантаж удзельнікаў адпавядае духу Википедыі. Чаму вы грубіце замест таго, каб разам дапрацаваць артыкул і зрабіць Вікіпедыю лепш для карыстальнікаў не абазнаных у беларускіх арганізацыях і асобах? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, не бачна жадаючых палепшыць артыкул, а ў існым выглядзе яго змест не пацвярджае энцыклапедычнай значнасці асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:07, 21 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, прапануйце катэгорыі для паляпшэння. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::У артыкуле 10 спасылак на аўтарытэтныя незалежныя крыніцы, якія апісваюць асобу і спасылаюцца на публікацыі даследчыка ў ягонай галіне экспертызы – што, безумоўна, пацвярджае энцыклапедычную значнасць асобы. Я з задавальненнем дадам патрэбныя катэгорыі, але давайце працаваць канструктыўна разам, а не антаганістычна. Дзякуй, калегі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:42, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што трэба выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:43, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:05, 9 лютага 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::Дадзены артыкул можа адпавядаць крытэрам значнасці для пісьменнікаў. У правілах вызначана, што значнымі з'яўляюцца "Аўтары … і іншыя прадстаўнікі творчых прафесій  ... твор (або творы) якіх прыцягнулі значную ўвагу крытыкаў." ::У артыкуле ёсць спасылкі на 5 рэцэнзій профільных навукоўцаў на кнігі Т. Мікушынай: рэлігіязнаўцы і філосафа на кнігі духоўнага зместу, гісторыка на кнігу гістарычнага зместу і г.д. ::На старонцы абмеркавання дадзенага артыкула як на загану ўказвалася на тое, што дадзены артыкул раней выдаляўся ў расійскай вікіпедыі. Аднак у тыя гады, калі ён выдаляўся, яшчэ не было тых крыніц, якія азначаныя ў беларускім артыкуле, або былі адзінкі з іх. Палова крыніц датуецца 2019-2022 гадамі. ::Апроч рэцэнзій навукоўцаў інфармацыя пра Т. Мікушыну ёсць у рэлігіязнаўчай  манаграфіі "Тэасофiя без межаў: мiжкультурныя i мiждысцыплiнарныя перспектывы сучаснага эзатэрычнага руху", у дакладзе профільнага дзярж. дэпартамента прэм’ер-міністру Францыі пра стан спраў у асяроддзі новых рэлігійных рухаў, у аналітычных артыкулах нацыянальнага інфарм. агенцтва Украіны "УкрІнфарм", агульнарасійскай газеты "Новыя весткі". [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Таксама ў зносках дадзенага артыкула ёсць інфармацыя, што кнігі гэтага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах (крыніца з назвай "Бiяграфiя Мікушынай Таццяны Мікалаеўны"). [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 12:34, 22 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:32, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не паказана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:03, 21 студзеня 2026 (+03) :: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], то мо прагаласуйце і наконт гандбалістаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 26 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Аўтарка тэасофскай макулатуры [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:10, 28 студзеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum]], у Вікіпедыі маюць існаваць артыкулы пра асоб з экстравагантнымі поглядамі, калі іх меркаванне асветлена ў дастатковым аб'ёме ў аўтарытэтных крыніцах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} па [[ВП:БС]], аўтарытэтнасць крыніц сумнеўная. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:35, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дадаў у артыкул інфармацыю пра тое, што кнігі дадзенага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах. Шырокае распаўсюджанне кніг па краінах свету выяўляецца і ў крыніцах. Рэцэнзіі напісаныя навукоўцамі розных краін: Украіна (Ю. Заўгародны), Германія (B. Seidel-Dreffke), Партугалія (D. Metilka), Расія (А. Салаўёў, М. Скуратоўская). Таксама і аналітычныя матэрыялы: Германія (H. Krämer), Францыя (G. Fenech), Украіна (Укрiнформ), Расія (Книжная Индустрия, Новые Известия).--[[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:00, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} артыкул напісаны не бездакорна, пра каштоўнасць творчасці таксама можна спрачацца, але найбольш мяне цікавяць крыніцы, дзе я не бачу спасылак на першасныя крыніцы, што ўжо надае ўпэўненасці ў тым, што гэты артыкул на галаву вышэй большасці намінантаў тут, хаця вядома, што частку крыніц можна назваць афіляванай. Як варыянт, можна пакінуць шаблон пра тое, што значнасць асобы ставіцца пад пытанне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Цікавасць з боку навуковага свету дадае значнасці дзейнасці асобы. Старонка захавана, але значнасць аб’екта артыкула ставіцца пад сумненне. Адпаведны шаблон на старонцы захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 6 лютага 2026 (+03) == [[Губбет Аннет Алексееўна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, тэкст нечытальны, ды й значнасці ў персоны няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:44, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана ([[ВП:ЗА]]), біяграфія сучасніка ўвогуле без крыніц ([[ВП:БС]]). --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:41, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Машынны пераклад, значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 5 лютага 2026 (+03) == [[Нізам DRedd]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:08, 22 лістапада 2025 (+03) :Значымасць асоб у Вікіпедыі не з’яўляецца вынікам аднаразовага згадвання ў СМІ. Паводле прынцыпаў энцыклапедычнай значнасці, яна павінна пацвярджацца шматразовым, незалежным і надзейным асвятленнем у аўтарытэтных крыніцах. У выпадку з Нізамам DRedd гэтая ўмова цалкам выконваецца. Яго дзейнасць асвятлялася неаднаразова і ў розных фарматах: :публікацыі ў медыя, рецэнзіі на музычныя рэлізы, інтэрв’ю і асобныя матэрыялы пра творчасць. :Такі аб’ём незалежнай інфармацыі сведчыць пра тое, што Нізам DRedd мае ўстойлівую публічную прысутнасць, а яго праца атрымала заўважную ўвагу з боку розных крыніц, што адпавядае крытэрыям значымасці для артыкулаў пра дзеячоў культуры. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:34, 22 лістапада 2025 (+03) :: Асоба мае чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу творцаў. Тут не бачна нічога асаблівага, акрамя згадак у медыях. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 22 лістапада 2025 (+03) ::: Ні ў рускім, ні ў казахскім раздзелах артыкула няма, чаго так? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:40, 22 лістапада 2025 (+03) ::::Паважаны калега, хачу звярнуць увагу, што патрабаванне «асоба павінна істотна вылучацца з агульнага шэрагу творцаў» не з’яўляецца часткай крытэрыяў значнасці ў Вікіпедыі. Гэта суб’ектыўная ацэнка, якая не замацавана ў правілах. Паводле дзеючых палітык — у тым ліку ВП:Значнасць і ВП:Аўтарытэтныя крыніцы — єдыным крытэрыем значнасці для асоб з’яўляецца шматразовае, істотнае і незалежнае асвятленне дзейнасці асобы ў аўтарытэтных крыніцах. ::::У артыкуле гэтая ўмова выконваецца: існуюць ::::- шматразовыя публікацыі, ::::- незалежныя рэцэнзіі, ::::- інтэрв’ю, ::::- асобныя матэрыялы пра творчасць, ::::што сведчыць пра наяўнасць устойлівага, значнага і незалежнага асвятлення, менавіта таго, што патрабуюць правілы. ::::Правілы не прадугледжваюць дадатковага крытэрыя (асаблівай унікальнасці) або (вылучэння з агульнага шэрагу), такая ацэнка можа быць асабістым меркаваннем, але яна не можа замяняць сабой нормы Вікіпедыі. Калі ў Вас ёсць заўвагі да канкрэтных крыніц, гатовы абмеркаваць і дапоўніць артыкул, але, паводле палітык Вікіпедыі, наяўнасць шматлікіх незалежных і надзейных матэрыялаў ужо пацвярджае энцыклапедычную значнасць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:51, 22 лістапада 2025 (+03) :У артыкуле, відавочна, можна пачысціць шмат інфармацыі з першасных крыніц, ёсць сцверджанні без крыніц. Але нібы ёсць нейкія другасныя, хоць і выглядаюць досыць слабавата. У любым выпадку, бачу нейкую зацікаўленасць грамадскасці, таму я хутчэй {{супраць}} выдалення. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 22 лістапада 2025 (+03) ::Дзякуй, калега. Я без праблем дапрацую артыкул, прыбяру з яго неадпаведныя першасныя звесткі і забяспечу актуалізацыю інфармацыі ў адпаведнасці з патрабаваннямі Вікіпедыі. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:06, 23 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Viktorius001]], назвы сінглаў і альбомаў мусяць быць перакладзены на беларускую мову. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:07, 24 лістапада 2025 (+03) ::Добры дзень, прашу прабачэння, я выправлю. Скажыце, калі ласка, ці можна пісаць арыгінальную назву побач у дужках? Ці патрабуецца толькі беларускамоўны варыянт? [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:38, 24 лістапада 2025 (+03) :::так, можна, нават трэба. Нават я бы сказаў, што пераклад трэба ў дужкі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:34, 24 лістапада 2025 (+03) ::Усё гатова, калегі. Калі будуць яшчэ пытанні, я гатовы абмеркаваць і дапрацаваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 18:19, 24 лістапада 2025 (+03) :::Нічога не гатова. Пачысціў вельмі артыкул, вельмі шмат смецця. Цяпер крыху адэкватней выглядае, але, вядома, слаба. Таксама адчуваю, што вы ўсё робіце праз інструменты генератыўнага штучнага інтэлекту. Давайце хаця б тут, у размовах, пазбягайце гэтага, гэта маветон, непрыемна ад такога [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 24 лістапада 2025 (+03) ::::Так, бачу, вы добра пачысцілі, дзякуй, але я проста спрабаваў выстроіць храналогію [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 21:56, 24 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц, якія пацвярджаюць значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:47, 25 лістапада 2025 (+03) ::Паважаны калега, грамадскі інтарэс гэты сабджэкт, безумоўна, мае. У абарону артыкула скажу, што я буду весці актуалізацыю ўсіх сваіх артыкулаў і абавязкова буду іх дапоўніваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 20:55, 28 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], але ж дзе тут мы бачым гэтага рэпера вышэй за 34-ю пазіцыю? Нейкі культ асобы местачковы ў яго, кшталту сябры ў клуб прыйшлі, а так не хадзілі, покуль ён хварэў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 21 студзеня 2026 (+03) ::нельга ігнараваць публікацыі на розных сайтах рознай ступені ангажаванасці. Але пагаджаюся, што слабенька гэта ўсё. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можна сказаць, што дзейнасць творчай асобы досыць падрабязна асветлена, але невідавочна, што яна выбіваецца з агульнага шэрагу. Таму значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:20, 4 лютага 2026 (+03) == [[Святлана Абдулаева]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:47, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:42, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Ізноў нейкая значнасць асоба толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:04, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], не толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга. Абзац перад вашым пастом перачытайце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:14, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Наконт значнасці літаратараў лакальны кансэнсус дасягаўся напр. тут, гл. <s>[[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Канстанцін Пятровіч Бадак]]</s> [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Кастусь Станіслававіч Турко]] і падобныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:22, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Пра што вы? Там партызан. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:03, 21 студзеня 2026 (+03) :::: ''фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата'', навошта выдуоняцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:10, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Трохі яшчэ дадаў інфы. --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 23:13, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], вычытайце артыкул, калі ласка, правапіс трэба прывесці ў норму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:58, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дададзена спасылка на сайт СБП {{Выдаліць}} У такім выглядзе як цяпер (правапіс, непрацоўныя крыніцы, афармленне), я б артыкул выдаліў [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:04, 28 студзеня 2026 (+03) : З правапісам ёсць нюансы, але не крытычныя, тэкст чытальны. Крыніц хапае, спасылкі працуюць. Афармленне прыкладна як у іншых артыкулаў. Не разумею, дзеля чаго кідацца так адразу ў выдалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:22, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У артыкуле дзейнасць асобы паказана досыць падрабязна. Як літаратарка друкавалася ў агульнанацыянальных выданнях, як лідарка мясцовай супольнасці фігуравала ў навінах. Для прызнання значнасці ў нашым беларускацэнтрычным праекце гэтага дастаткова. Прастаўлены шаблон аб неабходнасці праверкі арфаграфіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Паўднёвай Асеціі]] == {{закрыта}} {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:53, 27 студзеня 2026 (+03) : Калі ўзяць пад увагу міжмоўную каардынацыю, то гэтыя прадметы маюць значнасць — артыкулы пра іх маюцца ў буйных моўных раздзелах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) ::{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] == {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:51, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прадметы і з'явы ў Вікіпедыі прынята паказваць даволі шырока. Таму склаўся кансэнсус, што атрыбуты часткова прызнаных дзяржаў могуць быць тут апісаныя. Старонкі захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 3 лютага 2026 (+03) == Гандбалісты == {{закрыта}} * [[Алег Тарасевіч]] * [[Алег Луня]] * <s>[[Аляксандр Станіслававіч Лукашэвіч]]</s> — выклікаўся ў зборную Беларусі --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:10, 27 студзеня 2026 (+03) * [[Багдан Пазняк]] * [[Мацвей Крэўчык]] * [[Мікіта Шалешка]] Гандбалісты гродзенскага клуба [[ГК Кронан Гродна|«Кронан»]], пра якіх у артыкулах сказана толькі, што яны правялі ў камндзе адзін (не чэмпіёнскі) сезон. Агульны крытэрый значнасці не выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:24, 22 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:54, 28 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Пустыя артыкулы, акрамя загалоўкаў наогул нічога [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:22, 28 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выразны кансэнсус за выдаленне нязначных гульцоў зборнай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:11, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], старонак пра гульцоў нацыянальнай зборнай сярод выдаленых няма. Прыналежнасць да яе можа надаць спартоўцу значнасці безумоўна. І кансэнсус дагэтуль складваўся менавіта так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 лютага 2026 (+03) ::выбачаюся, не так сфармуляваў. Гаворка была пра клуб. Таму Лукашэвіча не кранаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Макар Валынкін]] == {{закрыта}} {{выдаліць}} Не бачу значнасці. Будуць прыводзіць прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца, але гэта далей не кароткі спіс, куды заходзяць творы, якія суддзі прынамсі чытаюць. Пры такім падыходзе і вузкім літаратурным працэсе ў Беларусі, любога аўтара кнігі можна абазначыць значным толькі паводле таго, што ён выдаў кнігу і трапіў у доўгі спіс якой-небудзь прэміі. Я так падазраю, сапраўдным аўтарам артыкула і ёсць сам герой.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:02, 21 студзеня 2026 (+03) * {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:12, 21 студзеня 2026 (+03) :Якраз пра ўсіх, хто трапіў у лонг-лісты прэмій з аўтарытэтным журы, хачу артыкул і стварыць, як пра аўтараў, так і пра дызайнераў-ілюстратараў. Калі пра іх будзе дастаткова інфы ў адпаведнасці з [[Вікіпедыя:Значнасць#Агульны_крытэрый_значнасці|агульным крытэрыем значнасці]]. У гэтым выпадку дастаткова як да чалавека, якому 25 гадоў толькі пагатоў. У нас пра спартсменаў наогул толькі вага і пол, проста за факт дасягнення, а тут як па мне поўны спіс патрэбнага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Я б спартоўцаў таксама выдаляў, вельмі шкада, што склаўся такі міжмоўны кансэнсус наконт іх. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:59, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Старонкі пра спартоўцаў без энцыклапедычнай значнасці з БелВікі выдаляліся шматразова, часамі і без абмеркавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 21 студзеня 2026 (+03) ::Аўтар артыкула я, гэта з гісторыі ж бачна. У тэксце няма ацэнак, толькі апісальнае апавяданне. Наконт лонг-ліста, ён фарміруецца з шырэйшага спісу, то-бок журы чытае ўсё, што дасылаюць/намінуюць і ў лонг-ліст выбіраюць ўжо ўдзельнікаў на наступны тур (шорт-ліст) выбару. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:31, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Пане Максіме, дазволь часамі называць цябе Макарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 21 студзеня 2026 (+03) :::Нібы я не ведаю выпадкаў, калі просяць стварыць артыкул на ўжо падрыхтаваным загадзя матэрыяле. Але калі твае ўласныя памкненні — то няхай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) {{Устрымліваюся}} Малады хлопец, я б даў яму шанец і не спяшаўся б зараз выдаляць артыкул пра яго [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:19, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзейнасць асобы апісана ў другасных крыніцах даволі падрабязна, прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца таксама пацвярджае, што асоба выбіваецца з агульнага шэрагу. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 2 лютага 2026 (+03) == [[Пекла на Венеры]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:50, 2 снежня 2025 (+03) ::Прабачайце канешне, але ў чым вымяраецца значнасць літаратурнага твору? [[Удзельнік:HK-47|HK-47]] ([[Размовы з удзельнікам:HK-47|размовы]]) 18:55, 2 снежня 2025 (+03) ::: Калі не задумвацца пра значнасць, то можна наствараць артыкулаў пра кожны верш Янкі Купалы і Аляксандра Пушкіна, агульнапрызнаных класікаў беларускай і рускай літаратур, не кажучы нават пра значна менш вядомых аўтараў. Наяўнасць надрукаванага ці апублікаванага ў сеціве верша, апавядання, нават кнігі (цяпер за грошы можна надрукаваць амаль усё, што заўгодна) аўтаматычна не надае значнасць гэтаму твору. Раю паглядзець [[:ru:Википедия:Критерии значимости литературных произведений|тут]] і [[:uk:Вікіпедія:Критерії значущості/Книги|тут]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 19:59, 2 снежня 2025 (+03) ::::трэба на беларускую перакласці :) ::::Можа асобны праект зрабіць па перакладзе такіх старонак, а тое шмат спасылаемся на іншыя моўныя версіі. Ствараецца фальшывае ўражанне, што правілы з іншых вікі аўтаматычна стасуюцца ў беларускай вікі, што не праўда [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:33, 3 снежня 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:Plaga med]], вы падтрымліваеце выдаленне гэтага артыкула праз адсутнасць значнасці, ці не? Маем канкрэтны кейс і маем знайсці кансэнсус. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 снежня 2025 (+03) ::::::так, забыў напісаць. Адносна намінацыі, значнасць не паказана, таму калі не будзе выпраўлена на працягу намінацыі — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 снежня 2025 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 3 снежня 2025 (+03) * На сайце {{Не перакладзена 5|Лаборатория Фантастики|Лаборатория Фантастики|ru|Лаборатория Фантастики}} рэйтынг твора 7,8 з 10,0; на сайце {{Не перакладзена 5|LiveLib.ru|LiveLib.ru|ru|LiveLib.ru}} — 3,3 з 5,0. ([https://fantlab.ru/work28843] і [https://www.livelib.ru/book/1008522568-ad-na-venere-yurij-brajder-nikolaj-chadovich]) [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 6 снежня 2025 (+03) ** [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]], і як мы маем гэта інтэрпрэтаваць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 6 снежня 2025 (+03) **:Я не ведаю, наколькі гэтыя агрэгатары аўтарытэтныя, але там ёсць рэцэнзіі, на падставе якіх будуецца гэтая адзнака. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:26, 7 снежня 2025 (+03) **:: Дык ацаніце аўтарытэтнасць рэцэнзентаў, ці гэта размова дзеля размовы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:32, 7 снежня 2025 (+03) **:::Я не ведаю, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:43, 7 снежня 2025 (+03) *:факт наяўнасці ацэнак чытачоў на агрэгатарах не з’яўляецца крытэрыем значнасці [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:41, 7 снежня 2025 (+03) *::Значнасць літаратурнага твору вымяраецца не самім фактам апублікавання, а тым, што пішуць наконт яго (рэцэнзіі, навуковыя артыкулы і гэтак далей). Пры гэтым водгукі чытачоў значнасць той жа аповесці канешне не паказваюць. Прывяду прыклад твору: «[[Пакахай мяне, салдацік]]» Васіля Быкава, дзе можна бачыць і артыкул (нават не адзін), які тычацца аповесці, і намінацыю на «Рускі Букер». З аповесцю «Пекла на Венеры» усё цяжка. У пошуку я знайшоў артыкул «Повесть Ю. Брайдера и Н. Чадовича «Ад на Венере»: жанровые особенности, конфликт, проблематика», які датаваны 2021 годам, аднак праблема ў тым, што [https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/46204/1/Дробышевская_Повесть.pdf гэта спасылка] не адкрываецца. Таму і дапоўніць не атрымаецца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:47, 7 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Інфармацыя не пацверджана крыніцамі. Адзіная спасылка да тэксту "У першыню апублікавана ў журнале «Парус» у 1988 годзе" не змяшчае пацвярджэнне факта, што гэта было першае апублікаванне. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:23, 28 студзеня 2026 (+03) == [[Іван Чумачэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:10, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::Дзень добры! Ці шмат вы ведаеце беларускіх аўтарак (асабліва жанчын) дзіцячых анімацыйных серыялаў, якія сталі вядомыя на ўвесь свет і дасягнулі такой папулярнасці? Вось вам і “значнасць”. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30317-95|&#126;2025-30317-95]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30317-95|размова]]) 13:52, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::: А нічога, ананіме, што размова ідзе менавіта пра мужчыну, а не акторку Цітову? Як і іншыя ўдзельнікі я не бачу значнасці. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30195-20|&#126;2025-30195-20]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30195-20|размова]]) 16:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}}, значнасці няма [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:59, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пра асобу ёсць літаратуразнаўчыя артыкулы ў аўтарытэтных выданнях, вершы яго перакладзены на іншыя мовы, у тым ліку беларускую. Старонка дапоўнена і захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Баран (хімія)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Фрагмент, карэктнасць назвы? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 20 кастрычніка 2025 (+03) ::Пытанне ў тым, з якой мовы адаптаваць назву гэтых злучэнняў. Калі мы перакладаем з англійскай мовы, то націск усё ж на першы склад: "bOranes". І, як мне здаецца, такая адаптацыя больш карэктная, чым адаптаваць назву з рускай мовы, у якой націск на другі склад: "борАны". Нажаль, хімічная тэрміналогія на беларускай мове занадта кволая, каб дзесьці пашукаць ужо існуючы варыянт артыкулаў пра дадзеныя злучэнні. [[Удзельнік:Tojtooj|Tojtooj]] ([[Размовы з удзельнікам:Tojtooj|размовы]]) 21:13, 23 кастрычніка 2025 (+03) : У "Слоўніку навучэнца" у арт. "Бор" узгадваюцца ''боравадароды''. Трэба дадаць інфармацыю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:28, 24 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}}, але змяніць загаловак на «Гідрыды бора», тады адпадзе пытанне «О ці А?» [https://old.bigenc.ru/chemistry/text/1878901] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны, перанесены пад новую назву і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:07, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Сцяпаныч]] == {{закрыта}} Значнасць праекта не пацверджана, можна пра яго распавесці ў артыкуле пра стваральнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:13, 11 кастрычніка 2025 (+03) :перанесці кароткую інфармацыю з белсата ў артыкул пра стваральнікаў. Артыкул — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:58, 11 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:49, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:07, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, беларускі серыял пра паліцыю ніякіх водгукаў не атрымаў, нічога не прападзе, калі гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:10, 22 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не пацверджана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:23, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] == {{закрыта}} Выдаліць Няма значнасці. Яна не мастачка і не літаратар. Уся інфармацыя зводзіцца толькі да інфармацыі пра бацькоў, мужа і дзяцей, што ёсць у артыкуле [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі]]. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-28448-24|&#126;2025-28448-24]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-28448-24|размова]]) 16:02, 11 кастрычніка 2025 (+03) : Шаноўны ананім, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9A%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%E2%80%99%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%94%D1%80%D1%83%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96&diff=5044184&oldid=5037296 хіба лепш] яе партрэтную галерэю змясціць у артыкул пра мужа? Ён жа здэцца тэж не мастак і не літаратар? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}, княгіня, вобраз у мастацтве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:48, 11 кастрычніка 2025 (+03) Пры падвядзенні вынікаў [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2017|у 2017 годзе]] кансэнсус складваўся на грунце, што ''практыку пісаць асобныя артыкулы пра жонак прадстаўнікоў шляхты, калі яны не маюць асобнай ад мужа/бацькі значнасці, варта прызнаць дэструктыўнай''. Але ў дадзеным выпадку старонка не пра дваранку, а пра арыстакратку. Мяркую, артыкулы пра арыстакратак варта пакідаць нават у выпадку, каоі яны не нашмат перасягаюць слоўнікавыя (адпаведна, агульны крытэрый значнасці не выконваецца). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:16, 11 кастрычніка 2025 (+03) :крыніц бы дадаць хоць якіх… [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}. Генеалогію можна прасачыць з шаблона ў вонкавых спасылках, там і даты нараджэння-смерці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:24, 16 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зыходзячы з кансэнсусу наконт дапушчальнасці існавання артыкулаў не адпаведных агульнаму крытэрыю значнасці, калі прадмет артыкула яўна выбіваецца з агульнага шэрагу, можам захаваць артыкулы пра арыстакратаў, нават калі іх тэкст ледзь перасягае слоўнікавае азначэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 22 студзеня 2026 (+03) == [[Старажытная казка (гурт)]] == {{закрыта}} Пацвярджэння значнасці прадмету артыкула не відаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:26, 5 студзеня 2026 (+03) :Тобто білоруською цю статтю ліпше не перекладати [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 08:04, 6 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:27, 14 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Самарэклама. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:08, 19 студзеня 2026 (+03) ::Де тут реклама? Немає там ніякої реклами [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 16:31, 19 студзеня 2026 (+03) ::І тим паче немає самореклами. Я до цього гурту прямого відношення не маю, максимум лише цікавлюся їх творчістю. [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 15:34, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:57, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва]] == {{закрыта}} Не бачна дзейнасці гэтага гуртка, значнасць прадмета артыкула адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:15, 13 студзеня 2026 (+03) :так, пакуль што значнасць не вырысоўваецца, {{выдаліць}}. Як будзе нешта там адбывацца, зробіцца нармальны артыкул ад пачатку [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:16, 13 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:22, 16 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:07, 19 студзеня 2026 (+03) ::Агульны крытэрый значнасці – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Наколькі бачу, у крытэрах значнасці няма параметра «не падабаецца асобным удзельнікам» таму што «не бачна дзейнасці гэтага гуртка» ([https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%9A%D0%97&redirect=no ВП:АКЗ]).''' ::Калі ласка, прытрымлівайцеся правілаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:33, 19 студзеня 2026 (+03) :Не згодны, крытэр значнасці прадмета не ацэньваецца па суб'ектыўным незадавальненні дзейнасцю. :'''Прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' :https://racyja.com/by/palityka/valer-kavaleuski-pra-ahenctva-euraatlantycnaha-supracounictva/ :https://nashaniva.com/348357 :https://pozirk.online/be/news/98626/ :https://tsikhanouskaya.org/be/event/meeting-of-the-alliance-of-parliamentary-groups-for-democratic-belarus :https://euroradio.fm/pakarac-lukashenku-ci-pachue-tramp-prosbu-cikhanouskay-efir [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:38, 19 студзеня 2026 (+03) :: ''Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу''. А гэта ініцыятыва местачковая, новая, малапрыкметная, і цікавасць да яе покуль не выбіваецца за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 19 студзеня 2026 (+03) :::Я паўтаруся, калі ласка, выконвайце правілы, якія '''''<u>агульныя для ўсіх</u>''''' – незалежна ад вашага персанальнага стаўлення да асобаў ці арганізацыі. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]].''' У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:05, 20 студзеня 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], паўтарацца не трэба, але варта перачытаць мой допіс абзацам вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:53, 20 студзеня 2026 (+03) ::::: І таксама вашая гульня са шрыфтамі, гэта абы-што, бо Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных тут — [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::Я паўтаруся ў трэці раз, бо два было мала. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:35, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::: Гэта не прадмет для апісання ў энцыклапедыі. Старонка мае быць выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::::Чацвёрты раз: агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. ::::::::Аргументуйце сваю пазіцыю. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:09, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Акрамя заявы пра стварэнне арганізацыі і трох асоб, якія ўвайшлі ў яе склад, у артыкуле нічога няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:29, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Вярыгі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Прапаную перанесці ў Вікі-слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::Добрая ідэя, дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 20:04, 19 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выдалены. У Вікіслоўніку створана адпаведная старонка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:14, 21 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:34, 21 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:CTV-Belarus-radio-amateurs-treason-case-collage-Krasko-EW1AEH-Repiecij-EW1ABT.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, які нельга грузіць для «добрасумленнага выкарыстання».--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:31, 16 студзеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}} . [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:03, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 06:50, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Аркадзь Люксембург]] == {{закрыта}} Аўтаматычны пераклад. Прасцей выдаліць і стварыць наноў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:02, 23 жніўня 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:11, 1 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул шматразова рэдагаваўся, у тым ліку цягам намінацыі, арфаграфія засталася вельмі слабая, але сэнс тэксту зразумелы. Закладаючы добрыя намеры рэдактараў артыкула, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:14, 20 студзеня 2026 (+03) == [[Саша, что ты несёшь?!]] == {{закрыта}} Звычайны расійскі юцьюб-канал. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:21, 12 студзеня 2026 (+03) :Гэта youTube-праект беларускага медыя reform.news. Паводле маніторынга ''[[Information Policy]]'', канал «Саша, что ты несёшь?!» у 2025 годзе ўвайшоў у топ‑10 стрымаў беларускага YouTube па колькасці праглядаў. За адзін месяц праект набраў сотні тысяч праглядаў, дзясяткі тысяч лайкаў і вялікую актыўнасць каментароў, што сведчыць пра значны інтарэс аўдыторыі. :https://infopolicy.net/youtube_streams_in_belarus_092025/ [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:43, 12 студзеня 2026 (+03) ::Давайце цяпер пра ўсе расійскія юцьюб-каналы ствараць артыкулы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:01, 13 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}}, як для беларускіх медыя, то значнае шоў, а з такім фарматам хіба адзінае, але са стылем папрацаваць і не такой бязлітаснай вікіфікацыю зрабіць, у яго вынесці інфу пра гэтае шоў з артыкула пра СЧТН. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:11, 13 студзеня 2026 (+03) : Чаму расійскі? Беларускі. Ну мова руская, так, але ж гэта не крытэрый. Трэба глядзець на крыніцы, каб вызначыць значнасць. Мала, канешне, але нешта ёсць. Артыкул мае права на існаванне. Калі нехта захоча дапоўніць: [https://baj.media/be/svetlana-tihanovskaja-ja-smotrju-sasha-chto-ty-nesesh-mne-ochen-nravitsja/], [https://ijnet.org/ru/story/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BA-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B], [https://nashaniva.com/ru/378537], [https://ru.belsat.eu/80770013/pervaya-ugolovka-za-repost-i-psihushka-za-oskorblenie-lukashenko-hronika-repressij]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:25, 13 студзеня 2026 (+03) :Артыкул яўна напісаны больш чым цалкам з дапамогай ШІ. Пры тым ёсць месцы, якія выглядаюць як неверагодныя, і не маюць пацвярджэння крыніцамі, запрошаны госць Пятрухін, бо Пятрухіна Паўлючэнка і Атрошчанкаў хуясосяць з выпуску ў выпуск. Тут не пытанне значнасці, а проста машынны твор. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:34, 13 студзеня 2026 (+03) ::Але ізноў жа гэта ніхто не будзе перапісваць. Крыху здзіўляюць аргументы «можна перапісаць, таму пакідаем», пры тым што перапісваць ніхто не будзе. Мяркую, дзесьці ў правілах выдалення трэба прапісаць тое, што для пакідання артыкула яго спачатку трэба перапісаць, але потым ужо выказвацца аб тым, што яго можна пакінкуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:58, 14 студзеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]] ўжо вынік падвёў, артыкул больш не прапануецца да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:02, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2026 (+03) :::::@[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] Пятрухін так і застаецца сярод гасцей праграмы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:01, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: Шаблон нельга выдаляць пакуль трывае абмеркаванне. Трэба пачакаць на вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:08, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Я трохі паглыбіўся ў артыкул і вырашыў яго дапрацаваць. Пачысціў тэкст ад ШІ, і вось што мы маем: дзве крыніцы ад «Рэформу» з аўтабіяграфічнай інфармацыяй пра праект, звесткі пра тое, што яны ўвайшлі ў топ-10 стрымаў (нават без апісання праекта, гэта проста маніторынг), і дзве крыніцы пра ўключэнне ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў (усё ў кантэксце самога «Рэформу»). Вядома, уключэнне ў спіс дадае значнасці, але без іншых [[ВП:АК]], дзе апісваўся б сам праект — яны не гуляюць такой значнай ролі (усё ж у гэтых спісах ужо сотні ці тысячы медыяпраектаў). У рэшце рэшт засталося чатыры сказы інфармацыі. Пакуль яна перанесена ў артыкул [[Reformation]]. Раю зноў стварыць асобную старонку пра праект, калі з’явяцца крыніцы з апісаннем яго працы, тэм або крытыкай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:48, 19 студзеня 2026 (+03) == [[Don’t dance!]] == {{закрыта}} Перанёс з хуткага, бо пытанне да значнасці. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:11, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, значнасці не відаць зусім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:23, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}} адсутнасць значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:26, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:04, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Uladzislava Lucevič.jpg]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены свабодным файлам.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:37, 14 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Аляксей Нічыпаравіч Карпюк.png]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены больш прыдатным здымкам, дзе відаць твар асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:35, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:00, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Федасеевіч Луцэнка]] == {{закрыта}} Відавочна, мільёны герояў варты памяці ўсе разам і паасобку, але тут проста парушаецца правіла «[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — '''не мемарыялы''']]». Прынамсі цяпер не раскрыта значнасць асобы (гл. [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]]. Такім чынам, можна будзе стварыць 7 млн артыкулаў, а можа і 20+ млн, а не гэта задача Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:20, 11 студзеня 2026 (+03) : Гісторыю жыцця і гібелі лётчыка можна змясціць у артыкул [[Параслішча]], там ужо створаны раздзел пра памятныя мясціны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:51, 11 студзеня 2026 (+03) :: Калі значнасць асобы не будзе паказана, артыкул будзе выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:26, 11 студзеня 2026 (+03) ::падтрымліваю прапанову перанесці інфармацыю ў артыкул пра населены пункт [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:20, 13 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Інфармацыя пра асобу перанесена ў артыкул [[Параслішча]], у раздзел пра помнік. Старонка пра асобы ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:604729180 25404301542530606 2996882043193254815 n.