Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 2097 5160979 5021124 2026-07-04T15:52:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160979 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Клічаўскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Kličaŭ, Belarus.svg |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = горад [[Клічаў]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[6 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Глава = Вашчыла Францішак Вітольдавіч |Назва главы = Старшыня райвыканкама |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 87,81 %, [[руская мова|руская]] 11,08 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 46,27 %, руская 52,12 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = {{падзенне}}15&nbsp;148<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_4945/ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа.]</ref> чел. |Год перапісу = 2016 |Месца па насельніцтве = 14 |Шчыльнасць = 9,6 |Месца па шчыльнасці = 20 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 95,59 %, <br /> [[рускія]] — 2,9 %, <br /> іншыя — 1,51 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;800,32<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 4 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Belarus, Mahilioŭskaja voblasć, Kličaŭski rajon.png |Памер карты = |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 2236 |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://translate.google.by/translate?hl=ru&sl=ru&tl=be&u=http%3A%2F%2Fklichev.gov.by%2Fhelp%2Fstrrai%2F |Заўвагі = }} '''Клі́чаўскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Клічаў]]. Размешчаны на захадзе Магілёўскай вобласці. Мяжуе з [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]], [[Бабруйскі раён|Бабруйскім]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскім]], [[Быхаўскі раён|Быхаўскім]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскім]], [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёнамі]] Магілёўскай вобласці і [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёнам]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Геаграфія == Плошча 1800 км². У тэктанічных адносінах Клічаўскі раён прымеркаваны да паўночнага схілу [[Бабруйскі пахаваны выступ|Бабруйскага пахаванага выступу]] [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]: паўднёва-ўсходняга крыла [[Чэрвеньскі структурны заліў|Чэрвеньскага структурнага заліва]] [[Аршанская ўпадзіна|Аршанскай упадзіны]]. Зверху залягаюць антрапагенавыя ўтварэнні сожскага, дняпроўскага і Бярэзінскага зледзяненняў магутнасцю 40—70 м, ніжэй на поўдзень верхнемелавыя да 40 м. Пашыраны адклады дэвону і верхняга пратэразою (венд і рыфей) магутнасцю да 600 м. На большай частцы тэрыторыі заляганне грунтовых вод неглыбокае — 2,5 м, на асобных плошчах — менш 2 м. Паверхня раўнінная, слабапарэзаная, у межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Яе [[вышыня над узроўнем мора]] 200—240 м. Агульны нахіл паверхні з поўначы на поўдзень. 80 % тэрыторыі знаходзіцца на вышыні 150—165 м, 18 % — ніжэй за 150 м. Паверхню Друць-Бярэзінскага вадападзелу ў шыротным напрамку расчляняюць скразныя даліны глыбінёй расчлянення 5—7 м на кв. км. Найвышэйшы пункт раёна — 176 м (за 6 км на паўночны захад ад в. [[Дубно]]), самы нізкі пункт раёна — 136 м (урэз [[Бярэзіна|Бярэзіны]]). Рачныя даліны і паніжэнні ў рознай ступені забалочаныя і затарфаваныя, агульны нахіл у бок ракі [[Ольса]]. Асноўныя рэкі — [[Бярэзіна]], [[Ольса]] з прытокамі [[Нясета]] (з [[Гарадзечанка]]й і [[Турчанка (рака)|Турчанкай]]), [[Сушанка]], [[Ганчанка]], [[Суша (рака)|Суша]] (з [[Перасопенка]]й) і [[Кострычка]], а таксама [[Друць]] з прытокам [[Даўжанка (рака)|Даўжанкай]]. Іншыя рэкі: [[Ваданоска]]. Азёры: [[Дубавец (возера)|Дубавец]] і [[Орлінскае]]. Карысныя выкапні: мел, пясок, пясчана-жвіровыя сумесі. Пераважаюць землі: лёгкія суглінкі 68 %, супясчаныя — 30 %. Лясамі занята — 25,7 % плошчы раёна. Балоты займаюць 3,2 % тэрыторыі. Ёсць біялагічны мікразаказнік, гідралагічны і паляўнічы заказнікі мясцовага значэння, гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння [[Астравы Дулебы (заказнік)|Астравы Дулебы]]. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі Клічаўскага раёна займаюць 36280 гектараў, з іх ворыва — 25385 гектараў. == Гісторыя == Археалагічныя даследаванні і знойдзеныя матэрыялы дазволілі высвятліць, што тэрыторыя Клічаўшчыны была заселеная чалавекам яшчэ ў эпоху [[неаліт]]у. У раннім жалезным веку тут насялялі плямёны [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. У раёне выраблялі жалезныя і бронзавыя прылады працы і ўпрыгажэнні, займалася земляробствам і жывёлагадоўляй. У 6-9 стагоддзях у гэтых месцах жылі славянскія плямёны [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У раёне налічваецца 29 Курганоў. На тэрыторыі раёна ў 1998 годзе на грамадзянскім могілках вёскі [[Баркі (Клічаўскі раён)|Баркі]] археолагамі быў знойдзены помнік дахрысціянскай культуры «хатка-церамок» — від пахавання памерлых продкаў-язычнікаў. Такі абрад пахавання існаваў на тэрыторыі Клічаўскага раёна і ў першай палове 20 стагоддзя. Падобны помнік з’яўляецца адзіным захаваным на тэрыторыі Беларусі. У 9 стагоддзі тэрыторыя цяперашняй Клічаўшчыны ўваходзіла ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], у 12 стагоддзі — належала [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскаму княству]], з першай паловы 14 стагоддзя — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], з другой паловы 16 стагоддзя — пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы ў [[Мінскае ваяводства]]. У 1793 годзе, калі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] была далучана цэнтральная частка Беларусі, і на яе тэрыторыі ўтварылася [[Мінская губерня]]. У яе склад увайшлі Бацэвіцкая і [[Свіслацкая воласць|Свіслацкая]] воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]], Брадзецкая і Даўжанская воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. Гэтыя землі і сталі тэрыторыяй сучаснага Клічаўскага раёна. Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Клічаў]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Бацэвіцкі сельсавет|Бацэвіцкі]], [[Ваевіцкі сельсавет|Ваевіцкі]], [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскі]], [[Запольскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Запольскі]], [[Кабылянкаўскі сельсавет|Кабылянкаўскі (Кабылянскі)]], [[Каўбчанскі сельсавет|Каўбчанскі]], [[Клічаўскі сельсавет|Клічаўскі]], [[Новамаксімавіцкі сельсавет|Новамаксімавіцкі (Максімавіцкі)]], [[Нясяцкі сельсавет|Нясяцкі]], [[Убалацкі сельсавет|Убалацкі]], [[Уладзіміраўскі сельсавет|Уладзіміраўскі]], [[Усакінскі сельсавет|Усакінскі]]. 8 кастрычніка 1924 года ўтвораны [[Усохскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Усохскі сельсавет]], 17 снежня 1926 года — [[Наталаўскі нацыянальны польскі сельсавет]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Віркаўскі сельсавет|Віркаўскі]], [[Востраўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Востраўскі]], [[Сялібскі сельсавет|Сялібскі]], [[Якшыцкі сельсавет|Якшыцкі]] сельсаветы скасаванага [[Свіслацкі раён (Бабруйская акруга)|Свіслацкага раёна]] і [[Грыбавецкі сельсавет|Грыбавецкі]], [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскі (Даўжанскі)]], [[Дубенскі сельсавет|Дубенскі]], [[Ядрына-Слабадскі сельсавет|Ядрына-Слабадскі]] сельсаветы скасаванага [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]]. 25 ліпеня 1931 года Сялібскі і Якшыцкі сельсаветы перададзены [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскаму раёну]], 12 лютага 1935 года Грыбавецкі сельсавет — [[Кіраўскі раён|Кіраўскаму раёну]]. 14 жніўня 1937 года скасаваны Наталаўскі нацыянальны польскі сельсавет. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Клічаў атрымаў статус гарадскога пасёлка. 10 ліпеня 1939 года Клічаўскі сельсавет скасаваны, адначасова ўтвораны [[Дзмітраўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Дзмітраўскі сельсавет]]. З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Ваевіцкі, Востраўскі, Дубенскі, Запольскі, Убалацкі, Уладзіміраўскі, Усохскі сельсаветы, утвораны [[Бёрдаўскі сельсавет]]. 21 кастрычніка 1960 года скасаваны Бёрдаўскі, Максімавіцкі, Усакінскі, Ядрынаслабадскі сельсаветы. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, яго тэрыторыя цалкам далучана да [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]]. 6 студзеня 1965 года Клічаўскі раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Клічаў, [[Акцябрскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Акцябрскі]], Бацэвіцкі, Віркаўскі, Ганчанскі, Дзмітраўскі (Дзмітрыеўскі), Доўгаўскі, Каўбчанскі, Нясяцкі сельсаветы, якія былі перададзены з Кіраўскага раёна. 19 жніўня 1966 года Дзмітраўскі сельсавет перайменаваны ў [[Патоцкі сельсавет|Патоцкі]]. 20 кастрычніка 1995 года Клічаўскі раён і гарадскі пасёлак Клічаў аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 15 снежня 2000 года Клічаў аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання. 23 снежня 2009 года скасаваны Віркаўскі сельсавет<ref>[https://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>, 21 снежня 2011 года — Ганчанскі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf |date=14 красавіка 2019 }}</ref>, 20 верасня 2013 года — Акцябрскі сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0060328&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 сентября 2013 г. № 22-12 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211229221815/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0060328&p1=1 |date=29 снежня 2021 }}</ref>. == Дэмаграфія == Насельніцтва раёна складае 17&nbsp;246 чал. (2009)<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref>, 15&nbsp;148 (2016). Усяго акрамя Клічава налічваецца 140 сельскіх населеных пунктаў. На 1 студзеня 2025 года ў раёне жыло 13 324 чал., у тым ліку ў Клічаве — 7 249<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref>. == Памятныя мясціны == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Клічаўскага раёна}} На тэрыторыі раёна размешчана 85 помнікаў гісторыі і культуры. Сярод іх помнікі архітэктуры: паштовая станцыя (19 ст.), Мікалаеўская царква (канец 19-пачатак 20 ст.). == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Аляксандр Васілевіч Акуліч]], Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь * [[Леанід Марцінавіч Дайнека]] (1940—2019), беларускі пісьменнік * [[Язэп Зазека]], беларускі пісьменнік, навуковец і педагог * [[Сяргей Іванавіч Касцян|Сяргей Касцян]] (нар. 1941), беларускі палітык * [[Мікалай Паўлавіч Кніга]], беларускі вучоны ў галіне оталарынгалогіі * [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|Анатоль Кудравец]], беларускі пісьменнік * [[Аркадзь Смоліч]] (1891—1938), беларускі географ, дзяржаўны дзеяч, навуковец, ахвяра камуністычных рэпрэсій * [[Мікола Татур]], беларускі перакладчык, паэт, крытык * [[Анатоль Харлап]], беларускі палітык і дыпламат * [[Марыя Сіланцьеўна Шаўчонак]], беларуская паэтэса * [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі]] (1855—1881) — шляхціч герба Прагоня, беларускі рэвалюцыянэр-нарадаволец, які забіў расейскага імпэратара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра ІІ]]. == Транспарт == Праз раён праходзяць чыгунка [[Асіповічы]] — [[Магілёў]], аўтадарогі на [[Беразіно]], [[Бабруйск]], [[Магілёў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/БелЭн|8}} == Спасылкі == * [http://region.mogilev.by/ru/node/8484 Інфармацыя на партале Магілёўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110105225925/http://region.mogilev.by/ru/node/8484 |date=5 студзеня 2011 }} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_klichev/map.shtml Карты і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170426200846/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_klichev/map.shtml |date=26 красавіка 2017 }} * [http://globustut.by/_regs/klichev.htm Славутасці на партале globustut.by] {{Клічаўскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Магілёўскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Клічаўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Бабруйская акруга|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (1938—1944)}} |спіс3 = {{Бабруйская вобласць|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]] (1944—1954)}} |спіс4 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (1954—1962, з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Клічаўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1965 годзе]] 76bylomzpdzntdf3vg6a788lle6gnut 0 2100 5160985 5009697 2026-07-04T16:47:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160985 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кобрынскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкая вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Кобрын]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 43,14 %, [[руская мова|руская]] 51,18 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 15,68 %, руская 79,08 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 88&nbsp;037 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 1 |Шчыльнасць = 43,16 |Месца па шчыльнасці = 2 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 87,86 %, <br /> [[рускія]] — 6,09 %, <br /> [[украінцы]] — 4,5 %, <br /> іншыя — 1,55 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 2&nbsp;039,79<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825200934/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=25 жніўня 2011 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 7 |Максімальная вышыня = 169,1 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 138,0 |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Кобрынскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэжрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Утвораны 15 студзеня 1940 года, у сучасных межах з 25 снежня 1967 года. Падзелены на 11 сельсаветаў. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Кобрын]]. == Геаграфічнае становішча == Знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы Брэсцкай вобласці. Мяжуе з Бярозаўскім, Драгічынскім, Жабінкаўскім, Камянецкім, Маларыцкім і Пружанскім раёнамі Брэсцкай вобласці, а таксама з [[Валынская вобласць|Валынскай вобласцю]] [[Украіна|Украіны]]. Тэрыторыя раёна займае каля 2030 км² (6,6 % ад агульнай плошчы вобласці). Працягласць раёна з поўначы на поўдзень — 61 км, з захаду на ўсход — 51 км. == Рэльеф == Па рэльефу паўночная частка раёна выразна адрозніваецца ад паўднёвай. На поўначы пераважаюць раўнінна-ўзгорыстыя ландшафты, гэта зона Кобрынскага Перадпалесся. Паўдневая частка адносіцца непасрэдна да [[Палеская нізіна|Палесся]], рэльеф якога ўяўляе сабой злёгку хвалістую, амаль плоскую раўніну. Самая высокая кропка раёна (169,1 м) знаходзіцца за 2 км ад вёскі [[Тэўлі]], самая нізкая (138 м) — урэз ракі Мухавец на заходняй мяжы раёна. == Гідраграфія == Раён налічвае 18 вялікіх і малых рэчак, агульная даўжыня якіх складае 298 км. Рачная сетка належыць да басейна [[Буг]]а. '''Рэкі''': [[Мухавец]], [[Трасцяніца (рака)|Трасцяніца]], [[Кобрынка]], [[Літкава]], [[Выдзерка]], [[Шэўня]]. '''Каналы''': [[Дняпроўска-Бугскі канал]], [[канал Бона]], [[Казацкі канал]]. '''Азёры''': [[Бамаўскае]], [[Любань (возера)|Любань]], [[Возера Каташы|Каташы (Вярхі)]], [[Свінарэйка]], [[Мох (возера)|Мох]]. У адлегласці 10 кіламетраў ад Кобрына знаходзіцца [[Бамаўскае|возера Бамаўскае]], якое ўзнікла ў выніку будаўніцтва аўтамабільнай трасы [[Брэст]] — [[Мінск]]. [[Дняпроўска-Бугскае вадасховішча]]. == Гісторыя == Утвораны 15 студзеня 1940 года<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|25}}</ref> ў складзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[БССР]]. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 13 сельсаветаў: [[Батчынскі сельсавет|Батчынскі]], [[Жухавецкі сельсавет|Жухавецкі]], [[Закросніцкі сельсавет|Закросніцкі]], [[Засімскі сельсавет|Засімскі]], [[Казішчанскі сельсавет|Казішчанскі]], [[Кіселявецкі сельсавет|Кіселявецкі]], [[Красналескаўскі сельсавет|Красналескаўскі]], [[Лепясоўскі сельсавет|Лепясоўскі]], [[Пескаўскі сельсавет (Кобрынскі раён)|Пескаўскі]], [[Стрыгаўскі сельсавет|Стрыгаўскі]], [[Тэвельскі сельсавет|Тэвельскі]], [[Хідрынскі сельсавет|Хідрынскі]], [[Яроміцкі сельсавет|Яроміцкі]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Жухавецкі, Засімскі, Красналескаўскі, Пескаўскі, Хідрынскі сельсаветы, утвораны [[Астроміцкі сельсавет|Астроміцкі]], [[Пецькаўскі сельсавет|Пецькаўскі]] сельсаветы, Закросніцкі сельсавет перайменаваны ў [[Залескі сельсавет (Кобрынскі раён)|Залескі]], вёска [[Млынок (Пружанскі раён)|Млынок]] перададзена ў [[Пружанскі раён]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 жніўня 1959 года да раёна далучаны [[Аніскавіцкі сельсавет|Аніскавіцкі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)|Гарадзецкі]], [[Грушаўскі сельсавет|Грушаўскі]] сельсаветы скасаванага [[Антопальскі раён|Антопальскага раёна]], [[Верхалескі сельсавет|Верхалескі]], [[Дзівінскі сельсавет|Дзівінскі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Кобрынскі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Павіццеўскі сельсавет|Павіццеўскі]], [[Хабовіцкі сельсавет|Хабовіцкі]] сельсаветы скасаванага [[Дзівінскі раён|Дзівінскага раёна]], [[Азяцкі сельсавет|Азяцкі]] і [[Рагозненскі сельсавет|Рагозненскі]] сельсаветы скасаванага [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]]. 11 жніўня 1959 года скасаваны Казішчанскі і Стрыгаўскі сельсаветы, у склад раёна з [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]] перададзены населеныя пункты [[Бярозна (Кобрынскі раён)|Бярэзна]], [[Іласк]], [[Калонія (Кобрынскі раён)|Калонія]], [[Лука (Кобрынскі раён)|Лука]], [[Навасёлкі (Астроміцкі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Смалярня (Кобрынскі раён)|Смалярня]] і [[Шамятоўка (Кобрынскі раён)|Шамятоўка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 жніўня 1959 г. // Зборнік законаў Беларускай ССР і указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. — 1959, № 10.</ref>. 30 кастрычніка 1959 года скасаваны Верхалескі, Лепясоўскі і Хабовіцкі сельсаветы. 14 красавіка 1960 года да раёна далучаны [[Стрыганецкі сельсавет]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]]. 21 студзеня 1961 года скасаваны Грушаўскі і Стрыганецкі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Жабінка]], [[Крыўлянскі сельсавет|Крыўлянскі]], [[Сакскі сельсавет|Сакскі]], [[Сцяпанкаўскі сельсавет|Сцяпанкаўскі]] і [[Якаўчыцкі сельсавет|Якаўчыцкі]] сельсаветы [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]], [[Восаўскі сельсавет (Кобрынскі раён)|Восаўскі]] і [[Чарнянскі сельсавет|Чарнянскі]] сельсаветы скасаванага [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]. 7 сакавіка 1963 года Кобрын аднесены да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання. 4 студзеня 1965 года гарадскі пасёлак Жабінка, Сакскі і Сцяпанкаўскі сельсаветы перададзены ў склад Брэсцкага раёна. 6 студзеня 1965 года Чарнянскі сельсавет перададзены зноў утворанаму Маларыцкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года Азяцкі, Крыўлянскі, Рагозненскі і Якаўчыцкі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Жабінкаўскаму раёну. 18 снежня 1972 года Пецькаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Хідрынскі сельсавет|Хідрынскі]], 19 ліпеня 1976 года — Яроміцкі сельсавет у [[Буховіцкі сельсавет|Буховіцкі]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна 13 сельсаветаў, 164 населеныя пункты<ref name="атд74" />. 4 студзеня 2002 года Кобрынскі раён і горад [[Кобрын]] аб'яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Кобрынскі раён з адміністрацыйным цэнтрам горад [[Кобрын]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. 11 мая 2012 года скасаваны [[Аніскавіцкі сельсавет]], 26 чэрвеня 2013 года — [[Восаўскі сельсавет (Кобрынскі раён)|Восаўскі сельсавет]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна — 88,3 тыс.чал. (2011). Гарадское насельніцтва складае 56 %, сельскае — 44 %. Колькасць населеных пунктаў — 162. == Рэлігія == У раёне зарэгістраваны 63 рэлігійныя суполкі, якія належаць да 8 рэлігійных канфесій. == Археалагічныя помнікі == {| class="wikitable" |- ! Назва !! Датаванне !! Месцазнаходжанне !! Катэгорыя |- | Каменны могільнік || XIV-XVI стагоддзі || 1 км на поўдзень ад вёскі [[Закросніца]], урочышча Замошша || 3 |- | Курган перыяду ранняга сярэднявечча || XI-XIII стагоддзі || 3,3 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Залессе]], у лесе || 3 |- | Курганны могільнік-2 перыяду ранняга сярэднявечча || XI-XIII стагоддзі || 0,5 км на захад ад вёскі [[Засімы (Кобрынскі раён)|Засімы]], урочышча Шараеў Лес || 3 |- | Курганны могільнік перыяду ранняга сярэднявечча || V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э. || 2,5 км на поўдзень ад вёскі [[Кісялёўцы]], урочышча Ямішча || 3 |} == Вядомыя асобы == * [[Максім Антонавіч Антанюк]] * [[Уладзімір Лукіч Верхавец]] * [[Пётр Антонавіч Крачэўскі]] (1879—1928) — беларускі палітычны і грамадска-культурны дзеяч * [[Уладзіслаў Юльянавіч Малахоўскі]] * [[Алесь Паплаўскі]] * [[Сцяпан Міхайлавіч Кірычук]] (нар. 1949) — кандыдат тэхнічных навук (1999), доктар сацыялагічных навук, дацэнт, ганаровы прафесар Цюменскай дзяржаўнай архітэктурна-будаўнічай акадэміі, сапраўдны член Муніцыпальнай акадэміі Расійскай Федэрацыі. == Першыя сакратары Кобрынскага райкама (гаркама) КПБ == * Аронаў (1940—1941) * [[Іван Дарафеевіч Царанкоў]] (1944—1957) * [[Канстанцін Васілевіч Стрэлаў]] (1957—1958) * [[Барыс Ціханавіч Шумілін]] (1959—1961) * [[Сяргей Міхайлавіч Шабашоў]] (1961—1962) * [[Сяргей Пятровіч Руціч]] (1962—1964) * [[Яўген Рыгоравіч Хахлоў]] (1964—1970) * [[Уладзімір Лукіч Верхавец]] (1970—1971) * [[Уладзімір Захаравіч Дудзік]] (1970—1971) * [[Аляксандр Міхайлавіч Старавойтаў]] (1974—1977) * [[Мікалай Міхайлавіч Гвай]] (1977—1985) * [[Мікалай Анатолевіч Крывецкі]] (1985—1991) * [[Сяргей Васілевіч Мартысюк]] (1991) == Ганаровыя грамадзяне Кобрынскага раёна == * Павел Рыгоравіч Каранчук (2005) * Уладзімір Іванавіч Сухараў (2005) * Андрэй Міхайлавіч Гольцман (2014) * [[Марыя Мікалаеўна Клачковіч]] (2015) * Уладзімір Рыгоравіч Кузіч (2015) * Іван Паўлавіч Мароз (2015) * Святлана Іосіфаўна Чырун (2017) * [[Мікалай Аляксеевіч Кенда]] (2020) * Пётр Сяргеевіч Папроцкі (2020) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == {{Commons|Kobryn District}} * [http://kobrin.brest-region.by Кобрынскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210207130452/http://kobrin.brest-region.by/ |date=7 лютага 2021 }} {{ref-ru}} * [http://brestobl.net/maps/12kobrin/index.html Кобрынскі раён на сайце «Турыстычныя маршруты Брэстчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190916134629/http://brestobl.net/maps/12kobrin/index.html |date=16 верасня 2019 }} {{ref-ru}}{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130520104817/http://pinsk.tv/category/paleski-kraj/kobryn/ |date=20 мая 2013 }} * [http://globustut.by/_regs/kobrin.htm Выдатныя мясціны на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://radzima.org/be/rayon/kobrynski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] {{Кобрынскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Кобрынскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Брэсцкая вобласць БССР|child|загаловак=Кобрынскі раён у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (з 1940)}} }} [[Катэгорыя:Кобрынскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] 7mo1ml21njlujj4o3iomgbii64pdtck 0 2113 5160995 4835566 2026-07-04T18:03:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160995 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Конга}} {{Рака |Назва = Конга |Нацыянальная назва = fr/Congo |Выява = Congo maluku.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 4700 |Плошча вадазбору = 3680000 |Расход вады = 41800 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = 1590 |Каардынаты вытока = |Вусце = [[Атлантычны акіян]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 0 |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = <!-- можна даваць некалькі краін праз слэш (/), простымі назвамі, без вікіфікацыі і сцягаў --> |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ко́нга''' — [[рака]] ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]], пераважна ў [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], часткова на яе межах з [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]] і [[Ангола]]й. Даўжыня 4320 км (ад вытоку ракі Луалаба), плошча [[басейн ракі|басейна]] 3,7 млн.км². Па даўжыні займае 2-е месца ў [[Афрыка|Афрыцы]] (пасля [[Ніл]]а), па плошчы басейна і воднасці 1-е месца ў Афрыцы і 2-е ў свеце (пасля [[Амазонка|ракі Амазонка]]). == Геаграфія == [[Файл:Бассейн Конго.png|міні|Басейн ракі|злева|277x277px]] Бярэ пачатак у селішча пачатак ля паселішча Мумена<ref>{{Cite web |url=https://www.landkartenarchiv.de/mir500.php?q=a-35-3 |title=A-35-В Стэнливиль. Масштаб: 1 : 500 000. |access-date=22 сакавіка 2022 |archive-date=22 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322083159/https://www.landkartenarchiv.de/mir500.php?q=a-35-3 |url-status=dead }}</ref>. Даўжыня Конга ад вытока [[Луалаба|Луалабы]] - 4374 км (ад вытока [[Чамбешы]] - 4700 км). Плошча басейна ад 3457 да 3820 тыс. км²<ref name="BRE">{{БРЭ|Конго|спасылка=https://bigenc.ru/geography/text/2088709|14|738|аўтар=М. В. Михайлова}}</ref>. Выток Луалабы бярэ пачатак на паўднёвым усходзе [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], на плато каля мяжы з [[Замбія]]й. Паводле іншых дадзеных, вытокам Конга з’яўляецца рака [[Чамбешы]], якая ўтвараецца паміж азёрамі [[Ньяса]] і [[Танганьіка]] на вышыні 1590 метраў над узроўнем мора. Яна ўпадае ў возера [[Бангвеулу]], выцякае з яго пад імем [[Луапула]], упадае ў возера [[Мверу]], выцякаючы з яго як рака [[Лувуа]], і злучаецца з Луалабай. Для вехняга цячэння Конга (Луалаба), размешчанага ў межах пласкагор'яў і плато, характэрна чаргаванне парожыстых участкаў і выраўнаваных б'ефаў са спакойнай плынню. Найбольш стромкім падзеннем (475 м на адлегласці каля 70 км) Луалаба адрозніваецца ў цясніне Нзіла, якой яна праразае паўднёвыя адгор'і гор Мітумба. Пачынаючы ад горада Букама, рака павольна цячэ, моцна [[меандр]]уючы, па плоскім дне [[грабен]]а Упемба; гэты ўчастак моцна забалочаны і мае шмат азёраў, сярод якіх самымі буйнымі з’яўляюцца [[Кабве]], Упемба, Кісале і Кабумба. Ніжэй горада Кангола Луалаба прарываецца праз крышталічныя пароды цяснінай Порт-д'Анфер (Брама Пекла), яе рэчышча звужаецца да 90-120 м, утворачы парогі і вадаспады; далей уніз па плыні - адна за адной яшчэ некалькі груп вадаспадаў і парогаў. Паміж гарадамі Кінду і Убунду рака зноў спакойна цячэ ў шырокай даліне. Пад самым экватарам яна спускаецца з краявых уступаў плато ва ўпадзіну Конга, утвараючы [[Баёма|вадаспады Стэнлі]]. Пасля вадаспадаў Стэнлі ля горада [[Кісангані]] рака змяняе назву на '''Конга'''. У сярэднім цячэнні, заключаным у межах упадзіны Конга, рака носіць спакойны характар ​​з нязначным падзеннем (у сярэднім каля 0,07 м/км). Яе рэчышча, пераважна з нізкімі і плоскімі, часта забалочанымі берагамі, уяўляе сабой ланцужок азёрападобных пашырэнняў (месцамі да 15 км), падзеленых адносна звужанымі (да 1,5-2 км) ўчасткамі. У цэнтральнай частцы ўпадзіны Конга поймы ракі і яе правых прытокаў Убангі і [[Санга (рака)|Санга]] зліваюцца разам, утвараючы адну з найбуйнейшых у свеце перыядычна затапляемых абласцей. Па меры набліжэння да заходняга краю ўпадзіны аблічча ракі змяняецца: яна сціснутая тут паміж высокімі (100 м і больш) і стромкімі карэннымі берагамі, звужаючыся месцамі менш чым да 1 км; глыбіні ўзрастаюць (нярэдка да 20-30 м), цячэнне паскараецца. Гэты звужаны ўчастак, так званы Канал, пераходзіць у возерападобнае пашырэнне [[Малеба|Стэнлі-Пул]] (даўжынёй каля 30 км, шырынёй да 25 км), якім сканчаецца сярэдняе цячэнне Конга. У ніжнім цячэнні Конга прарываецца да акіяна праз {{нп5|Паўднёва-Гвінейскае ўзвышша|Паўднёва-Гвінейскае ўзвышша|ru|Южно-Гвинейская возвышенность}} ў глыбокай (да 500 м) цясніне. Шырыня рэчышча тут памяншаецца да 400-500 метраў, месцамі да 220-250 метраў. На працягу 350 км паміж гарадамі [[Кіншаса]] і [[Матады]] рака спускаецца на 270 м, утвараючы каля 70 парогаў і вадаспадаў, якія аб’ядноўваюцца пад агульнай назвай [[Вадаспады Лівінгстана]]. Глыбіні на гэтым участку перавышаюць 220 м, што робіць Конга адной з найбольш глыбокіх рэк у свеце<ref>{{cite web |title = Discharge and Other Hydraulic Measurements for Characterizing the Hydraulics of Lower Congo River |author = Kevin Oberg |date = 2008-07 |publisher = U.S. Geological Survey |url = http://hydroacoustics.usgs.gov/publications/Measurements4LowerCongo-6.pdf |access-date = 2020-04-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015143546/http://hydroacoustics.usgs.gov/publications/Measurements4LowerCongo-6.pdf |archive-date = 2011-10-15 |url-status = dead }}</ref>. Ля Матады рака выходзіць на прыморскую нізіну, рэчышча пашыраецца да 1-2 км, глыбіні на фарватэры дасягаюць 25-30 м. Каля горада [[Бома]] пачынаецца эстуарый, шырыня якога ў сярэдняй частцы даходзіць да 19 км, затым памяншаецца да 3,5 км і зноў павялічваецца да вусця, дзе складае 9,8 км <ref>{{артыкул |аўтар = | загаловак = Географический энциклопедический словарь | арыгінал = | спасылка = | аўтар выдання = А. Ф. Трёшников | выданне = II, дад. | тып = | месца = Москва | выдавецтва = Советская энциклопедия | год = 1989 г. | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 246 | isbn = }}</ref>. Агульная плошча дэльты Конга складае каля 1000 км², плошча эстуарыя - каля 200 км². Вяршыня і сярэдняя частка эстуарыя заняты маладой дэльтай, якая актыўна фармуецца. Працягам эстуарыя служыць Падводны каньён Конга агульнай даўжынёй не меней за 800 км. === Прытокі === Галоўныя прытокі: * [[Арувімі]], * [[Убангі]], * [[Санга (рака)|Санга]] (справа), * [[Ламамі (рака)|Ламамі]], * [[Лулонга]], * [[Рукі (рака)|Рукі]], * [[Касаі]] (злева). Да басейна Конга належаць буйныя азёры — [[Танганьіка]], [[Ківу]], [[Бангвеулу]], [[Мверу]] і іншыя. == Гідралагічны рэжым == Конга мае досыць складаны рэжым. Большасць прытокаў характарызуюцца перавагай [[восень|асенняга]] сцёку: на прытоках з [[вадазбор]]ам у [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]] максімальны пад’ём вады дасягаецца ў [[верасень|верасні]] — [[лістапад]]зе, у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым]] — у [[красавік]]у — [[травень|траўні]]. У сярэдніі і асабліва ў ніжнім цячэнні сезонныя ваганні сцёку ў значнай меры згладжаны праз раўнамерныя паступленні ў раку вод яе прытокаў, паколькі вялікія часткі басейну ракі ляжаць вышэй і ніжэ [[экватар]]а і прынамсі ў адной частцы ракі трывае сезон даждоў<ref>[http://rainforests.mongabay.com/congo/congo_river.html Рака Конга] {{ref-en}}</ref>. З гэтай прычыны Конга з усіх вялікіх рэк Зямлі выдзяляецца найбольшай прыроднай зарэгуляванасцю. Жыўленне дажджавое. Максімальныя паводкі ў вярхоўях у лістападзе-студзені, у сярэднім і ніжнім цячэнні — у маі-чэрвені і лістападзе-студзені. Сярэдні гадавы расход вады 46 тыс. м³/с, або 1450 км³, максімальны — 75 тыс. м³/с, мінімальны — 23 тыс. м³/с. Вялікія масы вады, якія Конга выносіць у акіян, апрасняюць яго на 75 кіламетраў ад берага. Цвёрды сцёк каля 50 млн.тон за год. {| width="520" cellpadding="10" align="center" ! '''Сярэднія штомесячныя [[расход вады|расходы вады]] (у м³/с), вызначаныя на гідрапосце [[Кіншаса]] за перыяд 1903—1983 гг.'''<ref name="GRDC">{{cite web |url = https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1147010.html |url-status = live |title = Zaire Basin - Station: Kinshasa |publisher = www.compositerunoff.sr.unh.edu |access-date = 2022-03-21}}</ref> |- |<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.3) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9) ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20 DateFormat = x.y Period = from:0 till:60000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:Jan text:Стд bar:Fév text:Лют bar:Mar text:Скв bar:Avr text:Крс bar:Mai text:Тра bar:Jun text:Чэр bar:Jul text:Ліп bar:Aoû text:Жнв bar:Sep text:Вер bar:Oct text:Кст bar:Nov text:Ліс bar:Déc text:Снж PlotData= color:barra width:30 align:left bar:Jan from:0 till: 47494 bar:Fév from:0 till: 37649 bar:Mar from:0 till: 34713 bar:Avr from:0 till: 37172 bar:Mai from:0 till: 39150 bar:Jun from:0 till: 36717 bar:Jul from:0 till: 31703 bar:Aoû from:0 till: 31087 bar:Sep from:0 till: 36366 bar:Oct from:0 till: 43172 bar:Nov from:0 till: 51708 bar:Déc from:0 till: 56082 PlotData= bar:Jan at: 47494 fontsize:S text: 47&nbsp;494 shift:(-10,5) bar:Fév at: 37649 fontsize:S text: 37&nbsp;649 shift:(-10,5) bar:Mar at: 34713 fontsize:S text: 34&nbsp;713 shift:(-10,5) bar:Avr at: 37172 fontsize:S text: 37&nbsp;172 shift:(-10,5) bar:Mai at: 39150 fontsize:S text: 39&nbsp;150 shift:(-10,5) bar:Jun at: 36717 fontsize:S text: 36&nbsp;717 shift:(-10,5) bar:Jul at: 31703 fontsize:S text: 31&nbsp;703 shift:(-10,5) bar:Aoû at: 31087 fontsize:S text: 31&nbsp;087 shift:(-10,5) bar:Sep at: 36366 fontsize:S text: 36&nbsp;366 shift:(-10,5) bar:Oct at: 43172 fontsize:S text: 43&nbsp;172 shift:(-10,5) bar:Nov at: 51708 fontsize:S text: 51&nbsp;708 shift:(-10,5) bar:Déc at: 56082 fontsize:S text: 56&nbsp;082 shift:(-10,5) </timeline> </center> |} == Прыроднае асяроддзе == Басейн Конга мае адно з самых вялікіх у свеце разнастайнасці флоры і фаўны. Большую частку [[упадзіна Конга|басейна Конга]] займае [[гілея]] — вільготны экватарыяльны лес, які вельмі слаба вывучаны. Гэта тлумачыцца тым, што праца даследчыкаў тут моцна абмежаваная натуральнай цяжкадаступнасцю, а таксама нестабільнай палітычнай сітуацыяй, асабліва ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга, дзе знаходзіцца большая частка вадазбору. Больш за 1700 відаў птушак, больш за 400 відаў млекакормячых, шмат рэптылій, амфібій і насякомых былі выяўленыя ў басейне Конга. Многія з раслін і жывёл тут яшчэ невядомыя навуцы. Тыповыя насельнікі — шматлікія [[малпы]], у тым ліку [[гарыла]] і [[шымпанзэ]], бліжэйшыя сучасныя сваякі [[чалавек]]а, а таксама [[сланы]], [[леапард]]ы , [[папугаі]], [[птушкі-насарогі]], гіганцкія [[змеі]], такія як некаторыя віды [[удавы|удаваў]] і [[пітоны|пітонаў]], якія дасягаюць даўжыні да 9 метраў, а таксама вельмі атрутныя змеі, такія як [[кобры]] і {{нп5|мамба|мамба|ru|мамбы}}. Тут знаходзяцца самыя вялікія жабы у свеце, а таксама [[хамелеоны]] і [[яшчаркі]]. У Конга таксама жывуць самыя буйныя і небяспечныя [[мурашы]] у свеце, некаторыя віды нападаюць нават на дробных рэптылій і млекакормячых. Сярод яшчэ невядомых відаў жывёл, напэўна, шмат насякомых. Французскія біёлагі выявілі ў джунглях Конга невядомыя віды, у тым ліку гіганцкую моль з размахам крылаў больш за 30 см. Улічваючы, што Конга з’яўляецца вельмі дрэнна вывучаным раёнам і вельмі мала раслін і жывёл, якія там жывуць, вядомыя навуцы, некаторыя біёлагі лічаць, што экватарыяльныя лясы Конга маюць самуюе вялікую [[біяразнастайнасць]] на планеце, якая можа пераўзыходзіць нават [[дажджавыя лясы Амазоніі]]. Утварэнне Конга, верагодна, прывяло да алапатрычнага відаўтварэння {{нп5|баноба|баноба|ru|Бонобо}} і [[шымпанзэ]] ад іх агульнага продка<ref>{{cite journal |vauthors=Caswell JL, Mallick S, Richter DJ, etal |title=Analysis of chimpanzee history based on genome sequence alignments |journal=PLoS Genet. |volume=4 |issue=4 |pages=e1000057 |year=2008|pmid=18421364 |pmc=2278377 |doi=10.1371/journal.pgen.1000057 |issn=1553-7390 }} {{ref-en}}</ref>. Баноба з’яўляецца [[эндэмік]]ам гілеі, як і іншыя знакавыя віды, такія як {{нп5|чорна-зялёная малпа|чорна-зялёная малпа|ru|Чёрно-зелёная мартышка}}, {{нп5|малпа дрыяс|малпа дрыяс|ru|Мартышка дриас}}, {{нп5|вадзяная цывета|вадзяная цывета|ru|Водяная циветта}}, [[акапі]] і {{нп5|кангалезскі паўлін|кангалезскі паўлін|ru|Конголезский павлин}}<ref>Kingdon, J. (1997). ''The Kingdon Guide to African Mammals.'' Academic Press Limited, London. ISBN 0-12-408355-2. {{ref-en}}</ref>. Што тычыцца водных флоры і фаўны, басейн Конга мае вельмі высокае багацце відаў і з’яўляецца домам для адной з самых высокіх канцэнтрацый вядомых эндэмікаў.<ref name="Smithsonian2009">{{cite web|title=Evolution in the Deepest River in the World|first=Kyle|last=Dickman|date=2009-11-03|publisher=Smithsonian Magazine|work=Science & Nature|url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/Evolution-in-the-Deepest-River-in-the-World.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109072934/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/Evolution-in-the-Deepest-River-in-the-World.html|archive-date=2011-11-09|access-date=2011-10-21|url-status=dead}} {{ref-en}}</ref> На сённяшні дзень у басейне Конга зарэгістравана амаль 700 відаў рыб, і большасць з іх застаюцца практычна недаследаванымі<ref name="SudanicCongoOubangi">Freshwater Ecoregions of the World (2008). [http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=535 Sudanic Congo&nbsp;— Oubangi.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005204356/http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=535 |date=5 кастрычніка 2011 }}'' Accessed 2 May 2011. {{ref-en}}</ref><ref>{{cite episode |title=Monster Fish of the Congo |episode-link=http://channel.nationalgeographic.com/series/explorer/3826/Overview |series=Explorer |network=National Geographic Channel |airdate=2009 }} {{ref-en}}</ref>. У сувязі з гэтым, а таксама з-за вялікіх ўнутраных адрозненняў паміж рознымі часткамі басейна, апошні часта дзеліцца на некалькі [[экалагічны рэгіён|экарэгіёнаў]] (замест таго, каб разглядаць яго як адзін экарэгіён). Сярод гэтых экарэгіёнаў толькі ў верхнім цячэнні Конга ([[Вадаспады Стэнлі]]) налічваецца больш за 300 відаў рыб, у тым ліку каля 80 эндэмічных <ref name=RoughWaters>Norlander, Britt (April 20, 2009). ''[https://web.archive.org/web/20120119001507/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_13_65/ai_n31583235/ Rough waters: one of the world’s most turbulent rivers is home to a wide array of fish species. Now, large dams are threatening their future.]'' Science World {{ref-en}}</ref>, а ў паўднёва-заходняй частцы (басейн [[Касаі]]) — каля 200 відаў рыб, з якіх каля чвэрці з’яўляюцца эндэмічнымі <ref name=Kasai>Freshwater Ecoregions of the World (2008). ''[http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=546 Kasai.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005204417/http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=546 |date=5 кастрычніка 2011 }}'' Accessed 2 May 2011. {{ref-en}}</ref>. Дамінуючымі сямействамі рыб, прынамсі ў некаторых частках ракі, з’яўляюцца [[карпавыя]] (напрыклад, ''Labeo simpsoni''), рыбы-сланы ({{lang-la | {{iw | Mormyridae}}}}), {{нп5|афрыканскія тэтры|афрыканскія тэтры|ru|Африканские тетры}}, {{нп5|Mochokidae|Mochokidae|en|Mochokidae}} і {{нп5|цыхлавыя|цыхлавыя|ru|Цихловые}}<ref name=UpperLualaba>Freshwater Ecoregions of the World (2008). ''[http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=545 Upper Lualaba.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005204143/http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=545 |date=5 кастрычніка 2011 }}'' Accessed 2 May 2011. {{ref-en}}</ref>. Сярод мясцовай рыбы ў рацэ таксама ёсць драпежная агрэсіўная {{нп5|вялікая тыгравая рыба|вялікая тыгравая рыба|ru|Большая тигровая рыба}}. Два з самых незвычайных эндэмічных відаў цыхлідаў — бялёсыя (не пігментаваныя) і сляпыя «Lamprologus lethops» ({{lang-la | {{iw | Lamprologus lethops}}}}), якія, як мяркуюць, жывуць на глыбіні 160 метраў<ref name=RoughWaters/>, і {{нп5|Heterochromis multidens|Heterochromis multidens|uk|Heterochromis multidens}}, якія, як мяркуюць, больш цесна звязаныя з амерыканскімі цыхлідамі, чым з іншымі афрыканскімі<ref>Kullander, S.O. (1998). ''A phylogeny and classification of the South American Cichlidae (Teleostei: Perciformes).'' Pp. 461—498 in Malabarba, L., et al. (eds.), Phylogeny and Classification of Neotropical Fishes, Porto Alegre. {{ref-en}}</ref>. Таксама ў рацэ водзіцца безліч энжэмічных [[жабы|жаб]] і [[слімак]]оў<ref name=UpperLualaba/><ref name=LowerCongoRapids>Freshwater Ecoregions of the World (2008). ''[http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=549 Lower Congo Rapids.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005204434/http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=549 |date=5 кастрычніка 2011 }}'' Accessed 2 May 2011. {{ref-en}}</ref>. Для басейну ракі Конга ўласцівыя {{нп5|Афрыканскі вузкарылы кракадзіл|вузкарылыя|ru|Африканский узкорылый крокодил}} (''Mecistops cataphractus''), {{нп5|Нільскі кракадзіл|нільскія|ru|Нильский крокодил}} (''Crocodylus niloticus'') і {{нп5|Тупарылы кракадзіл|тупарылыя кракадзілы|ru|Тупорылый крокодил}} (''Osteolaemus tetraspis''), а тасама некалькі відаў чарапах. == Гаспадарчае значэнне == === Гідраэнергетычныя рэсурсы === Брытанская энцыклапедыя паведамляе, што гідраэнергетычны патэнцыял Конга складае прыкладна 1/6 ад агульнасусветнага (хоць выкарыстоўваецца толькі невялікая яго частка). Адзін толькі комплекс вадаспадаў Інга вышэй горада [[Матады]] можа забяспечваць выпрацоўку 30 ГВт электраэнергіі, а сукупнасць гідраэнергетычных рэсурсаў ракі ацэньваецца ў 390 ГВт<ref name="Britannica">[https://www.britannica.com/place/Congo-River Congo River]</ref>. Апошняе тлумачыцца вялікай колькасцю вады, якая пераносіцца ракой, і значным падзеннем рэчышча на ўсім яе працягу аж да вусця (іншыя буйныя рэкі ў іх ніжнім цячэнні з’яўляюцца раўніннымі і працякаюць у нізінах). На Конга пабудавана некалькі буйных ГЭС — Нзіла, Нсіке (на Луалабе), Інга (на [[Вадаспады Лівінгстана|вадаспадах Лівінгстана]]). Усяго ў басейне Конга пабудавана каля 40 ГЭС. Найбуйнейшай гідраэлектрастанцыяй ракі з’яўляецца Інга, якая знаходзіцца прыкладна ў 200 км на паўднёвы захад ад Кіншасы. Праект Інга быў запушчаны ў пачатку 1970-х будаўніцтвам першай плаціны. На сённяшні дзень пабудаваны толькі дзве плаціны «Інга I» ({{lang-fr|Barrage Inga I}}) і «Інга II» ({{lang-fr|Barrage Inga II}}), на якіх працуюць чатырнаццаць турбін. Праекты «Інга III» ({{lang-fr|Barrage Inga III}}) і «Гранд Інга» ({{lang-fr|Barrage Grand Inga}}, {{lang-en|Grand Inga Dam}}) знаходзяцца на стадыі праектавання. У выпадку рэалізацыі праекта «Гранд Інга» яе магутнасць больш чым удвая перавысіць магутнасць [[ГЭС Тры цясніны]] ў Кітаі. Існуюць асцярогі, што будаўніцтва гэтых новых плацін можа прывесці да вымірання многіх відаў рыб, якія з’яўляюцца эндэмічных ў рацэ. === Суднаходства === Агульная даўжыня суднаходных шляхоў па рэках і азёрах басейна Конга — каля 20 тыс. км (з іх толькі на тэрыторыі ДРК — 14 тыс. км). Большасць даступных для суднаходства ўчасткаў рэк засяроджана ва ўпадзіне Конга, дзе яны ўтвараюць адзіную разгалінаваную сістэму водных шляхоў, якая, аднак, аддзелена ад акіяна вадаспадамі Лівінгстана ў ніжнім цячэнні Конга. Сама рака мае 4 галоўныя суднаходныя ўчасткі: Букама — Кангола (645 км), Кінду — Убунду (300 км), [[Кісангані]] — Кіншаса (1742 км), Матады — вусце (138 км); апошні ўчастак, так званы марскі б’еф, даступны для акіянскіх судоў. Суднаходныя ўчасткі звязаны паміж сабой чыгункамі. Аб’ёмы водных грузаперавозак па Конга невялікія ў параўнанні з еўрапейскімі рэкамі — у прыватнасці, грузазварот порта Кіншаса Кіншасы не перавышае мільёна тон. Пры гэтым рака, спрыяючы транспарціроўцы грузаў водным шляхам, адначасова перашкаджае сухапутным перавозкам — праз раку і яе прытокі перакінута толькі невялікая колькасць мастоў, а сувязь паміж Кіншасай і [[Бразавіль|Бразавілем]] ажыццяўляецца з дапамогай [[паром]]най пераправы<ref name="Britannica" />. Галоўныя рачныя і азёрныя парты ў басейне: на Конга, апроч Кіншасы — Бразавіль, [[Мбандака]], Кісангані, {{нп5|Убунду|Убунду|ru|Убунду}}, {{нп5|Кінду|Кінду|ru|Кинду}}, Кангола, Кабала, Букама; на рацэ [[Убангі]] — [[Бангі]]; на рацэ [[Касаі]] — {{нп5|Ілеба|Ілеба|ru|Илебо}}; на возеры [[Танганьіка]] — Каліма, [[Кігома]], [[Бужумбура]]; на возеры [[Ківу]] — [[Букаву]]. У нізоўях Конга — марскія парты Матады, Бома, Банана (Дэмакратычная Рэспубліка Конга). Галоўныя рачныя парты — [[Бразавіль]] ([[Рэспубліка Конга]]), [[Кіншаса]], [[Кісангані]], марскія — [[Матады]], Бома, Банана ([[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]). === Рыбалоўства === [[Рыбалоўства]] (тылапія, нільскі акунь, барбель, тыгравая рыба, прэснаводны селядзец). == Гісторыя адкрыцця і даследавання == Чалавек насяляе басейн Конга каля 50 тысяч гадоў, але еўрапейцы ўпершыню пазналі аб гэтай рацэ толькі ў XV стагоддзі. У канцы 1481 года партугальскі кароль [[Жуан II]] паслаў флатылію каравел уздоўж заходняга ўзбярэжжа Афрыкі да [[Залаты бераг|Залатога Берагу]] (сучасная [[Гана]]), каб адкрыць тамака руднікі для здабычы золата. Экспедыцыю ўзначаліў Дыегу дэ Азамбужа. Для рудніка патрэбны былі рабы, таму ў 1482 годзе Азамбужа паслаў Дыягу Кана абследаваць невядомае тады заходняе ўзбярэжжа Афрыкі. У раёне 6° паўднёвай шыраты партугальцы выявілі вусце вялікай ракі і высадзіліся на бераг, дзе іх сустрэлі чарнаскурыя людзі племені [[банту]]. Яны расказалі, што рака называецца «Нзары» — «Вялікая», а дзяржавай, па тэрыторыі якой яна цячэ, кіруе цар, які носіць тытул {{iw|Мані-конга|мані-конга|en|Manikongo}}. У знак адкрыцця гэтых земляў партугальцы ўсталявалі непадалёк ад вусця падран (каменны слуп), а раку назвалі Ракой Падраў (''Rio do Padrão''). Верхняе цячэнне Конга (Луалаба) адкрыта [[Давід Лівінгстан|Давідам Лівінгстанам]] у 1871 годзе. Большую частку Конга ад Ніангве ўніз па цячэнні даследаваў у 1876—1877 [[Генры Мортан Стэнлі]]. Прыток Касаі даследаваў {{нп5|Герман фон Вісман|Герман фон Вісман|ru|Висман, Герман фон}} у 1885 годзе. == Галерэя == <gallery> Okapi2.jpg|[[Акапі]], адна з найбольш рэдкіх жывёл басейну Конга. Найболшая папуляцыя - ў [[Ітуры (лес)|лесе Ітуры]] Laelia-anceps.jpg|Архідэя ''Laelia-anceps africana'' Loxodontacyclotis.jpg|[[Лясны афрыканскі слон]] Chutes Livingstone.jpg|Пачатак [[Вадаспады Лівінгстана|вадаспадаў Лівінгстана]] ля Кіншасы Aerial_view_of_the_Congo_River_near_Kisangani.jpg|Конга ля Кісангані Kisangani_Market.jpg|Конга ля Кісангані Matadi.jpg|Конга блізу Матады </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} * Forbath, Peter (1979). ''The River Congo: The Discovery, Exploration and Exploitation of the World's Most Dramatic River''. New York: E. P. Dutton,. {{ISBN|0-525-47573-7}}. * François Neyt, ''Fleuve Congo'', Fonds Mercator, Bruxelles, 2010, 400 p. * Franz Bultot et Gérard L. Dupriez, ''Niveaux et débits du fleuve Zaïre à Kinshasa : régime, variabilité, prévision'', Académie royale des sciences d'outre-mer, Bruxelles, 1987, 49 p. * Marc Colyn, ''L'Importance zoogéographique du bassin du fleuve Zaïre pour la spéciation : le cas des Primates simiens'', université Rennes 1, 1989, 323 p. (thèse) * Jean Meulenbergh, ''Diffusion des eaux du fleuve Congo dans les eaux de l'Atlantique Sud'', Académie royale des Sciences d'Outre-Mer, Bruxelles, 1968, 149 p. * James Kingston Tuckey, ''Relation d'une expédition entreprise en 1816 sous les ordres du capitaine J.K. Tuckey, pour reconnoître le Zaïre, communément appelé le Congo fleuve de l'Afrique méridionale ; suivie du journal du professeur Smith, et de quelques observations générales sur les habitants, et l'histoire naturelle de la partie du royaume du Congo arrosée par le Zaire ; le tout précédé d'une Introduction expliquant les motifs qui ont déterminé ce voyage'' (traduit de l'anglais par l'auteur de ''Quinze jours à Londres''), Librairie de Gide fils, Paris, 1818, 2 vol. * Roland Pourtier, ''Congo un fleuve à puissance contrariée'', 2021, 272 p. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140714120922/http://www.hiddenjourneys.co.uk/London-Johannesburg/Congo.aspx The River Congo Basin] * [https://web.archive.org/web/20140714172521/http://www.hiddenjourneys.co.uk/Audio%20Slideshows.aspx#level_16 Audio slideshow: The River Congo: Following in Explorer Sir Henry Morton Stanley's Footsteps] – Tim Butcher recounts his trip through the Congo on the route of 19th-century explorer Sir Henry Morgan Stanley. * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law] Peace Palace Library * [https://web.archive.org/web/20120813015647/http://www.waterandnature.org/en/resources/publications/thematic-collection/facts-figures/watersheds-world Map of the Congo River basin at Water Resources eAtlas] * [http://research.amnh.org/ichthyology/congo/index_02.html The Congo Project], ''American Museum of Natural History'' {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэкі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Памежныя рэкі]] [[Катэгорыя:Рэкі Анголы]] [[Катэгорыя:Рэкі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Рэкі Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян]] [[Катэгорыя:Конга (рака)| ]] 1gbmzgfcnyk6r35fifswtgewl2odkrq 0 2120 5161037 5021169 2026-07-04T23:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161037 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Краснапольскі раён (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Краснапольскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Krasnapolle, Belarus.png |Сцяг = Flag of Krasnapolle, Belarus.jpg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Краснаполле]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 85,2 %, [[руская мова|руская]] 13,82 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 66,46 %, руская 32,27 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 11&nbsp;176 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 21 |Шчыльнасць = 9,13 |Месца па шчыльнасці = 21 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 96,02 %, <br /> [[рускія]] — 2,96 %, <br /> іншыя — 1,02 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;223,04<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825200934/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=25 жніўня 2011 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 16 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Mogilev-Oblast-Krasnopolie.png |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://krasnopolie.gov.by/ |Заўвагі = }} [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0326.jpg|250px|thumb|Вятрак у в. [[Казельская Буда]]]] '''Краснапо́льскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Краснаполле]]. Падзелены на 5 сельскіх саветаў. == Геаграфія == Краснапольскі раён займае паўднёвую частку [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніны]] (паўднёвы ўсход Магілёўскай вобласці). На паўночным захадзе мяжуе са [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім раёнам]], на поўначы — з [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім]] і [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім]] раёнамі, на ўсходзе — з [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім раёнам]], на поўдні — з [[Краснагорскі раён (Бранская вобласць)|Краснагорскім раёнам]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], на паўднёвым захадзе — з [[Кармянскі раён|Кармянскім]] і [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]] раёнамі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Плошча раёна складае 122 456 га. Занята лесам 57 132 га, сельскагаспадарчыя ўгоддзі складаюць 46 705 га. Асноўныя рэкі — [[Галуба]], [[Ельня (прыток Сажа)|Ельня]], [[Жавуніца (рака)|Жавуніца]], [[Кляпінка]], [[Покаць (рака)|Покаць]], [[Сянна (рака)|Сянна]]<ref name="pos">[http://poseidon.by/content/reka-senna Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130831034456/http://poseidon.by/content/reka-senna |date=31 жніўня 2013 }}</ref> (з [[Тур’я (прыток Сянны)|Тур’яй]]), [[Якушоўка (рака)|Якушоўка]], прытокі ракі [[Беседзь]] — [[Палуж (рака)|Палуж]] (з прытокамі [[Рака Куракоўка|Куракоўка]] і [[Рака Горанка|Горанка]]), [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]]. Найбольш буйным штучным вадаёмам з’яўляецца [[Палужскае вадасховішча]] (136 га). Тэрыторыя забруджана [[Радыенуклід|радыенуклідамі]] пасля [[Чарнобыльская аварыя|Чарнобыльскай тэхнагеннай катастрофы]] ([[1986]]); жыхары масава перасяляліся ў паўторна створаны [[Дрыбінскі раён]]<ref>''Сергей ЕЛИЗАРОВ.'' Реформы административно-территориального деления 1960-х гг.: власть и народ.