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл. Выява чалавека ёсць сярод свабодных. Аўтару навучыцца нармальна называць файлы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:6d5fbb733faf664235f203bde044368f.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, у якога ёсць вольная замена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Уладзіміравіч Шчукін]] == {{закрыта}} : Значнасць асобы не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:57, 28 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не мемарыял. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:51, 2 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:12, 6 студзеня 2026 (+03) == [[Сяргей Усцінаў]] == {{закрыта}} Значнасць асобы пад сумневам. Артыкул абсалютна неэнцыклапедычны, нейкая поўная храналогія жыцця, а не артыкул энцыклапедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) * {{Пакінуць}}, агульны крытэрый значнасці выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) *:Які менавіта? У такім выглядзе артыкул у Вікіпедыі існаваць не можа, калі вы не збіраецеся яго перапісаць — яго трэба выдаліць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:24, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''агульны крытэрый значнасці'' — ён адзін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:32, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Які? Дык выпраўляць збіраецеся? Мне падаецца, пісала нейрасетка. Там трэба пераправяраць кожны факт. Чытаем: «заснавальнік праваабарончай арганізацыі «Прававая ініцыятыва».», потым чытаем біяграфію «Праваабарончую дзейнасць пачаў у 2005 годзе, уступіўшы ў праваабарончую арганізацыю «Прававая ініцыятыва»». Гэта як? Напісана, што арганізацыя заснавана ў 1996 годзе. Мяркую, асоба дзесьці тады ў школу хадзіла. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:53, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Не трэба ўжываць ментарскі тон у размовах, правіць артыкул не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:55, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Я зразумеў, на вашую думку варта пакідаць любы набор літар пад выглядам артыкула, калі на вашую думку ён адпавядае «крытэрыям». [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 8 кастрычніка 2025 (+03) :якая асоба пад сумневам? Лепей дапамажыце напісаць правільна. :А не ставіць пад сумнеў "значаць асобы". [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 18:29, 8 кастрычніка 2025 (+03) :Прынамсі прызнанне ў сваёй "галіне" ёсць, староннія крыніцы ёсць, дастаткова поўнае апісанне жыцця і дзейнасці ёсць, то-бок асноўнаму крытэрыю: "Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў надзейных другасных крыніцах, незалежных ад яе", -- і праўда адпавядае. Напісана таксама нармальна, хаця заўсёды можна лепей. Па мне, было б добра дадаць крыніц не з праваабарончай галіны, недзе ж пра яго пісалі напэўна не калегі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:51, 8 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}} Вядомы праваабаронца, значная асоба. Калі ў артыкуле памылкі, то трэба выправіць, а не выдаляць артыкул. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:37, 31 кастрычніка 2025 (+03) ::Месяц прайшоў, а вы так і не выправілі. Навошта тады пакідаць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:47, 3 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Значнасць #Значнасць датычыцца тэм артыкулаў, а не іх зместу]]. Агульны крытэрый значнасці выковаецца. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 5 студзеня 2026 (+03) 8co1m0jibgsn8w0vayb4emaa18d6z5b Калінкавіцкі раённы выканаўчы камітэт 0 798742 5160496 5082523 2026-07-03T09:21:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160496 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Калінкавіцкі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 247710, [[Гомельская вобласць]], г. [[Калінкавічы]], [[Плошча Леніна (Калінкавічы)|пл. Леніна]], 1<ref name="header">{{cite web|url=https://www.kalinkovichi.gov.by/|title=Калинковичский районный исполнительный комитет|publisher=Калінкавіцкі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-16|lang=ru|archive-date=16 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140516201035/http://kalinkovichi.gov.by/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Павел Аляксандравіч Сілівончык]] |пасада главы1 = [[Старшыня Калінкавіцкага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://www.kalinkovichi.gov.by/ kalinkovichi.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Калінкавіцкі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Калінкавіцкі раённы Савет дэпутатаў|Калінкавіцкаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Калінкавічы|Калінкавічаў]], на [[Плошча Леніна (Калінкавічы)|плошчы Леніна]], 1<ref name="header"/>. == Структура == У структуру Калінкавіцкага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="header"/>: * Упраўленне сельскай гаспадаркі і харчавання; * Фінансавы аддзел; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * [[Калінкавіцкі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]] (размяшчаецца па [[Вуліца Фрунзэ (Калінкавічы)|вуліцы Фрунзэ]], 23); * Раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях; * Аддзел прымусовага выканання (размяшчаецца па [[Вуліца Кірава (Калінкавічы)|вуліцы Кірава]], 26). == Старшыні == * з 26 верасня 2024 — [[Павел Аляксандравіч Сілівончык]]<ref name="pres2024">{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1727342860|title=Рассмотрение кадровых вопросов|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2024-09-26|accessdate=2026-01-16|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.kalinkovichi.gov.by|Калінкавіцкага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Калінкавічаў]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Калінкавіцкі раён]] 0722gxvju6z2lvxbolag27terkn806o Сяргей Чубрык 0 802730 5160376 5099481 2026-07-02T19:04:50Z Цімох 101134 Дуда Ігната Буйніцкага - год невядомы. 2023 гэта год выканання рэплікі 5160376 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Чубрык}} [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём)]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]] '''Сярге́й Чубры́к''' (нар. 15 сакавіка 1988, Мінск) — беларускі цымбаліст, дудар, майстар традыцыйных музычных інструментаў, даследчык і папулярызатар беларускай інструментальнай спадчыны. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 сакавіка 1988 года ў Мінску. Скончыў сярэднюю школу №1 у Мінску. У 2012 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]]. Жыве і працуе ў Мінску. Займаецца вырабам і рэканструкцыяй традыцыйных беларускіх інструментаў: ліраў, дуд, цымбалаў. == Майстэрства і рэканструкцыі == Сяргей Чубрык вядомы як адзін з майстроў, якія працуюць з арыгінальнымі музейнымі артэфактамі, выконваючы дакладныя рэплікі на падставе вымярэнняў і непасрэднага даследавання інструментаў. === Дуда з паштоўкі («Беларускі дудар») === Першай значнай працай стала рэканструкцыя дуды паводле вядомай паштоўкі «Беларускі дудар». Рэпліка была вырабленая ў 2018 годзе (дрэва — ясень). На падставе памераў жалейкі і аналізу рэгіянальнай традыцыі Глыбоцкага краю майстар прыйшоў да высновы, што інструмент мог быць настроены ў танальнасці B — на адну танальнасць вышэй за больш стандартную для беларускай дуды A. Інструмент быў прадстаўлены падчас другога міжнароднага фэсту «Дударскі рэй» у 2018 годзе, у Глыбокім. Рэпліка захоўваецца ў калекцыі Музея народных музычных інструментаў у Шыдлоўцы (Польшча) пад нумарам MLIM/MS/1754. === Глыбоцкая дуда (1849) === Падчас вырабу дакладнай копіі найстарэйшай беларускай дуды (1849) з вёскі Верацеі майстар працаваў з арыгіналам у Вільні. Вымярэнні і якасныя выявы інструмента былі зробленыя ў 2018 годзе з мэтай вырабу дакладнай копіі. У 2019 годзе Сяргей Чубрык стварыў поўную рэпліку інструмента (з мехам з барсука). Копія знаходзіцца ў сталай экспазіцыі Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея. === Дуда Ігната Буйніцкага === У 2023 годзе майстар выканаў дакладную копію дуды, падоранай Ігнатам Буйніцкім кампазітару Людаміру Міхалу Рагоўскаму. Падчас працы Чубрык непасрэдна даследаваў арыгінал, які захоўваецца ў фондах літоўскага музея (LNM EM95). Рэканструкцыя выкананая на падставе вымярэнняў і аналізу канструктыўных асаблівасцяў. [[Файл:Копія дуды Ігната Буйніцкага.jpg|міні|Копія дуды Ігната Буйніцкага.]] Гэта трэцяя ў шэрагу дакладных рэплік дуд з Глыбоцкага краю. Першая публічная прэзентацыя адбылася на міжнародным з’ездзе дудароў у Італіі. == Ліра і даследчая дзейнасць == Сяргей Чубрык вывучаў музейныя калекцыі колавых ліраў у Беларусі, Літве, Расіі і Санкт-Пецярбургу (Шарамецеўскі палац, Расійскі этнаграфічны музей). Ён звяртае ўвагу на адметнасць беларускай ліры — дыятанічнасць і форму, блізкую да скрыпкі або барочнай гітары, у адрозненне ад храматычных заходнееўрапейскіх узораў. Праводзіць лекцыі і майстар-класы («Старадаўнія музычныя інструменты Беларусі», 2021). == Музычная дзейнасць == === Капэла «Колісьнія» === Капэла «Колісьнія» была ўтворана ў 2015 годзе. Выконвае пераважна танцавальны рэпертуар, натхняючыся творчасцю старых вясковых музыкаў. Склад: * Дзяніс Сухі — скрыпка, дуда * Сяргей Чубрык — цымбалы, дуда * Станіслаў Чавус — скрыпка * Ігар Жалткоў — барабан === Капэла Алены Мялешкі === Удзельнік капэлы Алены Мялешкі. Склад: * Алёна Мялешка — скрыпка, кіраўнік * Сяргей Чубрык — цымбалы, майстар інструментаў * Алена Кандыба — басэтля * Дар’я Піскун — бубен, скрыпка == Дзейнасць і ўдзел у фэстах == Удзельнік шматлікіх фэстаў, у тым ліку: * «Дударскі рэй» * «Раёк» * «Спеўныя сходы» * «Лірніцкія сустрэчы» == Значэнне == Сяргей Чубрык з’яўляецца адным з майстроў, якія спрыяюць адраджэнню традыцыі беларускай дуды і ліры, працуючы з арыгінальнымі музейнымі артэфактамі і вяртаючы іх у жывую музычную практыку. {{ізаляваны артыкул|date=2026-02-15}} {{DEFAULTSORT:Чубрык Сяргей}} [[Катэгорыя:Беларускія музыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія дудары]] [[Катэгорыя:Беларускія цымбалісты]] [[Катэгорыя:Майстры народных інструментаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Ураджэнцы Мінска]] ml4nciwpq2311z3zbglh96fmtmx5v7x Калядная зорка Случчыны 0 803204 5160491 5133291 2026-07-03T08:46:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160491 wikitext text/x-wiki '''Калядная зорка Случчыны (асаблівасці вырабу і выкарыстання)''' — элемент нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, лакальная традыцыя вырабу каляднай атрыбутыкі і правядзення святочнага абыходу ў аграгарадку [[Лучнікі]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 2023 годзе быў уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.]]<ref>[http://gosspisok.gov.by/ Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт</ref> У Лучніках да [[Каляды|Каляд]] вырабляюць вялікую шаснаццаціражковую зорку дыяметрам да 1,5 м, замацаваную на доўгім дрэўку. Канструкцыя мае адмысловую злучальную частку, дзякуючы якой зорка круціцца падчас выканання песень. Цэнтральная частка ўяўляе сабой обад з панарамнай паверхняй. З боку гледача яна закрыта празрыстым матэрыялам. Унутры нерухома замацавана запаленая свечка, якая асвятляе выяву біблейскага сюжэта Нараджэння Хрыста. Да обада пад вуглом 45° прымацаваны 16 ярка аздобленых аб’ёмных ражкоў (промняў), якія ўтвараюць своеасаблівы купал. Зорку традыцыйна носяць мужчыны, жанчыны спяваюць разам з імі. Абыход адбываецца ўвечары 13 студзеня (на Шчадрэц) і можа працягвацца да поўначы, пакуль не будуць абыдзены ўсе двары.<ref>[https://living-heritage.by/nks/8162/ Калядная зорка Случчыны. Асаблівасці вырабу і выкарыстання] // Жывая спадчына Беларусі. Інвентар нематэрыяальнай культурнай спадчыны</ref> == Паходжанне == Пытанне паходжання традыцыі каляднай зоркі застаецца дыскусійным. У даследаваннях выказваецца меркаванне пра магчымыя культурныя ўзаемаўплывы з заходнееўрапейскімі, у тым ліку польскімі традыцыямі (у рэгіёне Памор’я «зорка» была тыповым атрыбутам калядных абыходаў). Разам з тым беларускі звычай фарміраваўся ўласным шляхам, узаемадзейнічаючы з суседнімі культурамі і ўключаючыся ў агульнаеўрапейскі кантэкст святкавання Раства. У розных рэгіёнах Беларусі звычай быў вядомы пад назвамі: «зьвязду насіць», «гвяздольнікі», «славіць Хрыста», «хрыстаславы», «батлея». Галоўным атрыбутам абраду з’яўлялася спецыяльна вырабленая зорка, замацаваная на доўгай палачцы (кіі). '''Традыцыйная канструкцыя ўключала:''' * Каркас (часта ў выглядзе обада або сіта). * Прамяні з драўляных або металічных пруткоў. * Абклейванне паперай. * Аздабленне выцінанкамі, фальгой, каляровымі элементамі. * Цэнтральную выяву (абраз або карціну на біблейскую тэму). Колькасць прамянёў вар’іравалася ад 4 да 18. Зоркі часта мелі рухомыя элементы і маглі круціцца падчас выканання песень.<ref>[https://living-heritage.by/upload/iblock/5e3/lplitfolizcrctjxdkvb%20edzgeuwcrahdqtlkyzvh_zy.yc.sizvtvwxyvddqagibn_2022.pdf Экспертнае заключэнне на элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны «Калядная зорка Случчыны. Асаблівасці вырабу і выкарыстання»] </ref> == Асаблівасці вырабу слуцкай зоркі == Асаблівасцю каляднай зоркі Случчыны з’яўляецца: * Купалападобная форма. * Выразнае падзеленае панарамнае поле з унутранай свечкай. * Спецыяльная злучальная ўтулка, якая забяспечвае кручэнне ўсёй канструкцыі. Тэхналогія вырабу была адноўлена паводле мемуарных звестак ураджэнца Слуцка Карла Шталя («Wspomnienia o Słucku», 1905). На падставе гэтых апісанняў майстар А. Г. Шапель па ініцыятыве Паўла Пятровіча Шахновіча і Слуцкага гарадскога цэнтра традыцыйнай культуры аднавіў канструкцыю зоркі з захаваннем традыцыйных асаблівасцей. == Сімволіка і абрадавае значэнне == Абыход двароў са звяздой з’яўляецца цэнтральнай падзеяй святкавання Шчодрага вечара (Шчадраца) на Случчыне. Традыцыя грунтуецца на веры ў сакральную сілу слова і песні ў вызначаны калядарны час. Зорка ўспрымаецца як сімвал Раства Хрыстова і напамін пра евангельскую зорку, што прывяла вешчуноў да Хрыста. Абыход адбываецца паводле традыцыйных правілаў каляндарных абрадавых абыходаў: * Гурт падыходзіць пад вокны. * Просіць дазволу праславіць Хрыста. * Выконвае царкоўныя канты, трапары *Раства і народныя калядныя песні гаспадарам. * Гаспадары адорваюць калядоўшчыкаў пачастункамі, часам запрашаюць у хату.<ref>[https://rcntsluck.by/2023/12/02/zvezda-chto-siyaet-skvoz-veka-kalyadnaya-zorka-sluchchyny-priznana-istoriko-kulturnoj-czennostyu/ Зорка, што ззяе праз стагоддзі] // Слуцкі раённы цэнтр народнай творчасці. — 02.12.2023.</ref> == Абгрунтаванне статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці == Традыцыя адпавядае крытэрыям нематэрыяльнай культурнай спадчыны, замацаваным у нацыянальным заканадаўстве і ў Канвенцыі ЮНЕСКА 2003 года, паколькі: * Перадаецца з пакалення ў пакаленне. * Прызнаецца супольнасцю як частка ўласнай культурнай ідэнтычнасці. * Захоўвае аўтэнтычныя канструктыўныя і выканальніцкія рысы. * Умацоўвае лакальную ідэнтычнасць жыхароў Случчыны (нашчадкаў слуцкіх выбранцаў). * Выконвае выхаваўчую і духоўна-сімвалічную функцыю. * Дэманструе тыпалагічнае адзінства з іншымі еўрапейскімі каляднымі традыцыямі. Традыцыя доўгі час перадавалася ў сям’і Паўла Пятровіча Шахновіча (1931—2021). Яго нашчадкі працягваюць штогадовую падрыхтоўку зоркі і абыход двароў. У папулярызацыі традыцыі ўдзельнічаюць ДУК «Слуцкі раённы цэнтр народнай творчасці» і Лучнікоўскі цэнтр культуры. Асноўнай пагрозай для існавання традыцыі з’яўляецца недахоп маладых пераемнікаў.<ref>[https://living-heritage.by/nks/8162/ Калядная зорка Случчыны. Асаблівасці вырабу і выкарыстання] // Жывая спадчына Беларусі. Інвентар нематэрыяальнай культурнай спадчыны</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://heritage.gov.by/catalog/kaliadnaia-zorka-sluchchyny-asablivastci-vyrabu-i-vykarystannia Калядная зорка Случчыны. Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260109132408/https://heritage.gov.by/catalog/kaliadnaia-zorka-sluchchyny-asablivastci-vyrabu-i-vykarystannia |date=9 студзеня 2026 }} * [https://s-k.by/у-слуцкім-раёне-захоўваюць-народныя-т/ У Слуцкім раёне захоўваюць народныя традыцыі // Слуцкі край. — 07.05.2023] {{ізаляваны артыкул|date=2026-02-27}} [[Катэгорыя:Калядныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады]] [[Катэгорыя:Культура Слуцкага раёна]] qio04lqwpd39ws354j2jpz2afy06nea Зінаіда Герасімаўна Моршчанка 0 804003 5160444 5111995 2026-07-03T02:50:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160444 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Зінаіда Герасімаўна Моршчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — работніца [[Дрэваапрацоўчая прамысловасць|дрэваапрацоўчай прамысловасці]], поўны кавалер [[Ордэн Працоўнай Славы (СССР)|ордэна Працоўнай Славы]]. == Біяграфія == Нарадзілася 21 верасня 1934 года ў Бабруйску ў мнагадзетнай сям’і рабочага лесакамбіната, брыгадзіра сартавальнікаў лесу Герасіма Агафонавіча Іванова<ref name="Жанчыны Бабруйска">[https://catalog.bobruisk-library.by/doku.php?id=%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%B7.%D0%B3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221205041006/http://catalog.bobruisk-library.by/doku.php?id=%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%B7.%D0%B3 |date=5 снежня 2022 }} Морщенко Зинаида Герасимовна [База данных «Женщины Бобруйска в истории и современности»<nowiki>]</nowiki>]</ref>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] дзіцем перажыла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецка-фашысцкую акупацыю]]. Закончыўшы восем класаў, пайшла працаваць на лесакамбінат «[[Бабруйскі дрэваапрацоўчы камбінат|Бабруйскдрэў]]» у якасці рабочай фанернага цэха. Працавала на папраўцы [[фанера|фанеры]], на сартаванні шпоны, падлікоўцам<ref name="Жанчыны Бабруйска" />. У 1967 годзе Зінаідзе надалі 4-ы разрад сартавальніцы шпоны і 3-і разрад сушыльшчыцы. У 1987 года атрымала 4-ы разрад сушыльшчыцы шпоны і фанеры<ref name="Жанчыны Бабруйска" />. Указамі Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 21 красавіка 1975 года і ад 19 лістапада 1979 года за дасягнутыя поспехі ў выкананні дзяржаўных планаў і сацыялістычных абавязацельстваў Зінаіду Моршчанка ўзнагародзілі ордэнамі Працоўнай Славы 3-й і 2-й ступені<ref name="Жанчыны Бабруйска" />. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 25 снежня 1989 года за вялікі асабісты ўклад у тэхнічнае пераўзбраенне і рэканструкцыю вытворчасці, укараненне безадходнай тэхналогіі перапрацоўкі драўніны, надбаўленне аб’ёмаў выпуску высакаякасных тавараў народнага спажывання Зінаіду Моршчанка ўзнагародзілі ордэнам Працоўнай Славы 1-й ступені. Стала поўным кавалерам ордэна Працоўнай Славы<ref name="Жанчыны Бабруйска" />. 35 гадоў прапрацавала на адным прадпрыемстве — [[ФанДАК|фанерным заводзе Бабруйскага фанерна-дрэваапрацоўчага камбіната]] — да выхаду на пенсію. Выбіралася грамадскім інспектарам аховы працы і тэхнікі бяспекі. Дэлегат 5-га [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага сходу]] ў чэрвені 2016 года<ref name="Жанчыны Бабруйска" />. Жыла ў Бабруйску. Памерла 24 сакавіка 2021 года. == Узнагароды == * Ордэн Працоўнай Славы 3-й ступені (1975); * Ордэн Працоўнай Славы 2-й ступені (1979); * Ордэн Працоўнай Славы 1-й ступені (1989). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-13}} {{DEFAULTSORT:Моршчанка Зінаіда Герасімаўна}} fgelxkeqe5kdru31gmvoji0p1b9vp5a Зінаіда Пятроўна Кіжнерава 0 804556 5160445 5115595 2026-07-03T02:55:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160445 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Зінаіда Пятроўна Кіжнерава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская ткачыха, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад Гомельскай вобласці, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1986). == Біяграфія == Нарадзілася 29 лістапада 1941 года ў вёсцы [[Карма (Добрушскі раён)|Карма]] [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ў сялянскай сям’і. У 1960 годзе пасля заканчэння сярэдняй школы ў Добрушы, пераехала ў рабочы пасёлак [[Сасновы Бор (Светлагорскі раён)|Сасновы Бор]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]] Гомельскай вобласці і пасля заканчэння трохмесячных курсаў трактарыстаў пачала працаваць на тарфяным прадпрыемстве «Васілевічы-2» упраўлення тарфяной прамысловасці СНГ Беларускай ССР. У 1963 года пераехала ў Светлагорск і з 1964 года, пасля навучання ў Магілёўскім прафесійна-тэхнічным вучылішчы хімікаў і атрымання спецыяльнасці ткачыхі, пачала працаваць ткачыхай на [[Светлагорскхімвалакно|Светлагорскім заводзе штучнага валакна]] ў другім ткацкім цэху, які выпускаў віскозную кордную тканіну для гума-тэхнічнай і шыннай прамысловасці. Пачала распрацоўваць і прымяняць у працы індывідуальныя прыёмы і метады, хутка зарэкамендавала сябе як ударнік вытворчасці, з часам перайшла ў працы ад аднаго станка на дзевяць, кожны з якіх за змену выпрацоўваў 600—650 метраў корднай тканіны. Дзесяць работніц са змены З. П. Кіжнеравай абслугоўвалі 90 станкоў, дамагаючыся выдатных вынікаў ва Усесаюзным сацыялістычным спаборніцтве. 15 лютага 1974 года «за адзнаку ў працы і за поспехі ў выкананні і перавыкананні планаў 1973 года» Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР узнагароджана [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. Сумесна з механізатарам калгаса «Кастрычнік» [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], Героем Сацыялістычнай Працы [[Люцыян Васільевіч Сакоўскі|Л. В. Сакоўскім]] выступіла з ініцыятывай: абавязацца не толькі датэрмінова выканаць заданне ХХ пяцігодкі па ўсіх колькасных і якасных паказчыках, але і падвышаць свой прафесійны і культурны ўзровень, актыўна ўдзельнічаць у грамадскім жыцці. Гомельскі абласны камітэт КПБ падтрымаў гэтую ініцыятыву, прыняў меры па яе распаўсюджванні, у выніку чаго ў яе з’явілася 95.000 паслядоўнікаў<ref>[https://portal-kultura.ru/upload/iblock/c11/1977.05.20.pdf В. Гвоздев. Качество труда — категория нравственная // Советская культура. — 22 мая 1977. — № 41 (5049). — С. 2.]</ref>. На ХХ пяцігодку абавязалася пяцігадовае заданне выканаць за тры з паловай гады, выпрацаваць звыш плана мільён метраў корднай тканіны, дабіцца права працаваць з асабістым кляймом, навучыць сваёй прафесіі пяць маладых работніц<ref>[https://region.goub.by/?p=13895 Новый рубеж Зинаиды Кижнеровой // Советская Белоруссия. — 1977. — 15 октября. — С. 3.]</ref>. 13 мая 1977 года «за выдатныя працоўныя паказчыкі і за поспехі, дасягнутыя пры выкананні плана на 1976 год і прынятых сацыялістычных абавязацельстваў па выпуску прадукцыі, павышэнні эфектыўнасці вытворчасці якасці працы» Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР узнагароджана [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. 15 лютага 1978 года на Светлагорскім заводзе штучнага валакна быў напрацаваны мільярдны квадратны метр кордавай тканіны. Як адна з пераможцаў сацыялістычнага спаборніцтва ўдзельнічала ў ганаровай вахце па выпуску міліярднага метра тканіны. З 1981 па 1985 гады пры выкананні планавых заданняў адзінаццатай пяцігодкі дабілася найбольш высокіх паказчыкаў па вытворчасці корднай тканіны. 6 студзеня 1986 года «закрытым» Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «за выкананне ўрадавага спецзадання» удастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]. Выбіралася дэпутатам Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання (1970—1974) ад Гомельскай вобласці, была членам Камісіі па прамысловасці Савета Саюза. Член [[ЦК Кампартыі Беларусі]] і рэвізійнай камісіі ЦК КПБ. Дэлегат XXV з’езда КПСС (1976) і XXX з’езда КП Беларусі (1986). Неаднаразова абіралася дэпутатам Гомельскага абласнога і Светлагорскага гарадскога Саветаў дэпутатаў працоўных. У 1987 годзе выйшла на пенсію. Пражывала ў [[Светлагорск]]у. Памерла 20 студзеня 2017 года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Депутаты Верховного Совета СССР. Восьмой созыв — М., 1970. == Спасылкі == * [http://Кижнерова%20Зинаида%20Петровна https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=24352]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кіжнерава Зінаіда Пятроўна}} [[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Светлагорскага гарадскога Савета дэпутатаў]] 7es965ddiosiegs74fu6m1xagr2yzm0 Казімір Анташэўскі 0 804905 5160463 5125092 2026-07-03T06:00:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160463 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Казімір Анташэўскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Kazimierz Antoszewski}} | шырыня = | дата нараджэння = 1757 | месца нараджэння = | дата смерці = пасля 1805 | месца смерці = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[манументальны жывапіс|мастак-манументаліст]] | узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Анташэўскі}} '''Казімі́р Анташэ́ўскі''' ({{lang-pl|Kazimierz Antoszewski}}; у літаратуры часта памылкова згадваецца як ''Антон Анташэўскі''<ref name="Yarashevich">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n16/art18.htm|title=Роспісы Будслаўскага касцёла|author=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]|publisher=[[Наша вера (часопіс)|Наша Вера]]|accessdate=2026-03-28|lang=be}}</ref>; 1757 — пасля 1805) — [[мастак]]-[[манументаліст]], адзін з найбольш выбітных майстроў [[Ілюзіяністычны жывапіс|ілюзіяністычнага жывапісу]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у перыяд пераходу ад позняга [[барока]] да [[класіцызм]]у{{sfn|Klajumienė|2004|с=248}}{{sfn|Michalczyk|2011|с=479—480}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1757 годзе ў сям’і Ігната, сына Юрыя (нар. 1735). Доўгі час у мастацтвазнаўстве, пачынаючы ад прац [[Эдвард Раставецкі|Эдварда Раставецкага]], [[Анджэй Рышкевіч|Анджэя Рышкевіча]] і [[Марыя Каламайская-Саед|Марыі Каламайскай-Саед]], мастак памылкова фігураваў пад імем Антон. Аднак беларускі гісторык-архівіст [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]] знайшоў у метрычных кнігах [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Марыі|мінскага кафедральнага касцёла]] запіс за 1805 год аб хрышчэнні Іосіфа (Юзафа), сына мастака Казіміра Анташэўскага і яго жонкі Ядвігі з Рубашоў (Рабушоў). Вядома, што ў 1825 годзе яго сын ужо служыў у [[Віленскі пяхотны полк|Віленскім пяхотным палку]]<ref name="Yarashevich"/><ref name="NIAB">{{cite web|url=https://niab.by/newsite/by/content/all/%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB%D1%8B-%D0%B3-%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%9E-xvi-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83-xx-%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B5-%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B1#48|title=Анташэўскі Казімір|author=[[Валерый Пазднякоў|Валерый Пазднякоў]]|publisher=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2019|accessdate=2026-03-28|lang=be|archive-date=1 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601185646/http://niab.by/newsite/by/content/all/%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB%D1%8B-%D0%B3-%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%9E-xvi-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83-xx-%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B5-%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B1#48|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Michalczyk|2011|с=482}}. У пачатку XIX стагоддзя Казімір Анташэўскі дамагаўся зацвярджэння ў шляхецтве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Ён карыстаўся гербам «[[Эліта (герб)|Эліта]]» і выводзіў сваё паходжанне з [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]]. Пастановай [[Мінскі дваранскі дэпутацкі сход|Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу]] ад 3 студзеня 1802 года ён быў прызнаны ў дваранстве, аднак пазней, указам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 18 верасня 1825 года, гэтае рашэнне не было зацверджана<ref name="NIAB"/>. Значную ролю ў жыцці мастака адыграла мецэнацтва мсціслаўскага старасты і кашталяна [[Ян Нікадзім Лапацінскі|Яна Нікадзіма Лапацінскага]] (1747—1810). У 1780-я гады Анташэўскі працаваў у якасці яго прыдворнага мастака. Ёсць звесткі, што ў гэты час ён мог жыць у маёнтку Лапацінскіх [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]], які знаходзіўся непадалёк ад [[Будслаў|Будслава]]. Пасля смерці свайго апекуна ў 1810 годзе мастак, верагодна, канчаткова атабарыўся ў [[Мінск]]у<ref name="Yarashevich"/>. == Творчасць і стыль == Казімір Анташэўскі спецыялізаваўся на манументальных сцянных роспісах і працаваў пераважна ў тэхніцы [[Ілюзіяністычны жывапіс|ілюзіяністычнага жывапісу]] (інакш званага ''trompe-l'œil''). Даследчыцы архітэктурнай паліхраміі [[Даля Клаюмене]] і [[Марыя Каламайская-Саед]], а таксама польскі мастацтвазнаўца [[Збігнеў Міхальчык]] адзначаюць, што майстар ствараў так званыя «[[Аптычны алтар|аптычныя алтары]]» (ілюзорныя рэтаблі), якія маляваліся непасрэдна на плоскай сцяне і імітавалі складаную аб’ёмную архітэктуру ([[Калона|калоны]], [[Пілястра|пілястры]], [[карніз]]ы), цалкам замяняючы сабой сапраўдныя драўляныя ці мураваныя алтары{{sfn|Klajumienė|2004|с=248}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}{{sfn|Michalczyk|2011|с=481—483}}. Стылістыка Анташэўскага характарызуецца гарманічным пераходам ад дынамічных форм позняга [[барока]] да больш спакойных, стрыманых ліній [[класіцызм]]у, з уласцівым яму выкарыстаннем ілюзорных [[Кесон (архітэктура)|кесонаў]], [[Разетка (архітэктура)|разетак]] і [[Гірлянда (архітэктура)|гірлянд]]. Асаблівай рысай мастака з’яўлялася шырокае выкарыстанне тэхнікі [[грызайль]] для стварэння ілюзіі аб’ёмнай скульптуры — такім чынам ён маляваў пастаменты, фігуры [[апостал]]аў, [[евангеліст]]аў і [[Анёл|анёлаў]], якія здаваліся выкананымі з [[мармур]]у або [[стука]]{{sfn|Michalczyk|2011|с=487}}. Сучаснікі і нашчадкі высока ацэньвалі яго талент; у сярэдзіне XIX стагоддзя паэт і краязнаўца [[Уладзіслаў Сыракомля]] называў яго найлепшым мастаком у Мінску мінулых часоў<ref name="NIAB"/><ref name="Yarashevich"/>. == Вядомыя і атрыбутаваныя творы == Найбольш значным і дакументальна пацверджаным творам К.&nbsp;Анташэўскага з’яўляецца роспіс [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі (Будслаў)|касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] пры кляштары бернардзінцаў у [[Будслаў|Будславе]]. У 1782 годзе ён заключыў кантракт на стварэнне сямі распісных ілюзійных алтароў. Згодна з кляштарнай хронікай, за галоўны алтар мастак павінен быў атрымаць 80 злотых, за алтары [[Святы Францішак Асізскі|Святога Францішка]] і [[Укрыжаванне Хрыстова|Укрыжаванага Езуса]] — па 70 злотых, за алтары [[Антоній Падуанскі|Святога Антонія]] і [[Святая Ганна|Святой Ганны]] — па 40 злотых, а за алтары [[Святая Барбара|Святой Барбары]], [[Святы Юзаф|Святога Юзафа]] і [[Іуда Фадзей|Святога Тадэвуша]] — па 20 злотых. Алтар [[Святы Казімір|Святога Казіміра]], свайго нябеснага апекуна, Анташэўскі паабяцаў зрабіць бясплатна. У тым жа годзе мастаку было выплачана 280 злотых (або аўрэусаў), што сведчыць пра поўнае выкананне кантракту. У выніку ў Будславе быў створаны ўнікальны ансамбль з дзевяці аптычных алтароў, выкананых з дасканалым выкарыстаннем святлаценю і перспектывы, які цудам захаваўся да нашага часу<ref name="Yarashevich"/>{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. У 1790 годзе мастак падпісаў кантракт на роспіс і ўпрыгожванне драўлянай разьбой касцёла кляштара францысканцаў у [[Дзісна|Дзісне]]<ref name="NIAB"/>{{sfn|Michalczyk|2011|с=482}}. Каля 1783—1795 гадоў ён працаваў у езуіцкім [[Касцёл Святога Тадэвуша (Лучай)|касцёле Святога Тадэвуша ў Лучаі]], дзе на сродкі мінскага падчашага [[Тадэвуш Ваньковіч|Тадэвуша Ваньковіча]] стварыў пяць ілюзійных алтароў. Галоўны алтар утрымліваў фігуру [[Укрыжаванне|Укрыжавання]], а бакавыя былі прысвечаны [[Дабравешчанне|Звеставанню]], Святому Антонію, Святой Ганне і Святому Тадэвушу. Акрамя таго, майстар распісаў [[хрысцільня|хрысцільню]] і [[Магіла Гасподняя]]. На жаль, у сярэдзіне XX стагоддзя лучайскія роспісы былі цалкам перамаляваныя<ref name="Yarashevich"/>{{sfn|Michalczyk|2011|с=483}}. Каля 1798—1800 гадоў па заказе мінскага біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Дадэркі]] Анташэўскі працаваў над аздабленнем [[Мінскі кафедральны касцёл|мінскага кафедральнага касцёла (былога касцёла езуітаў)]]. Ён распісаў скляпенні ва ўсіх трох навах карцінамі і сімваламі з [[Новы Запавет|Новага Запавета]], а таксама стварыў ілюзорны купал. Гэтыя працы былі высока ацэнены [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам&nbsp;Сыракомлем]], які пакінуў іх апісанне<ref name="NIAB"/><ref name="Yarashevich"/>{{sfn|Michalczyk|2011|с=487}}. На аснове глыбокага аналізу стылёвых асаблівасцей (у прыватнасці, выкарыстання спецыфічных ілюзіяністычных матываў, кесонаў і фігур у тэхніцы грызайль) мастацтвазнаўца З.&nbsp;Міхальчык прыпісвае Казіміру Анташэўскаму або яго непасрэдным вучням аўтарства цэлага шэрагу іншых манументальных роспісаў на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Сярод іх адзначаюцца роспісы ў [[Пінскі касцёл бернардзінцаў|касцёле бернардзінцаў]] і [[Пінская базыльянская царква|базыльянскай царкве]] ў [[Пінск]]у, [[Гарадзішчанскі касцёл бенедыкцінцаў|касцёле бенедыкцінцаў]] у [[Гарадзішча (Баранавіцкі раён)|Гарадзішчы]], [[Любяшоўскі касцёл капуцынаў|касцёле капуцынаў]] у [[Любяшоў|Любяшове]], [[Гальшанскі касцёл францысканцаў|касцёле францысканцаў]] у [[Гальшаны|Гальшанах]], [[Малалядская царква|базыльянскай царкве]] ў [[Малыя Ляды|Малых Лядах]], [[Прыдруйскі касцёл|касцёле]] ў [[Прыдруйск]]у (цяпер Латвія) і ў [[Малькаўшчынская капліца|капліцы]] ў [[Малькаўшчына (Браслаўскі раён)|Малькаўшчыне]] каля [[Друя|Друі]]<ref name="NIAB"/>{{sfn|Michalczyk|2011|с=488—503}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|1|Анташэўскі Антон}} * {{Крыніцы/ЭКБ|1|Анташэўскі Антон|с=171—172}} * {{Крыніцы/Гербоўнік беларускай шляхты|1|ref=Гербоўнік}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2004~1367157816611/B.03~2004~1367157816611.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=XVIII a. sienų tapyba Lietuvos bažnyčių architektūroje|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2004|старонак=280|isbn=9986-571-98-7|ref=Klajumienė}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/B.03~2006~1367151604343.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. — XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-|ref=Klajumienė}} * {{кніга |аўтар= Paknys M. |загаловак= Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos dailės ir architektūros istorija: žymiausi menininkai |месца= Vilnius |выдавецтва= Vilniaus dailės akademijos leidykla |год= 2009 |старонак= 110—111 |isbn= |ref=Paknys}} * {{артыкул |аўтар= [[Анджэй Рышкевіч|Ryszkiewicz A.]] |загаловак= Antoszewski Antoni |выданне= Słownik artystów polskich |тып= |год= 1971 |том= 1 |нумар= |старонкі= 40 |ref=Ryszkiewicz}} * {{артыкул |аўтар= [[Марыя Каламайская-Саед|Kałamajska-Saeed M.]] |загаловак= Freski kościoła bernardynów w Budsławiu |выданне= Sztuka Kresów Wschodnich |тып=зборнік |год= 1996 |том= 2 |нумар= |старонкі= 409—423 |ref=Kałamajska-Saeed 1996}} * {{артыкул |аўтар= [[Марыя Каламайская-Саед|Kałamajska-Saeed M.]] |загаловак= Perły z Atlantydy — relacja inwentaryzatorska z Białorusi |выданне= Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej |тып=зборнік |год= 2010 |том= 1 |нумар= |старонкі= 47—73 |ref=Kałamajska-Saeed 2010}} * {{артыкул |аўтар= [[Збігнеў Міхальчык|Michalczyk Z.]] |загаловак= Kazimierz Antoszewski i grupa barokowo-klasycystycznych malowideł ściennych na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego |выданне= Biuletyn Historii Sztuki |тып=часопіс |год= 2011 |том= 73 |нумар= 3—4 |старонкі= 479—530 |ref=Michalczyk}} * {{артыкул |аўтар= Адамовіч С. |загаловак= Цуд адраджэння |выданне= [[Наша вера]] |тып=часопіс |год= 1998 |том= |нумар= 1 |старонкі= 14 |ref=Адамовіч}} * {{артыкул |аўтар= Бажэнава В. |загаловак= Тыпалогія ілюзіяністычнага жывапісу |выданне= [[Наша вера]] |тып=часопіс |год= 1999 |том= |нумар= 2 |старонкі= 34—40 |ref=Бажэнава}} * {{артыкул |аўтар= Мамонька А. |загаловак= Роспісы Будслаўскага касцёла |выданне= [[Наша вера]] |тып=часопіс |год= 2001 |том= |нумар= 2 (16) |старонкі= 9—13 |ref=Мамонька}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анташэўскі Казімір}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1757 годзе]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Мастакі класіцызму]] 05znigm6mh3q28doa5vw2lsrc9j1hqi Удзельнік:Feeleman 2 805093 5160522 5156989 2026-07-03T10:12:00Z Feeleman 163471 афармленне 5160522 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|1|02|2026}} {{Userbox/Удзельнік з Мінска}} {{Userbox1 |id = 55 |id-s = 16 |info = <center>Гэты ўдзельнік стварыў ужо [https://xtools.wmcloud.org/pages/be.wikipedia.org/Feeleman 55&nbsp;артыкулаў]</center> |info-c = white |info-s = 8 |border-c = black }} {{Userbox/Аўтадаглядчык|username=DzBar}} {{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} {{Userboxbottom}} {{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} m5r9uu91j2n2m1xpwf4jmct6kz2pqam Зефір FM 0 806302 5160411 5126433 2026-07-02T21:05:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160411 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Зефір FM | лагатып = | горад = [[Бабруйск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = Самое сладкое радио страны | фармат = | час_вяшчання = | зона_вяшчання = | створана = [[6 мая]] [[2017]] г. | заснавальнік = | уладальнік = Унітарнае камунальнае выдавецкае прадпрыемства "Інфармацыйнае агенцтва "Бабруйск Медыя"<ref>[https://bobr.by/katalog/svyaz-i-smi/smi/25239 ZefirFM. Радио] // BOBR.BY</ref> | адрас = Бабруйск, [[Пралетарская вуліца (Бабруйск)|вул. Пралетарская]], д. 31А | кіраўнікі = Алена Радкоўская | сайт = https://zefir-fm.by/ (не працуе) | on-line_трансляция = }} '''Зефір FM''' — беларуская рэгіянальная радыёстанцыя, якая вяшчае з 6 мая 2017 г. у [[Бабруйск]]у на частаце 95.4 FM з музычнай арыентацыяй на моладзевую аудыторыю<ref>[https://www.prfm.ru/radio/zefir-fm.html Радио Зефир FM] // Prfm.ru</ref><ref>Сайт [https://online-radio-play.com/r43176_zefir_fm Online Radio Play] прыводзіць іншыя дадзеныя, не пацверджаныя незалежнымі крыніцамі: 15 сакавіка 2009 г. — заснаванне станцыі, 20 красавіка 2013 г. выхад у анлайн вяшчанне.