</ref>. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Краснаполле]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 16 сельсаветаў: [[Беразяцкі сельсавет|Беразяцкі]], [[Выдранскі сельсавет|Выдранскі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Краснапольскі раён)|Гарадзецкі]], [[Гаразнянскі сельсавет|Гаразнянскі (Гарэзенскі)]], [[Гніліцкі сельсавет|Гніліцкі (Глініцкі)]], [[Горнаўскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Горнаўскі]], [[Горскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Горскі (Гораўскі)]], [[Кажамякінскі сельсавет|Кажамякінскі]], [[Казельскабудскі сельсавет|Казельскабудскі]], [[Клясінскі сельсавет|Клясінскі]], [[Краснапольскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Краснапольскі]], [[Мхініцкі сельсавет|Мхініцкі]], [[Наваельненскі сельсавет|Наваельненскі]], [[Палужскі сельсавет|Палужскі]], [[Пачапоўскі сельсавет|Пачапоўскі]], [[Сабалёўскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Сабалёўскі]]. 24 верасня 1926 года скасаваны Краснапольскі сельсавет. З 9 чэрвеня 1927 года раён у складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў прамым падпарадкаванні БССР. 15 ліпеня 1935 года статус Краснаполля паніжаны да вёскі. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Краснаполле атрымала статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Беразяцкі, Выдранскі, Гарадзецкі, Гаразнянскі, Горнаўскі, Горскі, Кажамяцкі, Казельскабудскі, Клясінскі сельсаветы, утвораны [[Высакаборскі сельсавет|Высакаборскі]], [[Касцягаўскі сельсавет|Касцягаўскі]], [[Мядзвёдаўскі сельсавет]]ы. 19 студзеня 1960 года Мядзвёдаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Гарадзецкі сельсавет (Краснапольскі раён)|Гарадзецкі]]. 11 красавіка 1960 года скасаваны Гніліцкі, Палужскі, Пачапоўскі, Сабалёўскі сельсаветы, Касцягаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Горскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Горскі]]. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны горад [[Чэрыкаў]], [[Вепрынскі сельсавет|Вепрынскі]], [[Пільнянскі сельсавет|Пільнянскі]], [[Рэчыцкі сельсавет (Краснапольскі раён)|Рэчыцкі]], [[Сормаўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]], [[Каменкаўскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Каменкаўскі]] і [[Старынкаўскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Старынкаўскі]] сельсаветы скасаванага [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]. 16 верасня 1963 года Пільнянскі сельсавет перайменаваны ва [[Ушакоўскі сельсавет|Ушакоўскі]]. 6 студзеня 1965 года Вепрынскі, Рэчыцкі, Сормаўскі сельсаветы і горад Чэрыкаў перададзены адноўленаму Крычаўскаму раёну, Каменкаўскі і Старынкаўскі сельсаветы — адноўленаму Слаўгарадскаму раёну. 15 студзеня 1965 года ўтвораны [[Тур’яўскі сельсавет]]. 30 ліпеня 1966 года Ушакоўскі сельсавет перададзены ў склад адноўленага [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]]. 6 красавіка 1973 года Гарадзецкі сельсавет перайменаваны ў [[Сідараўскі сельсавет|Сідараўскі]]. 22 лютага 1977 года ўтвораны [[Яноўскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Яноўскі сельсавет]], 20 снежня 1982 года — [[Сабалёўскі сельсавет (Краснапольскі раён)|Сабалёўскі сельсавет]]. 31 студзеня 1992 года скасаваны Наваельненскі і Сабалёўскі сельсаветы. 20 кастрычніка 1995 года гарадскі пасёлак Краснаполле і Краснапольскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 25 ліпеня 2008 года скасаваны Высакаборскі сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-208/2008-208(002-010).pdf&oldDocPage=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 25 июля 2008 г. № 8-15 Об изменении административно-территориального устройства Краснопольского района]</ref>. == Насельніцтва == Краснапольскі раён складаецца з гарадскога пасёлка Краснаполле і 5 сельскіх Саветаў (Горскі, Мхініцкі, Сідараўскі, Тур’яўскі, Яноўскі), якія аб’ядноўваюць каля 90 сельскіх населеных пунктаў. Насельніцтва раёна — 9&nbsp;520 чалавек (станам на [[1 студзеня]] [[2017]]). З іх жыве ў г.п. Краснаполле — 5&nbsp;749 чалавек, у сельскай мясцовасці — больш за 3&nbsp;771 чалавек.<ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> На 1 студзеня 2025 года ў раёне жыло 8 526 чал., у тым ліку ў Краснаполлі — 5 529<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref>. == Транспарт == Праз раён праходзяць аўтамабільныя дарогі на [[Касцюковічы]], [[Магілёў]], [[Чэрыкаў]], [[Чачэрск]]. == Вядомыя ўраджэнцы раёна == * [[Марыя Леанідаўна Пахоменка]] (нар. у [[Лютня (Краснапольскі раён)|Лютні]]) — папулярная спявачка, народная артыстка РФ. * [[Андрэй Мрый]] (1893—1943) — беларускі празаік, журналіст, ахвяра камуністычных рэпрэсій. * [[Аляксей Антонавіч Яфрэменка]] (нар. у [[Грыбы (Краснапольскі раён)|Грыбах]]) — заслужаны артыст БССР. * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў]] (1906, [[Тур’я (Краснапольскі раён)|Тур’я]] — 1987) — беларускі і савецкі дзеяч рэвалюцыйнага руху. * [[Анатоль Мікалаевіч Герашчанка]] (1932, [[Сасновіца]]) — беларускі эканаміст, доктар эканамічных навук. * [[Анатоль Іванавіч Банкузаў]] (1921, [[Мхінічы]] — 1980) — савецкі военачальнік. * [[Анатоль Свірыдавіч Шпакоў]] (1947, [[Усцінавічы (Краснапольскі раён)|Усцiнавiчы]]) — расійскі вучоны ў галіне сельскай гаспадаркі, доктар сельскагаспадарчых навук, член-карэспандэнт Расійскай акадэміі навук, заслужаны дзеяч навукі Расійскай Федэрацыі. * [[Мікола Ткачоў]] (1918—1979) — беларускі празаік, перакладчык і журналіст. * [[Васіль Антонавіч Шашалевіч]] (1897—1941) — беларускі драматург і паэт. * [[Аляксандра Леанідаўна Чарткова]] (нар. 1955) — беларускі палітык. * [[Вера Церлюкевіч]] (1941, Новы Барок — 2000) — беларуская грамадская дзяячка і прафсаюзная лідарка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|179}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Krasnapollie District}} {{OSM relation|70602}} * [http://krasnopolie.mogilev-region.by/ Краснапольскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110728144912/http://krasnopolie.mogilev-region.by/ |date=28 ліпеня 2011 }} (на рускай мове) * [http://region.mogilev.by/ru/node/8486 Краснапольскі раён на сайце Магілёўскага аблвыканкаму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100215022308/http://region.mogilev.by/ru/node/8486 |date=15 лютага 2010 }} (на рускай мове) * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_krasnopolsk/map.shtml Карты і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100824172030/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_krasnopolsk/map.shtml |date=24 жніўня 2010 }} * [http://globustut.by/_regs/krasn.htm Славутыя мясціны на партале globustut.by] {{Краснапольскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Магілёўскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Краснапольскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Калінінская акруга|child|загаловак=Краснапольскі раён у [[Калінінская акруга|Калінінскай акрузе]] (1924—1927)}} |спіс2 = {{Магілёўская акруга|child|загаловак=Краснапольскі раён у [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акрузе]] (1927—1930)}} |спіс3 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Краснапольскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці БССР]] (з 1938)}} }} [[Катэгорыя:Краснапольскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] hlzwttaksgrq310e1ye4ae8rjvcjtxc 0 2825 5161030 5160480 2026-07-04T23:12:43Z Summershell67 159583 /* */ 5161030 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Украіна | Арыгінальная назва = Україна | Родны склон = Украіны | Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля | Дата1 = [[IX стагоддзе]] | Дата2 = [[1253]] | Дата3 = [[1362]] | Дата4 = [[1649]] | Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]] | Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]] | Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]] | Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]] | Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]] | Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]] | Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 29 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 50 | lon_sec = | region = UA | CoordScale = 5000000 | Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]] | Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]<br /> <br /> • [[24 жніўня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Кіеўская Русь]] | Этап2 = [[Каралеўства Русь]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]] | Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]] | Этап7 = [[Украінская дзяржава]] | Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]] | Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]] | Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]] | Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] | Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны<br /> <br /> [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']] (ад [[СССР]]) <br/> | Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Сімферопаль]] [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] <br/> [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] <br/> [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]] | Месца па плошчы = 44 | Плошча = 603&nbsp;549 | Працэнт вады = 7 | Этнахаронім = [[Украінцы]] | Месца па насельніцтву = 30 | Насельніцтва = {{спад}} 45&nbsp;553&nbsp;000<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}</ref> | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 48&nbsp;457&nbsp;102 | Год перапісу = 2001 | Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48 | Месца па шчыльнасці = 90 | ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=1&pr1.x=38&pr1.y=10&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012 | Месца па ВУП (ППЗ) = 39 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598 | ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2012 | Месца па ВУП (намінал) = 52 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971 | ІРЧП = {{рост}} 0,740<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2012 | Месца па ІРЧП = 78 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090">высокі</span> | Заўвагі = {{reflist}} | дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны }} '''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}). Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова). З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]]. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Украіны}} Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19&nbsp;°C на поўначы да +24&nbsp;°C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8&nbsp;°C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0&nbsp;°C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы. У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой. Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй. На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні). Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Украіны}} === Даславянскі перыяд (да VIII ст.) === Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура. Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды. На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.). === Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) === З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар. === Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) === З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства. === Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) === З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння. Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна. === Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) === Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада. === Савецкі перыяд (1920—1991) === [[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]] [[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]] [[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]] У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія. У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў. Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку. У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым. У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]]. 26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза. Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]]. 16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Незалежны перыяд (з 1991) === Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай. Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава. 8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref name="radiosvoboda.org">[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref>, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным. Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад. У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч. На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка. === Крызіс 2014 года === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} [[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] 21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта. Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў. Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]<ref>[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013-2014 годов на Украине]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}} Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]<ref>{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}</ref>. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]</ref>. {{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}} У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" />. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" /><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)</ref>. === Кіраванне Парашэнкі === На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях. Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады. Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі». 19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}</ref> Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.<ref name="radiosvoboda.org"/> [[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}</ref> === Кіраванне Зяленскага === 21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}</ref> Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ==== Уварванне Расіі ==== {{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}} == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Украіны}} Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}} У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння. Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі. == Насельніцтва == {{Ukraine Labelled Map|float=right}} {{main|Насельніцтва Украіны}} === Колькасць, рассяленне === === Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура === Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). === Гарады === {{main|Гарады Украіны}} Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | <br />[[Кіеў]] [[Харкаў]] |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} === Нацыянальны склад === [[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|thumb|right|270px|Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.]] Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): <table> <tr><td>Народы</td><td>2001 г.</td><td>1989 г.</td></tr> <tr><td>[[Украінцы]]</td><td>77,8</td><td>72,7</td></tr> <tr><td>[[Рускія]]</td><td>17,3</td><td>22,1</td></tr> <tr><td>[[Беларусы]]</td><td>0,6</td><td>0,9</td></tr> <tr><td>[[Малдаване]]</td><td>0,5</td><td>0,6</td></tr> <tr><td>[[Крымскія татары]]</td><td>0,5</td><td>0,0</td></tr> <tr><td>[[Балгары]]</td><td>0,4</td><td>0,5</td></tr> <tr><td>[[Венгры]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Румыны]]</td><td>0,3</td><td>0,3</td></tr> <tr><td>[[Палякі]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Яўрэі]]</td><td>0,2</td><td>0,9</td></tr> </table> === Мовы === {{main|Украінская мова|Мовы Украіны}} {{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}</ref>, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх<ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}</ref>, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %. [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]<ref name="мова 2014-1">{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref> і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи "ДНР": як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}</ref> і Луганскай<ref>{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в "ЛНР"? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}</ref> абласцей падвяргаюцца русіфікацыі. З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}</ref>. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з'яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права<ref>{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}</ref>. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі<ref>{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ва Украіне}} Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %. == Эканоміка == Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды). Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі. З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі. Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры. === Кінематограф === {{main|Кінематограф Украіны}} Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]]. Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]». [[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету. == Дачыненні з Беларуссю == {{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}} Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму<ref>[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-ўкраінская граніца]] * [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]] * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6 {{ВС}} {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} {{Геаграфічныя вобласці Украіны}} {{Краіны Еўропы}} {{Усходняе партнёрства}} {{Краіны ў Чорнага мора}} [[Катэгорыя:Украіна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9npculgzwsp9mhe5zowvrffk9pwuzfn 5161031 5161030 2026-07-04T23:14:21Z Summershell67 159583 /* */ 5161031 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Украіна | Арыгінальная назва = Україна | Родны склон = Украіны | Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля | Дата1 = [[IX стагоддзе]] | Дата2 = [[1253]] | Дата3 = [[1362]] | Дата4 = [[1649]] | Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]] | Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]] | Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]] | Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]] | Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]] | Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]] | Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 29 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 50 | lon_sec = | region = UA | CoordScale = 5000000 | Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]] | Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]<br /> <br /> • [[24 жніўня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Кіеўская Русь]] | Этап2 = [[Каралеўства Русь]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]] | Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]] | Этап7 = [[Украінская дзяржава]] | Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]] | Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]] | Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]] | Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] | Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны<br /> <br /> [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']] (ад [[СССР]]) <br/> | Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Сімферопаль]] [[Севастопаль]] [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] <br/> [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] <br/> [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]] | Месца па плошчы = 44 | Плошча = 603&nbsp;549 | Працэнт вады = 7 | Этнахаронім = [[Украінцы]] | Месца па насельніцтву = 30 | Насельніцтва = {{спад}} 45&nbsp;553&nbsp;000<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}</ref> | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 48&nbsp;457&nbsp;102 | Год перапісу = 2001 | Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48 | Месца па шчыльнасці = 90 | ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=1&pr1.x=38&pr1.y=10&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012 | Месца па ВУП (ППЗ) = 39 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598 | ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2012 | Месца па ВУП (намінал) = 52 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971 | ІРЧП = {{рост}} 0,740<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2012 | Месца па ІРЧП = 78 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090">высокі</span> | Заўвагі = {{reflist}} | дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны }} '''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}). Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова). З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]]. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Украіны}} Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19&nbsp;°C на поўначы да +24&nbsp;°C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8&nbsp;°C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0&nbsp;°C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы. У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой. Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй. На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні). Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Украіны}} === Даславянскі перыяд (да VIII ст.) === Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура. Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды. На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.). === Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) === З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар. === Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) === З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства. === Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) === З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння. Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна. === Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) === Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада. === Савецкі перыяд (1920—1991) === [[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]] [[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]] [[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]] У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія. У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў. Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку. У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым. У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]]. 26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза. Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]]. 16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Незалежны перыяд (з 1991) === Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай. Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава. 8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref name="radiosvoboda.org">[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref>, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным. Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад. У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч. На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка. === Крызіс 2014 года === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} [[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] 21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта. Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў. Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]<ref>[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013-2014 годов на Украине]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}} Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]<ref>{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}</ref>. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]</ref>. {{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}} У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" />. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" /><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)</ref>. === Кіраванне Парашэнкі === На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях. Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады. Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі». 19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}</ref> Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.<ref name="radiosvoboda.org"/> [[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}</ref> === Кіраванне Зяленскага === 21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}</ref> Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ==== Уварванне Расіі ==== {{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}} == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Украіны}} Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}} У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння. Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі. == Насельніцтва == {{Ukraine Labelled Map|float=right}} {{main|Насельніцтва Украіны}} === Колькасць, рассяленне === === Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура === Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). === Гарады === {{main|Гарады Украіны}} Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | <br />[[Кіеў]] [[Харкаў]] |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} === Нацыянальны склад === [[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|thumb|right|270px|Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.]] Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): <table> <tr><td>Народы</td><td>2001 г.</td><td>1989 г.</td></tr> <tr><td>[[Украінцы]]</td><td>77,8</td><td>72,7</td></tr> <tr><td>[[Рускія]]</td><td>17,3</td><td>22,1</td></tr> <tr><td>[[Беларусы]]</td><td>0,6</td><td>0,9</td></tr> <tr><td>[[Малдаване]]</td><td>0,5</td><td>0,6</td></tr> <tr><td>[[Крымскія татары]]</td><td>0,5</td><td>0,0</td></tr> <tr><td>[[Балгары]]</td><td>0,4</td><td>0,5</td></tr> <tr><td>[[Венгры]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Румыны]]</td><td>0,3</td><td>0,3</td></tr> <tr><td>[[Палякі]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Яўрэі]]</td><td>0,2</td><td>0,9</td></tr> </table> === Мовы === {{main|Украінская мова|Мовы Украіны}} {{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}</ref>, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх<ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}</ref>, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %. [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]<ref name="мова 2014-1">{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref> і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи "ДНР": як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}</ref> і Луганскай<ref>{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в "ЛНР"? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}</ref> абласцей падвяргаюцца русіфікацыі. З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}</ref>. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з'яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права<ref>{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}</ref>. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі<ref>{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ва Украіне}} Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %. == Эканоміка == Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды). Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі. З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі. Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры. === Кінематограф === {{main|Кінематограф Украіны}} Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]]. Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]». [[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету. == Дачыненні з Беларуссю == {{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}} Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму<ref>[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-ўкраінская граніца]] * [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]] * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6 {{ВС}} {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} {{Геаграфічныя вобласці Украіны}} {{Краіны Еўропы}} {{Усходняе партнёрства}} {{Краіны ў Чорнага мора}} [[Катэгорыя:Украіна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] tireo04afvvv1ea5sgom6uzqc64k3ct 5161106 5161031 2026-07-05T06:10:02Z M.L.Bot 261 на коскі не забываемся 5161106 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Украіна | Арыгінальная назва = Україна | Родны склон = Украіны | Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля | Дата1 = [[IX стагоддзе]] | Дата2 = [[1253]] | Дата3 = [[1362]] | Дата4 = [[1649]] | Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]] | Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]] | Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]] | Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]] | Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]] | Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]] | Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 29 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 50 | lon_sec = | region = UA | CoordScale = 5000000 | Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]] | Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]<br /> <br /> • [[24 жніўня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Кіеўская Русь]] | Этап2 = [[Каралеўства Русь]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]] | Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]] | Этап7 = [[Украінская дзяржава]] | Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]] | Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]] | Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]] | Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] | Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны<br /> <br /> [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']] (ад [[СССР]]) <br/> | Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Сімферопаль]], [[Севастопаль]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] <br/> [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] <br/> [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]] | Месца па плошчы = 44 | Плошча = 603&nbsp;549 | Працэнт вады = 7 | Этнахаронім = [[Украінцы]] | Месца па насельніцтву = 30 | Насельніцтва = {{спад}} 45&nbsp;553&nbsp;000<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}</ref> | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 48&nbsp;457&nbsp;102 | Год перапісу = 2001 | Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48 | Месца па шчыльнасці = 90 | ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=1&pr1.x=38&pr1.y=10&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012 | Месца па ВУП (ППЗ) = 39 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598 | ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2012 | Месца па ВУП (намінал) = 52 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971 | ІРЧП = {{рост}} 0,740<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2012 | Месца па ІРЧП = 78 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090">высокі</span> | Заўвагі = {{reflist}} | дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны }} '''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}). Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова). З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]]. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Украіны}} Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19&nbsp;°C на поўначы да +24&nbsp;°C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8&nbsp;°C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0&nbsp;°C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы. У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой. Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй. На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні). Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Украіны}} === Даславянскі перыяд (да VIII ст.) === Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура. Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды. На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.). === Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) === З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар. === Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) === З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства. === Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) === З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння. Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна. === Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) === Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада. === Савецкі перыяд (1920—1991) === [[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]] [[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]] [[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]] У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія. У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў. Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку. У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым. У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]]. 26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза. Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]]. 16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Незалежны перыяд (з 1991) === Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай. Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава. 8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref name="radiosvoboda.org">[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref>, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным. Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад. У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч. На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка. === Крызіс 2014 года === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} [[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] 21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта. Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў. Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]<ref>[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013—2014 годов на Украине]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}} Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]<ref>{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}</ref>. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]</ref>. {{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}} У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" />. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" /><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)</ref>. === Кіраванне Парашэнкі === На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях. Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады. Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі». 19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}</ref> Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.<ref name="radiosvoboda.org"/> [[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}</ref> === Кіраванне Зяленскага === 21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}</ref> Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ==== Уварванне Расіі ==== {{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}} == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Украіны}} Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}} У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння. Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі. == Насельніцтва == {{Ukraine Labelled Map|float=right}} {{main|Насельніцтва Украіны}} === Колькасць, рассяленне === === Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура === Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). === Гарады === {{main|Гарады Украіны}} Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | <br />[[Кіеў]] [[Харкаў]] |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} === Нацыянальны склад === [[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|thumb|right|270px|Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.]] Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): <table> <tr><td>Народы</td><td>2001 г.</td><td>1989 г.</td></tr> <tr><td>[[Украінцы]]</td><td>77,8</td><td>72,7</td></tr> <tr><td>[[Рускія]]</td><td>17,3</td><td>22,1</td></tr> <tr><td>[[Беларусы]]</td><td>0,6</td><td>0,9</td></tr> <tr><td>[[Малдаване]]</td><td>0,5</td><td>0,6</td></tr> <tr><td>[[Крымскія татары]]</td><td>0,5</td><td>0,0</td></tr> <tr><td>[[Балгары]]</td><td>0,4</td><td>0,5</td></tr> <tr><td>[[Венгры]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Румыны]]</td><td>0,3</td><td>0,3</td></tr> <tr><td>[[Палякі]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Яўрэі]]</td><td>0,2</td><td>0,9</td></tr> </table> === Мовы === {{main|Украінская мова|Мовы Украіны}} {{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}</ref>, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх<ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}</ref>, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %. [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]<ref name="мова 2014-1">{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref> і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи "ДНР": як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}</ref> і Луганскай<ref>{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в "ЛНР"? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}</ref> абласцей падвяргаюцца русіфікацыі. З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}</ref>. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з’яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права<ref>{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}</ref>. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі<ref>{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ва Украіне}} Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %. == Эканоміка == Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды). Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі. З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі. Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры. === Кінематограф === {{main|Кінематограф Украіны}} Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]]. Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]». [[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету. == Дачыненні з Беларуссю == {{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}} Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму<ref>[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-ўкраінская граніца]] * [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]] * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6 {{ВС}} {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} {{Геаграфічныя вобласці Украіны}} {{Краіны Еўропы}} {{Усходняе партнёрства}} {{Краіны ў Чорнага мора}} [[Катэгорыя:Украіна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 8to20m3s4bzpxe1z7dcunydat442d9q 0 9003 5160946 5012926 2026-07-04T13:47:41Z JerzyKundrat 174 /* Памерлі */ 5160946 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:United_States_Declaration_of_Independence.jpg|thumb|Дэкларацыя аб незалежнасці паўночнаамерыканскіх калоній.]] * [[4 ліпеня]]: У [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] [[Другі Кантынентальны Кангрэс]] прыняў рэзалюцыю аб абвяшчэнні незалежнасці паўночнаамерыканскіх калоній ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] * [[21 ліпеня]]: Папа [[Клімент XIV (Папа Рымскі)|Клімент XIV]] падпісаў булу аб забароне дзейнасці «[[Таварыства Ісуса]]». == Нарадзіліся == * [[19 сакавіка]]: [[Васіль Андрэевіч Трапінін|Васілій Трапінін]], рускі жывапісец, партрэтыст. * [[11 чэрвеня]]: [[Джон Констэбл]], англійскі мастак * [[9 жніўня]]: [[Амедэо Авагадра]], італьянскі фізік і хімік. * [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман]]. == Памерлі == * [[24 сакавіка]]: [[Джон Гарысан]], англійскі вынаходнік. * [[25 жніўня]]: [[Дэвід Юм]], шатландскі філосаф. {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1776| ]] kk0ogkxxwqld8wt4zs9jcorwm6emz7w 0 11174 5161026 5133789 2026-07-04T22:43:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161026 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Крамно |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 16|lat_sec = 7.7 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 18|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Бездзежскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 147 |насельніцтва = 314 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242988055 }} '''Крамно́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Крымно́'''</ref> ({{lang-be-trans|Kramno}}, {{lang-ru|Кремно}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. У складзе [[Бездзежскі сельсавет|Бездзежскага сельсавета]]. За 19 км ад Драгічына, 129 км ад Брэста, 26 км ад чыгуначнай станцыі Драгічын (на лініі Брэст-Гомель). == Гісторыя == З 1795 года ў складзе Расійскай імперыі. З 1801 года ў [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім павеце]] Гродзенскай губерні. Паводле перапісу 1897 года 518 жыхароў, з іх мужчын 249, жанчын 269, пераважнае веравызнанне — праваслаўе (505 чалавек).<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/nasmesta|загаловак=Населенные места Российской империи в 500 и более жителей|год=1905|старонак=403}}</ref> У 1920—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], спачатку ў [[Кобрынскі павет (1921—1940)|Кобрынскім павеце]], з 12 снежня 1920 года разам з [[Гміна Бездзеж|гмінай Бездзеж]] у складзе новастворанага [[Драгічынскі павет|Драгічынскага павета]]. З 19 лютага 1921 года разам з цэлым паветам увайшло ў склад новастворанага [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. Паводле перапісу за 1921 год — 109 дамоў, 542 жыхары (253 мужчыны і 289 жанчын), з якіх 298 лічылі сябе палякамі, 192 тутэйшымі, 4 яўрэямі, 3 беларусамі. 45 чалавек указалі іншую нацыянальнасць. 538 жыхары былі праваслаўнага веравызнання і 4 вызнавалі юдаізм.<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/2225/edition/3106|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 8, Województwo poleskie|год=1924}}</ref> [[Файл:Gmina Bezd.jpg|міні|313x313пкс|Вынікі перапісу насельніцтва 1921 года ў гміне Бездзеж Драгічынскага раёна (вёска Крамно пад нумарам 8)]] З 1939 года ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Да 9 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад Бездзежскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref><ref>{{Cite web|url=https://brestregion.com/map.php?name=Kremno&id=1474&lng=ru|title=Кремно, Дрогичинский район, Брестская область|website=brestregion.com|access-date=2026-03-02|archive-date=14 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250614050123/https://brestregion.com/map.php?name=Kremno&id=1474&lng=ru|url-status=dead}}</ref>, да 14 красавіка 1960 года — у склад [[Гутаўскі сельсавет|Гутаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>.[[Файл:Аэрофотосъемка времен второй мировой войны.jpg|міні|315x315пкс|Аэрафотаздымка часоў Другой сусветнай вайны (меркавана 1944 год, вёска Крамно абведзена чырвоным прамавугольнікам).]] == Насельніцтва == * 518 жыхароў (1897)<ref name=":0" /> * 109 гаспадарак, 542 жыхары (1921)<ref name=":1" /> * 147 гаспадарак, 314 жыхароў (2005) * 221 жыхар (2009)<ref name=":2">{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/bresckaja.htm|title=Колькасць насельніцтва Брэсцкай вобласці ў 2009 годзе|access-date=2 сакавіка 2026|archive-date=25 чэрвеня 2015|archive-url=https://archive.today/20150625174005/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/bresckaja.htm|url-status=dead}}</ref> * 126 жыхароў (2019)<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Колькасць насельніцтва Брэсцкай вобласці ў 2009 і 2019 гадах|access-date=30 сакавіка 2026|archive-date=3 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Андрэевіч Максімовіч]] (нар. 1956) — беларускі ўрач-педыятр. Доктар медыцынскіх навук (2013), прафесар (2014). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бездзежскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бездзежскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] hv68hrogoyrq0bht3rglsdxucfwc0d5 0 11337 5161032 5126611 2026-07-04T23:18:50Z Summershell67 159583 /* */ 5161032 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = РСФСР |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = УССР |flag_p2 = Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg |p3 = БССР |flag_p3 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |p4 = ЗСФСР |flag_p4 = Flag of the Transcaucasian SFSR.svg |type_after = [[Постсавецкая прастора|Дзяржавы пасля<br /> распаду СССР]]{{заўвага|Пералічаны толькі дзяржавы — былыя саюзныя рэспублікі, якія цяпер — члены ААН. Дзяржавай-прадаўжальніцай СССР з’яўляецца Расійская Федэрацыя}} |s1 = Азербайджан |flag_s1 = Flag of Azerbaijan.svg |s2 = Арменія |flag_s2 = Flag of Armenia.svg |s3 = Беларусь |flag_s3 = Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg |s4 = Грузія |flag_s4 = Flag of Georgia (1990-2004).svg |s5 = Казахстан |flag_s5 = Flag of Kazakhstan.svg |s6 = Кыргызстан |flag_s6 = Flag of Kyrgyzstan.svg |s7 = Латвія |flag_s7 = Flag of Latvia.svg |s8 = Літва |flag_s8 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg |s9 = Малдова |flag_s9 = Flag of Moldova.svg |s10 = Расія |flag_s10 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s11 = Таджыкістан |flag_s11 = Flag of Tajikistan.svg |s12 = Туркменістан |flag_s12 = Flag of Turkmenistan 1992.png |s13 = Узбекістан |flag_s13 = Flag of Uzbekistan.svg |s14 = Украіна |flag_s14 = Flag of Ukraine.svg |s15 = Эстонія |flag_s15 = Flag of Estonia.svg |дэвіз = '''«Пролетарии всех стран, соединяйтесь!»''' <br/> («[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]») |гарады = [[Масква]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[Кіеў]], [[Ташкент]], [[Баку]], [[Харкаў]], [[Мінск]], [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]], [[Новасібірск]], [[Свярдлоўск]] |тытул_кіраўнікоў = Фактычны лідар краіны |кіраўнік1 = [[Уладзімір Ільіч Ленін]] |год_кіраўніка1 = [[1922]] – [[1924]] |кіраўнік2 = [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін]] |год_кіраўніка2 = [[1924]] – [[1953]] |кіраўнік3 = [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў]] |год_кіраўніка3 = [[1955]] – [[1964]] |кіраўнік4 = [[Леанід Ільіч Брэжнеў]] |год_кіраўніка4 = [[1964]] – [[1982]] |кіраўнік5 = [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў]] |год_кіраўніка5 = [[1982]] – [[1984]] |кіраўнік6 = [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка]] |год_кіраўніка6 = [[1984]] – [[1985]] |кіраўнік7 = [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў]] |год_кіраўніка7 = [[1985]] – [[1991]] |дадатковы_параметр1 = [[Часавыя паясы]] |змесціва_параметру1 = +2…+12{{заўвага|На тэрыторыі СССР дзейнічаў [[дэкрэтны час]].}} |Этап1 = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |Год1 = [[1917]] - [[1923]] |Этап2 = [[Дагавор аб стварэнні СССР|Стварэнне СССР]] |Дата2 = [[30 снежня]] |Год2 = [[1922]] |Этап3 = [[Гісторыя СССР (1922 - 1953)|Даваенны перыяд]] |Дата3 = [[30 снежня]] |Год3 = [[1922]] - [[22 чэрвеня]] [[1941]] |Этап4 = [[Вялікая Айчынная вайна]] |Дата4 = [[22 чэрвеня]] |Год4 = [[1941]] - [[9 мая]] [[1945]] |Этап5 = [[Хрушчоўская адліга]] |Дата5 = [[25 лютага]] |Год5 = [[1956]] |Этап6 = [[Эпоха развітога сацыялізму]] |Год6 = [[1970]] |Этап7 = [[Перабудова]] |Дата7 = [[23 красавіка]] |Год7 = [[1985]] - [[снежань]] [[1990]] |Этап8 = [[Распад СССР]] |Дата8 = [[25 снежня]] |Год8 = [[1991]] |дадатковы_параметр2 = [[Дамен верхняга ўзроўню|Інтэрнэт-дамен]] |змесціва_параметру2 = [[.su]] |герб=State Emblem of the Soviet Union.svg}} '''Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік''' ('''Савецкі Саюз''', '''СССР''', '''Саюз ССР''') — шматнацыянальная [[сацыялізм|сацыялістычная]] [[дзяржава]], якая існавала ў [[1922]]—[[1991]] гадах на тэрыторыі паўночнай і цэнтральнай [[Еўразія|Еўразіі]] (у [[Еўропа|еўрапейскай]] і [[азія]]цкай частках) плошчай (пад канец свайго існавання) 22,4 млн км². Складаўся з саюзных рэспублік, якія паводле канстытуцыі з’яўляліся суверэннымі дзяржавамі. У склад асобных рэспублік уваходзілі аўтаномныя рэспублікі, краі, вобласці, аўтаномныя вобласці і аўтаномныя акругі. == Гісторыя == === Перадгісторыя === Яшчэ да звяржэння царызму ў палітычным спектры [[Расійская імперыя|Расіі]] вызначылася некалькі кірункаў наконт будучага дзяржаўнага будаўніцтва. [[Манархія|Манархісты]] выступалі за непахіснасць асноў самадзяржаўя, захаванне адзінай і непадзельнай Расіі. [[Лібералізм|Лібералы]] абаранялі дзяржаўнае адзінства з магчымым культурна-нацыянальным самавызначэннем народаў. Сацыял-дэмакраты, найперш [[бальшавікі]], патрабавалі права нацый і народнасцей на самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння нацыянальных дзяржаў. Аднак ажыццяўленне гэтага права бальшавікі разглядалі з пункту погляду класавай барацьбы [[пралетарыят]]у, паколькі лічылі, што буйныя цэнтралізаваныя дзяржавы забяспечваюць прастору для больш хуткага развіцця [[капіталізм]]у, што набліжае сацыялістычную рэвалюцыю. Нацыям, якія пажадалі застацца ў цэнтралізаванай дзяржаве, бальшавікі абяцалі [[Аўтаномія|аўтаномію]], хоць такія паўнамоцтвы ўяўляліся імі невыразна. Напачатку бальшавікі адмоўна ставіліся да ідэй федэралізму ў дзяржаўным будаўніцтве, хоць і дапускалі такую магчымасць. Неанародніцкія партыі (расійскія, украінскія эсэры, [[Беларуская сацыялістычная грамада (1902)|Беларуская сацыялістычная грамада]] і інш.) выступалі за безумоўнае права на самавызначэнне, аднак спачатку бачылі Расійскую дзяржаву федэратыўнай [[Дэмакратыя|дэмакратычнай]] [[рэспубліка]]й з абласнымі (тэрытарыяльнымі) і нацыянальна-асобнымі (экстэрытарыяльнымі) аўтаноміямі. Нацыянальныя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] партыі меркавалі аднесці да кампетэнцыі федэральнага цэнтра толькі знешнепалітычную дзейнасць, забеспячэнне функцыянавання адзінай грашовай сістэмы, кіраванне ваеннымі сіламі і [[Чыгуначны транспарт|чыгункай]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|звяржэння самадзяржаўя ў сакавіку 1917]] [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] дэклараваў поўнае раўнапраўе грамадзян незалежна ад веравызнання і нацыянальнасці, скасаваў мяжу яўрэйскай аселасці, абяцаў свабоду развіцця моў. Нягледзячы на абвяшчэнне Расіі рэспублікай (верасень 1917), Часовы ўрад не збіраўся ажыццяўляць права самавызначэння народаў, што выклікала незадаволенасць нацыянал-дэмакратычных рухаў. У верасні 1917 ў [[Кіеў|Кіеве]] адбыўся з’езд «народаў Расіі», скліканы Цэнтральнай украінскай радай, у якім прынялі ўдзел прадстаўнікі расійскіх і ўкраінскіх эсэраў, БСГ, грузінскіх, армянскіх сацыялістаў і інш. З’езд прагаласаваў за дзяржаўнае ўладкаванне Расіі ў выглядзе федэрацыі аўтаномных абласцей і нацый, палічыў асноўным дэфектам «празмерную цэнтралізацыю [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]] і [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]». З’езд пастанавіў: незалежна ад склікання Усерасійскага Устаноўчага сейма склікаць мясцовыя нацыянальныя ўстаноўчыя сеймы, якія павінны вызначыць канкрэтныя формы сваіх адносін з цэнтральнымі органамі федэрацыі, а таксама ўнутраную арганізацыю аўтаномных устаноў канкрэтнага народа або вобласці. Аднак Часовы ўрад не прыслухаўся да патрабаванняў нацыянальных дзеячаў. Пасля перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917]] і пераходу ўлады да Саветаў, [[Савет Народных Камісараў СССР|Саўнарком]] прыняў Дэкларацыю правоў народаў Расіі, якая абвясціла роўнасць і суверэннасць усіх [[народ]]аў [[Краіна|краіны]], права на свабоднае самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння самастойных дзяржаў, адмену ўсіх нацыянальных і нацыянальна-рэлігійных прывілеяў і абмежаванняў, свабоднае развіццё [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] і [[Этнаграфічная група|этнаграфічных груп]]. Пад уплывам нацыянальна-вызваленчага руху бальшавікі змянілі сваё стаўленне да федэралісцкіх ідэй, але сталі разглядаць савецкі федэралізм як перахрдную форму да поўнага інтэрнацыянальнага адзінства працоўных. III Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918) паклаў пачатак утварэнню [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР)]]. Аднак нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва маладых рэспублік праходзіла ў вострай палітычнай барацьбе і мела 2 кірункі: савецкі і парламентарны (на ўзор Заходняй Еўропы). Стварэнне незалежных нацыянальных савецкіх рэспублік некаторыя бальшавіцкія кіраўнікі разглядалі як спосаб вырашэння часовых палітычных, у т.