</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]]. [https://zefir-fm.by/ Сайт радыёстанцыі] не працуе, але актыўны старонкі [https://vk.com/radiozefirfm УКантакце], [https://t.me/zefirfm Тэлеграм] і [https://www.instagram.com/zefir_fm/ Instagram]. Таксама вяшчае праз мабільныя прыкладанні, у тым ліку праз нацыянальны радыёплэер Radioplayer.by. == Праграмы == * «#5ПЯТНИЦ» * «Большое вечернее шоу Алены Родовской» * «Шалом» с Михаилом Гутиным == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zefir-fm.by/ Сайт радыёстанцыі] * [https://vk.com/radiozefirfm Старонка УКантакце] * [https://t.me/zefirfm Канал у Тэлеграм] * [https://www.instagram.com/zefir_fm/?hl=en Старонка Instagram] * [https://www.bobrlife.by/news/radio-eto-ljubov-na-vsju-zhizn-zefir-fm-segodnya-ispolnilos-3-goda/ Радио — это любовь на всю жизнь. «ЗЕФИР ФМ» исполнилось 3 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250906172804/https://www.bobrlife.by/news/radio-eto-ljubov-na-vsju-zhizn-zefir-fm-segodnya-ispolnilos-3-goda/ |date=6 верасня 2025 }} // Bobrlife, 6 мая 2020 {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя: Бабруйск]] jy21t7yxur84i6bl00qwn5uxbdlux9e Удзельнік:MakEditor 2 806567 5160383 5129294 2026-07-02T19:40:06Z MakEditor 165254 /* Працую з */ 5160383 wikitext text/x-wiki Гэта мая асабістая старонка.{{Вікістаж удзельніка|15|03|2026}} == Працую з == == Планую зрабіць == [[81-717/714]] [[86 (анімэ)]] == Зрабіў == [[Windows 8]] [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == Працаваў над == [[Вікікнігі]] rt6gsvyu2bfv17fe1tvvvkiqiq9ti94 TEDxUlicaMińska 0 806591 5160519 5130626 2026-07-03T10:08:16Z ~2026-38037-41 170625 5160519 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма значнасці}} {{Картка мерапрыемства |country={{Сцягафікацыя|Польшча}} |сайт=https://tedxulicaminska.com/ |location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99 |status=Праведзена |name=TEDxUlicaMinska |genre=Канферэнцыя (фармат TEDx) |venue={{iw|Форт Макотаў|Форт Макотаў|pl|Fort M Twierdzy Warszawa}} (B'Fort) |first=18 красавіка 2026 |organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай) |image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]] |caption=лагатып канферэнцыі }} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Канцэпцыя і гісторыя стварэння == Праграма канферэнцыі складалася з выступаў дакладчыкаў (да 10 хвілін) па такіх тэмах, як развіццё тэхналогій, [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], радыяцыйнай хіміі, паліталогіі і «эканомікі даверу». Слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260703100241/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-07-03}}</ref>. Рабочымі мовамі мерапрыемства сталі беларуская і руская (у адпаведнасці з міжнароднымі патрабаваннямі да транскрыпцыі і субцітравання TED). Рашэнне аб правядзенні канферэнцыі менавіта ў Варшаве было абумоўлена лакалізацыяй адной з найбуйнейшых і найбольш актыўных супольнасцей беларускіх эмігрантаў. Адметная асаблівасць мерапрыемства у тым што паколькі ліцэнзаванне TED строга прывязана да мясцовай геаграфіі (і атрымаць ліцэнзію на імя нацыянальнай дыяспары тэхнічна немагчыма), таму беларускай супольнасцю ў эміграцыі быў створаны прэцэдэнт праз выкарыстанне тапоніма "Ulica Mińska" ў Варшаве для кансалідацыі спікераў, пазбаўленых магчымасці выступаць у сябе на радзіме з-за [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага і сацыяльнага крызісу]]. То бок выбар назвы ''TEDxUlicaMinska'' стаў кампрамісам паміж жорсткімі геаграфічнымі правіламі ліцэнзавання TED і сімвалізмам: з аднаго боку, імпрэза была прывязаная да рэальнай варшаўскай вуліцы Мінскай (польск.: Ulica Mińska), якая з'яўляецца культурным і крэатыўным цэнтрам горада, з іншага боку — назва служыла прамой эмацыйнай адсылкай да сталіцы Беларусі<ref name=":2" />. Менавіта таму TEDxUlicaMinska пазіцыянаваўся як цалкам новы і самастойны праект беларусаў «у выгнанні». Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B’Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Генеральным партнёрам мерапрыемства выступіла кампанія <nowiki>''Melnichek Investments'', а галоўным партнёрам — ''SMAR Global''</nowiki><ref name=":3" /> Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры і тэмы == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="200px"> File:TEDxUlicaMinska 2026 Speakers and organizing team group photo 01.jpg | Спікеры і арганізатары канферэнцыі File:TEDxUlicaMinska Speaker Arkadiy Dobkin (Аркадий Добкин) Warsaw 2026 01.jpg | Аркадзь Добкін падчас свайго выступу File:TEDxUlicaMinska Speaker Nataly Khadziakova (Наталья Ходякова) Warsaw 2026.jpg | Наталля Хадзякова File:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 01.jpg | Cяргей Бесараб File:TEDxUlicaMinska Speaker Sviatlana Volchak (Светлана Волчак) Warsaw 2026 01.jpg | Святлана Волчак File:TEDxUlicaMinska 2026 Speaker Rammi Dgham (Рамми Дгхам) Warsaw 2026.jpg | Рамі Дгхам </gallery> == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] gv2baqh3mz0ty0s20a5psjnvzm25ovn Закон загалоўкаў Бэтрыджа 0 808058 5160269 5151932 2026-07-02T12:00:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160269 wikitext text/x-wiki '''Закон загалоўкаў Бэтрыджа''' ({{lang-en|Betteridge's law of headlines}}) — [[Журналістыка|журналісцкі]] [[афарызм]], які абвяшчае: «На любы загаловак, што заканчваецца [[пытальнік]]ам, можна адказаць словам „не“». Гэты прынцып грунтуецца на тым, што калі б выдаўцы былі ўпэўненыя ў праўдзівасці інфармацыі, яны б сфармулявалі загаловак як сцвярджэнне. Выкарыстанне ж пытальнай формы дазваляе зняць з сябе адказнасць за верагоднасць матэрыялу. == Гісторыя ўзнікнення == Хоць сучасная назва замацавалася за канцэпцыяй у 2009 годзе дзякуючы брытанскаму [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-журналісту Яну Бэтрыджу{{sfn|Betteridge|2009}}, сама максіма сустракалася пад іншымі назвамі і значна раней. Так, яшчэ ў 1991 годзе ў адным з апублікаваных зборнікаў варыянтаў [[Закон Мёрфі|закона Мёрфі]] яна была названая «законам Дэвіса». Гэты тэрмін і сёння можна сустрэць у інтэрнэце, прычым без ніякіх тлумачэнняў таго, кім менавіта быў гэты Дэвіс{{sfn|Bloch|1991|p=163}}{{sfn|Anvari|2006}}<ref>{{cite web |url=http://www.houseofgoldbergs.com/Docs/Humor/murphyAll.txt |title=List of variants of Murphy's Law |access-date=2026-05-20 |archive-date=5 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805025836/http://www.houseofgoldbergs.com/Docs/Humor/murphyAll.txt |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Liberman|2006}}. Правіла таксама называлі «журналісцкім прынцыпам», а ў 2007 годзе яно фігуравала ў каментарыях як «старая ісціна сярод журналістаў»{{sfn|Götz|1997|loc=Journalistic Principle}}<ref>{{cite news |url=https://meatrobot.org.uk/post/20793051/its-an-old-truism-among-journalists-that-if-a |title="It's an old truism among journalists..." |newspaper=Tumblr |publisher=MeatRobot.org.uk |date=4 December 2007 |access-date=2026-05-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dcscience.net/2007/11/21/dont-trust-boots/#comment-816 |title=The Vitamin B scam. Don't trust Boots |date=22 November 2007 |access-date=2026-05-20}}</ref>. Імя самога Бэтрыджа пачало трывала асацыявацца з гэтым прынцыпам пасля выхаду ягонага артыкула ў лютым 2009 года. У ім журналіст раскрытыкаваў папярэднюю публікацыю выдання «[[TechCrunch]]», якая выйшла пад загалоўкам «Ці сапраўды ''[[Last.fm]]'' толькі што перадаў даныя пра праслухоўванні карыстальнікаў ''[[RIAA]]''?» ({{lang-en2|Did Last.fm Just Hand Over User Listening Data to the RIAA?}}){{sfn|Schonfeld|2009}}. Бэтрыдж адзначыў, што выданні часта ставяць пытальнік, каб апублікаваць сумнеўныя чуткі без належнай факталагічнай базы: {{цытата|аўтар=Ян Бэтрыдж|Гэтая гісторыя — выдатная дэманстрацыя майго прынцыпу, згодна з якім на любы загаловак, што заканчваецца пытальнікам, можна адказаць словам «не». Журналісты выкарыстоўваюць такі стыль загалоўкаў па адной прычыне: яны ўсведамляюць, што гісторыя, хутчэй за ўсё, — лухта, і ў іх няма ні крыніц, ні фактаў для яе пацверджання, але яны ўсё адно жадаюць яе апублікаваць{{sfn|Betteridge|2009}}.{{oq|en|This story is a great demonstration of my maxim that any headline which ends in a question mark can be answered by the word "no". The reason why journalists use that style of headline is that they know the story is probably bullshit, and don't actually have the sources and facts to back it up, but still want to run it.}}}} Варта адзначыць, што яшчэ раней, у 2004 годзе, брытанскі газетны рэдактар [[Эндру Мар]] раіў чытачам скептычна ставіцца да падобных артыкулаў, паколькі часцей за ўсё за пытальнікам хаваецца штучна раздутая [[сенсацыя]] або «страшылка», на якую не варта марнаваць час. У сваёй кнізе «My Trade» (2004), даючы парады па інтэрпрэтацыі газетных тэкстаў, ён напісаў{{sfn|Marr|2004|p=253}}: {{цытата|аўтар=Эндру Мар|Калі загаловак ставіць пытанне, паспрабуйце адказаць «не». Ці гэта сапраўдны твар брытанскай моладзі? (Разумны чытач адкажа: Не.) Ці знайшлі мы лекі ад [[СНІД]]у? (Не; інакш навошта быў бы пытальнік.) Ці з’яўляецца гэтая карта ключом да міру? (Хутчэй за ўсё, не.) Загаловак з пытальнікам на канцы ў пераважнай большасці выпадкаў сведчыць пра тое, што матэрыял тэндэнцыйны або штучна раздуты. Часта гэта проста страшылка або спроба ператварыць пасрэдны рэпартаж у прадмет нацыянальнай дыскусіі і, пажадана, панікі. Для занятага журналіста, які шукае рэальную інфармацыю, такі пытальнік азначае адно: «не марнуйце час на чытанне гэтага матэрыялу».{{oq|en|If the headline asks a question, try answering 'no'. Is This the True Face of Britain's Young? (Sensible reader: No.) Have We Found the Cure for AIDS? (No; or you wouldn't have put the question mark in.) Does This Map Provide the Key for Peace? (Probably not.) A headline with a question mark at the end means, in the vast majority of cases, that the story is tendentious or over-sold. It is often a scare story, or an attempt to elevate some run-of-the-mill piece of reporting into a national controversy and, preferably, a national panic. To a busy journalist hunting for real information a question mark means 'don't bother reading this bit'.}}}} == Даследаванні == У 2016 годзе даследчыкі прааналізавалі выбарку навуковых часопісаў (не звяртаючыся да навінавых выданняў), каб праверыць закон Бэтрыджа і правіла Хінчліфа. Высветлілася, што ў акадэмічным асяроддзі загалоўкі-пытанні сустракаюцца рэдка. Больш за тое, сярод іх амаль не было пытанняў закрытага тыпу (якія патрабавалі б адназначнага адказу «так» або «не»), а калі такія і трапляліся, у самім тэксце аўтары часцей адказвалі на іх «так», а не «не»{{sfn|Cook|Plourde|2016}}. Даследаванне 2018 года, якое ахапіла {{num|2585}} артыкулаў у чатырох навуковых часопісах па экалогіі, таксама пацвердзіла гэтую тэндэнцыю. Аналіз паказаў, што пытальныя загалоўкі выкарыстоўваліся вельмі рэдка: * Толькі 1,82 % загалоўкаў утрымлівалі спецыяльныя пытанні (з пытальнымі словамі накшталт «хто», «што», «чаму» і г.д.). * Толькі 2,15 % былі агульнымі пытаннямі, што прадугледжвалі адказ «так» або «не». Размеркаванне адказаў для гэтых 2,15 % пытанняў закрытага тыпу было наступным: у 44 % выпадкаў аўтары давалі станоўчы адказ («так»), у 34 % — неадназначны («магчыма»), і толькі 22 % артыкулаў фактычна пацвярджалі закон Бэтрыджа, завяршаючыся адказам «не»{{sfn|Mola|2017|p=11}}. У 2015 годзе спецыяліст па аналізе даных апублікаваў у сваім блогу вынікі даследавання {{num|26000}} артыкулаў з 13 розных навінавых сайтаў. Яно паказала, што большасць пытальных загалоўкаў у медыя (54 %) сапраўды патрабавала адказу «так/не». Аднак самі адказы ў тэкстах артыкулаў размеркаваліся наступным чынам (у працэнтах ад агульнай колькасці пытальных загалоўкаў): * 20 % артыкулаў утрымлівалі адказ «так»; * 17 % — адказ «не»; * яшчэ ў 16 % выпадкаў аўтар даследавання не змог вызначыць дакладны адказ{{sfn|Linander|2015}}. == У замежнай медыяпрасторы == Выкарыстанне загалоўкаў у форме пытанняў — гэта тактыка, да якой часта звяртаюцца выданні, калі ім вельмі трэба апублікаваць гучны матэрыял, але «бракуе рэальных фактаў для падмацавання асноўнай думкі артыкула»{{sfn|Berthon|Fedorenko|Pitt|Ferguson|2019|p=257}}{{sfn|Murtha|2015}}. Як трапна адзначаў амерыканскі журналіст [[Роджэр Сайман (журналіст)|Роджэр Сайман]], гэты хітры прыём дазваляе апраўдаць публікацыю фактычна любой інфармацыі, якой бы неверагоднай ці абсурднай яна ні здавалася. Каб прадэманстраваць гэта, ён прыводзіў гіпатэтычныя, але вельмі паказальныя прыклады: «Ці заменіць [[Хілары Клінтан|Хілары]] [[Джо Байдэн|Байдэна]] ў выбарчым спісе?» або «Ці падтрымае [[Уілард Міт Ромні|Ромні]] аднаполыя шлюбы паміж карпарацыямі?»{{sfn|Paul|Moss|2015|p=275}}{{sfn|Simon|2012}}. У рэальнасці ж падобны падыход актыўна выкарыстоўваўся, напрыклад, падчас асвятлення ўнутрыпартыйнага канфлікту ў [[Індыйская народная партыя|Індыйскай народнай партыі]] ў 2004 годзе. Паколькі ніводны палітык тады афіцыйна не пацвярджаў і не абвяргаў чуткі пра адстаўкі, прэса проста стракацела загалоўкамі накшталт: «Ці збіраецца [[Венкая Найду]] сысці?»{{sfn|Saxena|2006|pp=95–96}}. Усведамляючы, што дасведчаны чытач адразу бачыць гэты танны падтэкст, аўтары прафесійных дапаможнікаў настойліва рэкамендуюць рэдактарам пазбягаць падобных фармулёвак{{sfn|Saxena|2006|p=95}}. Многія аўтарытэтныя дзеячы медыя ставіліся да такіх загалоўкаў вельмі крытычна. Незалежны пісьменнік Р. Томас Бернер называў іх проста «таннымі трукамі»{{sfn|Berner|2007|p=233}}, а Грант Мілнар Хайд падкрэсліваў, што яны адразу ствараюць уражанне, нібыта газета сама не ўпэўнена ў тым, што публікуе{{sfn|Hyde|1931|p=154}}. Цікава, што пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў брытанскім выданні «[[Daily Mail]]» існавала нават жорсткае правіла на гэты конт. Яго ўвёў уладальнік газеты [[лорд Норткліф]]: пытальныя загалоўкі былі строга забароненыя, за выключэннем тых рэдкіх сітуацый, калі само пытанне тычылася праблемы агульнанацыянальнага маштабу{{sfn|Andrews|1964|p=106}}. З [[Юрыдычная адказнасць|юрыдычнага]] пункту гледжання пытальнік у канцы сказа таксама не з’яўляецца надзейнай абаронай ад [[Абвінавачанне|абвінавачванняў]] у [[паклёп]]е{{sfn|Sack|1999|pp=2–48}}. Яшчэ ў далёкім 1913 годзе [[Вярхоўны суд Аклахомы|Вярхоўны суд амерыканскага штата Аклахома]] ў сваім рашэнні па справе «Спенсер супраць Мініка» пастанавіў: чалавек не можа беспакарана ўзводзіць паклёп на іншага, публікуючы словы з відавочным шкодным сэнсам, і пры гэтым спрабаваць пазбегнуць адказнасці толькі дзякуючы выкарыстанню пытальніка{{sfn|Oklahoma|1913}}{{sfn|Sack|1999|pp=2–48}}. Нягледзячы на гэта, практыка прымянення такіх загалоўкаў дзеля таннай [[Сенсацыйнасць|сенсацыйнасці]] мае вельмі доўгую гісторыю. Яркім прыкладам можа служыць артыкул у газеце [[Джозеф Пулітцэр|Джозефа Пулітцэра]] «[[New York World]]» ад 9 чэрвеня 1883 года, які выйшаў пад назвай «Гэта была „Мятная Мэры“?» ({{lang-en|Was It Peppermint Mary?}}){{sfn|Juergens|2015|pp=63–64}}. У тэксце распавядалася пра ювелірную краму, якая спрабавала забараніць сваім супрацоўніцам фліртаваць з мінакамі. Нейкая Мэры згадвалася там толькі ў самым канцы як магчымая вінаватая інцыдэнту, аднак прамога адказу на пастаўленае ў загалоўку пытанне чытач так і не атрымаў{{sfn|Juergens|2015|pp=63–64}}. Тая ж газета «New York World» увайшла ў гісторыю і тым, што выкарыстала пытальны загаловак як банальную перастрахоўку. Гэта адбылося падчас асвятлення заблытаных вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША 1916|прэзідэнцкіх выбараў у ЗША 1916 года]]{{sfn|Kahn|1965|p=181}}{{sfn|Gies|1979|p=64}}. Пакуль большасць іншых [[Нью-Ёрк|нью-ёркскіх]] выданняў упэўнена друкавалі катэгарычныя сцвярджэнні кшталту «Х’юз абраны» (''«Hughes Is Elected»'', «[[The Sun (Нью-Ёрк)|The Sun]]»), «Х’юз — наступны прэзідэнт» (''«Hughes the Next President»'', «[[The Journal of Commerce]]») або «Нацыя ў руках Х’юза!» (''«Nation Swept by Hughes!»'', «[[New York Journal-American|New York American]]»), рэдакцыя «World» у апошні момант выдала асцярожны матэрыял: «Х’юз абраны ў напружанай барацьбе?» (''«Hughes Elected in Close Contest?»''){{sfn|O'Keefe|2013|p=154}}. Гэты крок стаў вынікам умяшання журналіста [[Герберт Баярд Своўп|Герберта Баярда Своўпа]], які атрымаў інсайд ад знаёмых гульцоў на таталізатары і літаральна ўгаварыў рэдактара дадаць пытальнік паміж выпускамі тыражу{{sfn|Kahn|1965|pp=52, 181}}{{sfn|Ellis|1975|p=305}}. Цікава, што пад гэтым загалоўкам усё яшчэ красавалася фатаграфія [[Чарлз Эванс Х’юз|Чарлза Х’юза]] з подпісам «Абраны прэзідэнт». Аднак урэшце адказам на пытанне стала гучнае «не»: перамог [[Томас Вудра Вільсан|Вудра Вільсан]], і праз два дні газета паведаміла пра гэта ўжо ў сцвярджальнай форме{{sfn|Kahn|1965|p=181}}{{sfn|O'Keefe|2013|p=154}}. У адрозненне ад журналістыкі, рэкламадаўцы і [[Маркетынг|маркетолагі]] свядома і вельмі ахвотна выкарыстоўваюць пытанні закрытага тыпу. Але тут ёсць адзін важны нюанс: яны робяць гэта толькі тады, калі ўпэўненыя, што чытач адкажа «так». Логіка простая — калі чалавек мысленна адказвае на рэкламнае пытанне адмоўна, ён амаль гарантавана праігнаруе ўвесь далейшы тэкст{{sfn|Zacher|1961|p=118}}. Вядомым прыкладам такога паспяховага падыходу з’яўляецца рэклама курсаў англійскай мовы Шэрвіна Кодзі, якая выходзіла з 1919 па 1959 год пад нязменным загалоўкам: «Ці робіце вы гэтыя памылкі ў англійскай мове?». Пагаджаючыся з уласнымі недахопамі, чытач адказваў «так» і паглыбляўся ў чытанне{{sfn|De Voe|1956|pp=198, 262}}{{sfn|Battistella|2009|pp=6, 39–40}}. Навуковы аналіз, праведзены партнёрам рэкламнага агенцтва Віктарам Швабам, пацвердзіў, што гэты варыянт быў значна больш эфектыўным за любыя альтэрнатыўныя сцвярджэнні, абапіраючыся на даныя аб даходах і запытах кліентаў за дзесяць гадоў{{sfn|Schwab|1939}}{{sfn|De Voe|1956|pp=198, 262}}{{sfn|Battistella|2009|pp=6, 39–40}}. Праз дзесяцігоддзі, у 2013 годзе, даследаванне [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетак]] даказала тое ж самае: загалоўкі-пытанні з прамым зваротам ў ''[[Twitter]]'' і на ''[[eBay]]'' дэманструюць значна больш высокі паказчык клікабельнасці, чым звычайныя рытарычныя пытанні{{sfn|Jarrett|2013}}{{sfn|Lai|Farbrot|2013}}. Варта памятаць важны нюанс: закон Бэтрыджа працуе выключна з пытаннямі закрытага тыпу, дзе патрабуецца адказ «так» ці «не». Ён не распаўсюджваецца на адкрытыя фармулёўкі{{sfn|Murtha|2015}}. Фраза «Чаго нам чакаць ад зменаў у імпартна-экспартнай палітыцы?» — гэта запрашэнне да развагі, у той час як пытанне «Ці варта нам чакаць эмбарга на віджэты?» ужо выразна трапляе пад дзеянне гэтага правіла. == У беларускай медыяпрасторы == У айчыннай медыяпрасторы таксама можна знайсці нямала прыкладаў, якія ідэальна ілюструюць гэты закон. Выданні часта выкарыстоўваюць такія загалоўкі, каб прыцягнуць увагу да вострых сацыяльных, эканамічных або жыццёвых тэм, ствараючы інтрыгу там, дзе адказ часцей за ўсё відавочны. Адзін з прыкладаў можна знайсці ў матэрыялах на эканамічную тэматыку. Выданні часам публікуюць артыкулы з правакацыйнымі назвамі накшталт: «Ці пачнецца [[дэвальвацыя беларускага рубля]]?»<ref>{{cite news |first=Уладзімер |last=Глод |title=Ці пачнецца дэвальвацыя беларускага рубля? |url=https://www.svaboda.org/a/1323654.html |work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] |publisher= |date=8 кастрычніка 2008 |access-date=2026-05-20 }}</ref> або «Курс беларускага рубля рэзка абваліцца? Прагноз эканаміста»<ref>{{cite news |title=Курс беларускага рубля рэзка абваліцца? Прагноз эканаміста |url=https://euroradio.fm/kurs-belaruskaga-rublya-rezka-abvalicca-pragnoz-ekanamista |work=[[Еўрарадыё]] |publisher= |date=16 студзеня 2025 |access-date=2026-05-20 }}</ref>. Чытач адразу ж чакае найгоршага сцэнарыя і пераходзіць па спасылцы. Аднак, згодна з законам Бэтрыджа, адказваецца на гэтае пытанне адмоўна. У самім тэксце эксперты супакойваюць аўдыторыю, тлумачачы, што перадумоў для менавіта «рэзкага абвалу» ці маментальнай [[Дэвальвацыя|дэвальвацыі]] на дадзены момант няма, а чакаецца толькі паступовае зніжэнне курсу. Іншы папулярны кірунак — тэма лайфстайлу і [[Псіхалогія|псіхалогіі]]. Напрыклад, выданне «[[Zerkalo.io|Zerkalo]]» неяк апублікавала матэрыял з загалоўкам: «Ці працуе сэкс па-сяброўску? Беларусы <…> падзяліліся сваім досведам»<ref>{{cite news |title=Ці працуе сэкс па-сяброўску? Беларусы і беларускі, якія гэта паспрабавалі, падзяліліся сваім досведам |url=https://news.zerkalo.io/life/60114.html |work=[[Zerkalo.io]] |publisher= |date=1 лютага 2024 |access-date=2026-05-20 }}</ref>. І зноў правіла спрацоўвае бездакорна: нягледзячы на інтрыгуючую пастаноўку пытання, пасля прачытання жыццёвых гісторый герояў становіцца зразумела, што адказ — «не». У большасці выпадкаў такі фармат адносін прыводзіў да разбурэння сяброўства або выклікаў няўзаемныя пачуцці, даказваючы, што падобная практыка не працуе так, як хацелася б удзельнікам. == Правіла Хінчліфа == У [[Фізіка элементарных часціц|фізіцы элементарных часціц]] падобная канцэпцыя вядомая як ''правіла Хінчліфа'', названае ў гонар фізіка [[Ян Хінчліф|Яна Хінчліфа]]. Ён сфармуляваў прынцып: калі назва навуковай даследчай працы ўяўляе сабой пытанне з магчымым адказам «так» або «не», то адказ на гэтае пытанне будзе адмоўным.{{sfn|Carroll|2006}}{{sfn|Shieber|2015}} Гэтае выслоўе натхніла фізіка [[Барыс Кайзер|Барыса Кайзера]] на стварэнне жартаўлівай варыяцыі [[Парадокс хлуса|парадоксу хлуса]]. У 1988 годзе пад псеўданімам «Барыс Піён» (''Boris Peon'') ён апублікаваў працу пад назвай «Ці справядлівае правіла Хінчліфа?» (''«Is Hinchliffe’s Rule True?»'').{{sfn|Peon|1988}}{{sfn|Sher|2013}}{{sfn|Shieber|2015}} == Гл. таксама == * [[Клікбейт]] * [[Правакацыйнае пытанне]] * [[Спіс імянных законаў і правіл]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Andrews |first=Linton |author-link1=Лінтан Эндрус |year=1964 |title=The Autobiography of a Journalist |publisher=E. Benn }} * {{cite web |url=http://www.anvari.org/fortune/Laws/227_daviss-law-if-a-headline-ends-in-a-question-mark-the-answer-is-no.html |title=Davis's Law |first=Ahmad |last=Anvari |date=2006 |work=anvari.org |access-date=2026-05-20 }} * {{cite book |last=Battistella |first=Edwin L |year=2009 |title=Do You Make These Mistakes in English?: The Story of Sherwin Cody's Famous Language School |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195367126}} * {{cite book |last=Berner |first=R. Thomas |year=2007 |title=Fundamentals of Journalism: Reporting, Writing and Editing |url=https://archive.org/details/fundamentalsofjo0000bern |publisher=Marquette Books |isbn=9780922993765 }} * {{cite web |url=http://www.technovia.co.uk/2009/02/techcrunch-irresponsible-journalism.html |title=TechCrunch: Irresponsible journalism |first=Ian |last=Betteridge |date=23 February 2009 |publisher=Technovia.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226202006/http://www.technovia.co.uk/2009/02/techcrunch-irresponsible-journalism.html |archive-date=26 лютага 2009 |url-status=dead |access-date=2026-05-20 }} * {{cite book |last1=Berthon |first1=Pierre R. |last2=Fedorenko |first2=Ivan |last3=Pitt |first3=Leyland F. |last4=Ferguson |first4=Sarah Lord |editor-last1=Parvatiyar |editor-first1=Atul |editor-last2=Sisodia |editor-first2=Rajendra |year=2019 |chapter=Can Brand Custodians Cope with Fake News? Marketing Assets in the Age of Truthiness and Post-fact |title=Handbook of Advances in Marketing in an Era of Disruptions: Essays in Honour of Jagdish N. Sheth |publisher=SAGE Publications India |isbn=9789352808182 }} * {{cite book |last=Bloch |first=Arthur |year=1991 |title=The Complete Murphy's Law: A Definitive Collection |url=https://archive.org/details/completemurphysl00bloc |edition=revised |location=Los Angeles, California |publisher=Price Stern Sloan |isbn=9780843129687 |url-access=registration }} * {{cite magazine |last=Carroll |first=Sean |date=7 December 2006 |title=Guest Blogger: Joe Polchinski on the String Debates |url=http://blogs.discovermagazine.com/cosmicvariance/2006/12/07/guest-blogger-joe-polchinski-on-the-string-debates/ |magazine=[[Discover Magazine]] |archive-date=10 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710024030/http://blogs.discovermagazine.com/cosmicvariance/2006/12/07/guest-blogger-joe-polchinski-on-the-string-debates/ |url-status=dead |access-date=2026-05-20 }} * {{cite journal |last1=Cook |first1=James M. |last2=Plourde |first2=Dawn |date=25 June 2016 |title=Do scholars follow Betteridge's Law? The use of questions in journal article titles |journal=[[Scientometrics]] |volume=108 |issue=3 |pages=1119–1128 |issn=0138-9130 |doi=10.1007/s11192-016-2030-2 |s2cid=16494221 |url=https://www.gwern.net/docs/statistics/2016-cook.pdf}} * {{cite book |last1=De Voe |first=Merrill |year=1956 |title=Effective advertising copy |url=https://archive.org/details/effectiveadverti0000devo |publisher=Macmillan }} * {{cite book |last1=Ellis |first=Edward Robb |year=1975 |title=Echoes of distant thunder: life in the United States, 1914–1918 |url=https://archive.org/details/echoesofdistantt0000elli |publisher=Coward, McCann, & Geoghegan }} * {{cite book |last=Gies |first=Joseph |year=1979 |title=The Colonel of Chicago |url=https://archive.org/details/colonelofchicago00gies |publisher=Dutton |isbn=9780525082675 |url-access=registration }} * {{cite web |url=http://murphyslaws.net/edition.htm |title=The Complete Edition of Murphy's Laws |first=Andreas |last=Götz |date=1997 |publisher=MurphysLaws.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017225650/http://murphyslaws.net/edition.htm#J |archive-date=17 October 2018 |url-status=dead |access-date=2026-05-20}} * {{cite book |last=Hyde |first=Grant Milnor |year=1931 |chapter=Headline Writing |title=Newspaper Editing: A Manual for Editors, Copyreaders, and Students of Newspaper Desk Work |edition=2nd |publisher=D. Appleton }} * {{cite journal |last=Jarrett |first=Christian |date=4 November 2013 |title=Are you more likely to click headlines that are phrased as a question? |url=https://digest.bps.org.uk/2013/11/04/are-you-more-likely-to-click-headlines-that-are-phrased-as-a-question/ |journal=Research Digest |publisher=British Psychological Society |doi=10.1080/15534510.2013.847859 |s2cid=55530539 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Juergens |first=George |year=2015 |chapter=Sensationalism |title=Joseph Pulitzer and the New York World |publisher=Princeton University Press |isbn=9781400877959 }} * {{cite book |last=Kahn |first=Ely Jacques |year=1965 |title=The world of Swope |url=https://archive.org/details/worldofswope00kahn |publisher=Simon and Schuster |location=New York }} * {{cite journal |last1=Lai |first1=Linda |last2=Farbrot |first2=Audun |date=25 October 2013 |title=What makes you click? The effect of question headlines on readership in computer-mediated communication |journal=Social Influence |publisher=Taylor and Francis |volume=9 |issue=4 |pages=289–299 |doi=10.1080/15534510.2013.847859 |s2cid=55530539}} * {{cite web |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003585.html |title=Rhetorical questions: threat or menace? |last=Liberman |first=Mark |author-link=Марк Ліберман |date=17 September 2006 |website=[[Language Log]] |access-date=2026-05-20 }} * {{cite web |url=http://calmerthanyouare.org/2015/03/19/betteridges-law.html |title=is betteridge's law of headlines correct? |first=Mats |last=Linander |date=19 March 2015 |work=calmer than you are |location=New York }} * {{cite book |last=Marr |first=Andrew |author-link=Эндру Мар |year=2004 |title=My Trade: a short history of British journalism |url=https://archive.org/details/mytradeshorthist0000andr |publisher=Macmillan |location=London |isbn=9781405005364}} * {{cite magazine |last=Mola |first=John |date=4 April 2017 |title=Betteridge's Law in Ecology |url=https://aggiebrickyard.github.io/assets/brickyardpdfs/TAB_WQ2017_FINAL_reduced75.pdf |magazine=The Aggie Brickyard |volume=4 |publisher=Ecology Graduate Group, UC Davis}} ([http://johnmola.com/2018-11-29-betteridge/ archived by Mola]) * {{cite journal |last=Murtha |first=Jack |date=September–October 2015 |title=Can You Really Tell an Entire Story in a Headline? |journal=Columbia Journalism Review |volume=54 |url=https://www.cjr.org/analysis/betteridges_law.php}} * {{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2013 |chapter=The press and the politics of neutrality |title=A Thousand Deadlines: The New York City Press and American Neutrality, 1914–17 |publisher=Springer |isbn=9789401576086}} * {{cite book |last1=Paul |first1=Richard |last2=Moss |first2=Steven |year=2015 |title=We Could Not Fail: The First African Americans in the Space Program |url=https://archive.org/details/wecouldnotfailfi0000paul_a5a1 |url-access=registration |publisher=University of Texas Press |isbn=9780292772496 }} * {{cite web |last=Peon |first=Boris |url=http://ccdb5fs.kek.jp/cgi-bin/img/allpdf?199007095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410022155/http://ccdb5fs.kek.jp/cgi-bin/img/allpdf?199007095 |url-status=dead |archive-date=10 April 2016 |title=Is Hinchliffe's Rule True? |date=4 August 1988 |access-date=2026-05-20 }} * {{cite book |ref={{harvid|Oklahoma|1913}} |date=20 December 1913 |title=Spencer v. Minnick Okla. opinion 613, P.130 |url=https://law.justia.com/cases/oklahoma/supreme-court/1913/14139.html |volume=41 }} * {{cite book |last=Sack |first=Robert D. |author-link=Роберт Дэвід Сак |date=1999 |chapter=The Cause of Action |title=Sack on defamation: libel, slander, and related problems |volume=1 |edition=3rd |publisher=Practising Law Institute }} * {{cite book |last=Saxena |first=Sunil |year=2006 |chapter=Question Headlines |title=Headline Writing |url=https://archive.org/details/headlinewriting0000saxe |publisher=SAGE |isbn=9780761934219}} * {{cite news |first=Erick |last=Schonfeld |title=Did Last.fm Just Hand Over User Listening Data To the RIAA? |url=https://techcrunch.com/2009/02/20/did-lastfm-just-hand-over-user-listening-data-to-the-riaa |newspaper=[[TechCrunch]] |date=20 February 2009 }} * {{cite journal |last=Schwab |first=Victor O. |date=September 1939 |title=An Advertisement That Is Never Changed |journal=Printers' Ink Monthly |pages=10–11, 64–65}} * {{cite journal |last=Shieber |first=Stuart M. |date=May–June 2015 |title=Is This Article Consistent with Hinchliffe's Rule? |journal=Annals of Improbable Research |volume=21 |number=3 |url=https://www.improbable.com/airchives/paperair/volume21/v21i3/Consistent-with-Hinchliffe-21-3.pdf |access-date=2026-05-20 }} * {{cite web |url=https://profmattstrassler.com/2013/07/02/a-second-higgs-particle/#comment-67479 |title=comment on 'A Second Higgs Particle?' |first=Marc |last=Sher |date=4 July 2013}} * {{cite magazine |last=Simon |first=Roger |author-link=Роджэр Сайман (журналіст) |date=8 May 2012 |title=Empty seats haunt Obama |url=https://www.politico.com/story/2012/05/empty-seats-haunt-obama-076017 |magazine=[[Politico (часопіс)|Politico]] }} * {{cite book |last=Zacher |first=Robert Vincent |year=1961 |title=Advertising Techniques and Management |publisher=R. D. Irwin }} {{refend}} == Дадатковае чытанне == * {{cite book |last=Gooden |first=Philip |year=2015 |chapter=Arts |title=Skyscrapers, Hemlines and the Eddie Murphy Rule |url=https://archive.org/details/skyscrapershemli0000good |trans-title=Хмарачосы, падолы і правіла Эдзі Мёрфі |edition=1st |publisher=Bloomsbury Information |isbn=9781472915023 }} * {{cite magazine |date=4 February 1957 |title=The Press: Question Mark Magazines |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,723802,00.html |magazine=[[Time]] |volume=69 |issue=5 |url-status=dead }} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-22}} [[Катэгорыя:Імянныя законы і правілы]] [[Катэгорыя:Парэміялогія]] [[Катэгорыя:Скептыцызм]] e68uepvrapycnq99e6eqb8p4pglvxur Кааліцыя Расія–Сірыя–Іран–Ірак 0 809050 5160451 5151591 2026-07-03T03:35:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160451 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iranwiqu31.jpg|міні|Эмблема кааліцыі РСІІ.]] '''Кааліцыя Расія–Сірыя–Іран–Ірак''' (кааліцыя РСІІ)<ref>{{cite web|url= https://www.tehrantimes.com/news/456594/Gen-Soleimani-led-Russia-Syria-Iran-Iraq-Hezbollah-coalition|title=Gen. Soleimani led Russia-Syria-Iran-Iraq-Hezbollah coalition against terrorism: Venezuelan ambassador|work=Tehran Times|date=4 January 2021 }}</ref>, таксама званая «'''4+1'''» (дзе «+1» азначае ліванскую «[[Хезбала|Хезбалу]]»)<ref>{{cite web|url=http://warincontext.org/2015/09/27/hezbollah-joins-russia-iran-syria-and-iraq-in-41-alliance/|title=Hezbollah joins Russia, Iran, Syria and Iraq in '4+1 Alliance'|date=27 September 2015 |access-date=9 December 2015}}</ref> — адзін з [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|анты-ІДІЛаўскіх]] альянсаў<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-soleimani-insigh-idUSKCN0S02BV20151006|title=How Iranian general plotted out Syrian assault in Moscow|author=Laila Bassam and Tom Perry|date=6 October 2015|work=Reuters|access-date=1 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/iraq-syria-russia-iran-isil-151014061134849.html|title=Iraq liaises with Syria, Russia and Iran to bomb ISIL|access-date=9 December 2015}}</ref>, сфармаваны ў выніку пагаднення верасня 2015 года паміж [[Расія]]й, [[Іран]]ам, [[Ірак]]ам і [[Баасісцкая Сірыя|Сірыяй]] аб «Дапамозе і супрацоўніцтве ў зборы інфармацыі аб тэрарыстычнай групоўцы ІДІЛ»<ref name=CNN>{{cite news|last1=Mullen|first1=Jethro|title=Iraq agrees to share intelligence with Russia, Iran and Syria |url=https://edition.cnn.com/2015/09/27/middleeast/iraq-russia-iran-syria-intelligence-deal/|publisher=CNN|date=27 September 2015 |access-date=28 September 2015}}</ref><ref name=AlJazeera>{{cite news|title=Iraq, Russia, Iran and Syria coordinate against ISIL|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/09/iraq-russia-iran-syria-coordinate-isil-150927125919507.html|publisher=Al Jazeera|date=27 September 2015|access-date=27 September 2015}}</ref><ref name=Times>{{cite web|last1=Gordon|first1=Michael|title=Russia Surprises U.S. With Accord on Battling ISIS|url=https://www.nytimes.com/2015/09/28/world/middleeast/iraq-agrees-to-share-intelligence-on-isis-with-russia-syria-and-iran.html?