л. знешнепалітычных задач, каб, з аднаго боку, супрацьстаяць заходнім краінам, а з другога — нейтралізаваць мясцовыя «сепаратысцкія» намаганні нацыянальных дзеячаў. [[1 чэрвеня]] [[1919|1919 г.]] па ініцыятыве [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК РКП(б)]] і прапановах ЦВК Украіны, Савета абароны Літвы і Беларусі, урада [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Савецкай Латвіі]] быў прыняты Дэкрэт «Аб аб’яднанні савецкіх рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з сусветным [[імперыялізм]]ам». Ваенна-палітычны саюз дапамог савецкім рэспублікам выстаяць у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]] і [[Інтэрвенцыя|ваеннай інтэрвенцыі 1918—20]], умацаваць уладу камуністам. 3 пераходам да мірнага будаўніцтва тэндэнцыя іх далейшага аб’яднання яшчэ больш узмацнілася. Аднак на шляхах нацыянальна-дзяржаўнага федэратыўнага ўсталявання вызначыліся супярэчнасці. 3 аднаго боку, рэспублікі былі фармальна незалежныя, як роўныя заключалі дагаворы з РСФСР, з другога — спробы цэнтралізацыі органаў кіравання прыводзілі да таго, што паўнамоцтвы РСФСР перавышалі паўнамоцтвы іншых савецкіх рэспублік, і такім чынам парушаліся падпісаныя двухбаковыя дагаворы. У ходзе спрэчак у [[1922|1922 г.]] пра тое, якім быць новаму Саюзу, выявіліся 2 пункты погляду: прапанова [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіна]] ажыццявіць «[[Аўтаномія|аўтанамізацыю]]» савецкіх рэспублік, г.зн. уключыць іх у склад РСФСР; ідэя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніна]] ўтварыць новае дзяржаўнае федэратыўнае аб’яднанне — Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, у які ўваходзілі б на роўных правах усе савецкія рэспублікі. Разам з тым некаторыя партыйныя дзеячы ўбачылі ў ленінскім плане Саюза, ідэі [[Канфедэрацыя|канфедэрацыі]], а іншыя прапаноўвалі наогул скасаваць самастойнасць рэспублік. Але ў любым варыянце дзяржаўная ўлада павінна была належаць Камуністычнай партыі, якая будавалася паводле прынцыпу «дэмакратычнага цэнтралізму» і забяспечвала ўсебаковы кантроль за ўсімі сферамі грамадскага жыцця. У выніку пераважная большасць партыйных і савецкіх дзеячаў выказалася за ленінскі план. === Утварэнне СССР === З’езды Саветаў [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Усебеларускія з’езды Саветаў|БССР]], [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|ЗСФСР]] і X Усерасійскі з’езд Саветаў (снежань 1922) прызналі аб’яднанне савецкіх рэспублік у адзінай дзяржаве своечасовым. [[30 снежня]] [[1922]] I з’езд Саветаў СССР зацвердзіў Дэкларацыю аб утварэнні СССР<ref>[http://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0004_uni&object=facsimile&pimage=1&v=100&nav=&l=ru Дэкларацыя]</ref>, у якой былі сфармуляваны асноўныя прынцыпы аб’яднання рэспублік: раўнапраўе і добраахвотнасць уваходжання іх у Саюз ССР, права свабоднага выхаду з Саюза і доступ у яго новым савецкім сацыялістычным рэспублікам. З’езд зацвердзіў Дагавор аб утварэнні СССР, які прадугледжваў арганізацыю 10 саюзных наркаматаў, [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда]] і Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення, вызначыў асновы ўзаемаадносін паміж вышэйшымі органамі ўлады СССР і саюзных рэспублік. Быў абраны вярхоўны орган улады Саюза ССР — [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт]] (ЦВК; старшыні М. Калінін, Р. Пятроўскі, [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякоў]], Н. Нарыманаў). На 2-й сесіі ЦВК сфарміраваны ўрад СССР — [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет Народных Камісараў (СНК)]] на чале з У. Леніным. У снежні 1922, у склад СССР увайшлі РСФСР (афіцыйна абвешчана ў студзені 1918), УССР (снежань 1917), БССР (студзень 1919) і ЗСФСР (снежань 1922) у складзе [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] (красавік 1920), [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]] (лістапад 1920) і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] (люты 1921). [[Канстытуцыя СССР|Першая Канстытуцыя СССР]] (зацверджана 31 студзеня 1924 на II з’ездзе Саветаў СССР) дэкларавала працоўным краіны шырокія дэмакратычныя правы і свабоды, актыўны ўдзел у кіраўніцтве дзяржавай. === Даваенны перыяд === У ходзе працэсу нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва ў склад СССР 13 мая 1925 ўвайшлі [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменская ССР]] і [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]] (утвораны 27 кстрычніка 1924), 5 снежня 1929 — [[Таджыкская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкская ССР]] (утворана 16 кстрычніка 1929), 5 снежня 1936 — [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]] і [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Кіргізская ССР]], 31 сакавіка 1940 — [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Карэла-фінская ССР]], 2 жніўня 1940 — [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]], 3-6 жніўня 1940 — [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]], [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійская ССР]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонская ССР]] (утвораны 21 ліпеня 1940). Канстытуцыя СССР 1936 г. абмежавала паўнамоцтвы саюзных рэспублік. У ёй не было нават намёку на тое, што суб’екты СССР перадаюць значную частку паўнамоцгваў Саюзу, г.зн. дзейнічала не дагаворная, а канстытуцыйная норма. Павялічылася колькасць агульнасаюзных камісарыятаў. Утварэнне СССР дало магчымасць сканцэнтраваць неабходныя сродкі для хуткага ажыццяўлення [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]], [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і культурнага будаўніцтва. Гэта садзейнічала стварэнню буйнага эканамічнага патэнцыялу, які забяспечыў тэхніка-эканамічную незалежнасць дзяржавы. Хуткая суцэльная калектывізацыя [[Вёска|вёскі]] дазволіла ўзяць у яе сродкі на патрэбы індустрыялізацыі і абароны. Разам з тым камуністычная партыя кіравалася ідэямі «дзяржаўнага сацыялізму», што абумовіла далейшую цэнтралізацыю ўлады, абмежаванне паўнамоцгваў саюзных рэспублік, адзяржаўленне народнай гаспадаркі, згортванне эканамічна-матэрыяльных стымулаў. Стварэнне адміністрацыйна-каманднай сістэмы выклікала сур’ёзныя скажэнні ў грамадска-палітычным жыцці краіны, [[Рэпрэсіі ў СССР|масавыя палітычныя рэпрэсіі]] супраць грамадзян. Аднак нягледзячы на розныя хібы і дэфармацыі грамадства, за гады першых пяцігодак быў створаны магутны палітычны і сацыяльна-эканамічны патэнцыял. === СССР у Другой сусветнай вайне === {{main|Вялікая Айчынная вайна 1941-1945}} === Пасляваенны перыяд === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] міжнародная роля СССР значна вырасла. Савецкі Саюз з’яўляўся членам-заснавалььнікам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] (з красавіка 1945) і адньім з пастаянных членаў [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. Паводле рашэння Сан-Францыскай канферэнцыі 1945, скліканай з мэтай утварэння ААН, у лік краін-заснавальніц гэтай арганізацыі былі таксамаі ўключаны БССР і УССР. Пасля вайны СССР здолеў параўнальна хутка аднавіць разбураную гаспадарку. Важнай рысай у нацыянальна-дзяржаўнай палітыцьі ў 1950-я г. стала пашырэнне правоў і ініцыятыў саюзных рэспублік. У [[Май|маі]] [[1955|1955 г.]] быў зменены парадак планавання і фінансавання народнай гаспадаркі рэспублік СССР. Замест ранейшага парадку зацвярджэння ўрадам СССР дэталёвых паказчыкаў па развіцці рэспубліканскай [[Прамысловасць|прамысловасці]], сельскай гаспадаркі, [[Культура|культуры]], [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] цяпер вызначаўся толькі агульны аб’ём валавой і таварнай прадукцыі, а таксама капіталаўкладанняў па саюзных рэепубліках. Канкрэтнае планаванне аб’ёму вытворчасці і капіталаўкладанняў па прадпрыемствах і ведамствах было перададзена ў распараджэнне рэспубліканскіх саветаў міністраў. Яны атрымалі права выкарыстоўваць дадаткова выяўленыя і атрыманыя пры выкананні рэспубліканскага бюджэту даходы на фінансаванне жыллёвай і камунальнай гаспадаркі, сацыяльна-культурных мерапрыемстваў. Пашырыліся таксама паўнамоцтвы саветаў міністраў саюзных рэспублік у кіраўніцтве прамысловасцю і будаўніцтвам. У распараджэнне рэспублік у [[1956|1956 г.]] перададзены функцыі па кіраўніцгве работай судовых устаноў і органаў юстыцыі. Аднак з пачатку [[1970-я|1970-х г.]] усё больш сталі выяўляцца адмоўныя рысы «дзяржаўнага сацыялізму» (абмежаванне [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], адхіленне працоўных ад уласнасці і ўлады, парушэнні прынцыпаў сацыяльнай справядлівасці, [[Бюракратыя|бюракратызацыя]] дзяржаўнага апарату і інш.), што прывяло да паглыблення крызісных з’яў. У якасці прававой нормы ў арт. 6 Канстытуцыі СССР 1977 было замацавана, шго «кіруючай і накіроўваючай сілай савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый з’яўляецца [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза]]». Спробы паскорыць сацыяльна-эканамічнае развіццё на аснове канцэпцыі перабудовы (з сярэдзіны [[1980-я|1980-х г.]]) станоўчых вынікаў не прынеслі. === Распад СССР === {{main|Распад СССР}} У канцы 1980-х г узмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі ў саюзных рэспубліках, іх імкненне да [[суверэнітэт]]у. Прычыны будучага распаду СССР, якія намеціліся ў канцы 1980-х г., заключаліся ў абмежаванні паўнамоцтваў саюзных рэспублік, кансервацыі многіх адсталых форм арганізацыі грамадства (кланавасць, пратэкцыянізм, бюракратыя), дыктаце цэнтра ў эканамічным монаразвіцці без уліку асаблівасцей кожнай рэспублікі, перараджэнні партыйнай, дзяржаўнай і інтэлектуальнай [[Эліта|эліты]] ў асобны клан [[Алігархія|алігархаў]] на падставе першалачатковага назапашвання капіталу, скажэннях у духоўным жыцці народаў (уніфікацыя адукацыі і асветы, моўная [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]]), наяўнасці нацыянальнага нігілізму пад сцягам барацьбы з [[нацыяналізм]]ам, намаганнях Захаду да скасавання СССР як галоўнай перашкоды на шляху да распаўсюджання т.зв. «заходных каштоўнасцей», дапамозе заходных колаў групоўкам і плыням некамуністычнай скіраванасці, што тады дзейнічалі ў саюзных рэспубліках. Усё гэта паступова прыводзіла да радыкалізацыі палітыкі саміх саюзных рэспублік, якія бьілі незадаволены няўдалымі [[рэформа]]мі, няздольнасцю федэральнага цэнтра вырашаць складаныя праблемы. У [[сакавік]]у [[1990|1990 г.]] Вярхоўны Савет Літвы абвясціў аб «аднаўленні незалежнасці літоўскай дзяржавы», скасаванні дзеяння Канстытуцыі Літоўскай ССР і Канстытуцыі СССР на тэрыторыі рэспублікі. У [[красавік]]у 1990 г. аб незалежнасці сваіх рэспублік заявілі Вярхоўныя Саветы Латвіі і Эстоніі. [[Парад суверэнітэтаў|Працэс суверэнізацыі]] закрануў і іншыя рэспублікі, хаця спачатку яны не заяўлялі аб выхадзе з СССР. [[12 чэрвеня]] 1990 г. прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце з’езд народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі. [[16 ліпеня]] 1990 г. дакумент адпаведнай накіраванасці прыняў Вярхоўны Савет Украіны. [[27 ліпеня]] 1990 г. [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] зацвердзіў [[Вярхоўны Савет БССР]]; яна абвясціла вяршэнства на тэрыторыі рэспублікі Канстытуцыі Беларускай ССР і яе [[Закон (права)|законаў]]. У гэтых умовах кіраўніўцтва СССР паспрабавала распрацаваць праект новага саюзнага дагавора (лістапад 1990 г.). Аднак нават такая ініцыятыва цэнтра з боку кіраўнікоў суверэнных рэспублік шырокай падтрымкі не знайшла. IV з’езд народных дэпутатаў СССР ([[снежань]] 1990 г.) прыняў рашэнне аб правядзенні [[17 сакавіка]] [[1991|1991 г.]] [[Рэферэндум аб захаванні СССР|Рэферэндуму аб захаванні СССР]]. Улады [[Грузія|Грузіі]], [[Літва|Літвы]], [[Малдова|Малдовы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Арменія|Арменіі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] не выканалі рашэнні IV з’езда народных дэпутатаў СССР аб правядзенні рэферэндуму. У той жа час за захаванне СССР выказалася 76,4 % прагаласаваўшых. [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|Спроба групы партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў у жніўні 1991 г. увесці надзвычайнае становішча]] ў шэрагу рэгіёнаў СССР, выклікала адмоўную рэакцыю ў кіраўніцтве Расійскай Федэрацыі і іншых рэспублік. Урадамі і Вярхоўнымі Саветамі суверэнных рэспублік быў канчаткова ўзяты курс на незалежнасць. [[8 снежня]] [[1991]] г. лідары [[Беларусь|Беларусі]] ([[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]), [[Украіна|Украіны]] ([[Леанід Краўчук]]) і [[Расія|Расіі]] ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] (у беларускай урадавай рэзідэнцыі Віскулі, Камянецкі раён) падпісалі пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў ([[СНД]]), у якім канстатавалі, што «Саюз ССР як суб’ект [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне». [[10 снежня]] 1991 г. Вярхоўныя Саветы Беларусі і Украіны, [[12 снежня]] 1991 г. [[Вярхоўны Савет РСФСР]] ратыфікавалі Пагадненне аб стварэнні СНД і дэнансавалі Дагавор 1922 г. аб утварэнні СССР. [[21 снежня]] 1991 г. была прынята [[Алма-Ацінская дэкларацыя]] кіраўнікоў 11 незалежных дзяржаў (Азербайджана, Арменіі, Беларусі, [[Казахстан]]а, [[Кыргызстан]]а, Малдовы, Расіі, [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а, [[Узбекістан]]а і [[Украіна|Украіны]]), у якой зноў было сцверджана: «3 утварэннем Садружнасці Незалежных Дзяржаў, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік спыняе сваё існаванне». [[26 снежня]] [[1991]] г. [[Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР]] прыняў Дэкларацыю пра спыненне існавання СССР у сувязі са стварэннем [[СНД]]. Такім чынам СССР спыніў існаванне як суб’ект міжнароднага права. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=250|height=250|type=rect|x=1920,1926,1937,1939,1959,1970,1979,1989|y=137727000,147027915,164500000,170557000,208808000,241720000,262436227,286700000}}</div> {{main|Насельніцтва СССР}} Насельніцтва СССР у 1989 г. складала прыблізна 278 млн чалавек, што рабіла СССР адной з краін з самым вялікім насельніцтвам. Самым вялікім па-колькасці народам з’яўляліся рускія (каля 145 млн.), затым украінцы (каля 44 млн.) і ўзбекі (каля 16 млн.). == Тэрытарыяльны падзел СССР == [[Файл:USSR Republics de.png|thumb|425x425px|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел СССР (1954—1991 гады)]] У [[1954]]—[[1991]] гадах у Савецкі Саюз уваходзілі 15 саюзных Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (ССР): # [[Армянская ССР]] # [[Азербайджанская ССР]] # [[Беларуская ССР]] # [[Эстонская ССР]] # [[Грузінская ССР]] # [[Казахская ССР]] # [[Кіргізская ССР]] # [[Латвійская ССР]] # [[Літоўская ССР]] # [[Малдаўская ССР]] # [[РСФСР|Расійская СФСР]] # [[Таджыкская ССР]] # [[Туркменская ССР]] # [[Украінская ССР]] # [[Узбекская ССР]] == Кіраўнікі СССР == * [[Уладзімір Ленін]] * [[Іосіф Сталін]] * [[Мікіта Хрушчоў]] * [[Леанід Брэжнеў]] * [[Юрый Андропаў]] * [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|Канстанцін Чарненка]] * [[Міхаіл Гарбачоў]] == Гл. таксама == * [[Гома саветыкус]] * [[II з’езд Саветаў Заходняй вобласці]] * [[IV Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[VI Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[Сепаратызм у СССР]] * [[Самвыдат]] * [[Праваабарончы рух у СССР]] * [[Маральны кодэкс будаўніка камунізму]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|Soviet Union}} * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. {{Рэспублікі СССР}} {{АВД}} {{СЭУ}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:СССР| ]] g58pcaze39yul7d10eauifssu7ziqav 5161033 5161032 2026-07-04T23:24:30Z Summershell67 159583 /* */ 5161033 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = РСФСР |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = УССР |flag_p2 = Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg |p3 = БССР |flag_p3 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |p4 = ЗСФСР |flag_p4 = Flag of the Transcaucasian SFSR.svg |type_after = [[Постсавецкая прастора|Дзяржавы пасля<br /> распаду СССР]]{{заўвага|Пералічаны толькі дзяржавы — былыя саюзныя рэспублікі, якія цяпер — члены ААН. Дзяржавай-прадаўжальніцай СССР з’яўляецца Расійская Федэрацыя}} |s1 = Азербайджан |flag_s1 = Flag of Azerbaijan.svg |s2 = Арменія |flag_s2 = Flag of Armenia.svg |s3 = Беларусь |flag_s3 = Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg |s4 = Грузія |flag_s4 = Flag of Georgia (1990-2004).svg |s5 = Казахстан |flag_s5 = Flag of Kazakhstan.svg |s6 = Кыргызстан |flag_s6 = Flag of Kyrgyzstan.svg |s7 = Латвія |flag_s7 = Flag of Latvia.svg |s8 = Літва |flag_s8 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg |s9 = Малдова |flag_s9 = Flag of Moldova.svg |s10 = Расія |flag_s10 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s11 = Таджыкістан |flag_s11 = Flag of Tajikistan.svg |s12 = Туркменістан |flag_s12 = Flag of Turkmenistan 1992.png |s13 = Узбекістан |flag_s13 = Flag of Uzbekistan.svg |s14 = Украіна |flag_s14 = Flag of Ukraine.svg |s15 = Эстонія |flag_s15 = Flag of Estonia.svg |дэвіз = '''«Пролетарии всех стран, соединяйтесь!»''' <br/> («[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]») |гарады = [[Масква]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[Кіеў]], [[Ташкент]], [[Баку]], [[Харкаў]], [[Мінск]], [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]], [[Новасібірск]], [[Свярдлоўск]] |тытул_кіраўнікоў = Фактычны лідар краіны |кіраўнік1 = [[Уладзімір Ільіч Ленін]] |год_кіраўніка1 = [[1922]] – [[1924]] |кіраўнік2 = [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін]] |год_кіраўніка2 = [[1924]] – [[1953]] |кіраўнік3 = [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў]] |год_кіраўніка3 = [[1955]] – [[1964]] |кіраўнік4 = [[Леанід Ільіч Брэжнеў]] |год_кіраўніка4 = [[1964]] – [[1982]] |кіраўнік5 = [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў]] |год_кіраўніка5 = [[1982]] – [[1984]] |кіраўнік6 = [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка]] |год_кіраўніка6 = [[1984]] – [[1985]] |кіраўнік7 = [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў]] |год_кіраўніка7 = [[1985]] – [[1991]] |дадатковы_параметр1 = [[Часавыя паясы]] |змесціва_параметру1 = +2…+12{{заўвага|На тэрыторыі СССР дзейнічаў [[дэкрэтны час]].}} |Этап1 = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |Год1 = [[1917]] - [[1923]] |Этап2 = [[Дагавор аб стварэнні СССР|Стварэнне СССР]] |Дата2 = [[30 снежня]] |Год2 = [[1922]] |Этап3 = [[Гісторыя СССР (1922 - 1953)|Даваенны перыяд]] |Дата3 = [[30 снежня]] |Год3 = [[1922]] - [[22 чэрвеня]] [[1941]] |Этап4 = [[Вялікая Айчынная вайна]] |Дата4 = [[22 чэрвеня]] |Год4 = [[1941]] - [[9 мая]] [[1945]] |Этап5 = [[Хрушчоўская адліга]] |Дата5 = [[25 лютага]] |Год5 = [[1956]] |Этап6 = [[Эпоха развітога сацыялізму]] |Год6 = [[1970]] |Этап7 = [[Перабудова]] |Дата7 = [[23 красавіка]] |Год7 = [[1985]] - [[снежань]] [[1990]] |Этап8 = [[Распад СССР]] |Дата8 = [[25 снежня]] |Год8 = [[1991]] |дадатковы_параметр2 = [[Дамен верхняга ўзроўню|Інтэрнэт-дамен]] |змесціва_параметру2 = [[.su]] |герб=State Emblem of the Soviet Union.svg|сцяг=Flag of the Soviet Union.svg}} '''Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік''' ('''Савецкі Саюз''', '''СССР''', '''Саюз ССР''') — шматнацыянальная [[сацыялізм|сацыялістычная]] [[дзяржава]], якая існавала ў [[1922]]—[[1991]] гадах на тэрыторыі паўночнай і цэнтральнай [[Еўразія|Еўразіі]] (у [[Еўропа|еўрапейскай]] і [[азія]]цкай частках) плошчай (пад канец свайго існавання) 22,4 млн км². Складаўся з саюзных рэспублік, якія паводле канстытуцыі з’яўляліся суверэннымі дзяржавамі. У склад асобных рэспублік уваходзілі аўтаномныя рэспублікі, краі, вобласці, аўтаномныя вобласці і аўтаномныя акругі. == Гісторыя == === Перадгісторыя === Яшчэ да звяржэння царызму ў палітычным спектры [[Расійская імперыя|Расіі]] вызначылася некалькі кірункаў наконт будучага дзяржаўнага будаўніцтва. [[Манархія|Манархісты]] выступалі за непахіснасць асноў самадзяржаўя, захаванне адзінай і непадзельнай Расіі. [[Лібералізм|Лібералы]] абаранялі дзяржаўнае адзінства з магчымым культурна-нацыянальным самавызначэннем народаў. Сацыял-дэмакраты, найперш [[бальшавікі]], патрабавалі права нацый і народнасцей на самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння нацыянальных дзяржаў. Аднак ажыццяўленне гэтага права бальшавікі разглядалі з пункту погляду класавай барацьбы [[пралетарыят]]у, паколькі лічылі, што буйныя цэнтралізаваныя дзяржавы забяспечваюць прастору для больш хуткага развіцця [[капіталізм]]у, што набліжае сацыялістычную рэвалюцыю. Нацыям, якія пажадалі застацца ў цэнтралізаванай дзяржаве, бальшавікі абяцалі [[Аўтаномія|аўтаномію]], хоць такія паўнамоцтвы ўяўляліся імі невыразна. Напачатку бальшавікі адмоўна ставіліся да ідэй федэралізму ў дзяржаўным будаўніцтве, хоць і дапускалі такую магчымасць. Неанародніцкія партыі (расійскія, украінскія эсэры, [[Беларуская сацыялістычная грамада (1902)|Беларуская сацыялістычная грамада]] і інш.) выступалі за безумоўнае права на самавызначэнне, аднак спачатку бачылі Расійскую дзяржаву федэратыўнай [[Дэмакратыя|дэмакратычнай]] [[рэспубліка]]й з абласнымі (тэрытарыяльнымі) і нацыянальна-асобнымі (экстэрытарыяльнымі) аўтаноміямі. Нацыянальныя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] партыі меркавалі аднесці да кампетэнцыі федэральнага цэнтра толькі знешнепалітычную дзейнасць, забеспячэнне функцыянавання адзінай грашовай сістэмы, кіраванне ваеннымі сіламі і [[Чыгуначны транспарт|чыгункай]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|звяржэння самадзяржаўя ў сакавіку 1917]] [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] дэклараваў поўнае раўнапраўе грамадзян незалежна ад веравызнання і нацыянальнасці, скасаваў мяжу яўрэйскай аселасці, абяцаў свабоду развіцця моў. Нягледзячы на абвяшчэнне Расіі рэспублікай (верасень 1917), Часовы ўрад не збіраўся ажыццяўляць права самавызначэння народаў, што выклікала незадаволенасць нацыянал-дэмакратычных рухаў. У верасні 1917 ў [[Кіеў|Кіеве]] адбыўся з’езд «народаў Расіі», скліканы Цэнтральнай украінскай радай, у якім прынялі ўдзел прадстаўнікі расійскіх і ўкраінскіх эсэраў, БСГ, грузінскіх, армянскіх сацыялістаў і інш. З’езд прагаласаваў за дзяржаўнае ўладкаванне Расіі ў выглядзе федэрацыі аўтаномных абласцей і нацый, палічыў асноўным дэфектам «празмерную цэнтралізацыю [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]] і [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]». З’езд пастанавіў: незалежна ад склікання Усерасійскага Устаноўчага сейма склікаць мясцовыя нацыянальныя ўстаноўчыя сеймы, якія павінны вызначыць канкрэтныя формы сваіх адносін з цэнтральнымі органамі федэрацыі, а таксама ўнутраную арганізацыю аўтаномных устаноў канкрэтнага народа або вобласці. Аднак Часовы ўрад не прыслухаўся да патрабаванняў нацыянальных дзеячаў. Пасля перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917]] і пераходу ўлады да Саветаў, [[Савет Народных Камісараў СССР|Саўнарком]] прыняў Дэкларацыю правоў народаў Расіі, якая абвясціла роўнасць і суверэннасць усіх [[народ]]аў [[Краіна|краіны]], права на свабоднае самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння самастойных дзяржаў, адмену ўсіх нацыянальных і нацыянальна-рэлігійных прывілеяў і абмежаванняў, свабоднае развіццё [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] і [[Этнаграфічная група|этнаграфічных груп]]. Пад уплывам нацыянальна-вызваленчага руху бальшавікі змянілі сваё стаўленне да федэралісцкіх ідэй, але сталі разглядаць савецкі федэралізм як перахрдную форму да поўнага інтэрнацыянальнага адзінства працоўных. III Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918) паклаў пачатак утварэнню [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР)]]. Аднак нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва маладых рэспублік праходзіла ў вострай палітычнай барацьбе і мела 2 кірункі: савецкі і парламентарны (на ўзор Заходняй Еўропы). Стварэнне незалежных нацыянальных савецкіх рэспублік некаторыя бальшавіцкія кіраўнікі разглядалі як спосаб вырашэння часовых палітычных, у т.л. знешнепалітычных задач, каб, з аднаго боку, супрацьстаяць заходнім краінам, а з другога — нейтралізаваць мясцовыя «сепаратысцкія» намаганні нацыянальных дзеячаў. [[1 чэрвеня]] [[1919|1919 г.]] па ініцыятыве [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК РКП(б)]] і прапановах ЦВК Украіны, Савета абароны Літвы і Беларусі, урада [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Савецкай Латвіі]] быў прыняты Дэкрэт «Аб аб’яднанні савецкіх рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з сусветным [[імперыялізм]]ам». Ваенна-палітычны саюз дапамог савецкім рэспублікам выстаяць у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]] і [[Інтэрвенцыя|ваеннай інтэрвенцыі 1918—20]], умацаваць уладу камуністам. 3 пераходам да мірнага будаўніцтва тэндэнцыя іх далейшага аб’яднання яшчэ больш узмацнілася. Аднак на шляхах нацыянальна-дзяржаўнага федэратыўнага ўсталявання вызначыліся супярэчнасці. 3 аднаго боку, рэспублікі былі фармальна незалежныя, як роўныя заключалі дагаворы з РСФСР, з другога — спробы цэнтралізацыі органаў кіравання прыводзілі да таго, што паўнамоцтвы РСФСР перавышалі паўнамоцтвы іншых савецкіх рэспублік, і такім чынам парушаліся падпісаныя двухбаковыя дагаворы. У ходзе спрэчак у [[1922|1922 г.]] пра тое, якім быць новаму Саюзу, выявіліся 2 пункты погляду: прапанова [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіна]] ажыццявіць «[[Аўтаномія|аўтанамізацыю]]» савецкіх рэспублік, г.зн. уключыць іх у склад РСФСР; ідэя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніна]] ўтварыць новае дзяржаўнае федэратыўнае аб’яднанне — Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, у які ўваходзілі б на роўных правах усе савецкія рэспублікі. Разам з тым некаторыя партыйныя дзеячы ўбачылі ў ленінскім плане Саюза, ідэі [[Канфедэрацыя|канфедэрацыі]], а іншыя прапаноўвалі наогул скасаваць самастойнасць рэспублік. Але ў любым варыянце дзяржаўная ўлада павінна была належаць Камуністычнай партыі, якая будавалася паводле прынцыпу «дэмакратычнага цэнтралізму» і забяспечвала ўсебаковы кантроль за ўсімі сферамі грамадскага жыцця. У выніку пераважная большасць партыйных і савецкіх дзеячаў выказалася за ленінскі план. === Утварэнне СССР === З’езды Саветаў [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Усебеларускія з’езды Саветаў|БССР]], [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|ЗСФСР]] і X Усерасійскі з’езд Саветаў (снежань 1922) прызналі аб’яднанне савецкіх рэспублік у адзінай дзяржаве своечасовым. [[30 снежня]] [[1922]] I з’езд Саветаў СССР зацвердзіў Дэкларацыю аб утварэнні СССР<ref>[http://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0004_uni&object=facsimile&pimage=1&v=100&nav=&l=ru Дэкларацыя]</ref>, у якой былі сфармуляваны асноўныя прынцыпы аб’яднання рэспублік: раўнапраўе і добраахвотнасць уваходжання іх у Саюз ССР, права свабоднага выхаду з Саюза і доступ у яго новым савецкім сацыялістычным рэспублікам. З’езд зацвердзіў Дагавор аб утварэнні СССР, які прадугледжваў арганізацыю 10 саюзных наркаматаў, [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда]] і Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення, вызначыў асновы ўзаемаадносін паміж вышэйшымі органамі ўлады СССР і саюзных рэспублік. Быў абраны вярхоўны орган улады Саюза ССР — [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт]] (ЦВК; старшыні М. Калінін, Р. Пятроўскі, [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякоў]], Н. Нарыманаў). На 2-й сесіі ЦВК сфарміраваны ўрад СССР — [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет Народных Камісараў (СНК)]] на чале з У. Леніным. У снежні 1922, у склад СССР увайшлі РСФСР (афіцыйна абвешчана ў студзені 1918), УССР (снежань 1917), БССР (студзень 1919) і ЗСФСР (снежань 1922) у складзе [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] (красавік 1920), [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]] (лістапад 1920) і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] (люты 1921). [[Канстытуцыя СССР|Першая Канстытуцыя СССР]] (зацверджана 31 студзеня 1924 на II з’ездзе Саветаў СССР) дэкларавала працоўным краіны шырокія дэмакратычныя правы і свабоды, актыўны ўдзел у кіраўніцтве дзяржавай. === Даваенны перыяд === У ходзе працэсу нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва ў склад СССР 13 мая 1925 ўвайшлі [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменская ССР]] і [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]] (утвораны 27 кстрычніка 1924), 5 снежня 1929 — [[Таджыкская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкская ССР]] (утворана 16 кстрычніка 1929), 5 снежня 1936 — [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]] і [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Кіргізская ССР]], 31 сакавіка 1940 — [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Карэла-фінская ССР]], 2 жніўня 1940 — [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]], 3-6 жніўня 1940 — [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]], [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійская ССР]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонская ССР]] (утвораны 21 ліпеня 1940). Канстытуцыя СССР 1936 г. абмежавала паўнамоцтвы саюзных рэспублік. У ёй не было нават намёку на тое, што суб’екты СССР перадаюць значную частку паўнамоцгваў Саюзу, г.зн. дзейнічала не дагаворная, а канстытуцыйная норма. Павялічылася колькасць агульнасаюзных камісарыятаў. Утварэнне СССР дало магчымасць сканцэнтраваць неабходныя сродкі для хуткага ажыццяўлення [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]], [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і культурнага будаўніцтва. Гэта садзейнічала стварэнню буйнага эканамічнага патэнцыялу, які забяспечыў тэхніка-эканамічную незалежнасць дзяржавы. Хуткая суцэльная калектывізацыя [[Вёска|вёскі]] дазволіла ўзяць у яе сродкі на патрэбы індустрыялізацыі і абароны. Разам з тым камуністычная партыя кіравалася ідэямі «дзяржаўнага сацыялізму», што абумовіла далейшую цэнтралізацыю ўлады, абмежаванне паўнамоцгваў саюзных рэспублік, адзяржаўленне народнай гаспадаркі, згортванне эканамічна-матэрыяльных стымулаў. Стварэнне адміністрацыйна-каманднай сістэмы выклікала сур’ёзныя скажэнні ў грамадска-палітычным жыцці краіны, [[Рэпрэсіі ў СССР|масавыя палітычныя рэпрэсіі]] супраць грамадзян. Аднак нягледзячы на розныя хібы і дэфармацыі грамадства, за гады першых пяцігодак быў створаны магутны палітычны і сацыяльна-эканамічны патэнцыял. === СССР у Другой сусветнай вайне === {{main|Вялікая Айчынная вайна 1941-1945}} === Пасляваенны перыяд === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] міжнародная роля СССР значна вырасла. Савецкі Саюз з’яўляўся членам-заснавалььнікам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] (з красавіка 1945) і адньім з пастаянных членаў [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. Паводле рашэння Сан-Францыскай канферэнцыі 1945, скліканай з мэтай утварэння ААН, у лік краін-заснавальніц гэтай арганізацыі былі таксамаі ўключаны БССР і УССР. Пасля вайны СССР здолеў параўнальна хутка аднавіць разбураную гаспадарку. Важнай рысай у нацыянальна-дзяржаўнай палітыцьі ў 1950-я г. стала пашырэнне правоў і ініцыятыў саюзных рэспублік. У [[Май|маі]] [[1955|1955 г.]] быў зменены парадак планавання і фінансавання народнай гаспадаркі рэспублік СССР. Замест ранейшага парадку зацвярджэння ўрадам СССР дэталёвых паказчыкаў па развіцці рэспубліканскай [[Прамысловасць|прамысловасці]], сельскай гаспадаркі, [[Культура|культуры]], [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] цяпер вызначаўся толькі агульны аб’ём валавой і таварнай прадукцыі, а таксама капіталаўкладанняў па саюзных рэепубліках. Канкрэтнае планаванне аб’ёму вытворчасці і капіталаўкладанняў па прадпрыемствах і ведамствах было перададзена ў распараджэнне рэспубліканскіх саветаў міністраў. Яны атрымалі права выкарыстоўваць дадаткова выяўленыя і атрыманыя пры выкананні рэспубліканскага бюджэту даходы на фінансаванне жыллёвай і камунальнай гаспадаркі, сацыяльна-культурных мерапрыемстваў. Пашырыліся таксама паўнамоцтвы саветаў міністраў саюзных рэспублік у кіраўніцтве прамысловасцю і будаўніцтвам. У распараджэнне рэспублік у [[1956|1956 г.]] перададзены функцыі па кіраўніцгве работай судовых устаноў і органаў юстыцыі. Аднак з пачатку [[1970-я|1970-х г.]] усё больш сталі выяўляцца адмоўныя рысы «дзяржаўнага сацыялізму» (абмежаванне [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], адхіленне працоўных ад уласнасці і ўлады, парушэнні прынцыпаў сацыяльнай справядлівасці, [[Бюракратыя|бюракратызацыя]] дзяржаўнага апарату і інш.), што прывяло да паглыблення крызісных з’яў. У якасці прававой нормы ў арт. 6 Канстытуцыі СССР 1977 было замацавана, шго «кіруючай і накіроўваючай сілай савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый з’яўляецца [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза]]». Спробы паскорыць сацыяльна-эканамічнае развіццё на аснове канцэпцыі перабудовы (з сярэдзіны [[1980-я|1980-х г.]]) станоўчых вынікаў не прынеслі. === Распад СССР === {{main|Распад СССР}} У канцы 1980-х г узмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі ў саюзных рэспубліках, іх імкненне да [[суверэнітэт]]у. Прычыны будучага распаду СССР, якія намеціліся ў канцы 1980-х г., заключаліся ў абмежаванні паўнамоцтваў саюзных рэспублік, кансервацыі многіх адсталых форм арганізацыі грамадства (кланавасць, пратэкцыянізм, бюракратыя), дыктаце цэнтра ў эканамічным монаразвіцці без уліку асаблівасцей кожнай рэспублікі, перараджэнні партыйнай, дзяржаўнай і інтэлектуальнай [[Эліта|эліты]] ў асобны клан [[Алігархія|алігархаў]] на падставе першалачатковага назапашвання капіталу, скажэннях у духоўным жыцці народаў (уніфікацыя адукацыі і асветы, моўная [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]]), наяўнасці нацыянальнага нігілізму пад сцягам барацьбы з [[нацыяналізм]]ам, намаганнях Захаду да скасавання СССР як галоўнай перашкоды на шляху да распаўсюджання т.зв. «заходных каштоўнасцей», дапамозе заходных колаў групоўкам і плыням некамуністычнай скіраванасці, што тады дзейнічалі ў саюзных рэспубліках. Усё гэта паступова прыводзіла да радыкалізацыі палітыкі саміх саюзных рэспублік, якія бьілі незадаволены няўдалымі [[рэформа]]мі, няздольнасцю федэральнага цэнтра вырашаць складаныя праблемы. У [[сакавік]]у [[1990|1990 г.]] Вярхоўны Савет Літвы абвясціў аб «аднаўленні незалежнасці літоўскай дзяржавы», скасаванні дзеяння Канстытуцыі Літоўскай ССР і Канстытуцыі СССР на тэрыторыі рэспублікі. У [[красавік]]у 1990 г. аб незалежнасці сваіх рэспублік заявілі Вярхоўныя Саветы Латвіі і Эстоніі. [[Парад суверэнітэтаў|Працэс суверэнізацыі]] закрануў і іншыя рэспублікі, хаця спачатку яны не заяўлялі аб выхадзе з СССР. [[12 чэрвеня]] 1990 г. прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце з’езд народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі. [[16 ліпеня]] 1990 г. дакумент адпаведнай накіраванасці прыняў Вярхоўны Савет Украіны. [[27 ліпеня]] 1990 г. [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] зацвердзіў [[Вярхоўны Савет БССР]]; яна абвясціла вяршэнства на тэрыторыі рэспублікі Канстытуцыі Беларускай ССР і яе [[Закон (права)|законаў]]. У гэтых умовах кіраўніўцтва СССР паспрабавала распрацаваць праект новага саюзнага дагавора (лістапад 1990 г.). Аднак нават такая ініцыятыва цэнтра з боку кіраўнікоў суверэнных рэспублік шырокай падтрымкі не знайшла. IV з’езд народных дэпутатаў СССР ([[снежань]] 1990 г.) прыняў рашэнне аб правядзенні [[17 сакавіка]] [[1991|1991 г.]] [[Рэферэндум аб захаванні СССР|Рэферэндуму аб захаванні СССР]]. Улады [[Грузія|Грузіі]], [[Літва|Літвы]], [[Малдова|Малдовы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Арменія|Арменіі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] не выканалі рашэнні IV з’езда народных дэпутатаў СССР аб правядзенні рэферэндуму. У той жа час за захаванне СССР выказалася 76,4 % прагаласаваўшых. [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|Спроба групы партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў у жніўні 1991 г. увесці надзвычайнае становішча]] ў шэрагу рэгіёнаў СССР, выклікала адмоўную рэакцыю ў кіраўніцтве Расійскай Федэрацыі і іншых рэспублік. Урадамі і Вярхоўнымі Саветамі суверэнных рэспублік быў канчаткова ўзяты курс на незалежнасць. [[8 снежня]] [[1991]] г. лідары [[Беларусь|Беларусі]] ([[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]), [[Украіна|Украіны]] ([[Леанід Краўчук]]) і [[Расія|Расіі]] ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] (у беларускай урадавай рэзідэнцыі Віскулі, Камянецкі раён) падпісалі пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў ([[СНД]]), у якім канстатавалі, што «Саюз ССР як суб’ект [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне». [[10 снежня]] 1991 г. Вярхоўныя Саветы Беларусі і Украіны, [[12 снежня]] 1991 г. [[Вярхоўны Савет РСФСР]] ратыфікавалі Пагадненне аб стварэнні СНД і дэнансавалі Дагавор 1922 г. аб утварэнні СССР. [[21 снежня]] 1991 г. была прынята [[Алма-Ацінская дэкларацыя]] кіраўнікоў 11 незалежных дзяржаў (Азербайджана, Арменіі, Беларусі, [[Казахстан]]а, [[Кыргызстан]]а, Малдовы, Расіі, [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а, [[Узбекістан]]а і [[Украіна|Украіны]]), у якой зноў было сцверджана: «3 утварэннем Садружнасці Незалежных Дзяржаў, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік спыняе сваё існаванне». [[26 снежня]] [[1991]] г. [[Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР]] прыняў Дэкларацыю пра спыненне існавання СССР у сувязі са стварэннем [[СНД]]. Такім чынам СССР спыніў існаванне як суб’ект міжнароднага права. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=250|height=250|type=rect|x=1920,1926,1937,1939,1959,1970,1979,1989|y=137727000,147027915,164500000,170557000,208808000,241720000,262436227,286700000}}</div> {{main|Насельніцтва СССР}} Насельніцтва СССР у 1989 г. складала прыблізна 278 млн чалавек, што рабіла СССР адной з краін з самым вялікім насельніцтвам. Самым вялікім па-колькасці народам з’яўляліся рускія (каля 145 млн.), затым украінцы (каля 44 млн.) і ўзбекі (каля 16 млн.). == Тэрытарыяльны падзел СССР == [[Файл:USSR Republics de.png|thumb|425x425px|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел СССР (1954—1991 гады)]] У [[1954]]—[[1991]] гадах у Савецкі Саюз уваходзілі 15 саюзных Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (ССР): # [[Армянская ССР]] # [[Азербайджанская ССР]] # [[Беларуская ССР]] # [[Эстонская ССР]] # [[Грузінская ССР]] # [[Казахская ССР]] # [[Кіргізская ССР]] # [[Латвійская ССР]] # [[Літоўская ССР]] # [[Малдаўская ССР]] # [[РСФСР|Расійская СФСР]] # [[Таджыкская ССР]] # [[Туркменская ССР]] # [[Украінская ССР]] # [[Узбекская ССР]] == Кіраўнікі СССР == * [[Уладзімір Ленін]] * [[Іосіф Сталін]] * [[Мікіта Хрушчоў]] * [[Леанід Брэжнеў]] * [[Юрый Андропаў]] * [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|Канстанцін Чарненка]] * [[Міхаіл Гарбачоў]] == Гл. таксама == * [[Гома саветыкус]] * [[II з’езд Саветаў Заходняй вобласці]] * [[IV Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[VI Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[Сепаратызм у СССР]] * [[Самвыдат]] * [[Праваабарончы рух у СССР]] * [[Маральны кодэкс будаўніка камунізму]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|Soviet Union}} * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. {{Рэспублікі СССР}} {{АВД}} {{СЭУ}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:СССР| ]] b39nkw749hmh36b07x0h7kbkmr9gi9s 5161036 5161033 2026-07-04T23:33:01Z Summershell67 159583 /* */ 5161036 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = РСФСР |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = УССР |flag_p2 = Flag_of_the_Ukrainian_SSR_(1919-1929).svg |p3 = БССР |flag_p3 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |p4 = ЗСФСР |flag_p4 = Flag of the Transcaucasian SFSR.svg |type_after = [[Постсавецкая прастора|Дзяржавы пасля<br /> распаду СССР]]{{заўвага|Пералічаны толькі дзяржавы — былыя саюзныя рэспублікі, якія цяпер — члены ААН. Дзяржавай-прадаўжальніцай СССР з’яўляецца Расійская Федэрацыя}} |s1 = Азербайджан |flag_s1 = Flag of Azerbaijan.svg |s2 = Арменія |flag_s2 = Flag of Armenia.svg |s3 = Беларусь |flag_s3 = Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg |s4 = Грузія |flag_s4 = Flag of Georgia (1990-2004).svg |s5 = Казахстан |flag_s5 = Flag_of_the_Kazakh_SSR.svg |s6 = Кыргызстан |flag_s6 = Flag_of_Kyrgyz_SSR.svg |s7 = Латвія |flag_s7 = Flag of Latvia.svg |s8 = Літва |flag_s8 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg |s9 = Малдова |flag_s9 = Flag of Moldova.svg |s10 = Расія |flag_s10 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s11 = Таджыкістан |flag_s11 = Flag of Tajikistan (1991-1992).svg |s12 = Туркменістан |flag_s12 = Flag_of_the_Turkmen_SSR.svg |s13 = Узбекістан |flag_s13 = Flag of Uzbekistan.svg |s14 = Украіна |flag_s14 = Flag of Ukraine (Soviet shades).svg |s15 = Эстонія |flag_s15 = Flag of Estonia.svg |дэвіз = '''«Пролетарии всех стран, соединяйтесь!»''' <br/> («[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]») |гарады = [[Масква]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[Кіеў]], [[Ташкент]], [[Баку]], [[Харкаў]], [[Мінск]], [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]], [[Новасібірск]], [[Свярдлоўск]] |тытул_кіраўнікоў = Фактычны лідар краіны |кіраўнік1 = [[Уладзімір Ільіч Ленін]] |год_кіраўніка1 = [[1922]] – [[1924]] |кіраўнік2 = [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін]] |год_кіраўніка2 = [[1924]] – [[1953]] |кіраўнік3 = [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў]] |год_кіраўніка3 = [[1955]] – [[1964]] |кіраўнік4 = [[Леанід Ільіч Брэжнеў]] |год_кіраўніка4 = [[1964]] – [[1982]] |кіраўнік5 = [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў]] |год_кіраўніка5 = [[1982]] – [[1984]] |кіраўнік6 = [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка]] |год_кіраўніка6 = [[1984]] – [[1985]] |кіраўнік7 = [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў]] |год_кіраўніка7 = [[1985]] – [[1991]] |дадатковы_параметр1 = [[Часавыя паясы]] |змесціва_параметру1 = +2…+12{{заўвага|На тэрыторыі СССР дзейнічаў [[дэкрэтны час]].}} |Этап1 = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |Год1 = [[1917]] - [[1923]] |Этап2 = [[Дагавор аб стварэнні СССР|Стварэнне СССР]] |Дата2 = [[30 снежня]] |Год2 = [[1922]] |Этап3 = [[Гісторыя СССР (1922 - 1953)|Даваенны перыяд]] |Дата3 = [[30 снежня]] |Год3 = [[1922]] - [[22 чэрвеня]] [[1941]] |Этап4 = [[Вялікая Айчынная вайна]] |Дата4 = [[22 чэрвеня]] |Год4 = [[1941]] - [[9 мая]] [[1945]] |Этап5 = [[Хрушчоўская адліга]] |Дата5 = [[25 лютага]] |Год5 = [[1956]] |Этап6 = [[Эпоха развітога сацыялізму]] |Год6 = [[1970]] |Этап7 = [[Перабудова]] |Дата7 = [[23 красавіка]] |Год7 = [[1985]] - [[снежань]] [[1990]] |Этап8 = [[Распад СССР]] |Дата8 = [[25 снежня]] |Год8 = [[1991]] |дадатковы_параметр2 = [[Дамен верхняга ўзроўню|Інтэрнэт-дамен]] |змесціва_параметру2 = [[.su]] |герб=State Emblem of the Soviet Union.svg|сцяг=Flag of the Soviet Union.svg}} '''Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік''' ('''Савецкі Саюз''', '''СССР''', '''Саюз ССР''') — шматнацыянальная [[сацыялізм|сацыялістычная]] [[дзяржава]], якая існавала ў [[1922]]—[[1991]] гадах на тэрыторыі паўночнай і цэнтральнай [[Еўразія|Еўразіі]] (у [[Еўропа|еўрапейскай]] і [[азія]]цкай частках) плошчай (пад канец свайго існавання) 22,4 млн км². Складаўся з саюзных рэспублік, якія паводле канстытуцыі з’яўляліся суверэннымі дзяржавамі. У склад асобных рэспублік уваходзілі аўтаномныя рэспублікі, краі, вобласці, аўтаномныя вобласці і аўтаномныя акругі. == Гісторыя == === Перадгісторыя === Яшчэ да звяржэння царызму ў палітычным спектры [[Расійская імперыя|Расіі]] вызначылася некалькі кірункаў наконт будучага дзяржаўнага будаўніцтва. [[Манархія|Манархісты]] выступалі за непахіснасць асноў самадзяржаўя, захаванне адзінай і непадзельнай Расіі. [[Лібералізм|Лібералы]] абаранялі дзяржаўнае адзінства з магчымым культурна-нацыянальным самавызначэннем народаў. Сацыял-дэмакраты, найперш [[бальшавікі]], патрабавалі права нацый і народнасцей на самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння нацыянальных дзяржаў. Аднак ажыццяўленне гэтага права бальшавікі разглядалі з пункту погляду класавай барацьбы [[пралетарыят]]у, паколькі лічылі, што буйныя цэнтралізаваныя дзяржавы забяспечваюць прастору для больш хуткага развіцця [[капіталізм]]у, што набліжае сацыялістычную рэвалюцыю. Нацыям, якія пажадалі застацца ў цэнтралізаванай дзяржаве, бальшавікі абяцалі [[Аўтаномія|аўтаномію]], хоць такія паўнамоцтвы ўяўляліся імі невыразна. Напачатку бальшавікі адмоўна ставіліся да ідэй федэралізму ў дзяржаўным будаўніцтве, хоць і дапускалі такую магчымасць. Неанародніцкія партыі (расійскія, украінскія эсэры, [[Беларуская сацыялістычная грамада (1902)|Беларуская сацыялістычная грамада]] і інш.) выступалі за безумоўнае права на самавызначэнне, аднак спачатку бачылі Расійскую дзяржаву федэратыўнай [[Дэмакратыя|дэмакратычнай]] [[рэспубліка]]й з абласнымі (тэрытарыяльнымі) і нацыянальна-асобнымі (экстэрытарыяльнымі) аўтаноміямі. Нацыянальныя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] партыі меркавалі аднесці да кампетэнцыі федэральнага цэнтра толькі знешнепалітычную дзейнасць, забеспячэнне функцыянавання адзінай грашовай сістэмы, кіраванне ваеннымі сіламі і [[Чыгуначны транспарт|чыгункай]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|звяржэння самадзяржаўя ў сакавіку 1917]] [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] дэклараваў поўнае раўнапраўе грамадзян незалежна ад веравызнання і нацыянальнасці, скасаваў мяжу яўрэйскай аселасці, абяцаў свабоду развіцця моў. Нягледзячы на абвяшчэнне Расіі рэспублікай (верасень 1917), Часовы ўрад не збіраўся ажыццяўляць права самавызначэння народаў, што выклікала незадаволенасць нацыянал-дэмакратычных рухаў. У верасні 1917 ў [[Кіеў|Кіеве]] адбыўся з’езд «народаў Расіі», скліканы Цэнтральнай украінскай радай, у якім прынялі ўдзел прадстаўнікі расійскіх і ўкраінскіх эсэраў, БСГ, грузінскіх, армянскіх сацыялістаў і інш. З’езд прагаласаваў за дзяржаўнае ўладкаванне Расіі ў выглядзе федэрацыі аўтаномных абласцей і нацый, палічыў асноўным дэфектам «празмерную цэнтралізацыю [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]] і [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]». З’езд пастанавіў: незалежна ад склікання Усерасійскага Устаноўчага сейма склікаць мясцовыя нацыянальныя ўстаноўчыя сеймы, якія павінны вызначыць канкрэтныя формы сваіх адносін з цэнтральнымі органамі федэрацыі, а таксама ўнутраную арганізацыю аўтаномных устаноў канкрэтнага народа або вобласці. Аднак Часовы ўрад не прыслухаўся да патрабаванняў нацыянальных дзеячаў. Пасля перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917]] і пераходу ўлады да Саветаў, [[Савет Народных Камісараў СССР|Саўнарком]] прыняў Дэкларацыю правоў народаў Расіі, якая абвясціла роўнасць і суверэннасць усіх [[народ]]аў [[Краіна|краіны]], права на свабоднае самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння самастойных дзяржаў, адмену ўсіх нацыянальных і нацыянальна-рэлігійных прывілеяў і абмежаванняў, свабоднае развіццё [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] і [[Этнаграфічная група|этнаграфічных груп]]. Пад уплывам нацыянальна-вызваленчага руху бальшавікі змянілі сваё стаўленне да федэралісцкіх ідэй, але сталі разглядаць савецкі федэралізм як перахрдную форму да поўнага інтэрнацыянальнага адзінства працоўных. III Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918) паклаў пачатак утварэнню [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР)]]. Аднак нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва маладых рэспублік праходзіла ў вострай палітычнай барацьбе і мела 2 кірункі: савецкі і парламентарны (на ўзор Заходняй Еўропы). Стварэнне незалежных нацыянальных савецкіх рэспублік некаторыя бальшавіцкія кіраўнікі разглядалі як спосаб вырашэння часовых палітычных, у т.л. знешнепалітычных задач, каб, з аднаго боку, супрацьстаяць заходнім краінам, а з другога — нейтралізаваць мясцовыя «сепаратысцкія» намаганні нацыянальных дзеячаў. [[1 чэрвеня]] [[1919|1919 г.]] па ініцыятыве [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК РКП(б)]] і прапановах ЦВК Украіны, Савета абароны Літвы і Беларусі, урада [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Савецкай Латвіі]] быў прыняты Дэкрэт «Аб аб’яднанні савецкіх рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з сусветным [[імперыялізм]]ам». Ваенна-палітычны саюз дапамог савецкім рэспублікам выстаяць у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]] і [[Інтэрвенцыя|ваеннай інтэрвенцыі 1918—20]], умацаваць уладу камуністам. 