_r=0|work=New York Times|date=27 September 2015|access-date=6 November 2015}}</ref>. У [[Багдад]]зе быў створаны сумесны інфармацыйны цэнтр для каардынацыі аперацый супраць ІДІЛ. Паводле заявы міністра замежных спраў Расіі [[Сяргей Лаўроў|Сяргея Лаўрова]], напярэдадні да кааліцыі запрашалі далучыцца [[ЗША]], але Крэмль, са слоў дыпламата, атрымаў «неканструктыўны адказ»<ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-lavrov-idUKKCN0S810P20151014?mod=related&channelName=worldNews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208221320/http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-lavrov-idUKKCN0S810P20151014?mod=related&channelName=worldNews|url-status=dead|archive-date=8 December 2015|title=Russia's Lavrov says Washington declines deeper military talks on Syria|work=NEWSru|date=14 October 2015|access-date=17 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://newsru.com/russia/14oct2015/lavrov.html|title="Это обидно": Лавров сообщил, что США отказались принять делегацию РФ для обсуждения сирийского кризиса|work=NEWSru|date=14 October 2015|access-date=16 October 2015}}</ref>. Амерыканскі бок шмат у чым адпужала наяўнасць у альянсе Ірана, з якім у Белага дома склаліся варожыя адносіны<ref>{{cite web |title=Iran, Russia, and the Syrian Regime are Coordinating to Expel US Forces from Syria |date=3 August 2023 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-russia-and-syrian-regime-are-coordinating-expel-us-forces-syria |publisher=The Institute for the Study of War |access-date=1 October 2024 |archive-date=22 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922113013/https://understandingwar.org/backgrounder/iran-russia-and-syrian-regime-are-coordinating-expel-us-forces-syria |url-status=dead }}</ref>. Практычным увасабленнем дагавора стала сумеснае ўзаемадзеянне іранскіх, пра-іранскіх і сірыйскіх узброеных фарміраванняў з [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|расійскімі войскамі]] ў ходзе [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|баявых дзеянняў у Сірыі]]<ref name= REUTERS>{{cite web|title=US, allies ask Russia to halt strikes outside IS areas in Syria|date=3 October 2015 |url=https://www.dawn.com/news/1210559/us-allies-ask-russia-to-halt-strikes-outside-is-areas-in-syria|publisher=Reuters|access-date=3 October 2015}}</ref>. Пасля падзення ўрада [[Башар Асад|Башара Асада]] ў снежні 2024 года і вываду ірана-расійскіх войск з Сірыі кааліцыя фактычна перастала існаваць<ref>{{cite web|title=How Assad's fall hurts Russia and Iran|last1=Julian |first1=McBride |date=10 December 2024|url=https://www.aspistrategist.org.au/how-assads-fall-hurts-russia-and-iran/ |publisher=The Australian Strategic Policy Institute |access-date=15 December 2024}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] * [[Спіс узброеных груп-удзельнікаў грамадзянскай вайны ў Сірыі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна супраць тэрарызму]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Іраку]] jmt69rjagpftwrnx5cpuuk9odr6gz3k Каланізацыя Стэпавай Украіны ў XVI–XVIII стагоддзях 0 809277 5160485 5153548 2026-07-03T07:17:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160485 wikitext text/x-wiki '''Каланізацыя Стэпавай Украіны ў XVI–XVIII стагоддзях''' . == Пачаткі == [[Файл:Lob_Карта_татарских_княжеств_XV_в.svg|справа|міні|250x250пкс|Мапа татарскіх княстваў у Чарнігава-Северскай зямлі ў першай палове XV стагоддзя паводле Станіслава Кучынскага.]] Мангола-татарскія заваёвы ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] прывялі да буйных палітычных і дэмаграфічных зменаў. Пад ціскам войскаў [[Батый|Батыя]] значная частка насельніцтва са стэпавай і лесастэпавай зон адышла ў больш абароненыя месцы ў Карпатах, на сучасныя землі [[Палессе|Палесся]], Беларусі і Расеі, што прывяло да абязлюднення не толькі Паўночнага Прычарнамор'я, але і паўднёварускіх княстваў, якія ўваходзілі ў склад [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Татары пасцілі на гэтых абшарах быдла і палявалі. Вялікалітоўскія князі, пасля бітвы на [[Бітва на Сініх Водах (1362)|Сініх водах]] пасадзіўшы прадстаўнікоў сваіх дынастый у Кіеве і на Валыні ўмацоўваючы паўднёвыя межы сваёй дзяржавы, будавалі ўмацаваныя [[Крэпасць|крэпасці]] ў [[Подністров'я (регіон)|Прыднястроўі]], на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], у Падняпроўі і размяшчалі ў іх [[Гарнізон|гарнізоны]]. Гэта спрыяла перасяленню пераважна ўкраінскага насельніцтва ў стэпавую зону. Аднак гэты працэс аказаўся даволі кароткачасовым. Ужо ў канцы XV стагоддзя пад ціскам асманска-татарскай экспансіі Літва губляла свае пазіцыі ў Прычарнамор'і. У [[1482|1482 годзе]] крымскі хан [[Менглі-Гірэй I|Менглі I Герай]] падчас паходу на [[Кіеў]] з вялікім войскам спустошыў значную частку паселішчаў Стэпавай Украіны. Пасля гэтага паходу адбыўся шэраг іншых набегаў крымскіх орд на розныя рэгіёны Украіны, пад ударамі якіх украінскае насельніцтва было вымушана адступаць у больш абароненыя месцы. Таму за Паўночным Прычарнамор'ем замацавалася назва [[Дзікае поле|«Дзікае поле»]], а ў рускай дакументацыі — «Поле». Каб змагацца з экспансіянісцкімі памкненнямі асманска-татарскіх феадалаў, магнаты ВКЛ на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]] з канца XIV стагоддзя пачалі будаваць новыя замкі, а для іх абароны фармавалі з падданых легкай кавалерыі - [[Казацтва|казацкія]] атрады, вызваляючы казакоў ад сялянскіх павіннасцей. Запрыгоньванне сялян і натуральны прырост насельніцтва выклікалі масавыя ўцёкі ад сваіх паноў на ўскраіны і паступовае засваенне незаселеных раёнаў. Важную ролю ў пранікненні хрысціянскага насельніцтва ў прычарнаморскія стэпы адыграла [[Запарожская Сеч|Запароская Сеч]] . Пабудаваная за дняпроўскімі парогамі на Ніжняй плыні Дняпра "Нізе", Сеч з другой паловы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] стала не толькі цэнтрам казацтва, але і фарпостам і абаронай народнай каланізацыі прычарнаморскіх стэпаў. Тыя, каго выгналі са сваіх аселых месцаў як сацыяльным, так і нацыянальным прыгнётам, шукалі прытулку на Запарожжы. Тут яны станавіліся не толькі воінамі — ахоўнікамі сваёй зямлі, але і распрацоўшчыкамі прыродных рэсурсаў рэгіёна. У XV стагоддзі ўкраінскія сяляне ўсё часцей уцякалі ад сваіх паноў, галоўным чынам з заходніх і беларускіх абласцей ВКЛ, дзе феадальны прыгнёт быў больш жорсткім. Са свайго боку, феадалы ўсходніх абласцей сучаснай Украіны, маючы патрэбу ў рабочай сіле, спрабавалі прыцягнуць уцекачоў у свае маёнткі рознымі прывілеямі і абяцаннямі. Гэта рабілі і кіраўнікі маёнткаў магнаты Вялікага княства Літоўскага, а пазней Кароны Польскай (Вішнявецкія, Любамірскія, Копці, Катлы, Балабаны), якім належалі велізарныя зямельныя ўчасткі; эканамічнае асваенне гэтых участкаў расцягнулася надоўга. У ім удзельнічалі тысячы і тысячы людзей, значную частку якіх складалі перасяленцы з Заходняга Палесся і навакольных тэрыторый сучаснай Гомельшчыны і Смаленшчыны Беларускія сяляне якіх на украінцы называлі "літвінамі" прынеслі з сабой касу з большым касавішчам і серп, якія называліся "літоўскімі"<ref>{{Cite web|url=http://www.polissya.eu/2007/03/pohodzhennja-nazv-sil-sivershhyny.html|title=Історія, походження назв міст, сіл і річок Чернігівщини та Сіверщини|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126081221/http://www.polissya.eu/2007/03/pohodzhennja-nazv-sil-sivershhyny.html|archive-date=26 листопада 2012|access-date=24 січня 2013}}</ref>. Пасля няўдач у [[Паўстанне Хмяльніцкага|Вызваленчай вайне]] супраць Польшчы, вяртання шляхты і паваеннага ўладкавання у спраў яе інтарэсах на [[Валынь]], [[Падолле]] і [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжную Украіну, а з іншага боку,]] стварэння [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] і прапагандысцкіх гульняў Масквы міграцыйныя працэсы ва Украіне ўзмацніліся. Пачалася масавая міграцыя ўкраінскага насельніцтва на [[Левабярэжная Украіна|левабярэжжа]] і ў стэпавую зону. Дзякуючы гэтаму актыўна асвойвалася міжрэчча Дняпра і [[Дон|Дона]]. Гэта дазволіла царскаму ўраду пачаць рэалізацыю вылучаных у [[1640-я|40-х гадах]] XVII стагоддзя планаў па будаўніцтве ў гэтай мясцовасці ўмацаваных паселішчаў — фарпостаў расійскай урадавай каланізацыі ва ўсходняй частцы Запарожскіх вольнасцяў ([[Маяк]], Саляны - Тор, [[Гарадок (значэнні)|Гарадок]] — у Падонцоўе, [[Багародзіцк]] і [[Сергіївськ|Сергіеўск]] — у Падняпроўі), што яшчэ больш актывізавала засваенне стэпавай часткі левага берага Дняпра. Разгром царскімі войскамі Старой Сечы, пераход запарожцаў у межы [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], і, нарэшце, перанос межаў Расіі з узбярэжжа [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] ў міжрэчча Арла і [[Самара (прыток Дняпра)|Самары]] пасля няўдач [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] на [[Прут|Пруце]] затармазілі засяленне рэгіёна і прывялі да скарачэння колькасці яго насельніцтва. == Уздым імперскай каланізацыі. Новасербія. == З канца 1720-х — пачатку [[1730-я|1730-х гадоў]] пачалося далейшае засяленне [[Стэп|стэпаў]], звязанае са стыхійнай міграцыяй [[Украінцы|украінцаў]] на поўдзень, арганізаваным перасяленнем [[Дзяржаўныя сяляне (Расійская імперыя)|дзяржаўных сялян]] царскім урадам, вяртаннем [[Запарожская Сеч|казакоў]] на старыя месцы і засяленнем на поўдні перасяленцаў з суседніх дзяржаў. На гэты працэс істотна паўплываў перанос расійска-асманскай мяжы пасля вайны [[1735|1735–1739]] [[1739|гадоў]] з міжрэчча Арла і Самары да ўзбярэжжа Азоўскага мора. Каб паскорыць засяленне рэгіёна і ўмацаваць свае пазіцыі ў Прычарнамор'і, царскі ўрад у [[1750-я|1750-х гадах]] звярнуўся да пасялення тут замежных вайскоўцаў ([[Сербы|сербаў]], [[Харваты|харватаў]], [[Македонцы|македонцаў]], [[Малдаване|малдаван]] і іншых), якія пагадзіліся перайсці на ваенную службу ў Расію і пасяліцца на яе ўскраінах, а таксама рускіх [[Стараверства|раскольнікаў]], якія пражывалі ў Рэчы Паспалітай і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] . З замежных вайскоўцаў было вырашана сфарміраваць два ваенна-сельскагаспадарчыя паселішчы (Новая Сербія і [[1735|Славянская Сербія) і размясціць іх на флангах пабудаванай у 1731-1735 гадах украінскай лініі]] , [[1731|каб]] ''такім'' чынам прыкрыць паўднёвыя рубяжы і ўзмацніць ціск на Запарожжа. Паколькі неабходная колькасць замежнікаў для ўкамплектавання 4 палкоў не была сабраная, царскі ўрад дазволіў запісвацца ў іх мясцовым жыхарам і перасяленцам з іншых рэгіёнаў Украіны і суседніх дзяржаў, за выключэннем памешчыцкіх сялян, якія пражывалі пад сваімі гаспадарамі больш за 10 гадоў. Аднак масавая дзяржаўная каланізацыя пачалася толькі пасля ліквідацыі Запарожскай Сечы. == Пасяленне == У [[1776|1776-1782 гадах]] у межах [[Азоўская губерня|Азоўскай]] і [[Наварасійская губерня|Наварасійскай губерняў]], створаных на Запарожскіх землях[[1782|,]] было заснавана 569 паселішчаў, у тым ліку 488 на землях, якія належалі да [[Кіш|коша]]. Сярод іх 478 знаходзіліся ў прыватнай уласнасці. На пачатак 1784 года ў Екацярынаслаўскім намесніцтве, у якое ўваходзілі Азоўская і Наварасійская губерні, налічвалася 2209 паселішчаў, у тым ліку 45 гарадскіх, у якіх пражывала 708 190 чалавек. Сярод іх украінцы складалі 73,77%, расіяне — 12,23, малдаване і румыны — 6,22, грэкі — 3,47, армяне — 2,62, а астатнія (прадстаўнікі больш чым 30 этнічных груп) складалі толькі 1,69%. Такім чынам, асноўны цяжар развіцця рэгіёна на пачатковым этапе ляжаў на ўкраінцах. Да канца XVIII стагоддзя насельніцтва ў рэгіёне дасягнула амаль 1 мільёна чалавек, але доля ўкраінцаў знізілася да 64,76%. Праект П. Румянцава-Задунайскага па перасяленні хрысціян з Крыма адпавядаў намерам Кацярыны II анексаваць Крым і каланізаваць стэпавую Украіну. 9 сакавіка 1778 г. імператрыца падпісала два рэскрыпты на імёны П. Румянцава і Г. Пацёмкіна з загадам перасяліць усіх хрысціян (грэкаў, грузінаў, армян і валахаў), якія пражывалі ў Крыме, на свабодныя землі Наварасійскай губерні і Азоўскай губерні. Рэалізацыя гэтых планаў была даручана генерал-лейтэнанту князю О. Празароўскаму, а з красавіка 1778 г. — генерал-лейтэнанту графу О. Сувораву. Агітацыя за перасяленне суправаджалася прамым і ўскосным прымусам праз распаўсюджванне дэзінфармацыі і выкарыстанне пагроз з боку расійскіх урадавых чыноўнікаў і іх эмісараў. Аднак значная колькасць хрысціян станоўча ставілася да прыняцця расійскага грамадзянства, свядома ідучы на матэрыяльныя ахвяры. Асноўнымі матывамі іх выбару былі магчымасць пазбавіцца ад наступстваў палітычнай і эканамічнай нестабільнасці на радзіме, а таксама перспектыва атрымання ад расійскага ўрада значных сацыяльна-эканамічных выгод, звязаных з набыццём статусу замежных пасяленцаў у адпаведнасці з расійскімі законамі (1751, 1762 і 1763 гг.): прадастаўленне павялічаных зямельных надзелаў, доўгатэрміновае вызваленне ад падаткаў і павіннасці і г.д. Акрамя таго, крымскія хрысціяне патрабавалі, каб асобная царская грамата гарантавала ім свабоднае эканамічнае, эканамічнае, культурнае і нацыянальнае развіццё на ўмовах адміністрацыйнай, судовай і канфесійнай аўтаноміі (сярод найважнейшых патрабаванняў — перасяленне за кошт расійскай дзяржаўнай казны; магчымасць стварэння паселішча на аснове адміністрацыйна-тэрытарыяльнай аўтаноміі, кіраванай уласным абраным органам самакіравання; пастаяннае вызваленне ад павіннасці і на 10 гадоў ад усіх падаткаў і г.д.). Перасяленчая кампанія пачалася 28 ліпеня 1778 года, калі першая група хрысціян адправілася ў Азоўскую губерню, і завяршылася 18 верасня 1778 года. Паводле няпоўных афіцыйных звестак, да канца года Крымскае ханства пакінула 31 386 хрысціян (у тым ліку 18 395 грэкаў, 12 612 армян, 218 грузінаў і 161 валах). Расійскі ўрад больш за год марудзіў з вызначэннем месца для перасялення крымскіх перасяленцаў. У чаканні загаду ім давялося перажыць суровую зіму 1778/79 года. Вясной 1779 года перасяленцы пачалі патрабаваць пасялення на землях паміж Дняпром, Самарай і Арлом (у адпаведнасці з папярэднімі рашэннямі хрысціянскай абшчыны, прынятымі ў Крыме). Але паколькі да таго часу гэтыя тэрыторыі ўжо былі заселеныя, урад серыяй указаў восенню 1779 г. — вясной 1780 г. загадаў вылучыць іншыя землі для пасялення былых крымскіх перасяленцаў. Армянам была аддадзена тэрыторыя ў ніжнім цячэнні ракі Дон, дзе быў заснаваны горад Нахічэвань (з 1838 г. Нахічэвань-на-Доне, з 1928 г. у складзе горада Растоў-на-Доне, РФ) і некалькі вёсак вакол яго — Нахічэванскі павет. Грэкі, грузіны і валахі атрымалі землі на поўначы Азоўскага мора, абмежаваныя з захаду ракой Берда, з усходу — ракой Кальміус, з поўначы — ракой Воўча (прыток ракі Самара). 15 жніўня 1780 г. быў заснаваны горад Марыупаль, які стаў цэнтрам новаўтворанага павета (пазней — Марыупальскі павет). Тут перасяленцы заснавалі 21 вёску: Бешава, Багатыр, Вялікая Каракуба, Вялікая Янісоль, Георгіеўка, Камара, Каран, Керменчык, Царград, Ласпа, Малы Янісоль, Мангуш, Сартана, Стары Крым, Стыла, Улаклы, Чэмрэк (або Джэмрэк, 1781 г. далучаны да вёскі Малы Янісоль), Чэрдаклы, Чэрмалык, Урзуф і Ялта. Паводле афіцыйных дадзеных, у 1781 г. у Марыупальскім павеце пражывала 14 483 грэкі, што амаль на 3 912 чалавек менш, чым тых, хто пакінуў Крым у 1778 г. Працяглыя хваляванні і неўпарадкаванае становішча перасяленцаў на новым месцы, высокая смяротнасць прывялі да грамадскіх хваляванняў і распаўсюджвання сярод іх настрояў рээміграцыі. Урад Кацярыны II спыніў спробы вярнуць хрысціян у Крым, выкарыстоўваючы паліцэйскія метады. У выніку перасялення хрысціянскага насельніцтва з Крыма эканоміка краіны, пазбаўленая асноўнай часткі вытворцаў, была значна падарваная, што спрыяла паскарэнню анексіі ханства Расійскай імперыяй (1783 г.) <ref>''Бацак Н. І.'' [http://history.org.ua/?termin=Pereselennya_hristiyan_nas_1778_1779 Переселення християн Кримського ханату до північного приазов'я 1778—1780] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160413195456/http://history.org.ua/?termin=Pereselennya_hristiyan_nas_1778_1779|date=13 квітня 2016}} // {{Крыніцы/ЕІУ|8|}}</ref> . [[Файл:Aivasovsky_Ivan_Constantinovich_-_Chumaks_in_Little_Russia.jpg|злева|міні|300x300пкс|Айвазоўскі. Чумакі]] Дзякуючы працавітасці насельніцтва былі асвоены розныя віды [[Прыродныя рэсурсы|прыродных рэсурсаў]] рэгіёна. Найважнейшым з іх была [[зямля]]. З больш чым 14,5 мільёна дзесяцін зямлі каля 60% да канца XVIII стагоддзя было адведзена пад ворыва, што сведчыць пра значныя дасягненні насельніцтва ў [[Земляробства|сельскай гаспадарцы]]. Важную ролю працягвала адыгрываць [[жывёлагадоўля]] . Найбольш разводзілі буйную рагатую [[Буйная рагатая жывёла|жывёлу]], [[Конь свойскі|коней]] і [[Авечка свойская|авечак]]. Развіццё [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] стымулявала стварэнне [[Прадпрыемства|прадпрыемстваў]] па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі . У пачатку [[1790-я|90-х гадоў]] [[XVIII стагоддзе|18 стагоддзя]] тут працавала каля 3 тысяч розных тыпаў [[Млын|млыноў]], некаторыя з якіх мелі больш за 10 камянёў для памола збожжа, вырабу [[Крупы|круп]] і г.д. У рэгіёне працавала 113 вінакурняў і 56 розных тыпаў прадпрыемстваў, у тым ліку два [[Цукровая прамысловасць|цукровыя заводы]], якія перапрацоўвалі спачатку імпартны цукровы трыснёг. Вялікую ролю ў асваенні прыродных рэсурсаў адыгралі Торская і Бахмутская саляныя шахты, якія забяспечвалі [[Кухонная соль|соллю]] не толькі [[Слабадская Украіна|Слобажаншчыну]] і часткова [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжную Украіну]], але і паўднёва-заходнія паветы Расіі. Іх праца была цесна звязана з пошукамі [[Каменны вугаль|вугалю]] і [[Жалезныя руды|жалезнай руды]], што паклала пачатак развіццю [[Вугледобувна промисловість|вугальнай]] і [[Металургія|металургічнай прамысловасці]] сучаснага [[Данбас|Данбаса]] . == Зноскі == {{Крыніцы}} == Крыніцы == ** [[:uk:Пірко_Василь_Олексійович|Пірко В. О.]] [http://vesna.org.ua/c/r.pl?c_=conq&textus=%EF%B3%F0%EA%EE Заселення Донеччини у XVI—XVIII ст. (короткий історичний нарис і уривки з джерел)]{{Недаступная спасылка}}/ [[:uk:Український_культурологічний_центр|Український культурологічний центр]]. — Донецьк: [[:uk:Східний_видавничий_дім|Східний видавничий дім]], 2003. — 180 с. [[:uk:Special:BookSources/9667804569|ISBN 966-7804-56-9]] ** Абліцов В. Донбас: європейська Україна чи азійське Дикопілля? — К.: Інститут історії України НАН України, 2014, — 97 с. {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-10}} [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] ss8csqr9fywk8cl2yw7319dq27o4u72 Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял) 0 809284 5160354 5153979 2026-07-02T16:11:59Z Feeleman 163471 афармленне 5160354 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра тэлесерыял|Нуарны чалавек-павук|Пра персанажа}} {{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}} {{Тэлесерыял |Выява=Лога нуар ЧП.png }} «'''Нуарны чалавек-павук'''» ({{Lang-en|Spider-Noir}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[неануар]]ны [[Фільмы пра супергерояў|супергеройскі]] [[тэлесерыял]] 2026 года, зняты [[Орэн Узіл|Орэнам Узілам]] і [[Стыў Лайтфут|Стывам Лайтфутам]] для [[MGM+]] і [[Prime Video]]. Заснаваны на коміксах [[Marvel Comics|Marvel]] з [[Нуарны чалавек-павук|нуарным чалавекам-павуком]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://screenrant.com/spider-man-universe-sony-movie-franchise-official-title/|title=Sony’s Spider-Man Universe Is Official Title For Non-MCU Marvel Movies|first=Brendan|last=Kim|website=ScreenRant|date=2021-08-24|access-date=2026-06-10}}</ref>. Серыял расказвае пра састарэлага прыватнага дэтэктыва і супергероя ў [[Нью-Ёрк]]у 1930-х гадоў, які змагаецца са сваім мінулым<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-10}}</ref>. Узіл і Лайтфут з’яўляюцца [[Шоўранер|шоўранерамі]] серыяла, які вырабляецца [[Sony Pictures Television]] сумесна з [[Amazon MGM Studios]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2023/tv/news/spider-man-noir-series-amazon-steve-lightfoot-co-showrunner-1235820898/|title=Spider-Man Noir Series at Amazon Enlists ‘The Punisher’s’ Steve Lightfoot as Co-Showrunner (EXCLUSIVE)|first=Joe|last=Otterson|website=Variety|date=2023-12-04|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2023/tv/news/spider-man-noir-live-action-series-amazon-1235515943/|title=Spider-Man Noir Live-Action Series in the Works at Amazon (EXCLUSIVE)|first=Joe|last=Otterson|website=Variety|date=2023-02-09|access-date=2026-06-10}}</ref>. Падзеі адбываюцца ў рамках {{Не перакладзена 5|Сусвет чалавека-павука ад Sony|сусвету чалавека-павука ад Sony|4=Sony's Spider-Man Universe}}<ref name=":0" />. Стала вядома, што серыял знаходзіцца ў распрацоўцы ў лютым 2023 года — з удзелам Узіла; у снежні таго ж года быў наняты Лайтфут<ref name=":1" />. Зацвярджэнне Кейджа ў ролі было пацверджана ў маі 2024 года, калі серыял быў заказаны пад назвай «Нуарны» ({{Lang-en|Noir}}), а ў ліпені таго ж года перайменаваны ў «Нуарны чалавек-павук»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-noir-series-nicolas-cage-phil-lord-chris-miller-comments/|title=‘Spider Noir’ Live-Action Series Is Still Happening, Say Lord & Miller|first=Marco Vito|last=Oddo|website=Collider|date=2023-05-24|access-date=2026-06-10}}</ref>. Здымкі праходзілі ў [[Лос-Анджэлес]]е з жніўня 2024 па сакавік 2025 года<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/07/lamorne-morris-spider-noir-robbie-robertson-amazon-marvel-1236004206/|title=‘Spider-Noir’: Lamorne Morris Joins Nicolas Cage In Amazon’s Marvel Series As Robbie Robertson|first=Nellie|last=Andreeva|website=Deadline|date=2024-07-09|access-date=2026-06-10}}</ref>. «Нуарны чалавек-павук» быў цалкам выпушчаны 25 мая 2026 года на MGM+ у ЗША у каляровай версіі і складаецца з васьмі эпізодаў<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.tvline.com/casting-news/spider-man-noir-tv-series-cast-lamorne-morris-nicolas-cage-mgm-plus-1235280137/|title=Nicolas Cage's Spider-Man Noir Series Adds Lamorne Morris As Robbie Robertson|first=Ryan|last=Schwartz|website=TVLine|date=2024-07-09|access-date=2026-06-10}}</ref>. Пазней, 27 мая, серыял выйшаў па ўсім свеце на Prime Video — як у чорна-белай, так і ў каляровай версіях<ref name=":3" />. Серыял атрымаў станоўчыя водгукі [[Крытык|крытыкаў]], асаблівую пахвалу заслужыла акцёрская праца Кейджа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-10}}</ref>. == У ролях == * [[Нікалас Кейдж]] — [[Нуарны чалавек-павук|Бен Райлі / Нуарны чалавек-павук]]<ref name=":1" /> * [[Ламорн Морыс]] — Джо «Робі» Робертсан<ref name=":2" /> * [[Лі Цзюнь Лі]] — [[Чорная кошка|Феліцыя «Кэт» Хардзі/ Чорная кошка]]<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/entertainment/tv/a70288166/spider-noir-spider-verse-color-transformation-explained-exclusive/|title=Exclusive: How 'Spider-Noir' Refashioned Marvel Lore Into a 1930s Gumshoe Flick|website=Esquire|date=2026-02-10|access-date=2026-06-10}}</ref> * [[Карэн Радрыгес]] — Джэнэт Руіс<ref name=":4" /> * [[Абрахам Папула]] — [[Магільшчык|Лані Лінкальн / Магільшчык]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/spider-noir-villains-revealed-exclusive-first-look-at-the-shows-sandman-tombstone-and-more|title=How the New Spider-Noir Series Reimagines Classic Villains Like Sandman and Tombstone for a Gritty, 1930s New York Setting: Exclusive First Look|first=Jim|last=Vejvoda|website=IGN|date=2026-04-23|access-date=2026-06-10}}</ref> * [[Джэк Х'юстан]] — [[Пясочны чалавек|Флінт Марка / Пясочны чалавек]]<ref name=":4" /><ref name=":2" /> * [[Брэндан Глісан]] — [[Сільвермэйн|Фінбар «Фін» Бёрн / Сільвермэйн]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2024/tv/news/spider-man-noir-series-amazon-nicolas-cage-brendan-gleeson-1236064019/|title=Spider-Man Noir Series at Amazon, MGM+ Casts Brendan Gleeson|first=Joe|last=Otterson|website=Variety|date=2024-07-09|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":4" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.amazon.com/gp/video/detail/B0FVGCDZ7Q|link_text=Prime video}} * {{Imdb title}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра паралельныя сусветы]] [[Катэгорыя:Дэтэктыўныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Крымінальныя тэлесерыялы ЗША]] rv3ibppy8hr8pt9lrk469s2408ykkfm Дода 0 809907 5160516 5158253 2026-07-03T10:02:58Z Ueschar 151377 дапаўненне 5160516 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = {{Вымер}} До́да | image file = Dodo 1.JPG | image title = | image descr = Рэканструкцыя маўрыкійскага дронта ў [[Оксфардскі ўніверсітэцкі музей прыродазнаўчай гісторыі|Оксфардскім універсітэцкім музеі прыродазнаўчай гісторыі]] | parent = Raphus | rang = Від | latin = Raphus cucullatus | author = ([[Карл Ліней|Linnaeus]], 1758) | syn = * ''Struthio cucullatus'' Linnaeus, 1758 * ''Didus ineptus'' Linnaeus, 1766 }}'''До́да''', '''дро́нт звыча́йны''' (''Raphus cucullatus'') — вымерлы від нелятаючых [[Птушкі|птушак]] сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (Columbidae), адзіны прадстаўнік роду ''Raphus''. Быў [[Эндэмік|эндэмікам]] вострава [[Маўрыкій]] у заходняй частцы [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Ягоным найбліжэйшым вымерлым сваяком быў [[дронт-пустэльнік]], а найбліжэйшым жывым сваяком лічыцца [[нікабарскі голуб]].<ref name="avibase">{{Cite web|language=en|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=DEF9592737DC3B5E|title=Raphus cucullatus (Dodo)|website=Avibase|access-date=2026-06-22}}</ref><ref name="gbif">{{Cite web|language=en|url=https://www.gbif.org/species/2496198|title=Raphus cucullatus (Linnaeus, 1758)|website=GBIF|access-date=2026-06-24}}</ref> == Назва і сістэматыка == Навуковая назва ''Raphus cucullatus'' замацавалася за відам пасля апісання [[Карл Ліней|Карла Лінея]] у 1758 годзе. У старэйшай літаратуры дронтаў нярэдка вылучалі ў асобнае сямейства ''Raphidae.''<ref name="avibase" /> У старых крыніцах памылкова згадваўся «белы дронт» з [[Рэюньён|Рэюньёна]]. Цяпер, аднак лічыцца, што знойдзеныя парэшткі належалі [[Рэюньёнскі ібіс|рэюньёнскаму ібісу]], а не прадстаўніку роду ''Raphus''.<ref name="gbif" /> == Распаўсюджанне і арэал пражывання == [[Файл:Dodo_Range_Mauritius.svg|злева|міні|Маўрыкій — адзінае вядомае месца пражывання дода]] Дода жыў толькі на востраве Маўрыкій, які ўваходзіць у склад [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравоў]]. Да з’яўлення пастаянных еўрапейскіх паселішчаў востраў меў ізаляваную фаўну без буйных наземных драпежнікаў, таму шэраг мясцовых птушак страціў здольнасць да палёту або стаў большую частку часу праводзіць на зямлі.<ref name="nhm">{{Cite web|language=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html|title=The dodo bird: The real facts about this icon of extinction|website=Natural History Museum|access-date=2026-06-22}}</ref> Асноўным асяроддзем для дода, імаверна, былі сухія прыбярэжныя лясы і ўчасткі каля вадаёмаў. Важную ролю ў вывучэнні яе экасістэмы адыграла балота Мар-о-Сонж (фр.: ''Mare aux Songes''), дзе знойдзены шматлікія рэшткі дронтаў і іншых жывёл Маўрыкія.<ref name="nhm" /> == Апісанне == Выгляд дода вядомы толькі паводле пісьмовых сведчанняў XVII стагоддзя, старых малюнкаў, музейных рэшткаў і пазнейшых рэканструкцый. Ніводнага поўнага натуральнага чучала не захавалася.<ref name="oumnh">{{Cite web|language=en|url=https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo|title=The Oxford Dodo|website=Oxford University Museum of Natural History|access-date=2026-06-22}}</ref> У большасці апісанняў гэта была буйная нелятаючая птушка з масіўнай кручкаватай дзюбай, вялікай галавой, кароткімі крыламі і невялікім пучком пер’я ў задняй частцы цела. Маса цела дасягала да 20 кг, птушка мела вялікую галаву, кручкаватую дзюбу, малыя крылы, кароткае пер’е і чатыры пальцы на нагах.<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}</ref> [[Файл:Dodo_size_comparison_diagram.svg|міні|Параўнанне памераў дода і чалавека]] Сучасныя ацэнкі масы адрозніваюцца ад старых уяўленняў пра вельмі цяжкую і непаваротлівую птушку. Даследаванне вялікай выбаркі сцегнавых костак паказала сярэднюю масу каля 12 кг, хоць розныя ацэнкі ў навуковай літаратуры вагаюцца прыкладна ад 9,5 да 18 кг.<ref name="mass">{{Cite journal|last=van Heteren|first=Anneke H.|last2=van Dierendonck|first2=Roland C. H.|last3=van Egmond|first3=Maria A. N. E.|last4=ten Hagen|first4=Sjang L.|last5=Kreuning|first5=Jippe|title=Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date|journal=PeerJ|volume=5|pages=e4110|year=2017|doi=10.7717/peerj.4110|language=en}}</ref> Паводле Оксфардскага ўніверсітэцкага музея натуральнай гісторыі, птушка была каля аднаго метра вышынёй.<ref name="oumnh" /> Уяўленне пра дода як пра выключна тоўстую і нязграбную птушку, імаверна, узнікла пад уплывам некаторых еўрапейскіх малюнкаў і асобнікаў, якіх маглі перакормліваць у няволі.<ref name="nhm" /> == Харчаванне і размнажэнне == Дакладных звестак пра паводзіны дода захавалася мала. Найбольш верагодна, яна харчавалася пладамі, насеннем і іншай расліннай ежай. У страўніках дронтаў знаходзілі камяні, якія маглі дапамагаць пераціраць ежу, як гэта бывае ў многіх іншых птушак.<ref name="gbif" /> Дода гнездаваліся на зямлі і адкладала адно яйцо.<ref name="belenc" /> Гісталагічнае вывучэнне костак паказала, што размнажэнне магло прыпадаць прыкладна на жнівень, а хуткі рост птушанят дазваляў ім дасягаць больш устойлівага памеру перад летнім сезонам цыклонаў у паўднёвым паўшар’і. Гэта ж даследаванне звязвае сезонную змену выгляду дронтаў на старых малюнках з лінькай пасля перыяду размнажэння.<ref name="angst2017">{{Cite journal|last=Angst|first=D.|last2=Chinsamy|first2=A.|last3=Steel|first3=L.|last4=Hume|first4=J. P.|title=Bone histology sheds new light on the ecology of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes)|journal=Scientific Reports|volume=7|pages=7993|year=2017|doi=10.1038/s41598-017-08536-3|language=en}}</ref> == Адкрыццё еўрапейцамі і выміранне == [[Файл:ExtinctDodoBird.jpeg|міні|Дода паводле выявы Руланта Саверэя]] Галандскія маракі ўпершыню апісалі дода ў 1598 годзе, калі пачалі выкарыстоўваць Маўрыкій як перавалачны пункт на шляху ў [[Азія|Азію]]. Птушка не баялася людзей і не магла лятаць, таму яе лёгка было лавіць. Аднак паляванне было толькі адной з прычын вымірання. Не менш істотнымі былі знішчэнне лясоў і завоз на востраў [[Свіння свойская|свіней]], [[Пацук|пацукоў]], [[Сабака|сабакаў]], [[Кот свойскі|катоў]] і [[Макакі|макак]], якія разбуралі наземныя гнёзды і з’ядалі яйкі або птушанят.<ref name="iucn">{{Cite web|language=en|url=https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513|title=Raphus cucullatus|author=BirdLife International|website=The IUCN Red List of Threatened Species|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22690059A93259513.en|access-date=2026-06-22|year=2016}}</ref><ref name="angst2017" /> Апошняе шырока прызнанае назіранне дода ў прыродзе адносяць да 1662 года: галандскі марак Волькерт Эвертс, які трапіў на Маўрыкій пасля караблекрушэння, апісаў птушак, злоўленых на невялікім астраўку каля ўзбярэжжа.<ref name="oumnh" /> Пазнейшыя, менш надзейныя звесткі пра асобныя сустрэчы з дода адносяцца да 1670—1680-х гадоў.<ref name="roberts2003">{{Cite journal|last=Roberts|first=David L.|last2=Solow|first2=Andrew R.|title=When did the dodo become extinct?|journal=Nature|volume=426|pages=245|year=2003|doi=10.1038/426245a|language=en}}</ref> На пачатку XVIII стагоддзя від ужо лічыўся зніклым.<ref name="oumnh" /> == Вядомыя рэшткі == [[Файл:Dodo-Skeleton_Natural_History_Museum_London_England.jpg|міні|Шкілет дода ў [[Музей прыродазнаўчай гісторыі, Лондан|Музеі прыродазнаўчай гісторыі ў Лондане]]]] Найболей вядомым ёсць шкілет «Оксфардскага дронта» — рэшткі птушкі з калекцый Оксфардскага ўніверсітэта. Ад яго захаваліся чэрап з участкам муміфікаванай скуры, ступня, частка сцегнавой косткі, пяро і асобныя тканкі; гэта адзіны вядомы матэрыял з мяккімі тканкамі доды, прыдатны для даследавання [[ДНК]].<ref name="oumnh" /> Большасць музейных шкілетаў дода — кампазітныя, гэта значыць складзенымі з костак некалькіх асобін.<ref name="nhm" /> Асноўная маса матэрыялу паходзіць з Маўрыкія, найперш з балота Мар-о-Сонж.<ref name="nhm" /><ref name="mass" /> == У культуры == Дода стала адным з найбольш пазнавальных сімвалаў вымірання відаў праз дзейнасць чалавека. У англійскай мове замацаваліся выразы накшталт ''dead as a dodo'' і ''to go the way of the dodo'', якія абазначаюць поўнае знікненне або выхад з ужытку. Яшчэ большую вядомасць у масавай культуры Дода атрымаў пасля з’яўлення гэтай птушкі ў кнізе [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] «[[Аліса ў Краіне цудаў|Алесіны прыгоды ў Цудазем’і]]».{{зноскі}} == Літаратура == * Дронтавыя // {{Кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.|том=6: Дадаізм — Застава|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|год=1998|старонкі=209|isbn=985-11-0106-0}} * Hume, J. P. The history of the Dodo ''Raphus cucullatus'' and the penguin of Mauritius // ''Historical Biology''. — 2006. — Vol. 18, № 2. — P. 65—89. — DOI: 10.1080/08912960600639400. * Parish, Jolyon C. ''The Dodo and the Solitaire: A Natural History''. — Bloomington: Indiana University Press, 2013. * Roberts, David L.; Solow, Andrew R. When did the dodo become extinct? // ''Nature''. — 2003. — Vol. 426. — P. 245. — DOI: 10.1038/426245a. * van Heteren, A. H.; van Dierendonck, R. C. H.; van Egmond, M. A. N. E.; ten Hagen, S. L.; Kreuning, J. Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (''Raphus cucullatus'', Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date // ''PeerJ''. — 2017. — Vol. 5. — e4110. — DOI: 10.7717/peerj.4110. == Спасылкі == {{Commonscat|Raphus cucullatus}} * [https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513 ''Raphus cucullatus''] на сайце [[МСАП|IUCN Red List]] {{ref-en}} * [https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo The Oxford Dodo] — Оксфардскі ўніверсітэцкі музей натуральнай гісторыі {{ref-en}} * [https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html The dodo bird: The real facts about this icon of extinction] — Музей натуральнай гісторыі ў Лондане {{ref-en}} stf7e9nujr8opz62ktup1vg5prgeicq Eleanor Rigby 0 810132 5160377 5159621 2026-07-02T19:13:26Z Цімур 27525 5160377 wikitext text/x-wiki {{Сінгл | Назва = Eleanor Rigby | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Бок А = «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» (двайны бок A) | Выпушчаны = [[5 жніўня]] [[1966]] <small>(Вялікабрытанія)</small><br>[[8 жніўня]] [[1966]] <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[Грампласцінка|7”]] | Запісаны = 28—29 красавіка, 6 чэрвеня 1966, [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] | Жанр = {{flatlist| * [[барока-поп]]<ref>Stanley, Bob (20 September 2007). [https://www.theguardian.com/music/2007/sep/21/popandrock1 "Pop: Baroque and a soft place"] {{Wayback|url=https://www.theguardian.com/music/2007/sep/21/popandrock1 |date=20130921163856 }}. [[The Guardian]]. London. Film & music section, p. 8.</ref> * [[арт-рок]]<ref>Rodriguez, Robert (2012). Revolver: How the Beatles Reimagined Rock 'n' Roll. Milwaukee, WI: Backbeat Books. ISBN 978-1-61713-009-0.</ref> }} | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 2:06 | Лэйбл = [[Capitol Records]] {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>[[Parlophone]]/[[EMI]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Яшчэ = | Агляды = *«[[Rolling Stone]]» [https://www.rollingstone.com/news/story/6595982/eleanor_rigby спасылка] | Назва2 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | Папярэдні = [[Paperback Writer]] | Пап_год = 1966 | Год = 1966 | Наступны = [[Strawberry Fields Forever]] | Наступны2 = [[Penny Lane]] | Наст_год = 1967 }} '''Eleanor Rigby''' ({{IPA|[ˈɛlənər ˈrɪɡbi]}}, ''Э́лінар Ры́гбі'') — [[песня]] [[Англія|англійскага]] [[рок-гурт|рок-гурта]] [[The Beatles]], напісаная [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]]<ref name="miles281">Барри Майлз ''«Пол Маккартни: Много лет назад»'' ([[1997]]), стр. 281.</ref>. З двайным [[струнны квартэт|струнным квартэтам]] пад кіраўніцтвам [[Джордж Генры Марцін|Джорджа Марціна]] і цудоўным тэкстам на тэму [[адзінота|адзіноты]] песня працягнула эпоху карэнных змен у творчасці гурта, якая пачалася пасля выпуску альбома ''[[Rubber Soul]]''. «Eleanor Rigby» стала адным з найбольш наватарскіх твораў «[[The Beatles]]»: нечаканая тэматыка, [[сюжэт]], [[стылістыка]], [[аранжыроўка]] на многія гады задалі стандарт развіцця ў [[поп-музыка|папулярнай музыцы]]<ref name=music-facts>[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Eleanor_Rigby/ Факты пра песню «Eleanor Rigby»] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Eleanor_Rigby/ |date=20090818174621 }} на сайце ''music-facts.ru''{{ref|ru}}</ref>. У кампазіцыі спалучыліся [[балада|баладная]] мелодыя, суровы [[марш (музыка)|маршавы]] поступ і водгулле [[Хрысціянская Царква|царкоўнай]] [[Паліфонія|паліфоніі]]<ref name=metamorfoza>[http://satanaz666.mylivepage.ru/wiki/195/199 Фрагмент з артыкула «Стилевые метаморфозы рока или путь к "третьей" музыке»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029203055/http://satanaz666.mylivepage.ru/wiki/195/199 |date=2013-10-29 }}{{ref|ru}}</ref>. У [[1966]] годзе песня атрымала прэмію «[[Грэмі]]» ў намінацыі за ''«Лепшы вакал у стылі рок-н-рол (мужчынскі ці жаночы)»'', а ў [[2004]] годзе «Eleanor Rigby» заняла 137 месца ў спісе ''«[[500 найвялікшых песень усіх часоў паводле часопіса Rolling Stone]]»''<ref name="rs500s">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs |title=The Rolling Stone 500 найвялікшых песень усіх часоў |publisher=[[Rolling Stone]] |access-date=2007-03-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/6642LDK3b?url=http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407 |archive-date=2012-03-10 }}</ref>. Кампазіцыя апавядае гісторыю самотнай дзяўчыны і [[святар]]а. Героі песні — глыбока [[адзінота|самотныя]] людзі, лёсы якіх пераплятаюцца, толькі калі дзяўчына памірае ў [[царква (збудаванне)|царкве]], дзе [[пропаведзь|прапаведуе]] святар. Не выключана, што персанажы гэтай песні з'яўляюцца ўсяго толькі зборнымі вобразамі, а не канкрэтнымі людзьмі. «Eleanor Rigby» згадваецца ў некаторых кнігах пра [[класічная музыка|класічную музыку]], дзе прызнаецца, што яна мала ў чым саступае многім песням вялікіх [[кампазітар]]аў мінулага<ref name="music-facts"/>. [[Кампазітар]] Говард Гудал кажа пра яе: ''«Ашаламляльнае перакліканне бездакорных [[мелодыя|мелодый]], з якім у гісторыі еўрапейскай музыкі, магчыма, можа параўнацца толькі [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарт]]», «адна з нямногіх спроб выратавання заходняй музычнай сістэмы» ад «шматгадовай эпідэміі [[авангард]]у», «[[горад|гарад]]ская версія трагічнай [[балада|балады]], напісаная на аснове [[Лад (музыка)|дарыйскага ладу]]»''<ref name="music-facts"/>. == Выпуск == Eleanor Rigby была выпушчана [[5 жніўня]] [[1966]] года. Яе выпуск адбыўся адначасова з выпускам альбома ''[[Revolver]]'' ([[Бок «А» і бок «Б»|«Б»-бок]] [[сінгл]]а — ''[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]'') пад [[лэйбл]]ам «[[Parlophone]]» у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і «[[Capitol Records|Capitol]]» у [[ЗША]]<ref name="lewisohn200">Льюісан (1988), с. 200.</ref>. Песня чатыры тыдні запар займала пазіцыю № 1 у спісе брытанскіх [[хіт-парад]]аў<ref name="macdonald">Макдональд (2005), с. 203-205.</ref>, аднак у хіт-парадах [[ЗША|Амерыкі]] здолела дасягнуць толькі адзінаццатай пазіцыі<ref name="walgren">Уолгрын (1982), с. 48.</ref>. == Гістарычныя факты == [[Файл:Rigby.jpg|міні|200px|Надмагілле Элінар Рыгбі]] У 80-х гадах на могілках, што прылягаюць да [[Царква Святога Пятра (Ліверпуль)|Царквы Святога Пятра]] ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], была знойдзена магіла Элінар Рыгбі, у некалькіх ярдах ад якой знаходзілася магіла нейкага Мак-Кензі<ref name="anthology208">«Анталогія The Beatles» (2000), с. 208.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sjsfiles.btinternet.co.uk/rogerrigbyc.htm |title=Надмагілле «Eleanor Rigby» на могілках Царквы Святога Пятра ў Ліверпулі |access-date=2007-03-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/66haj87lF?url=http://www.sjsfiles.btinternet.co.uk/rogerrigbyc.htm |archive-date=2012-04-05 }}</ref>. Сапраўдная Элінар Рыгбі нарадзілася ў [[1895]] годзе, была замужам за чалавекам па імені Томас Вудс і пражыла сваё жыццё ў [[Вултан]]е — прыгарадзе [[Ліверпуль|Ліверпуля]]. Элінар памерла [[10 кастрычніка]] [[1939]] года ва ўзросце 44 гадоў. Ці стала пахаваная тут Элінар крыніцай натхнення для напісання песні, дагэтуль невядома, але яе надмагілле стала месцам паломніцтва паклоннікаў творчасці [[The Beatles]], якія прыязджаюць у [[Ліверпуль]]<ref name="Beatles Bible">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/ |publisher=Біблія The Beatles |title=Eleanor Rigby |access-date=2008-10-12 |archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sa5dqJ?url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/ |archive-date=2011-01-28 }}</ref>. У снежні [[1982]] года ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]] на Стэнлі Стрыт, непадалёк ад Мэцью-стрыт, усталяваны помнік — статуя Элінар Рыгбі, жанчыны, якая самотна сядзіць на лаве. Гэтае месца стала нязменным сімвалам самотных людзей усяго свету. На шыльдзе побач са статуяй выбіта прысвячэнне: Eleanor Rigby. «All the lonely people …» ''({{tr-en|Элінар Рыгбі. «Усім самотным людзям»}})''. У [[відэакліп|кліп]]е [[1995]] года на песню [[Free as a Bird]] у адным з кадраў паказаны магіла Элінар і фігура святара Мак-Кензі, якая аддаляецца ад яе. == У запісе ўдзельнічалі == * [[Пол Мак-Картні]] — [[вакал]] * [[Джон Ленан]] — [[гарманічны вакал]] * [[Джордж Харысан]] — гарманічны вакал * Тоні Гілберт — [[скрыпка]] * Сідні Сакс — скрыпка * Джон Шарп — скрыпка * Юрген Хес — скрыпка * Стэфен Шынглз — альт * Джон Андервуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] * [[Дэрэк Сімпсан]] — [[віяланчэль]] * [[Норман Джонс]] — віяланчэль * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[аранжыроўшчык]] * [[Джэф Эмерык]] — [[інжынер]] == [[Кавер-версія|Кавер]]-версіі == === Студыйныя версіі === {{Сінгл | Назва = Eleanor Rigby | Вокладка = | Выканаўца = [[Рэй Чарльз]] | Альбом = [[Portrait of Ray]] | Выпушчаны = сакавік 1968 | Фармат = [[Грампласцінка|7”]] | Запісаны = 1968 | Жанр = [[рытм-энд-блюз]] | Кампазітар = [[Джон Ленан|Ленан]]/[[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]] | Працягласць = 2 хв. 11 с. | Лэйбл = [[ABC Records]] ({{Сцягафікацыя|ЗША}}) | Прадзюсар = [[Сід Фелер]] | Папярэдні = [[Come Rain Or Come Shine]] | Пап_год = 1968 | Год = 1968 | Наступны = [[Understanding]] | Наст_год = 1968 }} Агулам было выпушчана каля 61 кавер-версіі песні<ref name="coversfull">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html |title=Трэкліст кавер-версій песень Beatles |archive-url=https://www.webcitation.org/66hajeWwj?