3 пераходам да мірнага будаўніцтва тэндэнцыя іх далейшага аб’яднання яшчэ больш узмацнілася. Аднак на шляхах нацыянальна-дзяржаўнага федэратыўнага ўсталявання вызначыліся супярэчнасці. 3 аднаго боку, рэспублікі былі фармальна незалежныя, як роўныя заключалі дагаворы з РСФСР, з другога — спробы цэнтралізацыі органаў кіравання прыводзілі да таго, што паўнамоцтвы РСФСР перавышалі паўнамоцтвы іншых савецкіх рэспублік, і такім чынам парушаліся падпісаныя двухбаковыя дагаворы. У ходзе спрэчак у [[1922|1922 г.]] пра тое, якім быць новаму Саюзу, выявіліся 2 пункты погляду: прапанова [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіна]] ажыццявіць «[[Аўтаномія|аўтанамізацыю]]» савецкіх рэспублік, г.зн. уключыць іх у склад РСФСР; ідэя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніна]] ўтварыць новае дзяржаўнае федэратыўнае аб’яднанне — Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, у які ўваходзілі б на роўных правах усе савецкія рэспублікі. Разам з тым некаторыя партыйныя дзеячы ўбачылі ў ленінскім плане Саюза, ідэі [[Канфедэрацыя|канфедэрацыі]], а іншыя прапаноўвалі наогул скасаваць самастойнасць рэспублік. Але ў любым варыянце дзяржаўная ўлада павінна была належаць Камуністычнай партыі, якая будавалася паводле прынцыпу «дэмакратычнага цэнтралізму» і забяспечвала ўсебаковы кантроль за ўсімі сферамі грамадскага жыцця. У выніку пераважная большасць партыйных і савецкіх дзеячаў выказалася за ленінскі план. === Утварэнне СССР === З’езды Саветаў [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Усебеларускія з’езды Саветаў|БССР]], [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|ЗСФСР]] і X Усерасійскі з’езд Саветаў (снежань 1922) прызналі аб’яднанне савецкіх рэспублік у адзінай дзяржаве своечасовым. [[30 снежня]] [[1922]] I з’езд Саветаў СССР зацвердзіў Дэкларацыю аб утварэнні СССР<ref>[http://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0004_uni&object=facsimile&pimage=1&v=100&nav=&l=ru Дэкларацыя]</ref>, у якой былі сфармуляваны асноўныя прынцыпы аб’яднання рэспублік: раўнапраўе і добраахвотнасць уваходжання іх у Саюз ССР, права свабоднага выхаду з Саюза і доступ у яго новым савецкім сацыялістычным рэспублікам. З’езд зацвердзіў Дагавор аб утварэнні СССР, які прадугледжваў арганізацыю 10 саюзных наркаматаў, [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда]] і Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення, вызначыў асновы ўзаемаадносін паміж вышэйшымі органамі ўлады СССР і саюзных рэспублік. Быў абраны вярхоўны орган улады Саюза ССР — [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт]] (ЦВК; старшыні М. Калінін, Р. Пятроўскі, [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякоў]], Н. Нарыманаў). На 2-й сесіі ЦВК сфарміраваны ўрад СССР — [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет Народных Камісараў (СНК)]] на чале з У. Леніным. У снежні 1922, у склад СССР увайшлі РСФСР (афіцыйна абвешчана ў студзені 1918), УССР (снежань 1917), БССР (студзень 1919) і ЗСФСР (снежань 1922) у складзе [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] (красавік 1920), [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]] (лістапад 1920) і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] (люты 1921). [[Канстытуцыя СССР|Першая Канстытуцыя СССР]] (зацверджана 31 студзеня 1924 на II з’ездзе Саветаў СССР) дэкларавала працоўным краіны шырокія дэмакратычныя правы і свабоды, актыўны ўдзел у кіраўніцтве дзяржавай. === Даваенны перыяд === У ходзе працэсу нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва ў склад СССР 13 мая 1925 ўвайшлі [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменская ССР]] і [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]] (утвораны 27 кстрычніка 1924), 5 снежня 1929 — [[Таджыкская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкская ССР]] (утворана 16 кстрычніка 1929), 5 снежня 1936 — [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]] і [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Кіргізская ССР]], 31 сакавіка 1940 — [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Карэла-фінская ССР]], 2 жніўня 1940 — [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]], 3-6 жніўня 1940 — [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]], [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійская ССР]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонская ССР]] (утвораны 21 ліпеня 1940). Канстытуцыя СССР 1936 г. абмежавала паўнамоцтвы саюзных рэспублік. У ёй не было нават намёку на тое, што суб’екты СССР перадаюць значную частку паўнамоцгваў Саюзу, г.зн. дзейнічала не дагаворная, а канстытуцыйная норма. Павялічылася колькасць агульнасаюзных камісарыятаў. Утварэнне СССР дало магчымасць сканцэнтраваць неабходныя сродкі для хуткага ажыццяўлення [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]], [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і культурнага будаўніцтва. Гэта садзейнічала стварэнню буйнага эканамічнага патэнцыялу, які забяспечыў тэхніка-эканамічную незалежнасць дзяржавы. Хуткая суцэльная калектывізацыя [[Вёска|вёскі]] дазволіла ўзяць у яе сродкі на патрэбы індустрыялізацыі і абароны. Разам з тым камуністычная партыя кіравалася ідэямі «дзяржаўнага сацыялізму», што абумовіла далейшую цэнтралізацыю ўлады, абмежаванне паўнамоцгваў саюзных рэспублік, адзяржаўленне народнай гаспадаркі, згортванне эканамічна-матэрыяльных стымулаў. Стварэнне адміністрацыйна-каманднай сістэмы выклікала сур’ёзныя скажэнні ў грамадска-палітычным жыцці краіны, [[Рэпрэсіі ў СССР|масавыя палітычныя рэпрэсіі]] супраць грамадзян. Аднак нягледзячы на розныя хібы і дэфармацыі грамадства, за гады першых пяцігодак быў створаны магутны палітычны і сацыяльна-эканамічны патэнцыял. === СССР у Другой сусветнай вайне === {{main|Вялікая Айчынная вайна 1941-1945}} === Пасляваенны перыяд === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] міжнародная роля СССР значна вырасла. Савецкі Саюз з’яўляўся членам-заснавалььнікам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] (з красавіка 1945) і адньім з пастаянных членаў [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. Паводле рашэння Сан-Францыскай канферэнцыі 1945, скліканай з мэтай утварэння ААН, у лік краін-заснавальніц гэтай арганізацыі былі таксамаі ўключаны БССР і УССР. Пасля вайны СССР здолеў параўнальна хутка аднавіць разбураную гаспадарку. Важнай рысай у нацыянальна-дзяржаўнай палітыцьі ў 1950-я г. стала пашырэнне правоў і ініцыятыў саюзных рэспублік. У [[Май|маі]] [[1955|1955 г.]] быў зменены парадак планавання і фінансавання народнай гаспадаркі рэспублік СССР. Замест ранейшага парадку зацвярджэння ўрадам СССР дэталёвых паказчыкаў па развіцці рэспубліканскай [[Прамысловасць|прамысловасці]], сельскай гаспадаркі, [[Культура|культуры]], [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] цяпер вызначаўся толькі агульны аб’ём валавой і таварнай прадукцыі, а таксама капіталаўкладанняў па саюзных рэепубліках. Канкрэтнае планаванне аб’ёму вытворчасці і капіталаўкладанняў па прадпрыемствах і ведамствах было перададзена ў распараджэнне рэспубліканскіх саветаў міністраў. Яны атрымалі права выкарыстоўваць дадаткова выяўленыя і атрыманыя пры выкананні рэспубліканскага бюджэту даходы на фінансаванне жыллёвай і камунальнай гаспадаркі, сацыяльна-культурных мерапрыемстваў. Пашырыліся таксама паўнамоцтвы саветаў міністраў саюзных рэспублік у кіраўніцтве прамысловасцю і будаўніцтвам. У распараджэнне рэспублік у [[1956|1956 г.]] перададзены функцыі па кіраўніцгве работай судовых устаноў і органаў юстыцыі. Аднак з пачатку [[1970-я|1970-х г.]] усё больш сталі выяўляцца адмоўныя рысы «дзяржаўнага сацыялізму» (абмежаванне [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], адхіленне працоўных ад уласнасці і ўлады, парушэнні прынцыпаў сацыяльнай справядлівасці, [[Бюракратыя|бюракратызацыя]] дзяржаўнага апарату і інш.), што прывяло да паглыблення крызісных з’яў. У якасці прававой нормы ў арт. 6 Канстытуцыі СССР 1977 было замацавана, шго «кіруючай і накіроўваючай сілай савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый з’яўляецца [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза]]». Спробы паскорыць сацыяльна-эканамічнае развіццё на аснове канцэпцыі перабудовы (з сярэдзіны [[1980-я|1980-х г.]]) станоўчых вынікаў не прынеслі. === Распад СССР === {{main|Распад СССР}} У канцы 1980-х г узмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі ў саюзных рэспубліках, іх імкненне да [[суверэнітэт]]у. Прычыны будучага распаду СССР, якія намеціліся ў канцы 1980-х г., заключаліся ў абмежаванні паўнамоцтваў саюзных рэспублік, кансервацыі многіх адсталых форм арганізацыі грамадства (кланавасць, пратэкцыянізм, бюракратыя), дыктаце цэнтра ў эканамічным монаразвіцці без уліку асаблівасцей кожнай рэспублікі, перараджэнні партыйнай, дзяржаўнай і інтэлектуальнай [[Эліта|эліты]] ў асобны клан [[Алігархія|алігархаў]] на падставе першалачатковага назапашвання капіталу, скажэннях у духоўным жыцці народаў (уніфікацыя адукацыі і асветы, моўная [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]]), наяўнасці нацыянальнага нігілізму пад сцягам барацьбы з [[нацыяналізм]]ам, намаганнях Захаду да скасавання СССР як галоўнай перашкоды на шляху да распаўсюджання т.зв. «заходных каштоўнасцей», дапамозе заходных колаў групоўкам і плыням некамуністычнай скіраванасці, што тады дзейнічалі ў саюзных рэспубліках. Усё гэта паступова прыводзіла да радыкалізацыі палітыкі саміх саюзных рэспублік, якія бьілі незадаволены няўдалымі [[рэформа]]мі, няздольнасцю федэральнага цэнтра вырашаць складаныя праблемы. У [[сакавік]]у [[1990|1990 г.]] Вярхоўны Савет Літвы абвясціў аб «аднаўленні незалежнасці літоўскай дзяржавы», скасаванні дзеяння Канстытуцыі Літоўскай ССР і Канстытуцыі СССР на тэрыторыі рэспублікі. У [[красавік]]у 1990 г. аб незалежнасці сваіх рэспублік заявілі Вярхоўныя Саветы Латвіі і Эстоніі. [[Парад суверэнітэтаў|Працэс суверэнізацыі]] закрануў і іншыя рэспублікі, хаця спачатку яны не заяўлялі аб выхадзе з СССР. [[12 чэрвеня]] 1990 г. прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце з’езд народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі. [[16 ліпеня]] 1990 г. дакумент адпаведнай накіраванасці прыняў Вярхоўны Савет Украіны. [[27 ліпеня]] 1990 г. [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] зацвердзіў [[Вярхоўны Савет БССР]]; яна абвясціла вяршэнства на тэрыторыі рэспублікі Канстытуцыі Беларускай ССР і яе [[Закон (права)|законаў]]. У гэтых умовах кіраўніўцтва СССР паспрабавала распрацаваць праект новага саюзнага дагавора (лістапад 1990 г.). Аднак нават такая ініцыятыва цэнтра з боку кіраўнікоў суверэнных рэспублік шырокай падтрымкі не знайшла. IV з’езд народных дэпутатаў СССР ([[снежань]] 1990 г.) прыняў рашэнне аб правядзенні [[17 сакавіка]] [[1991|1991 г.]] [[Рэферэндум аб захаванні СССР|Рэферэндуму аб захаванні СССР]]. Улады [[Грузія|Грузіі]], [[Літва|Літвы]], [[Малдова|Малдовы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Арменія|Арменіі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] не выканалі рашэнні IV з’езда народных дэпутатаў СССР аб правядзенні рэферэндуму. У той жа час за захаванне СССР выказалася 76,4 % прагаласаваўшых. [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|Спроба групы партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў у жніўні 1991 г. увесці надзвычайнае становішча]] ў шэрагу рэгіёнаў СССР, выклікала адмоўную рэакцыю ў кіраўніцтве Расійскай Федэрацыі і іншых рэспублік. Урадамі і Вярхоўнымі Саветамі суверэнных рэспублік быў канчаткова ўзяты курс на незалежнасць. [[8 снежня]] [[1991]] г. лідары [[Беларусь|Беларусі]] ([[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]), [[Украіна|Украіны]] ([[Леанід Краўчук]]) і [[Расія|Расіі]] ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] (у беларускай урадавай рэзідэнцыі Віскулі, Камянецкі раён) падпісалі пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў ([[СНД]]), у якім канстатавалі, што «Саюз ССР як суб’ект [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне». [[10 снежня]] 1991 г. Вярхоўныя Саветы Беларусі і Украіны, [[12 снежня]] 1991 г. [[Вярхоўны Савет РСФСР]] ратыфікавалі Пагадненне аб стварэнні СНД і дэнансавалі Дагавор 1922 г. аб утварэнні СССР. [[21 снежня]] 1991 г. была прынята [[Алма-Ацінская дэкларацыя]] кіраўнікоў 11 незалежных дзяржаў (Азербайджана, Арменіі, Беларусі, [[Казахстан]]а, [[Кыргызстан]]а, Малдовы, Расіі, [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а, [[Узбекістан]]а і [[Украіна|Украіны]]), у якой зноў было сцверджана: «3 утварэннем Садружнасці Незалежных Дзяржаў, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік спыняе сваё існаванне». [[26 снежня]] [[1991]] г. [[Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР]] прыняў Дэкларацыю пра спыненне існавання СССР у сувязі са стварэннем [[СНД]]. Такім чынам СССР спыніў існаванне як суб’ект міжнароднага права. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=250|height=250|type=rect|x=1920,1926,1937,1939,1959,1970,1979,1989|y=137727000,147027915,164500000,170557000,208808000,241720000,262436227,286700000}}</div> {{main|Насельніцтва СССР}} Насельніцтва СССР у 1989 г. складала прыблізна 278 млн чалавек, што рабіла СССР адной з краін з самым вялікім насельніцтвам. Самым вялікім па-колькасці народам з’яўляліся рускія (каля 145 млн.), затым украінцы (каля 44 млн.) і ўзбекі (каля 16 млн.). == Тэрытарыяльны падзел СССР == [[Файл:USSR Republics de.png|thumb|425x425px|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел СССР (1954—1991 гады)]] У [[1954]]—[[1991]] гадах у Савецкі Саюз уваходзілі 15 саюзных Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (ССР): # [[Армянская ССР]] # [[Азербайджанская ССР]] # [[Беларуская ССР]] # [[Эстонская ССР]] # [[Грузінская ССР]] # [[Казахская ССР]] # [[Кіргізская ССР]] # [[Латвійская ССР]] # [[Літоўская ССР]] # [[Малдаўская ССР]] # [[РСФСР|Расійская СФСР]] # [[Таджыкская ССР]] # [[Туркменская ССР]] # [[Украінская ССР]] # [[Узбекская ССР]] == Кіраўнікі СССР == * [[Уладзімір Ленін]] * [[Іосіф Сталін]] * [[Мікіта Хрушчоў]] * [[Леанід Брэжнеў]] * [[Юрый Андропаў]] * [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|Канстанцін Чарненка]] * [[Міхаіл Гарбачоў]] == Гл. таксама == * [[Гома саветыкус]] * [[II з’езд Саветаў Заходняй вобласці]] * [[IV Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[VI Усебеларускі з’езд Саветаў]] * [[Сепаратызм у СССР]] * [[Самвыдат]] * [[Праваабарончы рух у СССР]] * [[Маральны кодэкс будаўніка камунізму]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|Soviet Union}} * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. {{Рэспублікі СССР}} {{АВД}} {{СЭУ}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:СССР| ]] pxffjsz8gatpit65ip3ynlg8q0dkseg 0 16777 5160902 5103543 2026-07-04T12:29:05Z ~2026-38032-06 170680 5160902 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе |арыгінальнае = FIFA World Cup |лагатып = |шырыня = 250px |подпіс = Трафей чэмпіянату свету. |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = 204 (кваліфікацыя)<br />32 (асноўная стадыя) |заснаваны = 1930 |рэарганізаваны = |скасаваны = |дзеючыя чэмпіёны = {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] (3-і тытул) |тытул апошняга пераможца = |апошні чэмпіён = |найбольш тытулаваная = {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] (5 тытулаў) |тэлекампаніі = |сайт = |Бягучы турнір = [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе''' — міжнароднае спаборніцтва па [[футбол]]е, у якім удзельнічаюць нацыянальныя [[зборная каманда|зборныя каманды]]. Праводзіцца пад эгідай [[ФІФА]] раз у 4 гады. Чэмпіянат свету па футболе з’яўляецца найпрэстыжнейшым футбольным турнірам у свеце, а таксама найпапулярнейшай спартыўнай падзеяй у свеце<ref>{{Cite web|title=2006 FIFA World Cup™ broadcast wider, longer and farther than ever before|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/news/newsid=111247/index.html|accessdate=2022-05-07|work=fifa.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120073325/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/news/newsid=111247/index.html|archivedate=20 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Сукупная аўдыторыя ўсіх матчаў чэмпіянату свету па футболе 2006 года ацэньвалася ў 26,29 мільярда чалавек, пры гэтым фінальны матч глядзелі 715,1 мільёна чалавек, што складае дзявятую частку ўсяго насельніцтва планеты<ref>{{Cite web|title=The Economics of Football|url=https://books.google.by/books?id=GxyG0XXdvR4C&pg=PA407&redir_esc=y#v=onepage|accessdate=2022-05-07|work=books.google.by}}</ref>. Станам на 2018 год былі праведзены 22 фінальныя турніры, у якіх прынялі ўдзел 80 нацыянальных каманд. Трафей заваявалі восем нацыянальных каманд. Бразілія выйграла пяць разоў, і гэта адзіная каманда, якая гуляла ва ўсіх турнірах<ref>{{Cite web|title=Conheça o Passado para Entender o Futuro|url=https://www.casasdeapostas365.com/copa-mundo-2022/historia/|accessdate=2022-05-07|work=casasdeapostas365.com|url-status=dead|archive-date=9 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809084255/https://www.casasdeapostas365.com/copa-mundo-2022/historia/}}</ref>. Іншымі пераможцамі чэмпіянату свету з’яўляюцца Германія і Італія, кожная з якіх заваявала па чатыры тытулы; Аргенціна з трыма тытуламі; Францыя і першы пераможца Уругвай з двума тытуламі кожны; і Англія і Іспанія, па адным тытуле кожная. Апошні турнір 2022 года прымаў Катар, а наступны чэмпіянат у 2026 годзе будуць сумесна прымаць Канада, ЗША і Мексіка, што дасць Мексіцы гонар стаць першай краінай, якая прыняла гульні трох чэмпіянатаў свету<ref>{{Cite web|title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win Bid to Be Host|url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html|accessdate=2022-05-07|work=nytimes.com}}</ref>. Акрамя мужчынскага, разыгрываецца таксама чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын. Усяго на цяперашні час адбыліся 8 чэмпіянатаў, апошні [[чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019|чэмпіянат свету 2019]] прайшоў у [[Францыя|Францыі]]. == Гісторыя == Ідэя арганізацыі турніру наймацнейшых футбольных каманд свету з’явілася ў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. На заснавальным кангрэсе [[ФІФА]] ([[21 мая]] [[1904]] года) было пастаноўлена запісаць у статут, што ФІФА валодае «эксклюзіўным правам арганізацыі міжнародных турніраў». Аднак спроба правесці чэмпіянат з удзелам 15 [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін не ўдалася, бо не знайшлося ахвотных удзельнічаць. Пазней статус чэмпіянату свету меркавалася прысвоіць футбольнаму турніру Алімпійскіх гульняў 1916 у [[Берлін]]е, якія не адбыліся з-за [[Першая сусветная вайна|вайны]]. Нарэшце, на кангрэсе ФІФА ў [[Амстэрдам]]е ([[29 мая]] [[1928]] года) было пастаноўлена правесці першы сусветны прафесійны футбольны турнір у [[1930]] годзе, ва [[Уругвай|Уругваі]]. Гэты турнір і стаў [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|I чэмпіянатам свету па футболе]]. Першыя тры турніры называліся «Чэмпіянат свету — Кубак свету». На кангрэсе ФІФА ў [[Люксембург]]у (1946) было пастаноўлена называць турнір «Чэмпіянат свету — Кубак Жуля Рымэ», такім чынам было ўшанавана імя [[Жуль Рымэ|тагачаснага прэзідэнта]] ФІФА, аднаго з галоўных стваральнікаў турніру. На кангрэсе ФІФА ў [[Афіны|Афінах]] (1971) турнір атрымаў сваю сучасную назву «Чэмпіянат свету — Кубак свету ФІФА». На чэмпіянатах 1930—1978 да ўдзелу ў фінальнай стадыі турніру дапускаліся 16 каманд. У турнірах 1982, 1986, 1990 і 1994 удзельнічалі па 24 каманды. З 1998 у фінальных частках удзельнічаюць 32 каманды. === Першыя міжнародныя спаборніцтвы === Чэмпіянат свету — не самае першае футбольнае спаборніцтва ў сусветнай футбольнай гісторыі. Аматарскі футбол стаў часткай праграмы [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з [[1908]] года. У [[1909]] годзе ў [[Турын]]е сэр [[Томас Ліптан]] арганізаваў турнір, які пазней звалі «Самы першы чэмпіянат свету». Італьянцы, немцы і швейцарцы даслалі на гэты турнір найбольш прафесійныя клубы, аднак [[Англійская федэрацыя футбола]] ў адказ на прапанову зрабіць тое ж самае адказала адмовай. Разумеючы, што без удзелу родапачынальнікаў футбола брытанцаў турнір не можа лічыцца сур’ёзным, Ліптан запрасіў для ўдзелу ў турніры аматарскі футбольны клуб з паўночнага ўсходу [[Англія|Англіі]] пад назвай «Уэст Окленд» (''West Auckland FC''). Вялікую частку гэтай каманды складалі працоўныя вугальных шахтаў, аднак «Уэст Окленд» выйграў турнір з удзелам прафесіяналаў з кантынента. У [[1911]] годзе англічане вярнуліся ў [[Італія|Італію]] абараняць тытул, заваяваны дзвюма гадамі раней, і ізноў выйгралі турнір, перамогшы ў фінале [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] з разгромным лікам 6:1. Футбольны турнір на Алімпійскіх гульнях, на якіх маглі ўдзельнічаць футбалісты розных краін, быў адзіным афіцыйным спаборніцтвам. У [[1924]] і [[1928]] гадах абодва разы выйграла [[Зборная Уругвая па футболе|каманда Уругвая]]. Шырокае развіццё прафесійнага спорту і імклівае нарастанне разрыву паміж узроўнем гульні «профі» і аматараў прымусіла ФІФА прыступіць да арганізацыі чэмпіянату свету. На кангрэсе [[ФІФА]] [[1926]] года [[Анры Дэланэ]] заявіў: «Сёння ўжо немагчыма трымаць футбол за сценамі Алімпійскіх гульняў». Тады ж выканкам [[ФІФА]] ўтварыў камісію і даручыў ёй вывучыць магчымасць арганізацыі Кубка свету. Канчатковае рашэнне аб сусветным чэмпіянаце прыняў кангрэс ФІФА ў [[Амстэрдам]]е [[29 мая]] [[1928]] года. «За» выказалася 25 дэлегатаў, 5 — «супраць». === Першы чэмпіянат === {{main|Чэмпіянат свету па футболе 1930}} Дзякуючы перамогам на двух папярэдніх чэмпіянатах [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] [[Уругвай]] стаў месцам правядзення першага афіцыйнага чэмпіянату свету пад эгідай [[ФІФА]]<ref name="FIFA1930I">[http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html Уругвай 1930 — Афіцыйны сайт Чэмпіянату свету ФІФА]</ref>. Спачатку прэтэндэнтаў на правядзенне першага чэмпіянату свету было пяць — [[Італія]], [[Іспанія]], [[Швецыя]], [[Нідэрланды]] і Уругвай. У выніку, большасць прагаласавала за Уругвай. Федэрацыя Уругвая дала цвёрдае абяцанне выканаць усе фінансавыя ўмовы ФІФА. [[Выява:Estadiocentenario.JPG|thumb|200px|[[Сентэнарыа (стадыён)|«Сентэнарыа»]] — першы стадыён, на якім праходзіў фінал чэмпіянату свету]] Аднак выбар Уругвая згуляў з арганізатарамі злы жарт: вандраванне ў [[Уругвай]] з [[Еўропа|Еўропы]] атрымлівалася доўгім і дарагім, і ўсяго за 2 месяцы да пачатку турніру ні адна еўрапейская федэрацыя не планавала пасылаць сваю каманду на чэмпіянат. У выніку, грандыёзнымі высілкамі атрымалася схіліць да ўдзелу ў турніры 4 еўрапейскія каманды: зборныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыі]], [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгіі]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румыніі]] і [[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславіі]]. У агульнай колькасці, у турніры прыняло ўдзел усяго 13 камандаў — сем з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], 4 з Еўропы і 2 з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Гэты самы маленькі лік удзельнікаў чэмпіянату свету ў яго гісторыі (гэтулькі жа было ў фінальным турніры [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|чэмпіянату свету 1950 года]]), і адзіны раз у гісторыі розыгрышаў, калі не паўстала неабходнасці ў адборачным турніры. 13 камандаў былі падзеленыя на чатыры групы. Пераможцы груп выходзілі ў паўфінал. Новы стадыён [[Сентэнарыа (стадыён)|«Сентэнарыа»]] быў пушчаны ў эксплуатацыю толькі на шосты дзень турніру. Да гэтага на матчах збіралася часам па 800—1000 гледачоў. Першыя матчы ў гісторыі чэмпіянатаў свету былі адначасова выйграныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыяй]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], якія перамаглі [[Зборная Мексікі па футболе|Мексіку]] з лікам 4:1 і [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгію]] 3:0 адпаведна. Першы гол у гісторыі чэмпіянатаў свету быў забіты французам [[Люсьен Ларан|Люсьенам Ларанам]], першы [[хет-трык]] зрабіў [[Берт Патэна]] з зборнай ЗША ў матчы супраць [[Зборная Парагвая па футболе|Парагвая]] (ЗША атрымалі перамогу з лікам 3:0). У фінале турніру, як і вынікала чакаць (паколькі самыя моцныя еўрапейскія зборныя ў турніры не ўдзельнічалі), сустрэліся дзве паўднёваамерыканскія каманды — у прысутнасці 93 тысяч гледачоў на стадыёне «Сентэнарыа» ў [[Мантэвідэа]] [[Зборная Уругвая па футболе|зборная Уругвая]] стала першым чэмпіёнам свету, абгуляўшы [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] з лікам 4:2<ref name="FIFAorigin">[http://fifaworldcup.yahoo.com/releases/en/fwc_origin_en.pdf Вытокі Чэмпіянату свету ФІФА] Прэс-рэліз ФІФА.