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html |archive-date=2012-04-05 }}</ref>, сярод іх: # Версія [[1967]] года [[Джоан Баэз]], якая ўвайшла ў альбом спявачкі ''[[Joan (альбом)|Joan]]''. # Версія [[Рэй Чарльз|Рэя Чарльза]], выпушчаная сінглам, увайшла ў альбом музыканта ''A Portrait of Ray'' ([[1968]]). # Версія [[Арэта Франклін|Арэты Франклін]] для альбома ''[[This Girl's in Love with You (альбом)|This Girl’s in Love with You]]'' ([[1970]]), якая выйшла [[сінгл]]ам. # [[Італія|Італьянскі]] спявак і кінаакцёр [[Адрыяна Чэлентана]] ў 1986 годзе запісаў версію кампазіцыі на італьянскай мове, якая ўвайшла ў яго альбом ''[[I miei americani 2]]''. # [[Рок-гурт]] [[Kansas]] запісаў песню, якая ўвайшла ў альбом 1998 года ''[[Always Never the Same]]''. # Гурт [[Pain]] зрабіў запіс гэтай песні, якая ў далейшым увайшла ў альбом музыкантаў 2002 года ''[[Nothing Remains the Same]]''. # [[Гітарыст]] гурта [[Twisted Sister]] [[Эдзі Ахеда]] запісаў кавер-версію песні для свайго сольнага альбома [[2006]] года ''[[Axes 2 Axes]]''. # [[Санкт-Пецярбург|Піцерскі]] гурт [[Animal Jazz]] выканаў песню на сінгле 2003 года «15». # У 2012 годзе [[Масква|маскоўскі]] гурт «[[Слот (гурт)|Слот]]» прыняў удзел у праекце Let it Beatles, запісаўшы песню Eleanor Reagby. === «Жывыя» выкананні === * [[The Supremes]] выканалі песню, уключыўшы яе ў адно са сваіх канцэртных папуры разам з гуртом [[The Temptations]]. === [[Семпл]]ы === * У [[1994]] годзе [[Ірландыя|ірландская]] спявачка [[Шынейд О’Конар]] выкарыстала тэматыку песні для сваёй кампазіцыі «[[Famine]]», якая ўвайшла ў альбом ''[[Universal Mother]]''. Песня была пазней паўторна зведзена і выпушчана [[сінгл]]ам у [[1995]] годзе. Кампазіцыя ўвайшла ў «Топ 40» [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] музычных хітоў. == [[Чарт]]ы == === [[Вялікабрытанія]] === {| class="wikitable" !align="center" bgcolor="white" colspan="31"|{{Сцяг Вялікабрытаніі}} Чарт Вялікабрытаніі з 11 жніўня 1966 года |- style="background-color: #white;" !align="center"|Тыдзень !01 !02 !03 !04 !05 !06 !07 !08 !09 !10 !11 !12 !13 |- !align="center" style="background-color: #white;"|Пазіцыя |08 |style="background-color:lightgreen"|01 |style="background-color:lightgreen"|01 |style="background-color:lightgreen"|01 |style="background-color:lightgreen"|01 |03 |05 |09 |18 |26 |30 |33 |42 |} === [[UK Singles Chart]] === {| class="wikitable" !align="center" bgcolor="white" colspan="31"|{{Сцяг Вялікабрытаніі}} Чарт «[[UK Singles Chart]]» з [[30 жніўня]] [[1986]] года |- style="background-color: #white;" !align="center"|Тыдзень !01 !02 |- !align="center" style="background-color: #white;"|Пазіцыя |style="background-color:lightgreen"|63 |81 |} == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * ''«Анталогія The Beatles»'' ([[2000]]), [[Сан-Францыска]]: «Chronicle Books». ISBN 0-8118-2684-8. * Марк Льюісан «Сесіі гуказапісу The Beatles» ([[1988]]), [[Нью-Ёрк]], «Harmony Books». ISBN 0-517-57066-1. * {{кніга |аўтар = Іэн Макдональд. |спасылка = https://books.google.com.ua/books?id=gjY5AQAAIAAJ&q=isbn:1844138283&dq=isbn:1844138283&hl=ru&sa=X&ei=pPimT9OUJMPPsgbCzPSLBQ&redir_esc=y |загаловак = Пераварот у мазгах: запісы The Beatles і шасцідзясятыя |арыгінал = Revolution in the Head: The Beatles’ Records and the Sixties |выданне = 2nd ed |месца = London |allpages = 554 |выдавецтва = Pimlico |год = 2005 |isbn = 1-844-13828-3 }} * Бары Майлз ''«Пол Мак-Картні: Шмат гадоў таму»'' ([[1997]]), «Henry Holt & Company», Нью-Ёрк ISBN 0-8050-5249-6 * Дэвід Шэф ''«Усё, пра што мы кажам: Апошняе асноўнае інтэрв'ю з Джонам Ленанам і Ёка Она»'' ([[2000]]), Прэса Святога Марціна, [[Нью-Ёрк]] ISBN 0-312-25464-4 * Стыў Цёрнэр «Запіс цяжкага дня: Гісторыя за кожнай песняй The Beatles», [[Нью-Ёрк]], «Harper Paperbacks». ISBN 0-06-084409-4. * Марк Уолгрэн «The Beatles на запісе» ([[1982]]), [[Нью-Ёрк]], «Simon & Schuster». ISBN 0-671-45682-2. * Марк Уілкерсан «Дзівоснае падарожжа: жыццё Піта Таўнсгенда» ([[2006]]) * {{Кніга|аўтар=Jann Wenner|частка=John Lennon|спасылка частка=https://archive.org/details/rollingstoneinte0000unse/page/128/mode/2up|загаловак=The Rolling Stone Interviews: Talking with the Legends of Rock & Roll, 1967—1980|мова=en|месца=N. Y.|выдавецтва=St. Martin’s Press|выданне=1|pages=128–155|allpages=426|год=1981|isbn=0-312-68954-3|ref=RS Interviews}} == Спасылкі == * [http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1088454/REVEALED-The-haunting-life-story-pops-famous-songs--Eleanor-Rigby.html Біяграфія сапраўднай Элінар Рыгбі]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20080827231853/http://www.sjsfiles.btinternet.co.uk/img0075.htm Помнік Элінар Рыгбі, усталяваны ў Ліверпулі]{{ref|en}} * [http://www.pesni.ru/song/11003/ Акорды песні «Eleanor Rigby»] на сайце ''pesni.ru'' {{ВС}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] lclbv6c699dy9eezje3cm90we37ruq3 Фанні і Аляксандр 0 810144 5160351 5159637 2026-07-02T15:51:50Z Pabojnia 135280 афармленне 5160351 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Фанні і Аляксандр»'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3}} — артыкул Інгмар Бергман</ref> ({{lang-sv|Fanny och Alexander}}) — фільм шведскага рэжысёра [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] 1982 года, які заваяваў чатыры статуэткі прэміі «[[Оскар]]» і прэмію «[[Залаты глобус]]». Карціна існуе ў двух версіях — поўнай тэлевізійнай і кароткай кінаверсіі. Бергман адзначаў: «Тэлевізійны варыянт — галоўны. Менавіта за гэты фільм я сёння гатовы адказваць галавой. Кінапракат быў неабходны, але не меў першараднага значэння». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы 1982 года]] khdjoojgyd57u17wybim6pichi4327r Песня пра майго Сіда 0 810147 5160414 5159650 2026-07-02T21:09:12Z JerzyKundrat 174 5160414 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''Песня пра майго Сіда''' ([[Іспанская мова|ісп.]] Cantar de mío Cid) — помнік іспанскага [[Эпас|гераічнага эпасу]]. Складзены невядомым аўтарам у [[XII стагоддзе|ХІІ стагоддзі]], захаваўся ў няпоўным рукапісе 1307 года, упершыню выданы ў XVIII стагоддзі (1779). Гістарычную аснову паэмы склалі падзеі [[Рэканкіста|Рэканкісты]] — барацьба іспанцаў з [[Арабы|арабамі]], якія захапілі [[Пірэнеі]]. Галоўны герой — доблесны і мудры [[Сід Кампеадор|Сід]] (ад [[Арабская мова|арабскага]] «сеід», што азначае пан), гістарычным прататыпам якога стаў [[Каралеўства Кастылія|кастыльскі]] военачальнік Радрыга Дыяс дэ Бівар, празваны Кампеадорам (воінам). У ідэалізаваным вобразе Сіда ўвасобіліся характэрныя рысы змагара за вызваленне радзімы ад [[Маўры|маўраў]], вернага каралю [[Васалітэт|васала]], абаронцы народа ад уціску феадальнай знаці. Дэмакратызм і народнасць паэмы выявіліся ў разнастайнасці яе тэматыкі (палітычнай, ваеннай, бытавой, сямейнай), адсутнасці гіпербалізацыі ў адлюстраванні людзей і падзей, выразнай і яркай мове, блізкай да народнай. Помнік лічыцца першым шэдэўрам іспанскай літаратуры, значна паўплываў на яе далейшае развіццё. Вобраз Сіда адлюстраваны ў творах [[П’ер Карнель|П. Карнеля]], [[Мануэль Мачада|М. Мачада-і-Руіса]], навуковых працах І. Гердэра. Беларускі пераклад зрабілі [[Якуб Лапатка]] і [[Лявон Баршчэўскі]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|«Песня пра майго Сіда»|Т. У. Кавалёва|328}} * Спеў пра Майго Сіда / са стараіспанскай пераклад Якуба Лапаткі і Лявона Баршчэўскага. — Мінск : Раман Цымбераў, 2025. * [https://litdiaspora.org.ua/poeziia/10923-pisnia-pro-mogo-sida/ Пісня про мого Сіда = Cantar de mio Cid] / Із староеспанської мови перек. проф. д-р Богдан І. Лончина; Укр. Катол. унів. ім. св. Климента Папи. — [[Рым|Roma]]: Universita Cattolica Ucraina, 1972. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура Іспаніі]] [[Катэгорыя:Эпічныя паэмы]] [[Катэгорыя:Сярэдневяковая літаратура]] 6ciixeff0axiy9st0i6wtugywk2p7hf Землетрасенні ў Венесуэле (2026) 0 810169 5160365 5159787 2026-07-02T17:51:17Z JerzyKundrat 174 5160365 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[24 чэрвеня]] [[2026]] года [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенне|землетрасенні]] з інтэрвалам у 39 секунд. Улады заявілі, што першае землетрасенне [[магнітуда]]й 7,2 пасля аналізу сейсмічных запісаў было перакласіфікавана як папярэдняе землетрасенне магнітудай 7,5. Абодва падземныя штуршкі ўтварылі «сейсмічны дублет» — з’ява, пры якой два буйныя землетрасенні адбываюцца з інтэрвалам некалькі секунд у адным і тым жа раёне. Пасля было зафіксавана 30 [[афтэршок]]аў<ref>[https://blr.belta.by/society/view/mzs-zvestak-ab-gramadzjanah-belarusi-patsjarpeushyh-u-venesuele-ne-pastupala-159661-2026/ belta.by]</ref>. Каля 774 будынкаў атрымалі сур’ёзныя пашкоджанні. Паводле даных анлайн-платформы Venezuela Te Busca, створанай пасля землетрасенняў, звыш 53 тыс. чалавек у Венесуэле прапалі без вестак. Улады Венесуэлы ўвялі рэжым надзвычайнага становішча. Станам на 29 чэрвеня, паводле афіцыйных даных, колькасць загінулых перавысіла 1450 чалавек, выратавальныя і пошукава-выратавальныя работы прадаўжаюцца<ref>[https://blr.belta.by/world/view/paslja-zemletrasennjau-u-venesuele-z-pad-zavalau-use-jashche-ratujuts-vyzhyushyh-159800-2026/ belta.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Землетрасенні]] [[Катэгорыя:Падзеі 24 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Венесуэле]] c08iejj30f437tcptaz7i2smxzygc3f Виртуальные радости 0 810178 5160470 5160037 2026-07-03T06:16:57Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5160470 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''«Виртуальные радости»''' — [[Беларусь|беларуская]] [[газета]] пра [[Камп’ютарная гульня|відэагульні]], якая створана [[мінск]]ім выдавецтвам «Нестор» у 2000 годзе. Тыраж газеты складаў 15—20 тысяч асобнікаў. Прыпыніла друкавацца ў фармаце газеты ў 2017 годзе, ператварыўшыся ў часопіс.<ref name=„stop”>{{Cite web|url = https://stopgame.ru/blogs/topic/104484/istoriya_uspeha_gazety_virtualnye_radosti |title = ИСТОРИЯ УСПЕХА… ГАЗЕТЫ «ВИРТУАЛЬНЫЕ РАДОСТИ» |first = radiatorfreeze |last = |authorlink = |date = 2020-08-22 |work = |publisher = {{Не перакладзена 5|StopGame.ru|StopGame.ru|ru|StopGame.ru}}|location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20251111021828/https://stopgame.ru/blogs/topic/104484/istoriya_uspeha_gazety_virtualnye_radosti |archive-date = 2025-11-11 |access-date = 2026-06-30 |url-status = live |quote = |ref = stop}}</ref><ref name=„dtf”>{{Cite web|url = https://dtf.ru/retro/3210524-bratya-belorusy-a-vy-eshe-pomnite |title = Братья-белорусы, а вы ещё помните? |first = Виталий |last = Аксёнов |authorlink = |date = 2022-11-24 |work = |publisher = {{Не перакладзена 5|DTF|DTF|ru|DTF}}|location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-06-30 |url-status = live |quote = |ref = dtf}}</ref> == Гл. таксама == * [[Компьютерная газета]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} 3mlqpharcodvklnyiogezbrxhlpsux9 Ігар Пятровіч Логвінаў 0 810190 5160469 5160151 2026-07-03T06:16:53Z 5160469 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Логвінаў|Ігар}} {{асоба}} '''Ігар Пятровіч Логвінаў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[выдавец]] і культурны дзеяч. Заснавальнік прыватнага выдавецтва «[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]» з аднайменнай кнігарні. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1967 годзе ў [[Гродна|Гродне]]. У 1992 годзе скончыў філасофскі факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Прафесійную дзейнасць пачаў у выдавецтве «Пропилеи» Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэту, таксама працаваў у выдавецтве «Менск»{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} З 2000 года ўладальнік і дырэктар прыватнага выдавецтва «Логвінаў» у Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. З 2008 або 2010 года пры выдавецтве таксама была кнігарня{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, яна месцілася разам з «[[Галерэя Ў|Галерэяй Ў]]» у дварах каля плошчы Перамогі (праспект Незалежнасці, 37а) у будынку былога пункта прыёму шклатары{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}.{{sfn|Пілецкі|2015|p=}} У 2013 годзе Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь анулявала выдавецкую ліцэнзію Логвінава (рашэнне прынята ў верасні або кастрычніку 2013 года){{sfn|Flood|2015|p=}}. Падставай стала выданне фотаальбома «Прэс-фота Беларусі 2011», які ў красавіку 2013 года судом Ашмянскага раёна прызнаны «экстрэмісцкім матэрыялам».{{sfn|Index on Censorship|2013|p=}}{{sfn|БАЖ|2014|p=}} У студзені 2015 года Эканамічны суд горада Мінска аштрафаваў Логвінава на 961&nbsp;703&nbsp;000 беларускіх рублёў за «незаконную прадпрымальніцкую дзейнасць»{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Сума штрафу адпавядала агульнаму абароту кнігарні за перыяд з 7 студзеня да 2 снежня 2014 года{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Прэтэнзіі палягалі ў гандлі кнігамі без дзяржаўнай рэгістрацыі як распаўсюдніка, пры гэтым Міністэрства інфармацыі 8 разоў адмаўляла кнігарні ў рэгістрацыі па фармальных прычынах (няправільны паштовы індэкс або адрас){{sfn|Flood|2015|p=}}.{{sfn|Пілецкі|2015|p=}} Дырэктар {{Не перакладзена 5|Міжнародная асацыяцыя выдаўцоў|Міжнароднай асацыяцыі выдаўцоў|en|International Publishers Association}} (IPA) па палітыцы Хасэ Баргіна (José Borghino) заклікаў міжнародную супольнасць падтрымаць Логвінава падчас суда{{sfn|Flood|2015|p=}}. У маі 2014 года Логвінаў зарэгістраваў у Вільні (Літва) прадпрыемства «Літаратурны дом „Логвінаў“» (Lohvinau Publishing House) для працягу выдавецкай дзейнасці{{sfn|Наша Ніва|2014|p=}}{{sfn|БАЖ|2014|p=}}. Першай кнігай выдавецтва ў Вільні была «Беларуская глыбіня» Паўла Севярынца.{{sfn|Наша Ніва|2014|p=}}. Перанос бізнесу ў Літву павялічыў сабекошт кніг прыкладна на 20 % праз выдаткі на лагістыку і падаткі{{sfn|БАЖ|2014|p=}}. Пляцоўка з кнігарняй «Логвінаў» і «Галерэяй Ў» каля плошчы Перамогі ў Мінску закрылася ў 2020 годзе праз пандэмію [[COVID-19]]. Планы адкрыцця ў новым месцы не здзейсніліся праз [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычныя падзеі 2020 года]]. У 2020 годзе выдавецтва рэалізавала толькі каля 15 праектаў (у параўнанні з 50 штогод ў папярэднія гады).{{sfn|Беларускае Радыё Рацыя|2021|p=}}. 3 сакавіка 2026 года КДБ Рэспублікі Беларусь прызнаў «экстрэмісцкім фарміраваннем» «кааліцыю», у якую ўключыў выдавецтва «Логвінаў», «Фонд [[Kamunikat.org]]» і [[Янушкевіч (выдавецтва)|выдавецтва Андрэя Янушкевіча]] (Andrei Yanushkevich Publishing). Сярод асоб, датычных гэтай «структуры» названы [[Яраслаў Іванюк]], [[Зміцер Колас]], Ігар Логвінаў, [[Вацлаў Багдановіч]], [[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч|Андрэй Янушкевіч]] і [[Аляксандр Яўдаха]].{{sfn|Pozirk|2026|p=}}{{sfn|Піёнава|2026|p=}} == Сям’я == Дачка — Аляксандра Логвінава, у 2014 годзе прымала ад імя бацькі міжнародную прэмію ў Лондане{{sfn|Flood|2015|p=}}{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. == Выдавецкая і грамадская дзейнасць == Ігар Логвінаў заснаваў серыю перакладаў замежнай літаратуры на беларускую мову, у тым ліку твораў з чэшскай, польскай, нямецкай, іўрыта і рускай моў. Праекты рэалізоўваліся ў супрацоўніцтве з Інстытутам Гётэ, Польскім інстытутам у Мінску, пасольствам Чэхіі і іншымі культурнымі інстытуцыямі.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Выдавецтва выпускае «альтэрнатыўную» літаратуру, творы па гісторыі, палітыцы і мастацтве, з асаблівай увагай да рэпрэсаваных беларускіх аўтараў{{sfn|Flood|2015|p=}}{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}. Сярод вядомых аўтараў выдавецтва: Альгерд Бахарэвіч, Артур Клінаў, Андрэй Хадановіч, Валянцін Акудовіч, Уладзімір Арлоў, Алесь Разанаў{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}}{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Выдавецтва рэгулярна ўдзельнічала ў міжнародных кніжных выставах у Лейпцыгу, Франкфурце і Варшаве{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}. Пасля скасавання ліцэнзіі на друкарскую дзейнасць у 2013 годзе Логвінаў пачаў развіваць сегмент электронных кніг, бо «Закон аб друку» тым часам іх не рэгламентаваў. Разглядаў іх як магчымасць пашырэння кола чытачоў на беларускай мове і рынку без дзяржаўнага рэгулявання. У 2016 годзе планаваўся выпуск 30-40 электронных выданняў.{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}} У 2016 годзе Логвінаў ацэньваў, што 90 % кніжнага рынку Беларусі займаюць рускамоўныя выданні, з якіх 80 % — гэта непасрэдны імпарт з Расіі. Дзяржаўныя выдавецтвы ён называў манапалістамі, асабліва ў сферы навучальнай літаратуры. Крытыкаваў дзяржаўную палітыку ліцэнзавання і абавязковай рэгістрацыі, што, на яго думку, стрымлівала развіццё выдавецкай культуры і абмяжоўвала магчымасці прыватных выдаўцоў. Асноўнай задачай сваёй дзейнасці лічыць пашырэнне рынку чытачоў на беларускай мове.{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}} == Прызнанне == * Прэмія Міжнароднай асацыяцыі выдаўцоў (IPA) «Prix Voltaire» (да 2016 года — «Freedom to Publish Prize») за мужнасць у адстойванні свабоды выказвання і свабоды друку (2014){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. Пры ўзнагароджанні старшыня камітэта IPA Ола Валін (Ola Wallin) адзначыў, што пазбаўленне Логвінава ліцэнзіі — гэта палітычная спроба задушыць смелага выдаўца{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Index on Censorship|2013|{{cite web|ref=Index on Censorship|url=https://www.indexoncensorship.org/2013/11/belarus-publisher-loses-licence-printing-protest-pictures/|title=Belarus publisher loses licence after printing protest pictures|date=2013-11-25|publisher=Index on Censorship|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Flood|2015|{{cite web|ref=Flood|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jan/07/belarusian-publisher-trial-books-state-registration-ihar-lohvinau|title=Belarusian publisher on trial for selling books without state registration|first=Alison|last=Flood|date=2015-01-07|work=The Guardian|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Pozirk|2026|{{cite web|ref=Pozirk|url=https://pozirk.online/en/news/178595/|title=KGB brands three exiled independent Belarusian publishers as extremist|date=2026-03-09|publisher=Pozirk|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|БАЖ|2014|{{cite web|ref=БАЖ|url=https://baj.media/en/lohvinau-publisher-moves-temporarily-vilnius/|title=Lohvinau Publisher Moves Temporarily to Vilnius|date=2014-02-16|publisher=The Belarusian Association of Journalists|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|IPA Editor|2014|{{cite web|ref=IPA Editor|url=https://internationalpublishers.org/prix-voltaire-2014/|title=Prix Voltaire – 2014|date=2014-04-16|publisher=International Publishers Association|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/ihar-lohvinau/26845178.html|title=Ігар Логвінаў|date=2015-02-12|publisher=Радыё Свабода|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Беларускае Радыё Рацыя|2021|{{cite web|ref=Беларускае Радыё Рацыя|url=https://web.archive.org/web/20210518135627/https://www.racyja.com/kultura/igar-logvinau-syonnya-my-praktychna-znakh/|title=Выдавец Ігар Логвінаў: Сёння мы практычна знаходзімся на паўзе|date=2021-04-20|publisher=Беларускае Радыё Рацыя|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Deutsche Welle|2015|{{cite web|ref=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/ru/за-что-наказан-белорусский-издатель-логвинов/a-18183104|title=За что наказан белорусский издатель Логвинов|date=2015-01-12|publisher=Deutsche Welle|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Culture and Creativity|2016|{{cite web|ref=Culture and Creativity|url=https://www.culturepartnership.eu/article/logvinov|title=Игорь Логвинов: «Настало время усилить звучание белорусской литературы в мире»|date=2016|publisher=Culture and Creativity|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Наша Ніва|2014|{{cite web|ref=Наша Ніва|url=https://nashaniva.com/ru/128465|title=Издательство «Логвинов» возобновило работу, правда, с литовской регистрацией|date=2014-05-16|publisher=Наша Ніва|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Піёнава|2026|{{cite web|ref=Піёнава|url=https://news.zerkalo.io/life/122086.html|title=Коалицию печатных издательств признали «экстремистским формированием»|first=Вера|last=Піёнава|date=2026-03-09|work=Зеркало|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Пілецкі|2015|{{cite web|ref=Пілецкі|url=https://euroradio.fm/hto-taki-igar-logvinau-i-za-shto-sudzyac-yago-knigarnyu|title=Хто такі Ігар Логвінаў і за што судзяць яго кнігарню|first=Алесь|last=Пілецкі|date=2015-01-05|publisher=euroradio.fm|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} {{DEFAULTSORT:Логвінаў Ігар Пятровіч}} nz1o7mt3f9nrqattceooo56ciauooch Spydota 0 810200 5160468 5159971 2026-07-03T06:16:45Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5160468 wikitext text/x-wiki {{хв|рэклама маргінальнага прадукта}} '''Spydota''' — гэта інтэрнэт-сэрвіс і гульнявая платформа, прызначаная для адкрыцця віртуальных кейсаў з касметычнымі прадметамі для шматкарыстальніцкай камп'ютарнай гульні Dota 2. Сайт дазваляе карыстальнікам набываць і адкрываць скрыні з унутрыгульнявымі рэчамі (скінамі), якія затым можна вывесці на свой асабісты рахунак у сістэме [[Steam]]. == Апісанне і функцыянал == Платформа прапануе гульцам альтэрнатыву стандартнай унутрыгульнявой краме Dota 2 і афіцыйнай гандлёвай пляцоўцы Steam. На сайце прадстаўлены розныя катэгорыі кейсаў: ад бюджэтных варыянтаў, разлічаных на пачаткоўцаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sovsekretno.ru/press-releases/spydota-podborka-luchshikh-keysov-dlya-novichkov/|title=SpyDota: подборка лучших кейсов для новичков|website=www.sovsekretno.ru|access-date=2026-07-01}}</ref>, да прэміяльных скрынь з магчымасцю атрымаць рэдкія і дарагія ўзнагароды, у тым ліку прадметы класаў Immortal і Arcana<ref>{{Cite web|url=http://portamur.ru/texts/items/spydota-top-5-keysov-s-samymi-dorogimi-nagradami/|title=SpyDota: топ-5 кейсов с самыми дорогими наградами|website=portamur.ru|access-date=2026-07-01}}</ref>. Асноўная механіка сайта палягае ў набыцці кейса за рэальныя або віртуальныя грошы з яго наступным адкрыццём. Змесціва, якое выпадае карыстальніку, вызначаецца алгарытмам генератара выпадковых лікаў. == Папулярнасць і ацэнкі == У профільных гульнявых СМІ і на тэматычных парталах Spydota часта ўключаюць у спісы і рэйтынгі папулярных сэрвісаў для адкрыцця кейсаў Dota 2<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dtf.ru/dota/4760864-luchshie-sayty-dlya-otkrytiya-keysev-dota-2|title=ТОП сайтов с кейсами для Dota 2: Рейтинг проверенных сайтов с сундуками (2026)|website=DTF|date=2026-02-03|access-date=2026-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vc.ru/future/2744518-luchshie-sayty-dlya-otkrytiya-keysov-v-dota-2|title=Сайты с кейсами для ДОТА 2 - Список лучших платформ (2026)|website=vc.ru|date=2026-02-18|access-date=2026-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kam24.ru/news/materials/spydota-reyting-samyh-populyarnyh-keysov-sredi-igrokov|title=SpyDota: рейтинг самых популярных кейсов среди игроков|website=KAM24.RU|access-date=2026-07-01}}</ref>. У шэрагу аглядаў і артыкулаў платформу параўноўваюць з іншымі падобнымі праектамі (напрыклад, з сайтам Hellcase), аналізуючы адрозненні ў эканоміцы сайтаў, інтэрфейсе, разнастайнасці даступных кейсаў і наяўнасці бонусных сістэм<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://masters.org.ua/spydota-chem-otlichaetsya-ot-obychnyh-sajtov-kejsov-dota-2/|title=SpyDota: чем отличается от обычных сайтов кейсов Dota 2|first=Сергей|last=Крыгин|website=Masters|date=2026-06-01|access-date=2026-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://myyummy.com.ua/spydota-vs-hellcase-gde-luchshe-kejs%D1%8B-dota-2/|title=SpyDota vs Hellcase: где лучше кейсы Dota 2|first=Романюк|last=Євген|website=myyummy|date=2026-06-01|access-date=2026-07-01}}</ref>. У публікацыях таксама разглядаюць статыстыку адкрыццяў і даюць парады па выбары кейсаў<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://kremlisgosp.com.ua/spydota-kakye-kejs%D1%8B-dota-2-otkr%D1%8Bvayut-chashhe-vsego/|title=SpyDota: какие кейсы Dota 2 открывают чаще всего|first=Кравчук|last=Олександр|website=kremlisgosp|date=2026-06-01|access-date=2026-07-01}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://spydota.com/ru Афіцыйны сайт] {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} [[Катэгорыя:Сайты]] a1wd73glsphztwa11mpe3uqltvs1r4k Філіп Дэвіс 0 810217 5160409 5160137 2026-07-02T21:03:56Z JerzyKundrat 174 5160409 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дэвіс}} {{ДД}} '''Філіп Эдвард Дэвіс''' ({{lang-en|Philip Edward Davis}}; нар. [[7 чэрвеня]] [[1951]], Насаў) — багамскі палітык і адвакат, прэм’ер-міністр Багамскіх Астравоў з 17 верасня 2021 года і член парламента ад вострава Кэт, Рам-Кі і Сан-Сальвадора2 з мая2010. Лідэр апазіцыі ў парламенце з траўня 2017 па верасень 2021 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэвіс Філіп}} om7w05yltn65dk5z5req5pa42uwd1a7 5160410 5160409 2026-07-02T21:04:28Z JerzyKundrat 174 5160410 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дэвіс}} {{ДД}} '''Філіп Эдвард Дэвіс''' ({{lang-en|Philip Edward Davis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — багамскі палітык і адвакат, прэм’ер-міністр Багамскіх Астравоў з 17 верасня 2021 года і член парламента ад вострава Кэт, Рам-Кі і Сан-Сальвадора2 з мая2010. Лідэр апазіцыі ў парламенце з траўня 2017 па верасень 2021 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэвіс Філіп}} 7ewsijcnok0gk5q5umj5z7e5iavzl3z 5160453 5160410 2026-07-03T03:44:48Z StarDeg 16311 5160453 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дэвіс}} {{ДД}} '''Філіп Эдвард Дэвіс''' ({{lang-en|Philip Edward Davis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — багамскі палітык і адвакат, прэм’ер-міністр [[Багамскія Астравы|Багамскіх Астравоў]] з 17 верасня 2021 года і член парламента ад вострава Кэт, Рам-Кі і Сан-Сальвадора з мая 2010. Лідэр апазіцыі ў парламенце з траўня 2017 па верасень 2021 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэвіс Філіп}} nsub29kd9r6ccynj6xkzrka6vxtt8u3 Ліцавы летапісны звод 0 810219 5160467 5160205 2026-07-03T06:16:27Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5160467 wikitext text/x-wiki {{Рукапіс|name=Ліцавы летапісны звод|image=Facial Chronicle book 01 by shakko.JPG|width=260px|caption=Адзін з тамоў Ліцавога летапіснага зводу|Also known as=Цар-кніга|Type=летапісны звод|Date=другая палова XVI стагоддзя|Place of origin=[[Маскоўская дзяржава]]|Language(s)=[[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]|Patron=[[Іван IV Грозны]]}}'''Ліцавы́ летапісны́ зво́д''' ({{lang-ru|Лицевой летописный свод}}) — летапісны звод, складзены ў 1560-я гады ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. Ахоплівае перыяд «ад стварэння свету» да 1567 году. Змяшчае 16 тысяч мініяцюр (у тым ліку пра ўзаемныя дачыненні Маскоўскай дзяржавы з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]])<ref>Мартынюк А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага XIII — пачатку XV ст. у мініяцюрах Ліцавога летапіснага зводу XVI ст. // Беларускі гістарычны часопіс. № 5, 2011. С. 40—46.</ref>. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} * {{няма катэгорый|date=2026-07-03}} 2jc0zjwotfjeg74duluejw81d0l49nw Гараватка (трылогія) 0 810228 5160279 5160256 2026-07-02T12:33:00Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Гарватка (трылогія)]] у [[Гараватка (трылогія)]]: Назва з памылкай правапісу 5160256 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гараватка}}{{Кніжная серыя|Назва=«Гараватка»|Арыгінальная назва=|Выява=|Шырыня=|Подпіс=|Аўтар=[[Кастусь Акула]]|Жанр=[[раман]]|Краіна=Канада|Мова=беларуская|Выдавецтва=«Пагоня» (Таронта)|Перакладчык=|Ілюстратар=|Афармленне=Міхась Наўмовіч|Даты=1965—1981|Даты на беларускай=|Тамы=3|Кнігі=«Дзярлівая птушка» (1965)<br />«Закрываўленае сонца» (1974)<br />«Беларусы, вас чакае зямля» (1981)}}'''«Гарава́тка»''' — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]], выдадзеная ў [[Канада|Канадзе]] [[Беларускі класічны правапіс|беларускім класічным правапісам]]. Складаецца з трох кніг: «Дзярлівая птушка» (1965), «Закрываўленае сонца» (1974) і «Беларусы, вас чакае зямля» (1981). Усе часткі выйшлі ў друк у выдавецкай суполцы «Пагоня» ([[Таронта]]). У кнігах трылогіі паказана жыццё вёскі на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]]. Падзеі адбываюцца ў час розных акупацый — польскай, савецкай і нямецкай. У цэнтры твора — лёс сям'і Бахмачоў. Трылогія разглядаецца крытыкамі як эпічнае палатно<ref name="mishchanchuk">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=309—310}}</ref>, яе параўноўваюць з палескай хронікай [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Твор напісаны яркай і сакавітай мовай<ref name="ns">{{артыкул|спасылка=https://pawet.net/ns/2005/43/№_43_(729).html|аўтар=Іпатава В.|загаловак=Сэрцам з Беларусяй|год=9 лістапада 2005|выданне=[[Наша слова]]|тып=газета|нумар=43 (729)}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй і тэмай захавання родных каранёў [[Беларускі народ|беларускага народа]], мае дакументальную і аўтабіяграфічную аснову. У трылогіі закранаюцца палітычныя і філасофскія пытанні, узаемазвязаныя агульнае і прыватнае, народнае і асабовае<ref name="mishchanchuk" />. == Персанажы == У трылогіі паказаны лёс сям'і Бахмачоў: бацькі Пракопа, маці Алены, Янука і яго брата Міколы<ref name="mishchanchuk1">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310}}</ref>. Менавіта Янук Бахмач з'яўляецца цэнтральнай фігурай «Гараваткі». Спачатку ён пастушок, але ў канцы трылогіі паказваецца ўжо як свядомы грамадзянін беларускага краю<ref name="pashkevich">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=159}}</ref>, сталее і спасцігае жыццё ў часы маштабных змен<ref name="pashkevich1">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161}}</ref>. Вобраз героя, які праходзіць выпрабаванні, мае аўтабіяграфічны характар: ён напісаны з самога Кастуся Акулы<ref name="glybinny1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4}}</ref>. Сяброўкай Янука з'яўляецца прыгажуня з васільковымі вачыма Дуня Макатунішка<ref name="stankevich">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=5}}</ref>. Хлопец кахае Дуню; у трэцяй кнізе эпапеі яны ўступаюць у шлюб<ref name="glybinny1" />. [[Файл:Я._Драздовіч_Гара_Гараватка.jpg|злева|міні|Гара Гараватка. Язэп Драздовіч, 1952 год.]] Акрамя людзей, у творах паказаныя і жывёлы, якія дзякуючы аўтару выглядаюць жывымі<ref name="siadnou">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}}</ref>. Беларускі край у трылогіі сімвалізуе гара Гараватка, якая знаходзіцца ў ваколіцах вёскі Літоўцы. Назва ўзгорка пераклікаецца са словам «гора». Узвышша ажывае праз дуб-волат Архіп, аб які ''«разбіваліся вятры і непагадзі цэлых стагоддзяў»''. Гэтае дрэва памятала яшчэ часы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] і [[Іван IV Грозны|Івана Жахлівага]]. З дубам Архіпам звязаны дзед Якуб, які адкрывае Януку Бахмачу гераічную і трагічную беларускую мінуўшчыну, прывучае падлетка задумвацца<ref name="novyczas">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=[[Новы час (газета)|Новы Час]]|тып=газета|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}}</ref>. Хлопчыка і дзеда Якуба [[Масей Сяднёў]] параўноўваў з героямі паэмы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Сымон-музыка]]» — Сымонам і дзедам Курылам. Вобразы Архіпа і Гараваткі скіраваныя ў будучыню і адначасова сімвалізуюць беларускую мінуўшчыну<ref name="siadnou" />. == Сюжэт == === «Дзярлівая птушка» === Назва першай кнігі трылогіі сімвалізуе [[Герб Польшчы|польскі герб]] у выглядзе белага арла. У «Дзярлівай птушцы» падлетак Янук Бахмач працуе пастушком у [[Асаднікі|асадніка]] Лазоўскага. Бацька Янука мае маленькі кавалак зямлі, у вёсцы Літоўцы пануюць [[галеча]], бяспраўе і [[беднасць]]<ref name="novyczas" />. За кошык ягад у панскім лесе наглядчык Бжончык забівае цяжарную маці хлопчыка Алену; самога бацьку арыштоўвае і збівае ў пастарунку паліцыя; святар Абухаў адмаўляецца правесці царкоўнае пахаванне маці Янука, бо ў Бахмачоў няма двух пудоў жыта<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310—312}}</ref>. Дзед Якуб расказвае Януку легенду пра гару Гараватку, пасля якой падлетак слухае аповед пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Знайшоўшы ў лесе магілу паўстанцаў, хлопец задумваецца пра лёс беларускага народа<ref name="bielarus">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}}</ref>. [[Другая Рэч Паспалітая|Польскае панаванне]] ўспрымаецца беларускімі сялянамі як «дзярлівая ўлада»<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=312}}</ref>. Самі сяляне маюць нізкую нацыянальную свядомасць, а палякі называюць праваслаўных беларусаў «рускімі». Кніга заканчваецца весткай пра [[Уварванне ў Польшчу|ўварванне гітлераўцаў у Польшчу]] ў пачатку верасня 1939 года<ref name="novyczas" />. === «Закрываўленае сонца» === У кнізе «Закрываўленае сонца» дзеянне адбываецца ад восені 1939 да лета 1941 года, калі ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] прыйшла савецкая ўлада. З савецкіх танкаў гучыць слова «вызваленне», але не яго, паводле аўтара, прыносяць вяскоўцам акупанты. У школе праходзіць агульны сход сялян, на якім выступае камісар. Мясцовыя злодзеі Шпунт і Сабакевіч названы кандыдатамі ў дэпутаты Народнага сходу, які мае адбыцца ў [[Беласток|Беластоку]]. У перыяд савецкага панавання ўзнікаюць вялікія чэргі па неабходнае — хлеб, соль, газ, цукар; перапісваюць усю маёмасць кожнага гаспадара; ладзяць дэманстрацыю з нагоды гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Акрамя таго, камуністы арыштоўваюць людзей для вывазу ў [[Сібір]], разбураюць храмы — царкву і касцёл, рэпрэсуюць заможных вяскоўцаў, спрабуюць стварыць калгас імя [[Васіль Чапаеў|Чапаева]]<ref name="novyczas" />. Спачатку савецкая ўлада надзяляе сялян адабранай у паноў зямлёй, але потым абкладае яе падаткамі. Падаткі становяцца настолькі непасільнымі, што вяскоўцам даводзіцца адракацца ад зямлі. З-за сілы з Усходу, паводле рамана, ''«панавала немач і роспач»''<ref name="stankevich1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}}</ref>. Другая частка трылогіі заканчваецца каханнем Янука Бахмача і Дуні Макатунішкі ў лесе пад кукаванне [[Зязюля звычайная|зязюлі]]<ref name="pashkevich1" />. === «Беларусы, вас чакае зямля» === Падзеі трэцяй часткі адбываюцца ў час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], у 1941—1944 гадах. Назва кнігі «Беларусы, вас чакае зямля» пераклікаецца з плакатамі гітлераўцаў, якія абяцалі беларусам зямлю. На гэта людзі адказваюць: ''«Ага, чакае. Тры метры на паўтара на кожнага!»''. Немцы, якія прыйшлі на беларускую зямлю, паказаныя як нялюдскія захопнікі. Карнікі спальваюць вёску Залатуху з усімі яе жыхарамі. У другі год вайны ў Гаравацкай пушчы з'яўляюцца [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]], якія ноччу рабуюць вяскоўцаў. Сялян ужо днём рабуюць [[Руская вызваленчая армія|уласаўцы]] і расіяне пад камандаваннем Гіль-Радзівонава<ref name="novyczas" />. У кнізе паказаныя [[Мінск]] і [[Вільнюс|Вільня]]. Янук, які прыязджае ў Мінск на цягніку, бачыць руіны горада. У Мінску ён сустракае крытыка Вяршыннага, які дапамагае яму. За тое, што Янук трапіў у горад без дазволу, акупанты садзяць яго ў вязніцу. Пасля вызвалення з мінскай турмы хлопец едзе ў Вільню, дзе вучыцца ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі]]<ref name="glybinny1" />. У той жа час, нягледзячы на нелюдскія абставіны, частка беларускай інтэлігенцыі адкрывае школы, аднаўляе набажэнствы ў храмах, вучыць дзяцей праўдзівай гісторыі. Трылогія Кастуся Акулы заканчваецца развітаннем Янука і яго жонкі Дуні з беларускай зямлёй. Яны развітваюцца, каб не трапіць пад новыя рэпрэсіі і няволю<ref name="ns" />. == Праблематыка == Пісьменніца [[Вольга Іпатава]] звяртае ўвагу на трагедыйнасць, якая пануе ва ўсіх трох частках рамана. Як найбольш значны твор Кастуся Акулы, трылогія маштабна паказвае падзеі ў Заходняй Беларусі. Праз ход часу, абставіны і лёсы персанажаў раскрываецца глыбіня аўтарскага асэнсавання эпохі<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/2016/01/07/да-90-годдзя-з-дня-нараджэння-кастуся-ак/|аўтар=Іпатава В.|загаловак=На дарогах змагання|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=74}}</ref>. [[Алесь Пашкевіч]] адзначае, што ў прозе беларускіх эмігрантаў «Гараватка» займае асобнае месца. Ён лічыць трылогію эпічным палатном, у якім паказаны народны побыт, псіхалогія беларускага народа і ментальнасць беларусаў. Гэты заходнебеларускі летапіс мае аўтабіяграфічную аснову і сведчыць пра беларускую мінуўшчыну; яго параўноўваюць з палескай хронікай Івана Мележа<ref>{{Cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/802575.html|title=Кастусь Акула: "Поўная незалежнасьць – найбольш каштоўнае, што мне Бог даў"|date=15 лістапада 2005|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920233337/https://www.svaboda.org/a/802575.html|archive-date=20 верасня 2024|access-date=30 студзеня 2026}}</ref>. Аднак, у адрозненне ад Мележа, у рамане выразна праяўляецца народная сказавасць. Асаблівасцямі эпапеі з'яўляюцца метафарычнасць і ёмістасць; у трылогіі раскрываецца супярэчлівая і трагедыйная мінуўшчына [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161—162}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй, якую Кастусь Акула раскрывае ў прадмове да першай часткі «Гараваткі»<ref name="mishchanchuk1" />:<blockquote>Працэс падсякання чужнікамі нашых народных каранёў, устойлівасць і рост гэтых каранёў, цяжкае змаганне з чужой навалай — тэма вялікая, удзячная і цікавая. Яна даўно кліча да працоўнага варштату творцаў беларускай культуры.</blockquote>Гэтая ідэя надае «Гараватцы» цэласнасць: у кожнай частцы трылогіі паказаныя чужыя акупацыі — польская, савецкая і нямецкая — на беларускай зямлі. Час дзеяння рамана бурлівы і жахлівы для беларусаў<ref name="bielarus" />. Трывогу, жах і расчараванне — вось што нясуць вяскоўцам захопнікі. Усе апісаныя ў эпапеі падзеі сваім зместам нагадваюць тагачасную рэчаіснасць. Пры гэтым аўтар шырока выкарыстоўвае публіцыстычны элемент, які праяўляецца як іронія і сатыра ў адрас ворагаў. Менавіта публіцыстычнасць надае твору мастацкую выразнасць. Вобразы і з'явы прыроды вызначаюцца пластычнасцю, цікавымі асацыяцыямі і эмацыйнай напоўненасцю<ref name="stankevich1" />. Як адзначае празаік [[Масей Сяднёў]], у «Дзярлівай птушцы» выкарыстоўваецца «натуралістычны» метад. Праз натуралістычнасць Акула паказвае псіхалагізацыю герояў і эпічнасць твора. Вобразы персанажаў дэталізаваныя, праз іх раскрываецца вясковы свет<ref name="siadnou" />. Апісанне і рэфлексія пераважаюць над дзеяннем і дыялогамі. «Гараватка» спалучае ў сабе не толькі [[Эпас|эпічнасць]], але і [[Лірыка|лірычнасць]]. Акрамя народнай лініі, у сюжэце твора бачная і асабістая — каханне паміж Януком Бахмачом і Дуняй Макатунішкай. У творы рэалістычна паказана [[паланізацыя]] ў Заходняй Беларусі. Гэтая палітыка прынесла беларусам беднасць, бяспраўе і галечу. [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] параўноўваў «Дзярлівую птушку» як буйны твор пра польскую акупацыю Заходняй Беларусі з кнігай [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] «[[Птушкі і гнёзды]]», а стыль Кастуся Акулы яму нагадваў стыль [[Лукаш Калюга|Лукаша Калюгі]]<ref name="bielarus" />. Мова рамана чыстая; у гаворцы сялян можна пачуць асаблівасці народнай мовы [[Дзісна|Дзісеншчыны]]<ref name="stankevich" />. Дыялектная мова вельмі багатая, яна перадае характары вяскоўцаў. У трылогіі сустракаюцца і польскія словы ды звароты. Уладзімір Глыбінны падкрэсліваў, што размоўную мову трэба ўжываць памяркоўна, не пераходзячы на яе цалкам<ref name="glybinny1" />. == Ацэнкі == [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] у рэцэнзіі на першую кнігу трылогіі лічыў яе ''«бясспрэчнай удачай пісьменніка і значным дасягненнем беларускай літаратуры»''<ref name="bielarus" />. Ён звярнуў увагу на адлюстраванне працэсу захавання каранёў беларускага народа, а таксама на дакладнасць твора — мастацкую і гістарычную. З недахопаў кнігі «Закрываўленае сонца» рэцэнзент адзначыў наяўнасць вульгарных сцэн<ref name="stankevich" />. Галоўны рэдактар часопіса «Культура, нацыя» [[Пётра Мурзёнак]] убачыў у трылогіі суровую праўду, параўнаўшы эпапею з аповесцю [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «[[Знак бяды]]»<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/wp-content/uploads/2020/04/pdf-d184d0b0d0b9d0bb-12-d0b3d0b0-d0bdd183d0bcd0b0d180d0b0-d187d0b0d181d0bed0bfd196d181d0b0-d09ad0a3d09bd0acd0a2d0a3d0a0d090-d09dd090d0a6d0abd0af.pdf|аўтар=Мурзёнак П.|загаловак=Слова пра земляка|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=76}}</ref>. [[Ян Чыквін]] лічыў трылогію вострасюжэтнай і псіхалагічна верагоднай. [[Мікола Мішчанчук]] выказаў меркаванне, што «Гараватка» будзе адной з найбольш чытэльных беларускіх кніг сярод «адраджэнцаў» праз закранутасць цяжкага мінулага ў гісторыі Беларусі<ref name="pashkevich" />. Крытык [[Уладзімір Глыбінны]] адзначыў удаласць вобразаў персанажаў, галоўным з якіх з'яўляецца Янук Бахмач. У вобразе Янука, паводле Глыбіннага, бачныя яркасць, сакавітасць і аўтабіяграфічнасць<ref name="glybinny">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}}</ref>. Паэт [[Масей Сяднёў]] звяртаў увагу на чыстую беларускую мову, захаваную ў рамане: праз яе ажываюць героі твора. Разам з тым ён лічыў недахопам наяўнасць у творы [[Паланізм|паланізмаў]]<ref name="siadnou" />. Доктар філалагічных навук [[Іван Лепешаў]] адзначаў майстэрства пісьменніка, якое праяўляецца ў вастрыні канфліктаў, драматычнасці сюжэта, яркасці вобразаў і мове герояў<ref name="novyczas" />. == Выданні == * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-22690|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey|адказны=вокладка і малюнкі мастака М. Наўмовіча|год=1965|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=180}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-28322|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun|адказны=вокладка мастака М. Наўмовіча|год=1974|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=285}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours|год=1981|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=286|isbn=0-9690869-4-6}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=Новы Час|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}} * {{артыкул|спасылка=https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/12579/1/33.pdf|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=303—316}} * {{кніга|спасылка=https://knihi-online.com/zvarotnyja-darohi-ales-paskievic.html|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=158—162|старонак=243|серыя=Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа»|isbn=83-85918-31-0}} === Рэцэнзіі === * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}} == Крыніцы == <references /> == Спасылкі == *{{Cite web|language=be|url=https://knihi.com/Kastus_Akula/Haravatka.html|title=Кастусь Акула. Гараватка|publisher=[[Беларуская Палічка]]|access-date=30 студзеня 2026}} *{{Cite web|language=be|url=https://binim.org/index.php/sdm_downloads/kastus-akula-haravatka/|title=Кастусь Акула. Гараватка|date=31 мая 2025|publisher=[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|access-date=30 студзеня 2026}} c99gjo8lkjl22uyl7xf1yxch1k9p4a6 5160471 5160279 2026-07-03T06:17:01Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5160471 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гараватка}}{{Кніжная серыя|Назва=«Гараватка»|Арыгінальная назва=|Выява=|Шырыня=|Подпіс=|Аўтар=[[Кастусь Акула]]|Жанр=[[раман]]|Краіна=Канада|Мова=беларуская|Выдавецтва=«Пагоня» (Таронта)|Перакладчык=|Ілюстратар=|Афармленне=Міхась Наўмовіч|Даты=1965—1981|Даты на беларускай=|Тамы=3|Кнігі=«Дзярлівая птушка» (1965)<br />«Закрываўленае сонца» (1974)<br />«Беларусы, вас чакае зямля» (1981)}}'''«Гарава́тка»''' — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]], выдадзеная ў [[Канада|Канадзе]] [[Беларускі класічны правапіс|беларускім класічным правапісам]]. Складаецца з трох кніг: «Дзярлівая птушка» (1965), «Закрываўленае сонца» (1974) і «Беларусы, вас чакае зямля» (1981). Усе часткі выйшлі ў друк у выдавецкай суполцы «Пагоня» ([[Таронта]]). У кнігах трылогіі паказана жыццё вёскі на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]]. Падзеі адбываюцца ў час розных акупацый — польскай, савецкай і нямецкай. У цэнтры твора — лёс сям'і Бахмачоў. Трылогія разглядаецца крытыкамі як эпічнае палатно<ref name="mishchanchuk">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=309—310}}</ref>, яе параўноўваюць з палескай хронікай [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Твор напісаны яркай і сакавітай мовай<ref name="ns">{{артыкул|спасылка=https://pawet.net/ns/2005/43/№_43_(729).html|аўтар=Іпатава В.|загаловак=Сэрцам з Беларусяй|год=9 лістапада 2005|выданне=[[Наша слова]]|тып=газета|нумар=43 (729)}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй і тэмай захавання родных каранёў [[Беларускі народ|беларускага народа]], мае дакументальную і аўтабіяграфічную аснову. У трылогіі закранаюцца палітычныя і філасофскія пытанні, узаемазвязаныя агульнае і прыватнае, народнае і асабовае<ref name="mishchanchuk" />. == Персанажы == У трылогіі паказаны лёс сям'і Бахмачоў: бацькі Пракопа, маці Алены, Янука і яго брата Міколы<ref name="mishchanchuk1">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310}}</ref>. Менавіта Янук Бахмач з'яўляецца цэнтральнай фігурай «Гараваткі». Спачатку ён пастушок, але ў канцы трылогіі паказваецца ўжо як свядомы грамадзянін беларускага краю<ref name="pashkevich">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=159}}</ref>, сталее і спасцігае жыццё ў часы маштабных змен<ref name="pashkevich1">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161}}</ref>. Вобраз героя, які праходзіць выпрабаванні, мае аўтабіяграфічны характар: ён напісаны з самога Кастуся Акулы<ref name="glybinny1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4}}</ref>. Сяброўкай Янука з'яўляецца прыгажуня з васільковымі вачыма Дуня Макатунішка<ref name="stankevich">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=5}}</ref>. Хлопец кахае Дуню; у трэцяй кнізе эпапеі яны ўступаюць у шлюб<ref name="glybinny1" />. [[Файл:Я._Драздовіч_Гара_Гараватка.jpg|злева|міні|Гара Гараватка. Язэп Драздовіч, 1952 год.]] Акрамя людзей, у творах паказаныя і жывёлы, якія дзякуючы аўтару выглядаюць жывымі<ref name="siadnou">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}}</ref>. Беларускі край у трылогіі сімвалізуе гара Гараватка, якая знаходзіцца ў ваколіцах вёскі Літоўцы. Назва ўзгорка пераклікаецца са словам «гора». Узвышша ажывае праз дуб-волат Архіп, аб які ''«разбіваліся вятры і непагадзі цэлых стагоддзяў»''. Гэтае дрэва памятала яшчэ часы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] і [[Іван IV Грозны|Івана Жахлівага]]. З дубам Архіпам звязаны дзед Якуб, які адкрывае Януку Бахмачу гераічную і трагічную беларускую мінуўшчыну, прывучае падлетка задумвацца<ref name="novyczas">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=[[Новы час (газета)|Новы Час]]|тып=газета|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}}</ref>. Хлопчыка і дзеда Якуба [[Масей Сяднёў]] параўноўваў з героямі паэмы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Сымон-музыка]]» — Сымонам і дзедам Курылам. Вобразы Архіпа і Гараваткі скіраваныя ў будучыню і адначасова сімвалізуюць беларускую мінуўшчыну<ref name="siadnou" />. == Сюжэт == === «Дзярлівая птушка» === Назва першай кнігі трылогіі сімвалізуе [[Герб Польшчы|польскі герб]] у выглядзе белага арла. У «Дзярлівай птушцы» падлетак Янук Бахмач працуе пастушком у [[Асаднікі|асадніка]] Лазоўскага. Бацька Янука мае маленькі кавалак зямлі, у вёсцы Літоўцы пануюць [[галеча]], бяспраўе і [[беднасць]]<ref name="novyczas" />. За кошык ягад у панскім лесе наглядчык Бжончык забівае цяжарную маці хлопчыка Алену; самога бацьку арыштоўвае і збівае ў пастарунку паліцыя; святар Абухаў адмаўляецца правесці царкоўнае пахаванне маці Янука, бо ў Бахмачоў няма двух пудоў жыта<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310—312}}</ref>. Дзед Якуб расказвае Януку легенду пра гару Гараватку, пасля якой падлетак слухае аповед пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Знайшоўшы ў лесе магілу паўстанцаў, хлопец задумваецца пра лёс беларускага народа<ref name="bielarus">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}}</ref>. [[Другая Рэч Паспалітая|Польскае панаванне]] ўспрымаецца беларускімі сялянамі як «дзярлівая ўлада»<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=312}}</ref>. Самі сяляне маюць нізкую нацыянальную свядомасць, а палякі называюць праваслаўных беларусаў «рускімі». Кніга заканчваецца весткай пра [[Уварванне ў Польшчу|ўварванне гітлераўцаў у Польшчу]] ў пачатку верасня 1939 года<ref name="novyczas" />. === «Закрываўленае сонца» === У кнізе «Закрываўленае сонца» дзеянне адбываецца ад восені 1939 да лета 1941 года, калі ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] прыйшла савецкая ўлада. З савецкіх танкаў гучыць слова «вызваленне», але не яго, паводле аўтара, прыносяць вяскоўцам акупанты. У школе праходзіць агульны сход сялян, на якім выступае камісар. Мясцовыя злодзеі Шпунт і Сабакевіч названы кандыдатамі ў дэпутаты Народнага сходу, які мае адбыцца ў [[Беласток|Беластоку]]. У перыяд савецкага панавання ўзнікаюць вялікія чэргі па неабходнае — хлеб, соль, газ, цукар; перапісваюць усю маёмасць кожнага гаспадара; ладзяць дэманстрацыю з нагоды гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Акрамя таго, камуністы арыштоўваюць людзей для вывазу ў [[Сібір]], разбураюць храмы — царкву і касцёл, рэпрэсуюць заможных вяскоўцаў, спрабуюць стварыць калгас імя [[Васіль Чапаеў|Чапаева]]<ref name="novyczas" />. Спачатку савецкая ўлада надзяляе сялян адабранай у паноў зямлёй, але потым абкладае яе падаткамі. Падаткі становяцца настолькі непасільнымі, што вяскоўцам даводзіцца адракацца ад зямлі. З-за сілы з Усходу, паводле рамана, ''«панавала немач і роспач»''<ref name="stankevich1">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}}</ref>. Другая частка трылогіі заканчваецца каханнем Янука Бахмача і Дуні Макатунішкі ў лесе пад кукаванне [[Зязюля звычайная|зязюлі]]<ref name="pashkevich1" />. === «Беларусы, вас чакае зямля» === Падзеі трэцяй часткі адбываюцца ў час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], у 1941—1944 гадах. Назва кнігі «Беларусы, вас чакае зямля» пераклікаецца з плакатамі гітлераўцаў, якія абяцалі беларусам зямлю. На гэта людзі адказваюць: ''«Ага, чакае. Тры метры на паўтара на кожнага!»''. Немцы, якія прыйшлі на беларускую зямлю, паказаныя як нялюдскія захопнікі. Карнікі спальваюць вёску Залатуху з усімі яе жыхарамі. У другі год вайны ў Гаравацкай пушчы з'яўляюцца [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]], якія ноччу рабуюць вяскоўцаў. Сялян ужо днём рабуюць [[Руская вызваленчая армія|уласаўцы]] і расіяне пад камандаваннем Гіль-Радзівонава<ref name="novyczas" />. У кнізе паказаныя [[Мінск]] і [[Вільнюс|Вільня]]. Янук, які прыязджае ў Мінск на цягніку, бачыць руіны горада. У Мінску ён сустракае крытыка Вяршыннага, які дапамагае яму. За тое, што Янук трапіў у горад без дазволу, акупанты садзяць яго ў вязніцу. Пасля вызвалення з мінскай турмы хлопец едзе ў Вільню, дзе вучыцца ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі]]<ref name="glybinny1" />. У той жа час, нягледзячы на нелюдскія абставіны, частка беларускай інтэлігенцыі адкрывае школы, аднаўляе набажэнствы ў храмах, вучыць дзяцей праўдзівай гісторыі. Трылогія Кастуся Акулы заканчваецца развітаннем Янука і яго жонкі Дуні з беларускай зямлёй. Яны развітваюцца, каб не трапіць пад новыя рэпрэсіі і няволю<ref name="ns" />. == Праблематыка == Пісьменніца [[Вольга Іпатава]] звяртае ўвагу на трагедыйнасць, якая пануе ва ўсіх трох частках рамана. Як найбольш значны твор Кастуся Акулы, трылогія маштабна паказвае падзеі ў Заходняй Беларусі. Праз ход часу, абставіны і лёсы персанажаў раскрываецца глыбіня аўтарскага асэнсавання эпохі<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/2016/01/07/да-90-годдзя-з-дня-нараджэння-кастуся-ак/|аўтар=Іпатава В.|загаловак=На дарогах змагання|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=74}}</ref>. [[Алесь Пашкевіч]] адзначае, што ў прозе беларускіх эмігрантаў «Гараватка» займае асобнае месца. Ён лічыць трылогію эпічным палатном, у якім паказаны народны побыт, псіхалогія беларускага народа і ментальнасць беларусаў. Гэты заходнебеларускі летапіс мае аўтабіяграфічную аснову і сведчыць пра беларускую мінуўшчыну; яго параўноўваюць з палескай хронікай Івана Мележа<ref>{{Cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/802575.html|title=Кастусь Акула: "Поўная незалежнасьць – найбольш каштоўнае, што мне Бог даў"|date=15 лістапада 2005|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920233337/https://www.svaboda.org/a/802575.html|archive-date=20 верасня 2024|access-date=30 студзеня 2026}}</ref>. Аднак, у адрозненне ад Мележа, у рамане выразна праяўляецца народная сказавасць. Асаблівасцямі эпапеі з'яўляюцца метафарычнасць і ёмістасць; у трылогіі раскрываецца супярэчлівая і трагедыйная мінуўшчына [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161—162}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй, якую Кастусь Акула раскрывае ў прадмове да першай часткі «Гараваткі»<ref name="mishchanchuk1" />:<blockquote>Працэс падсякання чужнікамі нашых народных каранёў, устойлівасць і рост гэтых каранёў, цяжкае змаганне з чужой навалай — тэма вялікая, удзячная і цікавая. Яна даўно кліча да працоўнага варштату творцаў беларускай культуры.</blockquote>Гэтая ідэя надае «Гараватцы» цэласнасць: у кожнай частцы трылогіі паказаныя чужыя акупацыі — польская, савецкая і нямецкая — на беларускай зямлі. Час дзеяння рамана бурлівы і жахлівы для беларусаў<ref name="bielarus" />. Трывогу, жах і расчараванне — вось што нясуць вяскоўцам захопнікі. Усе апісаныя ў эпапеі падзеі сваім зместам нагадваюць тагачасную рэчаіснасць. Пры гэтым аўтар шырока выкарыстоўвае публіцыстычны элемент, які праяўляецца як іронія і сатыра ў адрас ворагаў. Менавіта публіцыстычнасць надае твору мастацкую выразнасць. Вобразы і з'явы прыроды вызначаюцца пластычнасцю, цікавымі асацыяцыямі і эмацыйнай напоўненасцю<ref name="stankevich1" />. Як адзначае празаік [[Масей Сяднёў]], у «Дзярлівай птушцы» выкарыстоўваецца «натуралістычны» метад. Праз натуралістычнасць Акула паказвае псіхалагізацыю герояў і эпічнасць твора. Вобразы персанажаў дэталізаваныя, праз іх раскрываецца вясковы свет<ref name="siadnou" />. Апісанне і рэфлексія пераважаюць над дзеяннем і дыялогамі. «Гараватка» спалучае ў сабе не толькі [[Эпас|эпічнасць]], але і [[Лірыка|лірычнасць]]. Акрамя народнай лініі, у сюжэце твора бачная і асабістая — каханне паміж Януком Бахмачом і Дуняй Макатунішкай. У творы рэалістычна паказана [[паланізацыя]] ў Заходняй Беларусі. Гэтая палітыка прынесла беларусам беднасць, бяспраўе і галечу. [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] параўноўваў «Дзярлівую птушку» як буйны твор пра польскую акупацыю Заходняй Беларусі з кнігай [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] «[[Птушкі і гнёзды]]», а стыль Кастуся Акулы яму нагадваў стыль [[Лукаш Калюга|Лукаша Калюгі]]<ref name="bielarus" />. Мова рамана чыстая; у гаворцы сялян можна пачуць асаблівасці народнай мовы [[Дзісна|Дзісеншчыны]]<ref name="stankevich" />. Дыялектная мова вельмі багатая, яна перадае характары вяскоўцаў. У трылогіі сустракаюцца і польскія словы ды звароты. Уладзімір Глыбінны падкрэсліваў, што размоўную мову трэба ўжываць памяркоўна, не пераходзячы на яе цалкам<ref name="glybinny1" />. == Ацэнкі == [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] у рэцэнзіі на першую кнігу трылогіі лічыў яе ''«бясспрэчнай удачай пісьменніка і значным дасягненнем беларускай літаратуры»''<ref name="bielarus" />. Ён звярнуў увагу на адлюстраванне працэсу захавання каранёў беларускага народа, а таксама на дакладнасць твора — мастацкую і гістарычную. З недахопаў кнігі «Закрываўленае сонца» рэцэнзент адзначыў наяўнасць вульгарных сцэн<ref name="stankevich" />. Галоўны рэдактар часопіса «Культура, нацыя» [[Пётра Мурзёнак]] убачыў у трылогіі суровую праўду, параўнаўшы эпапею з аповесцю [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «[[Знак бяды]]»<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/wp-content/uploads/2020/04/pdf-d184d0b0d0b9d0bb-12-d0b3d0b0-d0bdd183d0bcd0b0d180d0b0-d187d0b0d181d0bed0bfd196d181d0b0-d09ad0a3d09bd0acd0a2d0a3d0a0d090-d09dd090d0a6d0abd0af.pdf|аўтар=Мурзёнак П.|загаловак=Слова пра земляка|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=76}}</ref>. [[Ян Чыквін]] лічыў трылогію вострасюжэтнай і псіхалагічна верагоднай. [[Мікола Мішчанчук]] выказаў меркаванне, што «Гараватка» будзе адной з найбольш чытэльных беларускіх кніг сярод «адраджэнцаў» праз закранутасць цяжкага мінулага ў гісторыі Беларусі<ref name="pashkevich" />. Крытык [[Уладзімір Глыбінны]] адзначыў удаласць вобразаў персанажаў, галоўным з якіх з'яўляецца Янук Бахмач. У вобразе Янука, паводле Глыбіннага, бачныя яркасць, сакавітасць і аўтабіяграфічнасць<ref name="glybinny">{{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}}</ref>. Паэт [[Масей Сяднёў]] звяртаў увагу на чыстую беларускую мову, захаваную ў рамане: праз яе ажываюць героі твора. Разам з тым ён лічыў недахопам наяўнасць у творы [[Паланізм|паланізмаў]]<ref name="siadnou" />. Доктар філалагічных навук [[Іван Лепешаў]] адзначаў майстэрства пісьменніка, якое праяўляецца ў вастрыні канфліктаў, драматычнасці сюжэта, яркасці вобразаў і мове герояў<ref name="novyczas" />. == Выданні == * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-22690|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey|адказны=вокладка і малюнкі мастака М. Наўмовіча|год=1965|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=180}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-28322|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun|адказны=вокладка мастака М. Наўмовіча|год=1974|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=285}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours|год=1981|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=286|isbn=0-9690869-4-6}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=Новы Час|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144}} * {{артыкул|спасылка=https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/12579/1/33.pdf|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=303—316}} * {{кніга|спасылка=https://knihi-online.com/zvarotnyja-darohi-ales-paskievic.html|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=158—162|старонак=243|серыя=Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа»|isbn=83-85918-31-0}} === Рэцэнзіі === * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5}} * {{артыкул|спасылка=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8}} == Крыніцы == <references /> == Спасылкі == * {{Cite web|language=be|url=https://knihi.com/Kastus_Akula/Haravatka.html|title=Кастусь Акула. Гараватка|publisher=[[Беларуская Палічка]]|access-date=30 студзеня 2026}} * {{Cite web|language=be|url=https://binim.org/index.php/sdm_downloads/kastus-akula-haravatka/|title=Кастусь Акула. Гараватка|date=31 мая 2025|publisher=[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|access-date=30 студзеня 2026}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} 3qosnr4z50e889jxwyjnw1fzwdlhl3k Гарватка (трылогія) 0 810229 5160280 2026-07-02T12:33:00Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Гарватка (трылогія)]] у [[Гараватка (трылогія)]]: Назва з памылкай правапісу 5160280 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гараватка (трылогія)]] 75jlxm5yo1a6d9us0qdnel67v92zo6m 5160281 5160280 2026-07-02T12:33:27Z Ueschar 151377 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5160281 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5160282 5160281 2026-07-02T12:34:21Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Гараватка (трылогія)]] 5160282 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гараватка (трылогія)]] 75jlxm5yo1a6d9us0qdnel67v92zo6m Эпидемия 0 810230 5160283 2026-07-02T12:44:24Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/151867870|Эпидемия (группа)]]» 5160283 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Жанр = [[пауэр-метал]]<ref>{{Cite web |url=https://www.metal-archives.com/bands/%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F/8080 |title=Эпидемия - Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives |access-date=2023-09-25 |archive-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925171333/https://www.metal-archives.com/bands/%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F/8080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://rockcult.ru/po/kak-metal-opery-sdelaly/ |title=Как метал-оперы сделали Эпидемию популярной |access-date=2023-09-25 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407133550/https://rockcult.ru/po/kak-metal-opery-sdelaly/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mirf.ru/fun/music/epidemiya-o-novoj-metal-opere-voskreshenii-torvalda-i-hip-hope/ |title=Юрий Мелисов (Эпидемия») о «Легенде Ксентарона» и русском рэпе |access-date=2023-09-25 |archive-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925180909/https://www.mirf.ru/fun/music/epidemiya-o-novoj-metal-opere-voskreshenii-torvalda-i-hip-hope/ |url-status=live }}</ref> | Сайт = epidemia.ru | Гады = 1995—цяпер }}'''Эпидемия''' — расійскі [[паўэр-метал]]-гурт, заснаваны ў 1995 годзе гітарыстам Юрыем Мелісавым<ref name="Биография">{{Cite web|url=http://epidemia.ru/?cat=group|title=История группы на официальном сайте|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414151853/http://www.epidemia.ru/?cat=group|archive-date=2010-04-14|access-date=2010-05-15|url-status=live}}</ref>. Найбольш вядома серыяй [[Рок-опера|метал-опер]] па адзіным сусвеце ў духу высокага фэнтэзі, распачатай у 2004 годзе операй «Эльфийская рукопись». Лаўрэат XVI штогадовай нацыянальнай музычнай прэміі «Чартова дюжина»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nashe.ru/chartova2023|title=Победители Чартовой Дюжины 2023 — НАШЕ Радио|website=www.nashe.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401133202/https://www.nashe.ru/chartova2023|archive-date=2023-04-01|access-date=2023-02-22|url-status=live}}</ref> у намінацыі "гурт". У музыцы гурта адчувальны ўплыў такіх калектываў, як Blind Guardian, Helloween, Gamma Ray і [[Iron Maiden]]<ref>{{Cite web|url=http://utro.ru/articles/2006/12/27/613533.shtml|title=«Комментарии к альбому ''10 Лет Пути'' и ''Эльфийская рукопись'' (2 DVD, 2006)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226084635/http://www.utro.ru/articles/2006/12/27/613533.shtml|archive-date=2011-02-26|access-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zvuk.in/afisha/6959|title=«Презентация Нового альбома ''Эльфийская рукопись: Сказания на все времена''»|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108035739/http://zvuk.in/afisha/6959|archive-date=2011-11-08|access-date=2009-08-29|url-status=dead}}</ref>; тэматыка лірыкі ў асноўным звязана з [[фэнтэзі]] — з творчасцю Маргарэт Уэйс і Трэйсі Хікмэна, [[Майкл Муркок|Майкла Муркока]], [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона]] [[Джон Рональд Руэл Толкін|Р. Р. Толкіна]] і іншых пісьменнікаў жанру. Лагатып гурта намаляваны мастаком [[:ru:Плотников,_Алексей_Николаевич|Lee Nicholson]]<ref>Рассказ Юрия Мелисова, лидера группы «Эпидемия». <small>Дата обращения: 29 августа 2023.</small></ref>. == Склад == [[Файл:Евгений_Егоров_на_своем_сильном_концерте.jpg|міні|Яўген Ягораў, вакаліст]] * Яўген Ягораў — вакал <small>(з 2010)</small> * Юрый Мелісаў — гітара (з моманту заснавання), вакал <small>(да 1995)</small> * Дзмітрый Процка – гітара <small>(з 2010)</small> * Ілья Мамантаў — бас-гітара, акустычная гітара <small>(з 2010)</small>, электрагітара <small>(2004—2010)</small> * Дзмітрый Крывянкоў — ударныя <small>(з 2003)</small> == Дыскаграфія == === Альбомы === * На краю времени (1995) * Загадка волшебной страны (2001) * Эльфийская рукопись (2004, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Эльфийская рукопись: Сказание на все времена (2007, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Дорога домой (2010) * Сокровище Энии (2014, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Легенда Ксентарона (2018, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Призраки и тени (2021) * Где сходятся миры (2025) === Рэміксавыя альбомы-зборнікі === * Жизнь в сумерках (2005) * Всадник из льда (2011) * Загадка волшебной страны (2023) ; Зноскі {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Алексеев А. С. Кто есть кто в российской рок-музыке. — М. : АСТ : Астрель : Харвест, 2009. — С. 544, 545. — <nowiki>ISBN 978-5-17-048654-0</nowiki> (АСТ). — <nowiki>ISBN 978-5-271-24160-4</nowiki> (Астрель). — <nowiki>ISBN 978-985-16-7343-4</nowiki> (Харвест). == Спасылкі == * [http://epidemia.ru '''Афіцыйны сайт'''] * * [https://web.archive.org/web/20090829122058/http://pyramid-online.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=84&Itemid=178 Інтэрв'ю Юрыя Мелісава анлайн-газеце «ПіRаміда»] * [http://iconmag.ru/epidemia/ Інтэрв'ю гурта на сайце часопіса Icon] * [https://www.mirf.ru/fun/music/epidemiya-o-novoj-metal-opere-voskreshenii-torvalda-i-hip-hope Інтэрв'ю гурта на сайце часопіса "Мир Фантастики"] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Паўэр-метал-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] ag5qkp0a4y5ofbh484vn9t2c24muwqa 5160284 5160283 2026-07-02T12:45:16Z DzBar 156353 афармленне 5160284 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Жанр = [[пауэр-метал]]<ref>{{Cite web |url=https://www.metal-archives.com/bands/%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F/8080 |title=Эпидемия - Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives |access-date=2023-09-25 |archive-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925171333/https://www.metal-archives.com/bands/%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F/8080 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://rockcult.ru/po/kak-metal-opery-sdelaly/ |title=Как метал-оперы сделали Эпидемию популярной |access-date=2023-09-25 |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407133550/https://rockcult.ru/po/kak-metal-opery-sdelaly/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mirf.ru/fun/music/epidemiya-o-novoj-metal-opere-voskreshenii-torvalda-i-hip-hope/ |title=Юрий Мелисов (Эпидемия») о «Легенде Ксентарона» и русском рэпе |access-date=2023-09-25 |archive-date=2023-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925180909/https://www.mirf.ru/fun/music/epidemiya-o-novoj-metal-opere-voskreshenii-torvalda-i-hip-hope/ |url-status=live }}</ref> | Сайт = epidemia.ru | Гады = 1995—цяпер }}'''Эпидемия''' — расійскі [[паўэр-метал]]-гурт, заснаваны ў 1995 годзе гітарыстам Юрыем Мелісавым<ref name="Биография">{{Cite web|url=http://epidemia.ru/?cat=group|title=История группы на официальном сайте|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414151853/http://www.epidemia.ru/?cat=group|archive-date=2010-04-14|access-date=2010-05-15|url-status=live}}</ref>. Найбольш вядома серыяй [[Рок-опера|метал-опер]] па адзіным сусвеце ў духу высокага фэнтэзі, распачатай у 2004 годзе операй «Эльфийская рукопись». Лаўрэат XVI штогадовай нацыянальнай музычнай прэміі «Чартова дюжина»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nashe.ru/chartova2023|title=Победители Чартовой Дюжины 2023 — НАШЕ Радио|website=www.nashe.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401133202/https://www.nashe.ru/chartova2023|archive-date=2023-04-01|access-date=2023-02-22|url-status=live}}</ref> у намінацыі "гурт". У музыцы гурта адчувальны ўплыў такіх калектываў, як Blind Guardian, Helloween, Gamma Ray і [[Iron Maiden]]<ref>{{Cite web|url=http://utro.ru/articles/2006/12/27/613533.shtml|title=«Комментарии к альбому ''10 Лет Пути'' и ''Эльфийская рукопись'' (2 DVD, 2006)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226084635/http://www.utro.ru/articles/2006/12/27/613533.shtml|archive-date=2011-02-26|access-date=2011-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zvuk.in/afisha/6959|title=«Презентация Нового альбома ''Эльфийская рукопись: Сказания на все времена''»|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108035739/http://zvuk.in/afisha/6959|archive-date=2011-11-08|access-date=2009-08-29|url-status=dead}}</ref>; тэматыка лірыкі ў асноўным звязана з [[фэнтэзі]] — з творчасцю Маргарэт Уэйс і Трэйсі Хікмэна, [[Майкл Муркок|Майкла Муркока]], [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона]] [[Джон Рональд Руэл Толкін|Р. Р. Толкіна]] і іншых пісьменнікаў жанру. Лагатып гурта намаляваны мастаком [[:ru:Плотников,_Алексей_Николаевич|Lee Nicholson]]<ref>Рассказ Юрия Мелисова, лидера группы «Эпидемия». <small>Дата обращения: 29 августа 2023.</small></ref>. == Склад == [[Файл:Евгений_Егоров_на_своем_сильном_концерте.jpg|міні|Яўген Ягораў, вакаліст]] * Яўген Ягораў — вакал <small>(з 2010)</small> * Юрый Мелісаў — гітара (з моманту заснавання), вакал <small>(да 1995)</small> * Дзмітрый Процка – гітара <small>(з 2010)</small> * Ілья Мамантаў — бас-гітара, акустычная гітара <small>(з 2010)</small>, электрагітара <small>(2004—2010)</small> * Дзмітрый Крывянкоў — ударныя <small>(з 2003)</small> == Дыскаграфія == === Альбомы === * На краю времени (1995) * Загадка волшебной страны (2001) * Эльфийская рукопись (2004, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Эльфийская рукопись: Сказание на все времена (2007, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Дорога домой (2010) * Сокровище Энии (2014, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Легенда Ксентарона (2018, метал-опера, канцэптуальны альбом) * Призраки и тени (2021) * Где сходятся миры (2025) === Рэміксавыя альбомы-зборнікі === * Жизнь в сумерках (2005) * Всадник из льда (2011) * Загадка волшебной страны (2023) == Зноскі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Алексеев А. С. Кто есть кто в российской рок-музыке. — М. : АСТ : Астрель : Харвест, 2009. — С. 544, 545. — <nowiki>ISBN 978-5-17-048654-0</nowiki> (АСТ). — <nowiki>ISBN 978-5-271-24160-4</nowiki> (Астрель). — <nowiki>ISBN 978-985-16-7343-4</nowiki> (Харвест). == Спасылкі == * [http://epidemia.ru '''Афіцыйны сайт'''] * [https://web.archive.org/web/20090829122058/http://pyramid-online.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=84&Itemid=178 Інтэрв'ю Юрыя Мелісава анлайн-газеце «ПіRаміда»] * [http://iconmag.ru/epidemia/ Інтэрв'ю гурта на сайце часопіса Icon] * [https://www.mirf.ru/fun/music/epidemiya-o-novoj-metal-opere-voskreshenii-torvalda-i-hip-hope Інтэрв'ю гурта на сайце часопіса "Мир Фантастики"] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Паўэр-метал-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] rq6nz59pngjcu2r1a3hu4wrc1ewjfrk Катэгорыя:Linkin Park 14 810231 5160288 2026-07-02T13:01:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музычных гуртоў]]» 5160288 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музычных гуртоў]] 4sihzthp8cgk6ghcyc98vwz8tnyx5vs Agnez Mo 0 810232 5160289 2026-07-02T13:06:51Z DzBar 156353 Перасылае да [[Агнеса Моніка]] 5160289 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Агнеса Моніка]] sr4oye14bx906e2nubjelk5zqqum3zc Катэгорыя:Джэймс Блант 14 810233 5160302 2026-07-02T13:43:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музыкантаў ЗША]]» 5160302 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музыкантаў ЗША]] 3oqrk24xrq3jyp38jk36puq5sr2i23c Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага технологічного ўніверсітэта 14 810234 5160304 2026-07-02T13:48:24Z ~2026-37697-58 170599 Новая старонка: «[[Категорія:Випускники закладів вищої освіти Білорусі|Вітебський державний технологічний університет]] [[Категорія:Персоналії:Вітебськ]]» 5160304 wikitext text/x-wiki [[Категорія:Випускники закладів вищої освіти Білорусі|Вітебський державний технологічний університет]] [[Категорія:Персоналії:Вітебськ]] qqwen2kcz3542h1513kot3rxvt9xkcf Катэгорыя:ІНЖЭКАН 14 810235 5160306 2026-07-02T14:01:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Універсітэты Санкт-Пецярбурга]]» 5160306 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Універсітэты Санкт-Пецярбурга]] 1717sykti9b2jlbn6hfycdxcyk9d3p8 Катэгорыя:Івацэвіцкі павет 14 810236 5160310 2026-07-02T14:10:49Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Паветы Палескага ваяводства]]» 5160310 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Паветы Палескага ваяводства]] 9w0yowyx1xtsq5rgekphu2vmn4o3p8f Катэгорыя:Інды-поп 14 810237 5160312 2026-07-02T14:46:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Інды-музыка]] [[Катэгорыя:Жанры альтэрнатыўнага року]] [[Катэгорыя:Жанры поп-музыкі]] [[Катэгорыя:Музычныя жанры XX стагоддзя]]» 5160312 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Інды-музыка]] [[Катэгорыя:Жанры альтэрнатыўнага року]] [[Катэгорыя:Жанры поп-музыкі]] [[Катэгорыя:Музычныя жанры XX стагоддзя]] 45fr3fz70bc8sb5iwoe7hkjf7egmqy6 Катэгорыя:Інды-музыка 14 810238 5160315 2026-07-02T14:49:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Альтэрнатыўны рок]]» 5160315 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Альтэрнатыўны рок]] a4r3vfyew6g9rd36q91x7xa4ud2oko1 Катэгорыя:2020-я ў Індыі 14 810239 5160316 2026-07-02T14:53:33Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:2020-я ў Азіі|Індыя]] [[Катэгорыя:2020-я паводле краін|Індыя]] [[Катэгорыя:XXI стагоддзе ў Індыі]] [[Катэгорыя:Дзесяцігоддзі ў Індыі]]» 5160316 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:2020-я ў Азіі|Індыя]] [[Катэгорыя:2020-я паводле краін|Індыя]] [[Катэгорыя:XXI стагоддзе ў Індыі]] [[Катэгорыя:Дзесяцігоддзі ў Індыі]] 1z5gkyb4cogmxx03ap2nsxnw0rdmw2d Катэгорыя:1808 год у Польшчы 14 810240 5160318 2026-07-02T15:02:19Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Гады ў краіне|1808|у|Польшчы}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:1808 год у Еўропе|Польшча]]» 5160318 wikitext text/x-wiki {{Гады ў краіне|1808|у|Польшчы}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:1808 год у Еўропе|Польшча]] brg8necrvtia8b6s2vwpzksgwhwo6r8 Катэгорыя:Права Італіі 14 810241 5160320 2026-07-02T15:05:56Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Права паводле краін|Італія]] [[Катэгорыя:Італія]]» 5160320 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Права паводле краін|Італія]] [[Катэгорыя:Італія]] 5zuvz1c3j6vl5r6gk2jf6eg801oew26 Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026) 0 810242 5160323 2026-07-02T15:10:37Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Анамальная спякота ў 2026 годзе ў Еўропе''' — [[Надвор’е|пагодная]] анамалія ў чэрвені [[2026]] года ў [[Еўропа|Еўропе]], якая характарызавалася тэмпературамі вышэй сярэдняга і хвалямі [[спякота|спякоты]]. Закранула шырокія тэрыторыі П...» 5160323 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анамальная спякота ў 2026 годзе ў Еўропе''' — [[Надвор’е|пагодная]] анамалія ў чэрвені [[2026]] года ў [[Еўропа|Еўропе]], якая характарызавалася тэмпературамі вышэй сярэдняга і хвалямі [[спякота|спякоты]]. Закранула шырокія тэрыторыі [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай]], [[Заходняя Еўропа|Заходняй]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]], [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], у тым ліку такія краіны як [[Іспанія]], [[Францыя]], [[Швейцарыя]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Польшча]], [[Швецыя]] і многія іншыя. У шэрагу краін былі пабітыя абсалютныя [[Пагодныя рэкорды|тэмпературныя рэкорды]] (за чэрвень або за ўсю гісторыю назіранняў). Максімальная тэмпература была зафіксавана 22 чэрвеня ў Іспаніі і склала 45,1 °C<ref>[https://svpressa.ru/world/photo/521334/ В Европе зафиксирована самая сильная жара за всю историю наблюдений: + 46 °C] (фото) // 27 июня 2026 </ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] 29 чэрвеня быў зафіксіраваны самы спякотны дзень за ўсю гісторыю метэаназіранняў ў краіне, калі ў [[Пінск]]у слупкі тэрмометраў паказалі +40,4 °C<ref>[https://zviazda.by/news/tak-goracha-belarusi-yashche-ne-bylo-u-pinsku-slupki-termometra-pakazali-40-4-s/ zviazda.by]</ref>. Анамальная спякота прывяла да гібелі больш чым 1300 чалавек, пераважна ў Іспаніі і Францыі<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2026/06/29/voz-bolee-1300-chelovek-umerli-za-nedeliu-v-evrope-iz-za-silnoj-zhary.html|title=ВОЗ: Более 1300 человек умерли за неделю в Европе из-за аномальной жары|website=Российская газета|access-date=2026-06-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Чэрвень 2026 года]][[Катэгорыя:2026 год у Еўропе]] 6hil746ofrnt18z0oey9hqtiemev8jr Катэгорыя:Праграмы пошуку малых цел Сонечнай сістэмы 14 810243 5160329 2026-07-02T15:20:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Назіральная астраномія]] [[Катэгорыя:Астэроіды]]» 5160329 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Назіральная астраномія]] [[Катэгорыя:Астэроіды]] l0mol8d3ldypyh7nj3vt26rnrgbs2kg Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі) 0 810244 5160332 2026-07-02T15:35:30Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызв...» 5160332 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўузнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Па лячэнні накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў гэтую заслужаную ўзнагароду<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Далей удзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]] летам 1944 года. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)| Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступе да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Мараўска-Астрава]] ў ходзе [[Мараўска-Астраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Астраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная ваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені [[1966 год]]а — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня [[1974 год]] а служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня [[1987 год]]а — намеснік [[міністр абароны СССР|міністра абароны СССР]] — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). === Грамадска-палітычная дзейнасць === Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] 9cxyksj4n0m15dezbemw5j39kp653y3 5160333 5160332 2026-07-02T15:35:51Z DBatura 73587 /* Грамадска-палітычная дзейнасць */ 5160333 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўузнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Па лячэнні накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў гэтую заслужаную ўзнагароду<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Далей удзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]] летам 1944 года. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)| Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступе да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Мараўска-Астрава]] ў ходзе [[Мараўска-Астраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Астраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная ваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені [[1966 год]]а — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня [[1974 год]] а служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня [[1987 год]]а — намеснік [[міністр абароны СССР|міністра абароны СССР]] — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] r41mpwys9hcgc1dxx8ay7t7y7l5248u 5160334 5160333 2026-07-02T15:37:06Z DBatura 73587 /* Вялікая Айчынная вайна */ 5160334 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў гэтую заслужаную ўзнагароду<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Далей удзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]] летам 1944 года. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)| Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступе да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Мараўска-Астрава]] ў ходзе [[Мараўска-Астраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Астраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная ваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені [[1966 год]]а — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня [[1974 год]] а служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня [[1987 год]]а — намеснік [[міністр абароны СССР|міністра абароны СССР]] — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] bdzlm5q58qgh23itog3o1rqovstdwr6 5160336 5160334 2026-07-02T15:39:19Z DBatura 73587 /* Вялікая Айчынная вайна */ 5160336 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Мараўска-Астрава]] ў ходзе [[Мараўска-Астраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Астраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная ваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені [[1966 год]]а — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня [[1974 год]] а служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня [[1987 год]]а — намеснік [[міністр абароны СССР|міністра абароны СССР]] — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] oy5mqxedyp3svupyiy8qr95ylvz0p1j 5160337 5160336 2026-07-02T15:39:57Z DBatura 73587 /* Вялікая Айчынная вайна */ 5160337 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Острава|Мараўска-Острава]] ў ходзе [[Мараўска-Остраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Остраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная ваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені [[1966 год]]а — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня [[1974 год]] а служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня [[1987 год]]а — намеснік [[міністр абароны СССР|міністра абароны СССР]] — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] a0gop7jq0lifjkndtgrnlmy9xj92upc 5160338 5160337 2026-07-02T15:41:13Z DBatura 73587 /* Пасляваенная ваенная служба */ 5160338 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Острава|Мараўска-Острава]] ў ходзе [[Мараўска-Остраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Остраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная ваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені 1966 года — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня 1974 года служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня [[1987 год]]а — намеснік міністра абароны СССР — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] 5kpg6x44wnfrm915gc56ni190qefb9q 5160340 5160338 2026-07-02T15:41:22Z DBatura 73587 /* Пасляваенная ваенная служба */ 5160340 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Острава|Мараўска-Острава]] ў ходзе [[Мараўска-Остраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Остраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені 1966 года — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня 1974 года служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня [[1987 год]]а — намеснік міністра абароны СССР — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] 9moflz7oapni7zdbwh48q8f22lu0fd3 5160341 5160340 2026-07-02T15:41:34Z DBatura 73587 /* Пасляваенная служба */ 5160341 wikitext text/x-wiki '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Острава|Мараўска-Острава]] ў ходзе [[Мараўска-Остраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Остраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені 1966 года — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня 1974 года служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня 1987 года — намеснік міністра абароны СССР — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] iexqk2r359n0sppy992n6419rz4bx60 5160342 5160341 2026-07-02T15:42:23Z DBatura 73587 5160342 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{lang-ru|Михаил Иванович Сорокин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Острава|Мараўска-Острава]] ў ходзе [[Мараўска-Остраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Остраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені 1966 года — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня 1974 года служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня 1987 года — намеснік міністра абароны СССР — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979-1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] q4u9lf4znigq4o7e2hdx9je3s4dc66t 5160343 5160342 2026-07-02T15:43:03Z DBatura 73587 /* Грамадска-палітычная дзейнасць */ 5160343 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{lang-ru|Михаил Иванович Сорокин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Острава|Мараўска-Острава]] ў ходзе [[Мараўска-Остраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Остраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені 1966 года — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня 1974 года служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня 1987 года — намеснік міністра абароны СССР — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979—1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] s72xijh8xtfszynyhn5kshr1a1op490 5160344 5160343 2026-07-02T15:43:47Z DBatura 73587 5160344 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сарокін}} {{Ваенны дзеяч}} '''Міхаіл Іванавіч Сарокін''' ({{lang-ru|Михаил Иванович Сорокин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[генерал арміі]] (1981). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, рускі. Атрымаў сярэднюю адукацыю. У верасні 1941 годзе прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. === Вялікая Айчынная вайна === Прайшоў навучанне ў Горкаўскай школе радыёспецыялістаў. На фронце апынуўся ў студзені 1942 года. Спачатку ваяваў у складзе [[5-ы кавалерыйскі корпус (1-га фарміравання)|5-га кавалерыйскага корпуса]], удзельнічаў у [[Барвенкаўска-Лазоўская аперацыя|Барвенкаўска-Лазоўскай аперацыі]]. У баі 30 ліпеня 1942 года на [[Северскі Данец|Северскім Данцы]] быў паранены. Пасля лячэння накіраваны на кароткатэрміновыя стралкова-тактычныя курсы камсаставу «Выстрэл». Па заканчэнні ў лютым 1943 года прызначаны камандзірам [[Рота|роты]] [[330-ы стралковы полк|330-га стралковага палка]] [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]] на [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскім фронце]]. Разам з палком прымаў удзел у дэсантнай аперацыі на «[[Малая зямля|Малой Зямлі]]», падчас якой быў другасна паранены 20 лютага 1943 года. За баі на «Малой зямлі» ўзнагароджаны сваім першым ордэнам — Чырвонай Зоркі<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Красной Звезды // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215953/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16901428/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. Пасля лячэння накіраваны на [[1-ы Украінскі фронт]]. Там жа паранены ў трэці раз 11 кастрычніка 1943 года, але, на шчасце, гэта раненне аказалася лёгкім і неўзабаве вярнуўся ў строй. У снежні 1943 года зноў вызначыўся падчас [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]]. На чале разведатрада ўварваўся ў сяло [[Нэгрэбіўка]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]], заняў зручны рубеж, пры гэтым захапіў палонных і дакументы. Атрыманая ў выніку гэтага бою інфармацыя адыграла вялікую ролю ў поспеху наступлення ў гэтым раёне. Атрад за двое сутак адбіў некалькі нападаў праціўніка, падтрыманых 15-ю [[танк]]амі, знішчыўшы 3 танкі. Працягваючы наступленне, на чале роты першым уварваўся ў сяло [[Кмітаў]] 24 снежня 1943 года. У ходзе контратакі з танкамі праціўнік адрэзаў яго роту. Заняўшы кругавую абарону ў сельскіх дамах, байцы Сарокіна адбілі націск ворага і знішчылі 2 танка і 1 [[бронетранспарцёр]], а затым з боем прарваліся да сваіх. За гэты бой Сарокін быў прадстаўлены да ўзнагароджання [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і праз паўгода, ужо ў чэрвені 1944 года, атрымаў яго<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002375/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D2 Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Ленина // ОБД «Память народа».]</ref>. Летам 1944 года ўдзейнічаў у [[Львоўска-Сандамірская аперацыя|Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі]]. У ходзе наступлення батальён першым фарсіраваў некалькі рэк, першым уварваўся ў гарады [[Ходараў]] і [[Драгобыч]]. У адным з баёў байцы захапілі 2 спраўных танка «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». За гэтую аперацыю ён быў узнагароджаны [[ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэнам Аляксандра Неўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Александра Невского // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052539/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie44031816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D2 |url-status=live }}</ref>. У пачатку 1945 года вызначыўся ў [[Заходне-Карпацкая аперацыя|Заходне-Карпацкай аперацыі]], на чале батальёна прарваўшы некалькі рубяжоў абароны праціўніка ў [[Карпаты|Карпатах]]. Вайна для Сарокіна скончылася на подступах да [[Прага|Прагі]]. Напярэдадні яго прызначылі намеснікам камандзіра 330-га гвардзейскага стралковага палка, у якім ён ваяваў больш за два гады, і ўжо на гэтай пасадзе ён вызначыўся пры штурме горада [[Острава|Мараўска-Острава]] ў ходзе [[Мараўска-Остраўская наступальная аперацыя|Мараўска-Остраўскай аперацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1922%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D3 |title=Наградной лист на награждение М. И. Сорокина орденом Отечественной войны // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-05 |archive-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805052444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46110417/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB&middle_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1922&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=3 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваенная служба === Са жніўня 1945 года камандаваў асобным навучальным батальёнам. З 1946 па 1949 года праходзіць навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля становіцца камандзірам асобнага вучэбнага батальёна [[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]] ў [[Тула|Туле]]. Праз год, у снежні 1950 года, становіцца камандзірам [[331-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|331-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка]] [[105-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|105-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], размешчанай у [[Кастрама|Кастраме]]. У 1955 годзе прызначаны намеснікам камандзіра дывізіі. Са студзеня 1957 года — камандзір [[98-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|98-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]], якая базавалася на [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкім Усходзе]]. У верасні 1962 года ўжо ў званні [[генерал-маёр]]а паступае ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]], пасля заканчэння якой у чэрвені 1964 года прызначаны намеснікам камандуючага [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ]] па баявой падрыхтоўцы, а ў студзені 1966 года — першым намеснікам камандуючага ПДВ. У снежні 1969 года стаў першым намеснікам камандуючага [[Паўднёвая група войск|Паўднёвай групы войск]] на тэрыторыі [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]]. З 19 жніўня 1972 года Сарокін становіцца камандуючым [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]] [[Група савецкіх войск у Германіі|групы савецкіх войск у Германіі]]. Са жніўня 1974 года служыць першым намеснікам камандуючага войскамі [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акругі]]. З кастрычніка 1976 па кастрычнік 1981 года — камандуючы войскамі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]. З 30 кастрычніка 1981 года па 19 студзеня 1984 года знаходзіўся ў [[Афганістан]]е ў якасці галоўнага ваеннага саветніка. У верасні 1984 года становіцца першым намеснікам галоўнакамандуючага войскамі Заходняга напрамку. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 лістапада 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал арміі]]яму прысвоена. З 11 чэрвеня 1987 года — намеснік міністра абароны СССР — галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]]. З 1990 года — у групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР. Са студзеня 1992 года — у адстаўцы. == Асабістае жыццё == Жыў у Маскве. Жонка Лідзія Захараўна таксама ўдзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Выхаваў сына Юрыя (нар. 1948), які таксама доўгі час служыў у войску і даслужыўся да [[палкоўнік]]а, і дачка Галіну (нар. 1953). == Грамадска-палітычная дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання (1979—1984). [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Член [[ВКП (б)]] з 1943 года. У 1981—1986 гадах з’яўляўся кандыдатам у члены [[ЦК КПСС]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Руководители Санкт-Петербурга : [Сб.] / под ред. Бауман А.Л. — СПб.—М.: Нева—Олма-Пресс, 2003. — С. 576,[16]л.ил. — ISBN 5765421148. * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.249—250. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Камандзіры рот у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры батальёнаў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] 5ojns4uwz6fpdjs8xrjysfvx455mvxm Размовы:BMW E70 1 810245 5160355 2026-07-02T16:22:37Z David alpkiray 170604 /* Poid arrière a vide */ новы падраздзел 5160355 wikitext text/x-wiki == Poid arrière a vide == bonjour Je voudrais savoir le poid arrière a vide de cette bmw x5 3.od x70 [[Удзельнік:David alpkiray|David alpkiray]] ([[Размовы з удзельнікам:David alpkiray|размовы]]) 19:22, 2 ліпеня 2026 (+03) aj55qj83indjfivjig8rd5i92mwcb3y Падшыпнікавы праезд (Мінск) 0 810246 5160370 2026-07-02T18:47:42Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Падшыпнікавы праезд |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Зав...» 5160370 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Падшыпнікавы праезд |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 70, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]] |індэкс = 220026<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=21&street=9014 Минская область - Минский район - Минск - Проезд Подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 0,116 км з поўдня на поўнач і 0,147 км з захада на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325720/?ll=27.627785%2C53.864966&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Падшыпнікавы праезд''' — [[праезд]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Можа быць названы ў гонар [[Мінскі падшыпнікавы завод|аднаго з суседніх заводаў]]. Уяўляе сабой [[трохвугольнік]] вакол адзінага дома (№ 9) на гэтым праездзе унутры сектара ў межах вуліц [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]], [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]], [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325720/?ll=27.627785%2C53.864966&z=18 Картам Яндэкс]</ref>. Мае скрыжаванні з [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|1-м]] і [[3- Дзіцячы завулак (Мінск)|3-м Дзіцячым завулкам]]<ref name="geodzen"/>. == Цікавыя факты == * Тровугольная форма праезду робіць яго ўнікальным дарожным элементам горада. * Адзіны дом праезду, д. 9 быў узведзены ў 1970 г. архітэктарам А.С. Раманоўскай як будынак пад яслі-сад № 290, з 2000-х гг. будынак перапланаваны ў офісны<ref> Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=48829 дадзеных архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>, цяпер там знаходзіцца ветэрынарная клініка "Доктар Вет<ref>[https://veterinar.by/veterinarnye-kliniki/doktor-vet-na-podshipnikovom Ветеринарная клиника Доктор Вет на Подшипниковом в Минске]</ref>". * [[Севярын Аляксандравіч Квяткоўскі|Севярын Квяткоўскі]] у сваім творы "Каларадская пушча" мае адсылкі да Падшыпнікавага праезду: "<blockquote>Дзяржы. Ідзі на дасмотр. Стой! Які-які адрас? Падшыпнікавы праезд? Там ужо ніхто не жыве, заліла яго даўно. Ідзі, знойдзеш Марыну Іванаўну на свадзьбе. У нас іх альбо ў «Турысьце» гуляюць, альбо ў «ДК МАЗ»... Мікалаіч, дзяржы, хай правераць, што за Марына Іванаўна Петрушкевіч з былога Падшыпнікавага праезда 3</blockquote><ref>[https://www.rulit.me/books/kalaradskaya-pushcha-read-598644-1.html СЕВЯРЫН КВЯТКОЎСКІ. КАЛАРАДСКАЯ ПУШЧА, ЧАСТКА І. Порт «Чыжоўка», раздзел 1]</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/802 Падшыпнікавы праезд на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/padsypnikavy Падшыпнікавы праезд ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=48829 Падшыпнікавы праезд ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Падшыпнікавы праезд на Оpenalfa.com] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] do51gkpuj16022hh25scl5j4bcoj404 NGC 1991 0 810247 5160371 2026-07-02T18:51:06Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 1974]] 5160371 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 1974]] r0te8jvey6nr9zepw8ahwzesjdxuf4t Расмус Раск 0 810248 5160379 2026-07-02T19:15:37Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''Ра{{subst:націск}}смус Кры{{subst:націск}}сціян Раск''' ({{lang-da|Rasmus Christian Rask}}; [[22 лістапада]] [[1787]], каля [[Одэнсе]], [[Данія]] — [[14 лістапада]] [[1832]], [[Капенгаген]], [[Данія]]) — дацкі мовазнавец, адзін са стваральнікаў параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|...» 5160379 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ра́смус Кры́сціян Раск''' ({{lang-da|Rasmus Christian Rask}}; [[22 лістапада]] [[1787]], каля [[Одэнсе]], [[Данія]] — [[14 лістапада]] [[1832]], [[Капенгаген]], [[Данія]]) — дацкі мовазнавец, адзін са стваральнікаў [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычнага мовазнаўства]], заснавальнік навуковага мовазнаўства ў Скандынавіі. == Біяграфія == З 1825 года — прафесар [[Капенгагенскі ўніверсітэт|Капенгагенскага ўніверсітэта]]. == Навуковая дзейнасць == Упершыню ў мовазнаўстве выкарыстаў [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычны метад]] пры вырашэнні пытання аб паходжанні [[ісландская мова|ісландскай мовы]] і даказаў роднасць [[германскія мовы|германскіх моў]] з [[балта-славянскія мовы|балта-славянскімі]], [[грэчаская мова|грэчаскай]] і [[лацінская мова|лацінскай]] («Даследаванні ў галіне старажытнапаўночнай мовы, або паходжанне ісландскай мовы», 1814). У 1818 годзе адкрыў рэгулярную адпаведнасць паміж [[праіндаеўрапейская мова|індаеўрапейскімі]] і германскімі шумнымі [[зычныя|зычнымі]], якая пазней была сістэматызавана [[браты Грым|Я. Грымам]] (т. зв. [[закон Грыма]]). Вывучаў таксама параўнальна-гістарычную граматыку балта-славянскіх, [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх]] і [[індаіранскія мовы|індаіранскіх]] моў. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|13|Раск Расмус Крысціян|Міхневіч, А. Я.|352}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раск Расмус Крысціян}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Даніі]] 6nkepcww0nyi1pr002anibcc6mwnefy 5160408 5160379 2026-07-02T21:01:41Z JerzyKundrat 174 5160408 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Ра́смус Кры́сціян Раск''' ({{lang-da|Rasmus Christian Rask}}; {{ВД-Прэамбула}}) — дацкі мовазнавец, адзін са стваральнікаў [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычнага мовазнаўства]], заснавальнік навуковага мовазнаўства ў Скандынавіі. З 1825 года — прафесар [[Капенгагенскі ўніверсітэт|Капенгагенскага ўніверсітэта]]. == Навуковая дзейнасць == Упершыню ў мовазнаўстве выкарыстаў [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычны метад]] пры вырашэнні пытання аб паходжанні [[ісландская мова|ісландскай мовы]] і даказаў роднасць [[германскія мовы|германскіх моў]] з [[балта-славянскія мовы|балта-славянскімі]], [[грэчаская мова|грэчаскай]] і [[лацінская мова|лацінскай]] («Даследаванні ў галіне старажытнапаўночнай мовы, або паходжанне ісландскай мовы», 1814). У 1818 годзе адкрыў рэгулярную адпаведнасць паміж [[праіндаеўрапейская мова|індаеўрапейскімі]] і германскімі шумнымі [[зычныя|зычнымі]], якая пазней была сістэматызавана [[браты Грым|Я. Грымам]] (т. зв. [[закон Грыма]]). Вывучаў таксама параўнальна-гістарычную граматыку балта-славянскіх, [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх]] і [[індаіранскія мовы|індаіранскіх]] моў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|13|Раск Расмус Крысціян|Міхневіч, А. Я.|352}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раск Расмус Крысціян}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Даніі]] 9fmo78u3sz8nxgqgtt6p6h4f13syihf Франц Боп 0 810249 5160381 2026-07-02T19:36:51Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''Франц Боп''' ({{lang-de|Franz Bopp}}; [[14 верасня]] [[1791]], [[Майнц]], [[Германія]] — [[23 кастрычніка]] [[1867]], [[Берлін]], [[Германія]]) — нямецкі мовазнавец. Член [[Пруская акадэмія навук|Прускай акадэміі навук]] (з 1822), замежны [[член-карэспандэнт]] Пецярбургская а...» 5160381 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Франц Боп''' ({{lang-de|Franz Bopp}}; [[14 верасня]] [[1791]], [[Майнц]], [[Германія]] — [[23 кастрычніка]] [[1867]], [[Берлін]], [[Германія]]) — нямецкі мовазнавец. Член [[Пруская акадэмія навук|Прускай акадэміі навук]] (з 1822), замежны [[член-карэспандэнт]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1853), прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]] (1821—1864). == Навуковая дзейнасць == Заснавальнік параўнальна-гістарычнага вывучэння [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] і [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальнага мовазнаўства]]. Даследуючы [[марфалогія мовы|марфалагічную]] структуру слоў у [[санскрыт|санскрыце]], прыйшоў да высновы аб [[граматыка|граматычным]] падабенстве гэтай мовы са старажытнымі мовамі Еўропы, што дазволіла ўявіць першасную структуру граматычных формаў (найперш [[дзеяслоў]]ных) у гэтых мовах («Сістэма спражэння ў санскрыце ў параўнанні з грэчаскай, лацінскай, персідскай і германскімі мовамі», 1816). У 1833—1849 гадах выпускамі выходзіла яго «Параўнальная граматыка санскрыту, зенду, грэчаскай, лацінскай, літоўскай, гоцкай і нямецкай моў». Аўтар «Крытычнай граматыкі санскрыту» (1834). Выдаў шэраг [[Гісторыя Індыі#Старажытнасць|старажытнаіндыйскіх]] тэкстаў і перакладаў. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|3|Боп Франц||215}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боп Франц}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] ol034fmzub7v79h4k75tscg2215gqim 5160412 5160381 2026-07-02T21:06:27Z JerzyKundrat 174 5160412 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Франц Боп''' ({{lang-de|Franz Bopp}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі мовазнавец. Член [[Пруская акадэмія навук|Прускай акадэміі навук]] (з 1822), замежны [[член-карэспандэнт]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1853), прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]] (1821—1864). == Навуковая дзейнасць == Заснавальнік параўнальна-гістарычнага вывучэння [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] і [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальнага мовазнаўства]]. Даследуючы [[марфалогія мовы|марфалагічную]] структуру слоў у [[санскрыт|санскрыце]], прыйшоў да высновы аб [[граматыка|граматычным]] падабенстве гэтай мовы са старажытнымі мовамі Еўропы, што дазволіла ўявіць першасную структуру граматычных формаў (найперш [[дзеяслоў]]ных) у гэтых мовах («Сістэма спражэння ў санскрыце ў параўнанні з грэчаскай, лацінскай, персідскай і германскімі мовамі», 1816). У 1833—1849 гадах выпускамі выходзіла яго «Параўнальная граматыка санскрыту, зенду, грэчаскай, лацінскай, літоўскай, гоцкай і нямецкай моў». Аўтар «Крытычнай граматыкі санскрыту» (1834). Выдаў шэраг [[Гісторыя Індыі#Старажытнасць|старажытнаіндыйскіх]] тэкстаў і перакладаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|3|Боп Франц||215}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боп Франц}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] m760j1nyrv0nohus1fxswtozp4k1hjt Шаблон:Выбраны змест/Людавіт Штур 10 810250 5160388 2026-07-02T19:58:03Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Файл:Ludovit_Stur.jpg|справа|120px|Людавіт Штур]] '''[[Людавіт Штур]]''' (1815—1856) — [[Славакі|славацкі]] [[паэт]], філолаг, грамадскі дзеяч, [[палітык]], [[філосаф]], [[гісторык]], [[педагог]], [[пісьменнік]], [[публіцыст]] і рэдактар. Людавіт Штур быў найбольш яскравым прадстаўні...» 5160388 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ludovit_Stur.jpg|справа|120px|Людавіт Штур]] '''[[Людавіт Штур]]''' (1815—1856) — [[Славакі|славацкі]] [[паэт]], філолаг, грамадскі дзеяч, [[палітык]], [[філосаф]], [[гісторык]], [[педагог]], [[пісьменнік]], [[публіцыст]] і рэдактар. Людавіт Штур быў найбольш яскравым прадстаўніком славацкага нацыянальнага жыцця і вядучай асобай [[Славацкае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] ў сярэдзіне XIX ст. Ён сістэматызаваў [[славацкая мова|славацкую мову]] на падставе сярэднеславацкіх дыялектаў (каля 1843), з’яўляўся адным з вядучых удзельнікаў [[Славацкае паўстанне|Славацкага паўстання]] у 1848—1849 гг. і [[дэпутат]]ам {{нп3|Правінцыйны парламент|венгерскага парламента|sk|Uhorský snem}} у [[Зволен|горадзе Зволен]] 1848—1849 гг. ''([[Людавіт Штур|далей…]])'' <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Штур Людавіт]] </noinclude> d47yklzk6ruhahqokxloov9shqw2fey Уільям Джонс (філолаг) 0 810251 5160389 2026-07-02T20:02:53Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''Уі{{subst:націск}}льям Джонс''' ({{lang-en|William Jones}}; [[28 верасня]] [[1746]], [[Лондан]], [[Брытанская імперыя]] — [[27 красавіка]] [[1794]], [[Калькута]], [[Брытанская імперыя]]) — брытанскі [[філолаг]], [[усходазнавец]], перакладчык. Член Лонданскага і [[Эдынбург]]скага к...» 5160389 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уі́льям Джонс''' ({{lang-en|William Jones}}; [[28 верасня]] [[1746]], [[Лондан]], [[Брытанская імперыя]] — [[27 красавіка]] [[1794]], [[Калькута]], [[Брытанская імперыя]]) — брытанскі [[філолаг]], [[усходазнавец]], перакладчык. Член Лонданскага і [[Эдынбург]]скага каралеўскіх таварыстваў. Лічыцца заснавальнікам [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычнага мовазнаўства]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Хараў (школа)|школе Хараў]]. У 1764 годзе скончыў Універсітэцкі каледж у [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардзе]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта шэсць гадоў зарабляў выкладаннем і перакладамі, але хутка стаў вядомы як філолаг-усходазнавец. У 1770—1773 гадах вывучаў юрыспрудэнцыю. Працаваў акружным суддзёй ва [[Уэльс]]е, затым жыў у [[Парыж]]ы. У 1783 годзе атрымаў прызначэнне ў вярхоўны суд [[Бенгалія|Бенгаліі]] ў Калькуце, дзе заснаваў [[Бенгальскае азіяцкае таварыства]], арганізацыю, якая вітала вывучэнне ўсіх аспектаў індыйскага жыцця. Памёр ад захворвання печані. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джонс Уільям}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі]] hdyvuaoo2ynjbee8fc0ic410i5k1ubz 5160390 5160389 2026-07-02T20:04:17Z Цімур 27525 /* Біяграфія */ 5160390 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уі́льям Джонс''' ({{lang-en|William Jones}}; [[28 верасня]] [[1746]], [[Лондан]], [[Брытанская імперыя]] — [[27 красавіка]] [[1794]], [[Калькута]], [[Брытанская імперыя]]) — брытанскі [[філолаг]], [[усходазнавец]], перакладчык. Член Лонданскага і [[Эдынбург]]скага каралеўскіх таварыстваў. Лічыцца заснавальнікам [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычнага мовазнаўства]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Хэраў (школа)|школе Хэраў]]. У 1764 годзе скончыў Універсітэцкі каледж у [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардзе]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта шэсць гадоў зарабляў выкладаннем і перакладамі, але хутка стаў вядомы як філолаг-усходазнавец. У 1770—1773 гадах вывучаў юрыспрудэнцыю. Працаваў акружным суддзёй ва [[Уэльс]]е, затым жыў у [[Парыж]]ы. У 1783 годзе атрымаў прызначэнне ў вярхоўны суд [[Бенгалія|Бенгаліі]] ў Калькуце, дзе заснаваў [[Бенгальскае азіяцкае таварыства]], арганізацыю, якая вітала вывучэнне ўсіх аспектаў індыйскага жыцця. Памёр ад захворвання печані. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джонс Уільям}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі]] gyvkbsg6myhsq97v7tz22kxxna0l06n 5160465 5160390 2026-07-03T06:16:04Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5160465 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уі́льям Джонс''' ({{lang-en|William Jones}}; [[28 верасня]] [[1746]], [[Лондан]], [[Брытанская імперыя]] — [[27 красавіка]] [[1794]], [[Калькута]], [[Брытанская імперыя]]) — брытанскі [[філолаг]], [[усходазнавец]], перакладчык. Член Лонданскага і [[Эдынбург]]скага каралеўскіх таварыстваў. Лічыцца заснавальнікам [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычнага мовазнаўства]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Хэраў (школа)|школе Хэраў]]. У 1764 годзе скончыў Універсітэцкі каледж у [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардзе]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта шэсць гадоў зарабляў выкладаннем і перакладамі, але хутка стаў вядомы як філолаг-усходазнавец. У 1770—1773 гадах вывучаў юрыспрудэнцыю. Працаваў акружным суддзёй ва [[Уэльс]]е, затым жыў у [[Парыж]]ы. У 1783 годзе атрымаў прызначэнне ў вярхоўны суд [[Бенгалія|Бенгаліі]] ў Калькуце, дзе заснаваў [[Бенгальскае азіяцкае таварыства]], арганізацыю, якая вітала вывучэнне ўсіх аспектаў індыйскага жыцця. Памёр ад захворвання печані. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} {{DEFAULTSORT:Джонс Уільям}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Вялікабрытаніі]] 15owy8i4ezakm1d4jcyodovwngjxxrb Радзіма (газета) 0 810252 5160394 2026-07-02T20:10:07Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Газета |назва = Радзіма |арыгінальная назва = Камунар Глушчыны |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 7 лістапада 1930 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі...» 5160394 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Радзіма |арыгінальная назва = Камунар Глушчыны |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 7 лістапада 1930 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Глускі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = Ірына Пятроўна Грамыка |штат = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Глуск]], [[Вуліца Кірава (Глуск)|Кірава]], 16 |ISSN = |вэб-сайт = https://www.glusk.by/ }} '''Радзіма''' — беларуская газета [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 7 лістапада 1939 г пад назвай «Камунар Глушчыны». Пазней, да атрымання цяперашняй назвы, выходзіла пад назвамі «Сцяг калектывізацыі», «Сацыялістычная вёска» і «Сцяг Радзімы<ref>Згода [https://www.glusk.by/o-gazet/ звестак, апублікаваных на сайце газеты]</ref>». Выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах у г. [[Глуск]] па аўторках і пятніцах<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/radzima/ Радзіма] // База «СМІ Беларусі»</ref>. Мае свой сайт і старонкі ў шэрагу сацыяльных сетак. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі]], (вядомы паэт, першы карэспандэнт газеты ў 1930 г.) === Радыёпраграма «Голас Глушчыны» === Інфармацыі пра мясцоваем радыёвяшчанне захавалася ў свабодным доступу мала. Вядома, што рэдакцыя знаходзілася ў адным будынку з рэдакцыяй газеты, а рэдактарам была Таццяна Генадзеўна Лукашэвіч<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/glusskoe-rajonnoe-radio/ Глусское районное радио] // База «СМІ Беларусі»</ref>. Была спроба захаваць запіс мясцовага радыё, якая не мела поспеху<ref>[https://zvyki.com/song/166765917/rajonnoe_radio_-_glusk/ Зніклы запіс пад назвай «Районное радио Глуск»]</ref>. 30 ліпеня 2015 г. новы закон «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ, а[[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Мінінфарм РБ]] у пісьме № 08-01-07/1097 ад 7.12.2015 падлумачыў, што [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадёкампанія]] не можа больш даваць эфір рэгіянальным праграмам радыёвяшчання<ref name="glusk.by">[https://www.glusk.by/%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%be/s-novogo-goda-bez-golasa-glushchyny/ С нового года без «Голаса Глушчыны»] // Газета Радзіма, 27.12.2015</ref>. 28 снежня прагучаў апошні выпуск перадачы «Голас Глушчыны»<ref name="glusk.by"/>. Акрамя яе спынілі дзейнасць яшчэ 20 радыёпраграм Магілёўскай вобласці, а раённыя навіны пачалі перадаваць на [[Магілёў (радыё)|Радыё «Магілёў»]]<ref>Згодна [https://vk.com/wall-97595299_58 паведамленню на старонцы Укантакце суполкі «Радиоинформ»]</ref>. Да 2017 г. кожны чацвер у 16:30 на частаце 96.4 FM выходзіла перадача «Местное время. Глуск», з 2017 г. навіны Глускага раёна Радыё «Магілёў» пачало трансліраваць разам з навінамі іншых раёнаў<ref>[https://www.glusk.by/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/slushajte-mestnoe-vremya/ Слушайте «Местное время»] // Газета Радзіма, 20.01.2017</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.glusk.by/ Сайт газеты] * [https://vk.com/radzima_glusk Старонка УКантакце] * [https://ok.ru/group/56578860777668 Старонка на Аднакласніках] * [https://t.me/s/rgrglusk Тэлеграм канал] * [https://belkiosk.by/radzima Газета на сайцё "Белкіёск"] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Глускі раён]] 1p41tjd28h1tx8sbo6gxxpdyjltmjmj Удзельнік:MakEditor/Чарнавік/Kodak Charmera 2 810253 5160402 2026-07-02T20:38:16Z MakEditor 165254 Новая старонка: «<nowiki>{{Картка фотаапарата}}</nowiki>» 5160402 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{Картка фотаапарата}}</nowiki> ppkctz20s7ja1bz9zw2yrurs3rsh03p 5160403 5160402 2026-07-02T20:47:02Z MakEditor 165254 5160403 wikitext text/x-wiki {{Картка камп’ютара|Name=Kanon Charmera|Type=[[Фотаапарат]]}} 8c0m5qi1idxnu6iz54fh7ilera9l1j5 5160404 5160403 2026-07-02T20:51:16Z MakEditor 165254 5160404 wikitext text/x-wiki {{Картка камп’ютара|Name=Kanon Charmera|Type=[[Фотаапарат]]|Photo=File:Kodak Charmera (54970475299).jpg|Manufacturer=[[Kodak]]}} h8n14nddstji717r8pwkkzvqt9fn5za 5160405 5160404 2026-07-02T20:53:44Z MakEditor 165254 5160405 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Жззд=Шшшшш}}{{Картка камп’ютара|Name=Kanon Charmera|Type=[[Фотаапарат]]|Photo=File:Kodak Charmera (54970475299).jpg|Manufacturer=[[Kodak]]}} hdtdl8awdbh7g3rmeldp9tkxhryqdkh 5160406 5160405 2026-07-02T20:54:11Z MakEditor 165254 5160406 wikitext text/x-wiki {{Картка камп’ютара|Name=Kanon Charmera|Type=[[Фотаапарат]]|Photo=File:Kodak Charmera (54970475299).jpg|Manufacturer=[[Kodak]]}} h8n14nddstji717r8pwkkzvqt9fn5za Аўгуст Фрыдрых Пот 0 810254 5160481 2026-07-03T06:58:18Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''А{{subst:націск}}ўгуст Фры{{subst:націск}}дрых Пот''' ({{lang-de|August Friedrich Pott}}; [[14 лістапада]] [[1802]], [[Нетэльрэдэ]], [[Ніжняя Саксонія]] — [[5 ліпеня]] [[1887]], [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], [[Прусія]]) — нямецкі мовазнавец, адзін з заснавальнікаў сучаснага інд...» 5160481 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''А́ўгуст Фры́дрых Пот''' ({{lang-de|August Friedrich Pott}}; [[14 лістапада]] [[1802]], [[Нетэльрэдэ]], [[Ніжняя Саксонія]] — [[5 ліпеня]] [[1887]], [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], [[Прусія]]) — нямецкі мовазнавец, адзін з заснавальнікаў сучаснага [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскага]] і [[агульнае мовазнаўства|агульнага]] мовазнаўства. Доктар філасофскіх навук (1827)<ref>Потт Август Фридрих // Большая советская энциклопедия. — М., 1955. — Т. 34. — C. 298</ref>, прафесар агульнага мовазнаўства ў Гале (з 1833), замежны [[член-карэспандэнт]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1855)<ref>Потт Август Фридрих // Большой энциклопедический словарь. — СПб., 1993. — С. 1050</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пот Аўгуст Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] hrjj07m2feopggxkj9xv85p9c8piqgj Акадэмія нацыянальнай адукацыі 0 810256 5160512 2026-07-03T09:48:36Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Акадэмія нацыянальнай адукацыі]] у [[Акадэмія адукацыі (Мінск)]] па-над перасылкай 5160512 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Акадэмія адукацыі (Мінск)]] p7mkgi12mhzj8gkviqaev20pjrrq3da Lesiëm 0 810257 5160520 2026-07-03T10:08:16Z SHKOVS 17924 створаны новы артыкул 5160520 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Lesiëm | Подпіс = ''Лесіем'' | Ключ = * | Лога = | Шырыня лога = | Фота = | Апісанне фота = | Шырыня фота = | Гады = 1999–2005, 2013 | Краіна = Германія | Горад = [[Берлін]] | Мова = [[Лацінская мова]]<br>[[Англійская мова]] | Жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | Псеўданім = | Лэйблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity | Тэматыка = | Кіраўнік = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль† | Склад = | Сайт = {{URL|lesiem.de}} - недзейны }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times (альбом Lesiëm)|Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп|Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў Хор Нямецкай оперы ў Берліне — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] , распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі Meisel Music, ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, Monopol Records, [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[рыгарыянскі харал|рыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''Times'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню хора Нямецкай оперы ў Берліне і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і Томаса Пфланца, а таксама да Дыяны Лаш і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з хрысціянскіх дабрачыннасцяў або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" |+Студыйныя альбомы Lesiëm ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="2" |Найвышэйшыя пазіцыі ў чартах |- !GER !US New Age |- !''[[Mystic Spirit Voices]]'' | * Рэліз: 31 студзеня 2000 * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |10 |- !''[[Chapter 2]]'' ''(у ЗША Illumination)'' | * Рэліз: 13 красавіка 2001 (ЕС) 24 чэрвеня 2003 (ЗША) * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |7 |- !''[[Times (альбом)|Times]]'' ''(у ЗША Auracle)'' | * Рэліз: 2003 (ЕС), 21 верасня 2004 (ЗША) * Лэйбл: [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |— |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў чарце [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і Monopol Records (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment|Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл Monopol Records у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля Манумента бітвы народаў ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на Гала [[Хасэ Карэрас|Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music jlki8218c5tm2qqokoy8x7fwau91yps 5160523 5160520 2026-07-03T10:12:13Z SHKOVS 17924 арфаграфія 5160523 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Lesiëm | Подпіс = ''Лесіем'' | Ключ = * | Лога = | Шырыня лога = | Фота = | Апісанне фота = | Шырыня фота = | Гады = 1999–2005, 2013 | Краіна = Германія | Горад = [[Берлін]] | Мова = [[Лацінская мова]]<br>[[Англійская мова]] | Жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | Псеўданім = | Лэйблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity | Тэматыка = | Кіраўнік = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль† | Склад = | Сайт = {{URL|lesiem.de}} - недзейны }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[Грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times (альбом Lesiëm)|Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп|Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[Грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў Хор Нямецкай оперы ў Берліне — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] , распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі Meisel Music, ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, Monopol Records, [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[Грыгарыянскі спеў|грыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''Times'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню хора Нямецкай оперы ў Берліне і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і Томаса Пфланца, а таксама да Дыяны Лаш і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з хрысціянскіх дабрачыннасцяў або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" |+Студыйныя альбомы Lesiëm ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="2" |Найвышэйшыя пазіцыі ў чартах |- !GER !US New Age |- !''[[Mystic Spirit Voices]]'' | * Рэліз: 31 студзеня 2000 * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |10 |- !''[[Chapter 2]]'' ''(у ЗША Illumination)'' | * Рэліз: 13 красавіка 2001 (ЕС) 24 чэрвеня 2003 (ЗША) * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |7 |- !''[[Times (альбом)|Times]]'' ''(у ЗША Auracle)'' | * Рэліз: 2003 (ЕС), 21 верасня 2004 (ЗША) * Лэйбл: [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |— |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў чарце [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і Monopol Records (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment|Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл Monopol Records у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля Манумента бітвы народаў ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на Гала [[Хасэ Карэрас|Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music hcpytl0ztywe9cjno9nsf1djsy3g5rl 5160525 5160523 2026-07-03T10:14:29Z SHKOVS 17924 удакладненне 5160525 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Lesiëm | Подпіс = ''Лесіем'' | Ключ = * | Лога = | Шырыня лога = | Фота = | Апісанне фота = | Шырыня фота = | Гады = 1999–2005, 2013 | Краіна = Германія | Горад = [[Берлін]] | Мова = [[Лацінская мова]]<br>[[Англійская мова]] | Жанры = [[Нью-эйдж]]<br>[[Электронная музыка|Электронная]]<br>[[Эмбіент]] | Псеўданім = | Лэйблы = [[Monopol Records]]<br>[[Epic Records|Epic]] ([[Sony Music]])<br>Intentcity | Тэматыка = | Кіраўнік = Алекс Вэндэ<br>Свен Майзэль† | Склад = | Сайт = {{URL|lesiem.de}} - недзейны }} '''Lesiëm''' (вымаўляецца: ''«Лесіём»'') — нямецкі музычны праект, які ствараў музыку ў стылі [[нью-эйдж]], заснаваны ў [[Берлін|Берліне]] ў [[1999]] годзе прадзюсарамі [[Свен Майзэль|Свенам Майзэлем]] і [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]]. Праект спалучае сучасную электронную музыку, элементы [[рок-музыка|року]] і [[поп-музыка|попу]] з [[Грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і лацінскімі тэкстамі, стварыўшы аўтарскі жанр, які аўтары вызначылі як «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}). За перыяд актыўнасці з [[2000]] па [[2005]] год праект выпусціў тры студыйных альбомы: ''[[Mystic Spirit Voices]]'' ([[2000]]), ''[[Chapter 2]]'' ([[2001]]) і ''[[Times (альбом Lesiëm)|Times]]'' ([[2003]]). Усе тры альбомы выходзілі таксама ў ЗША пад лейблам Intentcity Records пад назвамі ''Mystic Spirit Voices'', ''Illumination'' і ''Auracle'' адпаведна. Другі і трэці альбомы патрапілі ў [[Billboard]] Top 10 у катэгорыі [[нью-эйдж]] у ЗША, заняўшы 7-е і 10-е месцы адпаведна. Найбольш вядомым жывым выступленнем праекта стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]]. Відовішча з удзелам жывой музыкі, лазераў і піратэхнікі сабрала звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні. Пасля [[2005]] года праект перайшоў у стан бяздзейнасці. У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне ў рамках фестывалю [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}). Сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта Свен Майзэль памёр [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] ва ўзросце 49 гадоў. == Гісторыя == === Заснаванне (1998–2000) === Праект Lesiëm узнік у кантэксце доўгай гісторыі нямецкай музычнай індустрыі. Яго сузаснавальнік [[Свен Майзэль]] быў прадстаўніком трэцяга пакалення сям'і Майзэль, якая кіравала незалежным музычным выдавецтвам [[Meisel Music]] у [[Берлін|Берліне]] з [[1926]] года.<ref name="MM"> {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кампанія, заснаваная яго дзедам, кампазітарам [[Вілл Майзэль|Вілам Майзэлем]], з часам стала адной з найбольш уплывовых у нямецкай музычнай галіне: пад яе дахам знаходзіліся легендарныя [[Hansa Tonstudio|студыі Hansa]], у якіх запісваліся сусветна вядомыя выканаўцы — [[Дэвід Боўі]], [[Ігі Поп|Іггі Поп]], [[Depeche Mode]] і [[U2]].<ref name="MM"/> У [[1998]] годзе Свен Майзэль увайшоў у кампанію ў якасці партнёра і кіраўніка, узначаліўшы ўнутраны незалежны лейбл [[Monopol Records]].<ref name="MM"/> У [[1999]] годзе Майзэль сумесна з прадзюсарам і кампазітарам [[Алекс Вэндэ|Алексам Вэндэ]] распрацаваў канцэпцыю новага музычнага праекта, які атрымаў назву '''Lesiëm'''.<ref name="MM"/><ref name="LA">{{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = laut.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Мастацкая ідэя грунтавалася на спалучэнні сучасных электронных і рок-элементаў з [[Грыгарыянскі харал|грыгарыянскімі харальнымі]] аранжыроўкамі і тэкстамі на [[лацінская мова|лацінскай мове]]. Аўтары акрэслілі гэты падыход тэрмінам «містык-поп» ({{lang-de|Mystic-Pop}}).<ref name="AM2"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Галоўным лірыкам праекта стаў [[Матыас Хэртэль]] ({{lang-de|Matthias Härtel}}), які напісаў большасць лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома, а таксама [[Томас Пфланц]] ({{lang-de|Thomas Pflanz}}), які выступіў адначасова памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Харавую аснову праекта забяспечыў мужчынскі хор імя [[Карл Марыя фон Вебер|Карла Марыі фон Вэбера]] з [[Дрэздэн|Дрэздэна]].<ref name="DC1a"/> Дэбютны альбом ''[[Mystic Spirit Voices]]'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года ў Еўропе лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў і быў апублікаваны пры музычным выдавецтве [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Сінглы «Fundamentum» і «Indalo» атрымалі актыўную ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях і забяспечылі праекту шырокае прызнанне ў межах кантынента.<ref name="AM2"/> === Міжнародны поспех (2001–2002) === [[13 красавіка]] [[2001]] года ў Германіі выйшаў другі альбом праекта — ''[[Chapter 2]]'', выпушчаны лейблам [[Monopol Records]] і распаўсюджаны кампаніяй DA Music.<ref name="DC2"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом змяшчаў 13 трэкаў, у тым ліку «Africa» — кампазіцыю з удзелам паўднёваафрыканскага вакаліста [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC2"/> Лірыку да альбома напісалі [[Томас Пфланц]] і [[Алекс Вэндэ]], а музычнае выдавецтва ажыццявіла Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Восенню [[2001]] года Lesiëm выступіў з маштабным мультымедыйным канцэртам пад назвай «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}) каля [[Манумент бітвы народаў|Манумента бітвы народаў]] ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) — аднаго з найбуйнейшых помнікаў [[Еўропа|Еўропы]] вышынёй 91 метр.<ref name="LA"/> Канцэрт прыцягнуў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні на мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> У [[2002]] годзе амерыканскі незалежны лейбл Intentcity Records набыў правы на распаўсюджванне альбомаў праекта на рынку [[ЗША]] у рамках сумеснага выдання з [[Monopol Records]].<ref name="DC4">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы і дасягнуў 10-га месца ў [[Billboard (часопіс)|чарце]] [[Billboard]] у катэгорыі «[[Нью-эйдж|New Age Albums]]».<ref name="AM2"/> У снежні таго ж года Lesiëm выступіў на прэстыжным дабрачынным тэлегала-канцэрце [[Гала Хасэ Карэраса]] на [[ZDF|нямецкім тэлеканале ZDF]], выканаўшы сінгл «Caritas» у суправаджэнні [[хора Нямецкай оперы ў Берліне]].<ref name="LA"/> === Трэці альбом (2003–2005) === Для выпуску трэцяга альбома праект перайшоў пад апеку буйнога лейбла: еўрапейскае выданне было здзейснена кампаніяй [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment]] (Германія).<ref name="DC3"> {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Альбом пад назвай ''[[Times]]'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе у фармаце пашыранага [[Кампакт-дыск|CD]] з мультымедыйным дадаткам.<ref name="DC3"/> Альбом змяшчаў 13 асноўных трэкаў і адзін дадатковы — 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides».<ref name="DC3"/> Кожная кампазіцыя атрымала назву паводле хрысціянскіх дабрачыннасцяў і заган на лацінскай мове з нямецкімі перакладамі ў дужках.<ref name="DC3"/> Галоўнай творчай навінкай альбома стала ўдзел шатландскай спявачкі [[Мэгі Рэілі]] ({{lang-en|Maggie Reilly}}), вядомай перш за ўсё сваёй супрацай з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]] на хіце «[[Moonlight Shadow]]».<ref name="AM3">{{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}} </ref> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides».<ref name="DC3"/> Харавую аснову альбома забяспечыў Хор Нямецкай оперы ў Берліне — прафесійны змяшаны хор, які замяніў мужчынскі хор імя Карла Марыі фон Вэбера.<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''[[Auracle]]'' лейблам Intentcity Records у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Амерыканскае выданне змяшчала 13 трэкаў з англійскімі перакладамі назваў і адрознівалася парадкам кампазіцый у параўнанні з еўрапейскім варыянтам.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома ''Times'' лейблам [[Monopol Records]] , распаўсюджанае кампаніяй DA Music.<ref name="DC3b">{{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = Discogs | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Перавыданне ўключала чатыры дадатковыя трэкі: «Morgain (The Light)» і «Morgause (The Darkness)» з удзелам [[Мэгі Рэілі]], танцавальны рэмікс «Caritas (Joe Rilla's Hommage)» і 5.1 DTS Surround Mix кампазіцыі «Fides (Glaube)».<ref name="DC3b"/> === Перапынак і спадчына (2005 — цяперашні час) === Пасля выпуску перавыдання ''Times'' у кастрычніку [[2005]] года праект Lesiëm фактычна спыніў сваю дзейнасць.<ref name="DC3b"/> Новых студыйных альбомаў выдадзена не было. Нягледзячы на гэта, усе тры альбомы захоўвалі сваю папулярнасць сярод прыхільнікаў жанру [[нью-эйдж]] і працягвалі распаўсюджвацца ў больш чым 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[2013]] годзе адбылося кароткатэрміновае вяртанне праекта: Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную кампазіцыю для суправаджэння феерверкаў на штогадовым фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]].<ref name="LA"/> Аднак гэты эпізод не ператварыўся ў паўнавартаснае аднаўленне дзейнасці калектыву. [[6 студзеня]] [[2016]] года ў [[Берлін|Берліне]] на 50-м годзе жыцця памёр сузаснавальнік і выканаўчы прадзюсар праекта [[Свен Майзэль]].<ref name="MM"/> Паводле афіцыйнага паведамлення кампаніі Meisel Music, ён сканаў пасля кароткай цяжкой хваробы.<ref name="MM"/> Сумесная жалобная заява, апублікаваная ад імя Meisel Musikverlage, Monopol Records, [[Hansa Tonstudio|Hansa Tonstudios]] і Zett-Records, адзначала: «З вялікай самааддачай і неўтаймаванай энергіяй Свен прысвячаў сябе сваёй справе як музычны выдавец, кіраўнік лейбла і менеджар студыі».<ref name="SM">{{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}}</ref> Кіраванне групай кампаній Meisel Music перайшло да ўдавы Свена Майзэля — [[Кірстэн Майзэль]] ({{lang-de|Kirsten Meisel}}).<ref name="MM"/> Праект Lesiëm застаецца неад'емнай часткай гісторыі нямецкай электроннай музыкі пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. == Музычны стыль і ўплывы == === Гукавая эстэтыка і ўплывы === Музыка Lesiëm будуецца на драматычным супастаўленні двух пластоў: старажытных харальных аранжыровак, якія імітуюць традыцыю [[Грыгарыянскі спеў|грыгарыянскага спеву]], і сучасных гукавых ландшафтаў высокай вытворчай якасці, насычаных электроннымі рытмамі, [[рок-музыка|рок]]-гітарай і [[эмбіент]]авымі тэкстурамі. Вынікам гэтага сінтэзу стаў аўтарскі жанр «містык-поп».<ref name="AM2"/> З пункту гледжання музычнай эстэтыкі Lesiëm найбольш часта параўноўваецца з нямецкім праектам [[Enigma (праект)|Enigma]] ([[Міхаэль Крэту]]), а таксама з французскім праектам [[Era (гурт)|Era]] ([[Эрык Леві]]) і нямецкім [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] ([[Франк Пітэрсан]]).<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> Амерыканскае музычнае выданне [[AllMusic]] у сваіх рэцэнзіях неаднаразова адзначала блізкасць гучання Lesiëm да Enigma.<ref name="AM2"/> Кожны з трох альбомаў дэманструе пэўную эвалюцыю гучання. ''[[Mystic Spirit Voices]]'' вылучаецца суровасцю мужчынскага харалу і выразнымі электроннымі рытмамі.<ref name="DC1a"/> ''[[Chapter 2]]'' пашырае этнічную палітру праз выкарыстанне афрыканскай музычнай традыцыі.<ref name="DC2"/> Трэці альбом ''Times'' набліжаецца да жанру [[поп-опера|поп-оперы]] дзякуючы прыцягненню хора Нямецкай оперы ў Берліне і салісткі [[Мэгі Рэілі]].<ref name="AM3"/><ref name="DC3"/> === Тэкставая канцэпцыя === Тэксты ўсіх трох альбомаў напісаны на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/><ref name="DC3"/> Крытык [[AllMusic]] Рык Андэрсан у рэцэнзіі на альбом ''Auracle'' ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку» ({{lang-en|ersatz mysticism}}), аднак прызнаў прафесіяналізм харавога выканання.<ref name="AM3"/> На першым альбоме ''Mystic Spirit Voices'' лацінскія тэксты напісаў пераважна [[Матыас Хэртэль]], а [[Томас Пфланц]] выступіў суаўтарам і памочнікам прадзюсара.<ref name="DC1a"/> На другім альбоме ''Chapter 2'' аўтарства тэкстаў перайшло галоўным чынам да [[Алекс Вэндэ|Алекса Вэндэ]] і Томаса Пфланца, а таксама да Дыяны Лаш і [[Фарыд Шамс|Фарыда Шамса]].<ref name="DC4"/> Найбольш разгорнутую канцэптуальную структуру мае трэці альбом ''Times'': кожная з яго кампазіцый насіць назву адной з хрысціянскіх дабрачыннасцяў або [[сем смяротных грахоў|смяротных грахоў]] на лацінскай мове.<ref name="DC3"/> Еўрапейскае выданне альбома змяшчала нямецкія пераклады ў дужках, тады як амерыканскае выданне ''Auracle'' прапаноўвала англійскія адпаведнікі.<ref name="DC3"/><ref name="DC5"/> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === За перыяд актыўнасці Lesiëm выпусціў тры студыйных альбомы. Кожны з іх выходзіў у двух асноўных варыянтах: еўрапейскім і амерыканскім. Амерыканскія выданні, як правіла, атрымлівалі іншыя назвы, адрозніваліся парадкам трэкаў і змяшчалі англійскія пераклады лацінскіх назваў кампазіцый.<ref name="DC4"/> <ref name="DC5"/> {| class="wikitable" |+Студыйныя альбомы Lesiëm ! rowspan="2" |Назва ! rowspan="2" |Дэталі ! colspan="2" |Найвышэйшыя пазіцыі ў чартах |- !GER !US New Age |- !''[[Mystic Spirit Voices]]'' | * Рэліз: 31 студзеня 2000 * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |10 |- !''[[Chapter 2]]'' ''(у ЗША Illumination)'' | * Рэліз: 13 красавіка 2001 (ЕС) 24 чэрвеня 2003 (ЗША) * Лэйбл: [[Monopol Records]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |7 |- !''[[Times (альбом)|Times]]'' ''(у ЗША Auracle)'' | * Рэліз: 2003 (ЕС), 21 верасня 2004 (ЗША) * Лэйбл: [[Epic Records|Epic]] / [[Sony Music]] (ЕС), Intentcity Records (ЗША) * Formats: CD, касета |— |— |} ==== Mystic Spirit Voices (2000) ==== Дэбютны альбом ''Mystic Spirit Voices'' быў выпушчаны [[31 студзеня]] [[2000]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5236) і распаўсюджаны кампаніяй [[edel AG|edel]].<ref name="DC1a"/> Музычным выдаўцом выступіла [[EMI Music Publishing]] Germany.<ref name="DC1a"/> Альбом змяшчаў 15 трэкаў, у тым ліку кампазіцыю «Indalo» з удзелам [[Лорэнс Сілабені|Лорэнса Сілабені]].<ref name="DC1a"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў у [[2002]] годзе і дасягнуў 10-га месца ў чарце [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/> ==== Chapter 2 (2001) ==== Другі альбом ''Chapter 2'' выйшаў [[13 красавіка]] [[2001]] года лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5238), распаўсюджаны кампаніяй DA Music і апублікаваны пры выдавецтве Echo Musikverlag.<ref name="DC2"/> Альбом складаецца з 13 трэкаў і пачынаецца і заканчваецца кампазіцыяй «Agnus Dei».<ref name="DC2"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[24 чэрвеня]] [[2003]] года пад назвай ''Illumination'' як сумеснае выданне Intentcity Records і Monopol Records (каталожны нумар: ICCD80009) у фармаце дыджыпак і заняў 7-е месца ў [[Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="DC4"/><ref name="AM2"/> ==== Times (2003) ==== Трэці альбом ''Times'' выйшаў у Еўропе ў [[2003]] годзе лейблам [[Epic Records|Epic]] — падраздзяленнем [[Sony Music Entertainment|Sony Music Entertainment]] (Германія) — у фармаце пашыранага CD з мультымедыйным дадаткам (каталожны нумар: 511339 2).<ref name="DC3"/> У [[ЗША]] альбом выйшаў [[21 верасня]] [[2004]] года пад назвай ''Auracle'' лейблам Intentcity Records (каталожны нумар: ICCD80014) у фармаце дыджыпак.<ref name="DC5"/> [[21 кастрычніка]] [[2005]] года ў Германіі выйшла перавыданне альбома лейблам [[Monopol Records]] (каталожны нумар: M 5269) з чатырма дадатковымі трэкамі, уключаючы «Morgain» і «Morgause» з удзелам [[Мэгі Рэілі]].<ref name="DC3b"/> === Сінглы і зборнікі === На працягу актыўнага перыяду Lesiëm выпусціў шэраг сінглаў, якія атрымалі ратацыю на еўрапейскіх радыёстанцыях.<ref name="AM2"/> Найбольш вядомымі з'яўляюцца «Fundamentum» і «Indalo» з дэбютнага альбома, «Africa» і «Navigator» з ''Chapter 2'', а таксама «Caritas» — вядучы сінгл альбома ''Times'', які выкарыстоўваўся ў якасці трэйлернай музыкі для дакументальных праграм нямецкага тэлеканала N24 у [[2003]] годзе.<ref name="LA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Асноўныя сінглы Lesiëm ! Сінгл !! Альбом !! Год |- | «Fundamentum» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Indalo» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Liberta» || ''Mystic Spirit Voices'' || 2000 |- | «Africa» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Navigator» || ''Chapter 2'' || 2001 |- | «Caritas» || ''Times'' || 2003 |} Шэраг кампазіцый праекта ўваходзіў у зборнікі ў стылі [[нью-эйдж]], якія выдаваліся ў Еўропе ў пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў пад эгідай буйных лейблаў.<ref name="AM2"/> Перавыданне ''Times'' ([[2005]]) з'яўляецца апошнім афіцыйным выданнем праекта на сённяшні дзень.<ref name="DC3b"/> == Удзельнікі і супрацоўнікі == === Асноўны склад і творчая каманда === Праект Lesiëm не меў фіксаванага складу ў традыцыйным сэнсе і функцыянаваў як студыйны праект з пераменным колам супрацоўнікаў пад кіраўніцтвам двух заснавальнікаў. '''[[Свен Майзэль]]''' ({{lang-de|Sven Meisel}}; [[1966]]—[[2016]]) — выканаўчы прадзюсар і суаснавальнік праекта. Прадстаўнік трэцяга пакалення музычнай дынастыі Майзэляў, ён узначальваў незалежны лейбл Monopol Records у Берліне.<ref name="MM"/> Пасля яго смерці [[6 студзеня]] [[2016]] года галіновае выданне smago.de апублікавала афіцыйную жалобную заяву ад імя ўсіх структур Meisel Music.<ref name="SM"/> '''[[Алекс Вэндэ]]''' ({{lang-de|Alex Wende}}) — кампазітар, аранжыроўшчык і выканаўчы прадзюсар праекта, галоўная творчая сіла Lesiëm.<ref name="DC1a"/> На частцы кампазіцый другога альбома ў якасці кампазітара таксама ўдзельнічаў '''Карстэн Вэндэ''' ({{lang-de|Carsten Wende}}).<ref name="DC4"/> '''[[Хенінг Вэстланд]]''' ({{lang-de|Henning Westland}}) — кампазітар і клавішнік, які суаўтарстваваў значную частку музычнага матэрыялу другога альбома.<ref name="DC4"/> '''[[Хайка Ерке]]''' ({{lang-de|Heiko Jerke}}) — кампазітар, аўтар музыкі да кампазіцыі «Agnus Dei» альбома ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> '''[[Ханс-Юрген «Які» Рэзніцэк]]''' ({{lang-de|Hans-Jürgen „Jäcki" Reznicek}}; нар. [[29 лістапада]] [[1953]], [[Дрэздэн]]) — басіст, які запісаў басавыя партыі дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> Рэзніцэк — адзін з найбольш вядомых нямецкіх рок-басістаў, сталы ўдзельнік гуртоў [[Silly (гурт)|Silly]] і [[Pankow (гурт)|Pankow]], а таксама прафесар Вышэйшай школы музыкі імя Карла Марыі фон Вэбера ў Дрэздэне.<ref name="JR">{{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}}</ref> '''[[Томас Пфланц]]''' ({{lang-de|Thomas Pflanz}}) — лірык і памочнік прадзюсара на дэбютным альбоме, суаўтар тэкстаў на другім альбоме.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC4"/> '''[[Матыас Хэртэль]]''' ({{lang-de|Matthias Härtel}}) — галоўны аўтар лацінскіх тэкстаў дэбютнага альбома.<ref name="DC1a"/> '''[[Фарыд Шамс]]''' ({{lang-de|Farid Shams}}) — суаўтар тэкстаў на другім альбоме ''Chapter 2''.<ref name="DC4"/> === Госці-вакалісты і харавыя калектывы === '''[[Мэгі Рэілі]]''' ({{lang-en|Maggie Reilly}}; нар. [[15 верасня]] [[1956]], [[Глазга]], [[Шатландыя]]) — шатландская спявачка, вядомая перш за ўсё сумеснымі запісамі з [[Майк Олдфілд|Майкам Олдфілдам]], у тым ліку хітам «[[Moonlight Shadow]]» ([[1983]]), які дасягнуў першых месцаў у чартах па ўсёй Еўропе.<ref name="AM3"/> Рэілі выканала вакальныя партыі ў кампазіцыях «Humilitas», «Caritas» і «Fides» на альбоме ''Times'', а таксама бонусных трэках «Morgain» і «Morgause» на перавыданні [[2005]] года.<ref name="DC3"/><ref name="DC3b"/> '''[[Лорэнс Сілабені]]''' ({{lang-en|Lawrence Sihlabeni}}) — паўднёваафрыканскі вакаліст, удзельнік кампазіцый «Indalo» і «Africa».<ref name="DC1a"/><ref name="DC2"/> '''[[Дыяна Лаш]]''' ({{lang-de|Diana Lasch}}) і '''[[Кіра Прымке]]''' ({{lang-de|Kira Primke}}) — нямецкія сесійныя вакалісткі, якія выканалі жаночыя вакальныя партыі на шэрагу кампазіцый праекта.<ref name="DC4"/> '''[[Хор імя Карла Марыі фон Вэбера]]''' ({{lang-de|Carl-Maria-von-Weber-Chor}}; [[Дрэздэн]]) — мужчынскі хор з Дрэздэна, які забяспечыў харавую аснову першых двух альбомаў.<ref name="DC1a"/> <ref name="DC2"/> '''[[Хор Нямецкай оперы ў Берліне]]''' ({{lang-de|Chor der Deutschen Oper Berlin}}) — прафесійны змяшаны хор, які замяніў хор імя Карла Марыі фон Вэбера на трэцім альбоме ''Times''.<ref name="DC3"/> Хор таксама выступіў разам з Lesiëm на [[Гала Хасэ Карэраса]] ў снежні [[2002]] года.<ref name="LA"/> == Рэцэпцыя і прызнанне == === Крытычны прыём === Крытычны прыём Lesiëm адрозніваўся значнай неаднастайнасцю ў залежнасці ад краіны і выдання. У нямецкай музычнай прэсе праект фактычна быў абыдзены ўвагай: такія ўплывовыя выданні, як [[laut.de]], [[Musikexpress]] і musikreviews.de, не апублікавалі разгорнутых рэцэнзій на альбомы Lesiëm.<ref name="LA"/> Laut.de мае старонку артыста з біяграфіяй праекта, аднак без крытычных рэцэнзій на асобныя альбомы.<ref name="LA"/> Найбольш разгорнутую крытычную ацэнку далі рэцэнзенты амерыканскай музычнай базы дадзеных [[AllMusic]]. Дэбютны альбом быў ацэнены крытыкам Джослін Лейн ({{lang-en|Joslyn Layne}}) у цёплых тонах: рэцэнзентка адзначыла майстэрства хора імя Карла Марыі фон Вэбера і ахарактарызавала гучанне альбома як «натхнёны містычны поп, які ўзлятае над нябёсамі».<ref name="AM1"> {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = AllMusic | language = en | accessdate = 2024}}</ref> Другі і трэці альбомы былі ацэнены крытыкам Рыкам Андэрсанам ({{lang-en|Rick Anderson}}) значна больш стрымана. У рэцэнзіі на ''Illumination'' ён прызнаў блізкасць гучання праекта да [[Enigma (праект)|Enigma]], заўважыўшы: «Калі вам падабаецца Enigma, вам спадабаецца і гэты альбом».<ref name="AM2"/> У рэцэнзіі на ''Auracle'' Андэрсан ахарактарызаваў выкарыстанне лацінскіх тэкстаў як «наўмысна сфабрыкаваную містыку», аднак высока ацаніў выкананне хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="AM3"/> У больш шырокім жанравым кантэксце Lesiëm разглядаецца як адзін з найбольш паспяховых прадстаўнікоў «энігматычнай» хвалі канца [[1990-я|1990-х]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гадоў, разам з [[Era (гурт)|Era]], [[Gregorian (гурт)|Gregorian]] і [[Amethystium]].<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> === Камерцыйны поспех === Нягледзячы на адсутнасць буйных галіновых узнагарод, Lesiëm дасягнуў значнага камерцыйнага поспеху. Усе тры альбомы распаўсюджваліся больш чым у 50 краінах свету.<ref name="AM2"/> У [[ЗША]] альбомы патрапілі ў [[Billboard (часопіс)|чарт Billboard]] у катэгорыі New Age Albums.<ref name="AM2"/><ref name="AM3"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Пазіцыі ў чарце Billboard New Age Albums (ЗША) ! Альбом !! Год выдання (ЗША) !! Пазіцыя ў чарце |- | ''Mystic Spirit Voices'' || 2002 || № 10 |- | ''Illumination'' (''Chapter 2'') || 2003 || № 7 |- | ''Auracle'' (''Times'') || 2004 || не трапіў у Top 10 |} Камерцыйны поспех праекта тлумачыцца перш за ўсё актыўным выкарыстаннем тэлевізійных пляцовак і маштабнымі жывымі шоу, а таксама прамым выхадам на міжнародны рынак праз лейбл Intentcity Records.<ref name="LA"/> == Канцэрты і выступленні == Lesiëm выступаў перад публікай адносна рэдка, аддаючы перавагу студыйнай працы. Тым не менш, некалькі жывых выступленняў праекта сталі значнымі падзеямі ў жыцці нямецкай музычнай і тэлевізійнай індустрыі. Найбольш маштабным і вядомым стаў канцэрт «Лейпцыгскі вогненны цуд» ({{lang-de|Leipziger Feuerzauber}}), які адбыўся восенню [[2001]] года каля Манумента бітвы народаў ({{lang-de|Völkerschlachtdenkmal}}) у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]].<ref name="LA"/> Узведзены ў [[1913]] годзе, гэты каменны помнік вышынёй 91 метр з'яўляецца адным з найбуйнейшых манументаў [[Еўропа|Еўропы]].<ref name="LA"/> Канцэрт сабраў звыш 200 000 гледачоў і транслявалася на нямецкім тэлебачанні, ахопліваючы мільённую аўдыторыю.<ref name="LA"/> «Лейпцыгскі вогненны цуд» застаецца найбольш цытаваным жывым выступленнем праекта і адным з найбольш відовішчных канцэртаў у гісторыі нямецкай электроннай музыкі. У снежні [[2002]] года Lesiëm выступіў на Гала [[Хасэ Карэрас|Хасэ Карэраса]] ({{lang-de|José Carreras Gala}}) — штогадовым дабрачынным тэлегала-канцэрце, які транслюецца тэлеканалам [[ZDF]].<ref name="LA"/> Праект выканаў сінгл «Caritas» у суправаджэнні хора Нямецкай оперы ў Берліне.<ref name="LA"/> Апошнім зафіксаваным публічным выступленнем праекта стаў удзел у фестывалі [[Кёльнскія агні]] ({{lang-de|Kölner Lichter}}) у [[Кёльн|Кёльне]] ў [[2013]] годзе.<ref name="LA"/> Lesiëm падрыхтаваў спецыяльную музычную праграму для суправаджэння феерверкаў гэтага штогадовага відовішча на [[Рэйн|Рэйне]]. Гэта кароткатэрміновае вяртанне засталося адзінокім эпізодам пасля амаль васьмігадовага маўчання. {{зноскі}} == Крыніцы == === Рэцэнзіі === * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/chapter-2-mw0000373496 | title = Chapter 2 — Review | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/illumination-mw0000597956 | title = Illumination — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/auracle-mw0000301955 | title = Auracle — Review | last = Anderson | first = Rick | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.allmusic.com/album/times-mw0000477336 | title = Times | work = [[AllMusic]] | language = en | accessdate = 2024}} === Афіцыйныя крыніцы === * {{cite web | url = https://www.meiselmusic.de | title = Sven Meisel — Nachruf | work = Meisel Music GmbH | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.smago.de | title = Sven Meisel verstorben — Offizielle Traueranzeige | work = smago.de | language = de | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.laut.de/Lesiem | title = Lesiëm — Biografie | work = [[laut.de]] | language = de | accessdate = 2024}} === Базы дадзеных === * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2748415-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (EU, 2000) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2054746-Lesiëm-Mystic-Spirit-Voices | title = Lesiëm — Mystic Spirit Voices (US, 2002) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/4597511-Lesiëm-Chapter-2 | title = Lesiëm — Chapter 2 | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/758277-Lesiëm-Illumination | title = Lesiëm — Illumination | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/3425056-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (EU, 2003) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/2055928-Lesiëm-Auracle | title = Lesiëm — Auracle | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.discogs.com/release/30827916-Lesiëm-Times | title = Lesiëm — Times (Reissue 2005) | work = [[Discogs]] | language = en | accessdate = 2024}} * {{cite web | url = https://www.jackireznicek.com | title = Jäcki Reznicek — Biografie | work = jackireznicek.com | language = de | accessdate = 2024}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.allmusic.com/artist/lesiem Lesiëm] на [[AllMusic]] * [https://www.discogs.com/artist/Lesiem Lesiëm] на [[Discogs]] * [https://www.last.fm/music/Lesiem Lesiëm] на [[Last.fm]] * [https://www.laut.de/Lesiem Lesiëm] на [[laut.de]] * [https://www.meiselmusic.de Meisel Music GmbH] — афіцыйны сайт музычнага выдавецтва Meisel Music 0caafgo5vs6kbi09t3bqkio4vvm7lpj Драздовічы герба «Ястрабец» 0 810258 5160533 2026-07-03T11:16:01Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Драздовічы герба «Ястрабец»''' — шляхецкі род. У вывадах шляхецтва XIX ст. Драздовічы спасылаліся на папулярны тым часам фальсіфікат — «попіс шляхты 1420 года», у якім фігуравалі быццам іх продкі Дразды. Першыя ж пэўныя звесткі пра Драздовічаў датуюцца...» 5160533 wikitext text/x-wiki '''Драздовічы герба «Ястрабец»''' — шляхецкі род. У вывадах шляхецтва XIX ст. Драздовічы спасылаліся на папулярны тым часам фальсіфікат — «попіс шляхты 1420 года», у якім фігуравалі быццам іх продкі Дразды. Першыя ж пэўныя звесткі пра Драздовічаў датуюцца 1670—1674 гадам.{{sfn|Юркевіч|2019|p=}} '''Юзаф''' — першы пэўна вядомы Драздовіч, у 1670-я гады валодаў або арандаваў маёнткам Арэхаўна. Меў некалькі сыноў. * '''Ян''' — адзін з сыноў Юзафа і спадчынікаў Арэхаўны — быў жанаты з Марыянай з Шыпілаў. ** '''Барталамей''' *** '''Ян''' (памёр да 1832) быў жанаты з Яганай з Вількіцкіх, меў прынамсі двух сыноў. **** '''Юзаф''' (нар. 1792), жыў у Барысаўскім павеце **** '''Стафан''' (нар. 1799), быў двойчы жанаты, з Саламеяй з Шыпілаў (1794 — 12-15.11.1832, Свяды, памерла падчас родаў, пахавана на вясковых могілках у Чашках{{sfn|Юркевіч|2019|p=}}) і з Вікторыяй з Шыманскіх. ***** (1) '''Марыяна''' ***** (1) '''Разалія''' ***** (1) '''Ганна''' (12-15.11.1832, Свяды — пам. да 1834), ахрышча 17.11.1832 года ў Празароцкім касцёле.{{sfn|Юркевіч|2019|p=}} ***** (2) '''Нарцыз''' (26 кастрычніка 1833, Усвяды — 1890), ахрышчаны 29.10.1833 года ў Празароцкім касцёле. Быў жанаты з Юзэфай з Карчэўскіх. ****** чатыры сыны ****** дачка ****** '''[[Язэп Драздовіч|Язэп]]''' (1.10.1888-15.9.1954) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Юркевіч |аўтар = Зміцер Юркевіч |загаловак = З герба Ястрабец |выданне = Культура |год = 2019 |нумар = 39 (1426) |мова = be }} * Драздовічы // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 5. Д / Я. С. Глінскі [і інш.]; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск : Беларусь, 2018. — 847 с. : [16] л. іл. — ISBN 978-985-01-1252-1. — С. 498—522. {{Бібліяінфармацыя}} 3curggdakzd0qq7px3op83rkww6m52a 5160534 5160533 2026-07-03T11:16:24Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160534 wikitext text/x-wiki '''Драздовічы герба «Ястрабец»''' — шляхецкі род. У вывадах шляхецтва XIX ст. Драздовічы спасылаліся на папулярны тым часам фальсіфікат — «попіс шляхты 1420 года», у якім фігуравалі быццам іх продкі Дразды. Першыя ж пэўныя звесткі пра Драздовічаў датуюцца 1670—1674 гадам.{{sfn|Юркевіч|2019|p=}} '''Юзаф''' — першы пэўна вядомы Драздовіч, у 1670-я гады валодаў або арандаваў маёнткам Арэхаўна. Меў некалькі сыноў. * '''Ян''' — адзін з сыноў Юзафа і спадчынікаў Арэхаўны — быў жанаты з Марыянай з Шыпілаў. ** '''Барталамей''' *** '''Ян''' (памёр да 1832) быў жанаты з Яганай з Вількіцкіх, меў прынамсі двух сыноў. **** '''Юзаф''' (нар. 1792), жыў у Барысаўскім павеце **** '''Стафан''' (нар. 1799), быў двойчы жанаты, з Саламеяй з Шыпілаў (1794 — 12-15.11.1832, Свяды, памерла падчас родаў, пахавана на вясковых могілках у Чашках{{sfn|Юркевіч|2019|p=}}) і з Вікторыяй з Шыманскіх. ***** (1) '''Марыяна''' ***** (1) '''Разалія''' ***** (1) '''Ганна''' (12-15.11.1832, Свяды — пам. да 1834), ахрышча 17.11.1832 года ў Празароцкім касцёле.{{sfn|Юркевіч|2019|p=}} ***** (2) '''Нарцыз''' (26 кастрычніка 1833, Усвяды — 1890), ахрышчаны 29.10.1833 года ў Празароцкім касцёле. Быў жанаты з Юзэфай з Карчэўскіх. ****** чатыры сыны ****** дачка ****** '''[[Язэп Драздовіч|Язэп]]''' (1.10.1888-15.9.1954) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Юркевіч |аўтар = Зміцер Юркевіч |загаловак = З герба Ястрабец |выданне = Культура |год = 2019 |нумар = 39 (1426) |мова = be }} * Драздовічы // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 5. Д / Я. С. Глінскі [і інш.]; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск : Беларусь, 2018. — 847 с. : [16] л. іл. — ISBN 978-985-01-1252-1. — С. 498—522. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] 4a6p43ieatkwdb7zsg4hnrrilmpkwsj 5160538 5160534 2026-07-03T11:46:33Z M.L.Bot 261 5160538 wikitext text/x-wiki {{шляхецкі род}} '''Драздовічы герба «Ястрабец»''' — шляхецкі род. У вывадах шляхецтва XIX ст. Драздовічы спасылаліся на папулярны тым часам фальсіфікат — «попіс шляхты 1420 года», у якім фігуравалі быццам іх продкі Дразды. Першыя ж пэўныя звесткі пра Драздовічаў датуюцца 1670—1674 гадамі.{{sfn|Юркевіч|2019|p=}} '''Юзаф''' — першы пэўна вядомы Драздовіч, у 1670-я гады валодаў або арандаваў маёнтак [[Арэхаўна (Ушацкі раён)|Арэхаўна]]. Меў некалькі сыноў. * '''Ян''' — адзін з сыноў Юзафа і спадчынікаў Арэхаўны — быў жанаты з Марыянай з Шыпілаў. ** '''Барталамей''' *** '''Ян''' (памёр да 1832) быў жанаты з Яганай з Вількіцкіх, меў прынамсі двух сыноў. **** '''Юзаф''' (нар. 1792), жыў у Барысаўскім павеце **** '''Стафан''' (нар. 1799), быў двойчы жанаты, з Саламеяй з Шыпілаў (1794 — 12-15.11.1832, Свяды, памерла падчас родаў, пахавана на вясковых могілках у Чашках{{sfn|Юркевіч|2019|p=}}) і з Вікторыяй з Шыманскіх. ***** (1) '''Марыяна''' ***** (1) '''Разалія''' ***** (1) '''Ганна''' (12-15.11.1832, Свяды — пам. да 1834), ахрышча 17.11.1832 года ў Празароцкім касцёле.{{sfn|Юркевіч|2019|p=}} ***** (2) '''Нарцыз''' (26 кастрычніка 1833, Усвяды — 1890), ахрышчаны 29.10.1833 года ў Празароцкім касцёле. Быў жанаты з Юзэфай з Карчэўскіх. ****** чатыры сыны ****** дачка ****** '''[[Язэп Драздовіч|Язэп]]''' (1.10.1888-15.9.1954) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |ref = Юркевіч |аўтар = Зміцер Юркевіч |загаловак = З герба Ястрабец |выданне = Культура |год = 2019 |нумар = 39 (1426) |мова = be }} * Драздовічы // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 5. Д / Я. С. Глінскі [і інш.]; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск : Беларусь, 2018. — 847 с. : [16] л. іл. — ISBN 978-985-01-1252-1. — С. 498—522. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] 9b1upwbb03e3a90ynn0q0xt3f9fcepn