</ref>. [[Летнія Алімпійскія гульні 1932|Алімпійскія гульні 1932 года]] праводзіліся ў [[Лос-Анджэлес]]е, ЗША, дзе папулярнасць [[амерыканскі футбол|амерыканскага футбола]] значна пераўзыходзіла (і дагэтуль пераўзыходзіць) еўрапейскі, вядомы ў Паўночнай Амерыцы пад назвай ''сокер''. Адсутнасць цікавасці да еўрапейскага футбола з боку амерыканцаў, а таксама рознагалоссі паміж [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] і ФІФА ў пытаннях азначэння статусу гульцоў-прафесіяналаў, прывялі да таго, што футбол быў выключаны з праграмы Алімпійскіх гульняў 1932 года. === Развіццё === Галоўнымі праблемамі, з якімі сутыкаліся арганізатары пры правядзенні першых чэмпіянатаў свету, былі высокі кошт праезду да месца правядзення фінальнага турніру для каманд з іншых кантынентаў, і вайна: чэмпіянаты свету [[1942]] і [[1946]] гадоў былі адмененыя з-за [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Родапачынальнікі футбола з Брытанскіх астравоў ігнаравалі першыя 3 чэмпіянаты свету. Упершыню брытанцы прынялі ўдзел у чэмпіянаце свету толькі ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1950 года|1950]] годзе, пасля дасягнення дамовы з [[ФІФА]] аб сваім адмысловым статусе. У фінальных турнірах чэмпіянатаў з [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] па [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] гады прымалі ўдзел 16 камандаў (акрамя рэдкіх выпадкаў, калі нейкія каманды адмаўляліся ад удзелу ў турніры ўжо пасля заканчэння кваліфікацыі). Большасць удзельнікаў пападала ў фінал з Еўропы і Паўднёвай Амерыкі, з невялікім дадаткам лепшых камандаў [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] і [[Акіянія|Акіяніі]]. Звычайна гэтыя каманды станавіліся пастаўшчыкамі ачкоў для еўрапейцаў і паўднёваамерыканцаў, хоць былі і выключэнні — напрыклад, каманда [[Зборная КНДР па футболе|КНДР]] у [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] года, якая выйшла ў чвэрцьфінал. У [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] годзе склад удзельнікаў фінальнага турніру быў пашыраны да 24 камандаў, а ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] — да 32. Дадатковыя месцы ў асноўным аддаваліся прадстаўнікам [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. На апошніх турнірах каманды з гэтых рэгіёнаў, якія раней лічыліся нефутбольнымі, сталі выступаць усё больш і больш паспяхова, напрыклад [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]] у [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] годзе, [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]], [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегал]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] на [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|чэмпіянаце ў 2002 годзе]]. Чэмпіянаты свету сталі сапраўды змаганнем камандаў са ўсяго свету — 197 каманд прымалі ўдзел у адборачных спаборніцтвах да [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]], 204 прынялі ўдзел у [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету 2010]] і спіс фаварытаў чэмпіянату не абмяжоўваецца больш камандамі толькі з Еўропы і Паўднёвай Амерыкі. == Формула правядзення == === Адборачны турнір === Адборачныя, або кваліфікацыйныя, спаборніцтвы праводзяцца для таго, каб паменшыць колькасць удзельнікаў і адабраць самых моцных для ўдзелу ў фінальным турніры. Адзіны ЧС, перад якім не праводзілася кваліфікацыйных спаборніцтваў — самы першы [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|чэмпіянат 1930 года]]. Адборачныя спаборніцтвы праводзяцца па занальным прынцыпе ў адпаведнасці з рэгіёнамі [[ФІФА]]: Афрыка, Азія, Паўднёвая Амерыка, Акіянія, Еўропа і Паўночная Амерыка); арганізацыяй адборачных турніраў займаюцца рэгіянальныя федэрацыі (у Еўропе, напрыклад, [[УЕФА]]) у адпаведнасці з агульнымі прынцыпамі ФІФА. Перад чарговым турнірам ФІФА вызначае лік месцаў у фінальным турніры, якія атрымлівае кожны рэгіён; асноўным крытэрам з’яўляецца «моц» футбола ў рэгіёне, але таксама ўлічваецца той факт, што дадатковыя месцы ў фінале чэмпіянату стымулююць развіццё футбола ў рэгіёне, і, вядома, мае месца лабіяванне сваіх інтарэсаў рэгіянальнымі канфедэрацыямі. Пачынаючы з [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] года, краіна-арганізатар турніру аўтаматычна атрымлівае месца ў фінале. Больш таго, да [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] года пераможца папярэдняга чэмпіянату свету таксама атрымліваў месца ў фінале без папярэдняга адбору. Падчас азначэння рэгламенту [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]], аднак, гэта правіла было адменена, і чэмпіён свету 2002 года [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ўдзельнічала ў адборачным турніры на агульных падставах. У нашы дні адборачны турнір стартуе амаль за тры гады да фінальнага і працягваецца больш за два гады. Фармат адборачных спаборніцтваў моцна адрозніваецца паміж рэгіёнамі, а таксама змяняецца ад турніру да турніру. Як правіла, акрамя спаборніцтваў усярэдзіне рэгіёнаў праводзіцца некалькі дадатковых міжкантынентальных стыкавых матчаў, пераможцы якіх выходзяць у фінал. Напрыклад, пераможца адборачнай зоны [[Акіянія|Акіяніі]] адстойваў сваё права ўдзелу ў фінальным турніры [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]] у двух матчах з камандай, якая заняла пятае месца ў турніры краін [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. === Фінальны турнір === Формула, якая выкарыстоўваецца для правядзення чэмпіянатаў свету з [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|ЧС-1998]], прадугледжвае 32 удзельнікі фінальнага турніру. Фінальны турнір праходзіць у загадзя абранай краіне на працягу месяца і складаецца з 2 стадый — групавога турніру і гульняў па кубкавай сістэме на выбыванне. На стадыі групавога турніру каманды дзеляцца на 8 груп па 4 каманды. Склад груп вызначаецца лёсаваннем, падчас якой 8 каманд («сеяныя») становяцца першым нумарам у групе, а астатнія 24 каманды падзяляюцца на 3 кошыкі ў адпаведнасці з геаграфіяй і рэйтынгам зборных-удзельніц. З кожнага кошыка ў кожную групу пападае ў выніку адна каманда, аднак ёсць дадатковыя правілы, якія ўскладняюць працэдуру лёсавання: напрыклад, у адной групе не можа быць больш двух еўрапейскіх камандаў, або больш адной каманды з любога іншага рэгіёна. У кожнай групе каманды праводзяць аднакругавы турнір з 3 тураў. Матчы апошняга тура, каб выключыць магчымасць змовы, праводзяцца ў адзін дзень у адзін час. За перамогу ў матчы каманда атрымлівае 3 ачкі, за нічыю — адно. З кожнай групы ў другі раўнд выходзяць каманды, якія занялі першыя два месцы — усяго 16 удзельнікаў чэмпіянату. У другім раўндзе каманды гуляюць матчы на выбыванне — які прайграў сканчае свой удзел у турніры. У выпадку, калі лік пасля 90 хвілін гульні застаецца нічыйным, гуляе [[авертайм|дадатковы час]] і ў выпадку неабходнасці праводзіцца [[серыя пенальці, футбол|серыя пенальці]]. У 1/8 фіналу пераможца кожнай з груп першага раўнда гуляе з другой камандай з іншай групы, далей пераможцы выходзяць у 1/4 фіналу, паўфінал і фінал. Пераможцы фіналу становяцца чэмпіёнамі свету. Каманды, якія прайгралі ў паўфіналах, разгульваюць трэцяе месца ў матчы паміж сабой. == Пераможцы == {{main2|Спіс фіналаў чэмпіянатаў свету па футболе}} {|class="wikitable" |- ! Год ! Месца правядзення ! Пераможца ! Лік ! Другое месца |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] | {{Сцягафікацыя|Уругвай}} | '''[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]''' | '''4:2''' | [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] | {{Сцягафікацыя|Італія}} | '''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' | '''2:1'''<br /><small>(дадатковы час)</small> | [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] | {{Сцягафікацыя|Францыя}} | '''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' | '''4:2''' | [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] | {{Сцягафікацыя|Бразілія}} | '''[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]''' | фіналу не было | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] | {{Сцягафікацыя|Швейцарыя|18px}} | '''[[Зборная Германіі па футболе|Германія]]''' | '''3:2''' | [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] | {{Сцягафікацыя|Швецыя}} | '''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' | '''5:2''' | [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] | {{Сцягафікацыя|Чылі}} | '''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' | '''3:1''' | [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] | {{Сцягафікацыя|Англія}} | '''[[Зборная Англіі па футболе|Англія]]''' | '''4:2'''<br /><small>(дадатковы час)</small> | [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] | {{Сцягафікацыя|Мексіка}} | '''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' | '''4:1''' | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] | {{Сцягафікацыя|Германія}} | '''[[Зборная Германіі па футболе|Германія]]''' | '''2:1''' | [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] | {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} | '''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' | '''3:1''' | [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] | {{Сцягафікацыя|Іспанія}} | '''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' | '''3:1''' | [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] | {{Сцягафікацыя|Мексіка}} | '''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' | '''3:2''' | [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] | {{Сцягафікацыя|Італія}} | '''[[Зборная Германіі па футболе|Германія]]''' | '''1:0''' | [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] | {{Сцягафікацыя|ЗША}} | '''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' | '''0:0'''<br /><small>'''3:2''' (пенальці)</small> | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] | {{Сцягафікацыя|Францыя}} | '''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' | '''3:0''' | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] | {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} <br />{{Сцягафікацыя|Японія}} | '''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' | '''2:0''' | [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] | {{Сцягафікацыя|Германія}} | '''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' | '''1:1'''<br /><small>'''5:3''' (пенальці)</small> | [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] | {{Сцягафікацыя|ПАР}} | '''[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]''' | '''1:0'''<br /><small>(дадатковы час)</small> | [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] | {{Сцягафікацыя|Бразілія}} | '''[[Зборная Германіі па футболе|Германія]]''' | '''1:0'''<br /><small>(дадатковы час)</small> | [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] | {{Сцягафікацыя|Расія}} | '''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' | '''4:2''' | [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] | {{Сцягафікацыя|Катар}} | '''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' | '''3:3'''<br /><small>'''4:2''' (пенальці)</small> | [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] | {{Сцягафікацыя|ЗША}} {{Сцягафікацыя|Канада}} {{Сцягафікацыя|Мексіка}} | | | |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2030|2030]] | {{Сцягафікацыя|Іспанія}} {{Сцягафікацыя|Партугалія}} {{Сцягафікацыя|Марока}} | | | |- ! [[Чэмпіянат свету па футболе 2034|2034]] | {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} | | | |} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|:Category:FIFA World Cup}} * [http://www.fifa.com/index.html?language=en Афіцыйны сайт Фіфа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100623154945/http://www.fifa.com/index.html?language=en |date=23 чэрвеня 2010 }} * [http://www.fifa.com/worldcup/archive/ Афіцыйная статыстыка ФІФА ўсіх турніраў 1930—2002. Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў 1930—2002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150318083110/http://www.fifa.com/worldcup/archive/ |date=18 сакавіка 2015 }} * [http://www.redwhite.ru/worldcup.htm Гісторыя Чэмпіянатаў Свету па футболе] * [http://kapitan.ru/smth-abt-all/renew060505/01.php?stat=1 Увесь свет у гасцях у сяброў. ЧС-2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090917171847/http://kapitan.ru/smth-abt-all/renew060505/01.php?stat=1 |date=17 верасня 2009 }} * [http://www.rufoot.ru/wc/ Кароткія звесткі аб чэмпіянатах свету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100707095943/http://www.rufoot.ru/wc |date=7 ліпеня 2010 }} * [http://www.fifa.com/en/index.html Афіцыйны сайт ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060701031630/http://www.fifa.com/en/index.html |date=1 ліпеня 2006 }} * [http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/ Афіцыйны сайт чэмпіянату свету 2006 года] * [http://www.worldcup-history.com WorldCup-History.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725125256/http://www.worldcup-history.com/ |date=25 ліпеня 2019 }} * [http://www.soschildrensvillages.org.uk/charity-news/six-villages.htm Дабрачынная кампанія ў рамках Чэмпіянату свету ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090806193957/http://www.soschildrensvillages.org.uk/charity-news/six-villages.htm |date=6 жніўня 2009 }} * [http://www.planetworldcup.com ''Planet World Cup'' з інфармацыяй аб усіх фіналах чэмпіянатаў свету] * [http://soccer-stat.ru/indexworld3.html Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў, сумарная статыстыка] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіёны свету па футболе}} {{Чэмпіянаты свету па футболе}} {{Міжнародны футбол}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па футболе| ]] 29hyl4w6wb7fajvfzk9l6jqbeakr7md 0 16905 5160951 5021168 2026-07-04T13:53:55Z Whutee 170686 Выпраўленная апіска ў адным слове. 5160951 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Краснаполле |вобласць = Магілёўская |раён = Краснапольскі |статус з = 1938 }} '''Краснапо́лле'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Krasnapollie}}) — гарадскі пасёлак у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]], у вярхоўі ракі [[Тур’я (прыток Сянны)|Тур’і]]. За 109 км ад [[Магілёў|Магілёва]], 51 км ад чыгуначнай станцыі Камунары на лініі [[Крычаў]] — [[Унеча]] ([[Расія]]). Вузел аўтамабільных дарог на Чэрыкаў, [[Касцюковічы]], [[Чачэрск]], [[Слаўгарад]]. == Гісторыя == Гісторыя Краснапольшчыны сыходзіць сваімі каранямі ў глыб стагоддзяў. У VI—VIII стагоддзях пасяліліся нашы далёкія продкі — плямёны [[радзімічы|радзімічаў]]. У 885 годзе край радзімічаў уваходзіў у склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Сведчаннем таму з’яўляюцца курганныя пахаванні гэтага перыяду ў вёсках [[Князёўка]], [[Клясіна]], [[Леніна (Краснапольскі раён)|Леніна]] і інш. Першыя звесткі аб узнікненні гандлёва-рамеснага паселішча на месцы раённага цэнтра на падставе археалагічных дадзеных датуюцца 1707 годам. У 1773 годзе ўказам імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны Вялікай]] Краснапольшчына ўвайшла ў склад [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]] [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага ваяводства]]. З 1774 Краснапольскія землі з 36 населенымі пунктамі належалі князям [[Аляксандр Міхайлавіч Галіцын|А. М. Галіцыну]], а потым — [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Р. А. Пацёмкіну]]. К 1846 году мястэчка Краснаполле было вядома як буйны гандлёва-рамесны цэнтр усходняй Магілёўшчыны, куды з’язджаліся не толькі мясцовыя, але і расійскія і ўкраінскія купцы, асабліва ў дні кірмашоў. У другой палове 19-га стагоддзя ў склад Краснапольскага табара ўваходзіла 8 валасцей. Тут знаходзіліся народнае вучылішча, вольная аптэка, сельская бальніца на 20 месцаў, 3 гарбарных і 9 маслабойных заводаў, вадзяны млын. У мястэчку налічвалася 412 драўляных дамоў. Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва мястэчка Краснаполле дасягнула 3 тысяч жыхароў, у асноўным гэта было яўрэйскае насельніцтва. У 1905 годзе на тэрыторыі Краснапольшчыны было 20 фальваркаў, 10 маёнткаў, 17 буйных хутарскіх гаспадарак. У пачатку 20 стагоддзя ўладальнікам маёнтка ў вёсцы [[Выдранка (Краснапольскі раён)|Выдранка]] Е. І. Бараноўскім была створана адна з найбуйнейшых бібліятэк не толькі ў [[Беларусь|Беларусі]], але і ў [[Еўропа|Еўропе]], якая налічвала каля 10 тысяч рэдкіх кніжных выданняў. У лістападзе 1917 года ў Краснаполлі ствараецца валасны Савет на чале з В. Н. Калеснікавым, які бярэ кіраванне Краснапольшчынай у свае рукі. 17 ліпеня 1924 года быў афіцыйна ўтвораны [[Краснапольскі раён]], складаецца з 16 сельсаветаў. У раёне пражывала 52247 чалавек. У 20-30-я гады Краснапольшчына знаходзілася ў віхуры падзей, якія ахапілі ўсю краіну. 8297 гаспадарак раёна аб’ядналіся ў 97 калгасаў, у якіх былі 31 свінагадоўчая ферма, 10 малочна-таварных ферм. У 1934 створана Краснапольская [[машынна-трактарная станцыя]]. Пры Краснапольскай [[машынна-трактарная станцыя|МТС]] была створана жаночая брыгада. Трактарыстка гэтай брыгады Марыя Саўчанка за ўдарную працу была абрана дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] першага склікання. У гэтым годзе цалкам завяршылася [[калектывізацыя]] сялянскіх гаспадарак. У раёне былі ўтвораны Выдранскі спіртзавод, ільнозавод і завод па вытворчасці цэглы ў г.п. Краснаполле, на якіх працавалі 94 рабочыя. У 1935 годзе ў раёне дзейнічалі 7 сямігадовых, 60 пачатковых школ, школа калгаснай моладзі. У 1936 годзе пачаў дзейнічаць радыёвузел. У гэты перыяд у раёне працавалі 2 бальніцы на 79 ложкаў, 3 фельчарска-акушэрскія пункты, 5 акушэрскіх і 1 калгасны медпункт. Вялікая Айчынная вайна перапыніла мірную працу краснапальчан. Ужо ў першыя дні вайны на фронт пайшлі тысячы жыхароў раёна. 15 жніўня 1941 Краснапольшчына была акупавана нямецкімі захопнікамі. Але, нягледзячы на вельмі жорсткі акупацыйны рэжым, краснапальчане не скарыліся ворагу. На тэрыторыі раёна дзейнічалі партызанскія атрады № 41, № 3, № 47, «За Радзіму», адмысловы атрад «Вечеркова» і іншыя, якія ажыццявілі шэраг буйных баявых аперацый па разгрому нямецкіх гарнізонаў і разбурэнню камунікацый. Дзеянні часцей рэгулярнай арміі і партызанскіх фарміраванняў набліжалі светлую гадзіну вызвалення. Яна наступіла 1 кастрычніка 1943 года, калі начною атакай воіны Чырвонай Арміі вызвалілі раённы цэнтр. Але свабода дасталася вельмі дарагой цаной. На франтах і ў партызанскіх атрадах загінулі 5697 нашых землякоў, гітлераўцы знішчылі 1714 мірных жыхароў. Мужнасць і гераізм краснапальчан у гады Вялікай Айчыннай вайны былі адзначаны высокімі ўрадавымі ўзнагародамі. Каля паўтары тысячы нашых землякоў былі ўзнагароджаны баявымі ордэнамі і медалямі. Сямёра найбольш праслаўленых краснапальчан былі ўдастоены высокага звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Ужо адразу пасля вызвалення пачаліся работы па аднаўленні разбуранай вайной народнай гаспадаркі раёна. Нямала працаўнікоў Краснапольшчыны ў пасляваенныя гады было ўдастоена дзяржаўных узнагарод за высокія паказчыкі ў працы. 17 лепшых льнаводаў калгаса «Камінтэрн» сталі ўдзельнікамі [[Усесаюзная выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|Усесаюзнай выстаўкі дасягненняў народнай гаспадаркі]] ў [[Масква|Маскве]], кіраўніку дэлегацыі была ўручаны залаты медаль за якасць вырабленай прадукцыі. Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга, Кастрычніцкай Рэвалюцыі, «Знак Пашаны» па праву заззялі на грудзях многіх нашых землякоў за поспехі ў сельскагаспадарчай вытворчасці, прамысловасці і сферы абслугоўвання. Найвышэйшыя дасягненні пяці ўраджэнцаў Краснапольшчыны былі ўдастоены высокага звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]]. Але, на жаль, дынамічнае развіццё Краснапольскага раёна было перапынена [[аварыя на Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай катастрофай]]. У выніку пераадолення яе наступстваў раён пакінула больш за 9 тысяч жыхароў, было ліквідавана 83 населеныя пункты, 5 сельгаспрадпрыемстваў, 31 школа і дзіцячая дашкольная ўстанова, 24 установы культуры, 7 ФАПаў. Сацыяльна-эканамічнаму развіццю раёна была нанесена вялізная шкода. [[27 студзеня]] [[2004]] года ў 9:20 па мясцовым часе ў спартыўнай зале, прыбудаванай да будынка школы, [[трагедыя ў Краснаполлі|абрынулася]] [[жалезабетон]]нае [[перакрыцце]]. Загінулі настаўнік фізкультуры і тры вучні. Прычынай абвалу сталі будаўнічыя пралікі і недаробкі, так жалезабетонная [[Ферма (канструкцыя)|ферма]] была заменена на металічную, а на даху школы ляжаў 40-сантыметровы слой снегу, які ніхто не прыбіраў<ref>[https://people.onliner.by/2016/02/24/vyzhivshie «Когда потолок в спортзале стал рушиться, я приготовился умирать». Бывшие ученики Краснопольской школы рассказали о нашумевшей трагедии спустя 12 лет]</ref>. == Насельніцтва == * 1898 год — 3248 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1939 год — 3572 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1995 год — 6,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 2006 год — 6,2 тыс. чал. * 2016 год — 5844 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 5749 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * 2025 год — 5 529 чал.<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца «Краснаполле». == Культура == [[Краснапольскі гісторыка-этнаграфічны музей]]. == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў]] (1923—1943) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Ісаак Фёдаравіч Ваксман]] (1922—1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза * [[Якаў Давыдавіч Зевін]] (1888—1918) — [[рэвалюцыянер]], адзін з 26 бакінскіх камісараў * [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]] (нар. 1968) — беларускі [[гісторык]] і [[археолаг]] * [[Наталля Аркадзеўна Святагор]] (нар. 1958) — беларускі архітэктар. * [[Віктар Панцялеевіч Ісачкін]] (нар. 1960) — беларускі палітык. * [[Сяргей Аляксандравіч Сыранкоў]] (нар. 1983) — беларускі палітык. * [[Віталь Іванавіч Арбузаў]] (нар. 1964) -- беларускі бізнесмен, уладальнік Fenox Global Group * [[Анатоль Мікалаевіч Калінін]] (нар. 1959) — беларускі дзяржаўны функцыянер, намеснік прэм’ер-міністра Беларусі (2010—2018). == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Магілёўскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Краснаполле|старонкі=400}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Krasnapollie|Краснаполле}} {{OSM relation|6722686|Краснаполле}} {{Краснапольскі раён}} {{Магілёўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краснаполле| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 4a949iow8nxm9g79ku1x4l5xfaov527 0 17932 5161103 4445098 2026-07-05T06:05:04Z M.L.Bot 261 афармленне 5161103 wikitext text/x-wiki '''Плёс''' — шматзначнае паняцце. == Гідралогія == * [[Плёс азёрны]] — шырокая водная прастора або частка вадаёма, якая вылучаецца ў параўнанні з суседнімі часткамі глыбінёй. * [[Плёс рачны]] — глыбокаводны ўчастак рэчышча паміж перакатамі == Паселішчы == * [[Плёс (горад)|Плёс]] — [[горад]] у [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. * [[Плёс (станцыя)|Плёс]] — станцыя Прыволжскай чыгункі ў Расіі. {{неадназначнасць}} jfra1wkx7jor5qi72f943vad9m28pqh 0 18431 5161038 5124428 2026-07-04T23:42:47Z Summershell67 159583 /* */ 5161038 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Казахстан | Арыгінальная назва = {{lang-kz|Қазақстан Республикасы}} | Родны склон = Казахстана | Герб = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Назва гімна = Менің Қазақстаным | Аўдыё = Kazakhstan 2006.ogg | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] | Дата незалежнасці = [[16 снежня]] [[1991]] | Незалежнасць ад = [[СССР]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Актабэ]], [[Караганда]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Казахстана|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Казахстана|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў]] <br/> [[Аліхан Асханавіч Смаілаў]] | Плошча = 2.724.902 | Працэнт вады = 2,8 | Этнахаронім = [[Казахстанцы]] | Месца па насельніцтву = 61 | Насельніцтва = 20.286.084<ref name="Демография">[https://stat.gov.kz/upload/iblock/0db/qjs9vtcj65qgyngcldp7twmyq3un91fq/Т-18-05-М%20(01%2025)%20рус.xlsx Population: Kazakhstan] {{ref-ru}}</ref> | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = 16.004.800 | Год перапісу = 2009 | Шчыльнасць насельніцтва = 6,93 | Месца па шчыльнасці = 227 | ВУП (ППЗ) = 508,501 млрд<ref>[http://data.worldbank.org/country/kazakhstan World Bank: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 | Месца па ВУП (ППЗ) = 43 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 27.292 | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 54 | ВУП (намінал) = 181,667 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=13&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> | Год разліку ВУП (намінал) = 2019 | Месца па ВУП (намінал) = 54 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 9,750 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 75 | ІРЧП = 0,817<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf UNDP - Human Development Report 2015]</ref> | Год разліку ІРЧП = 2019 | Месца па ІРЧП = 50 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Казахста́н''' ({{Lang-kz|Қазақстан}}), афіцыйная назва '''Рэспубліка Казахстан''' ({{Lang-kz|Қазақстан Республикасы}}) — [[дзяржава]] на мяжы [[Азія|Азіі]] і [[Еўропа|Еўропы]] (Азіі належыць большая частка). Агульная плошча краіны — 2 724 902 км², гэта дзявятая па плошчы краіна свету і найвялікшая ўнутрыкантынентальная краіна. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] (працягласць мяжы — 6846 км), на ўсходзе — з [[Кітай|Кітаем]] (1533 км), на поўдні — з [[Кыргызстан]]ам (1051 км), [[Узбекістан]]ам (2203 км) і [[Туркменістан]]ам (379 км). Абмываецца на паўднёвым захадзе водамі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] (працягласць берагавой лініі — 1894 км), на поўдні — водамі [[Аральскае мора|Аральскага мора]]. Сталіца — [[Астана]] (са снежня 1997). З 16 снежня 1991 года Казахстан — незалежная дзяржава. Грашовая адзінка — [[казахстанскі тэнгэ]]. == Гісторыя == === Старажытная гісторыя === [[Файл:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|thumb|left|150px|[[Ісыкскі залаты чалавек]]]] Тэрыторыя Казахстана заселена чалавекам з эпохі [[палеаліт]]у. У І тысячагоддзі да н.э. большасць мясцовых стэпавых плямён перайшла да качавой [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Тагачаснае насельніцтва ў «[[Авеста|Авесце]]» названа ''турам''і, старажытнагрэчаскіх крыніцах, у тым ліку ў «Гісторыі» [[Герадот]]а — ''скіфамі'', ''масагетамі'', у старажытнаперсідскіх тэкстах — ''[[сакі (народ)|сакамі]]''. У І тысячагоддзі да н.э. сакі засялялі тэрыторыю ад сучасных [[Семірэчча]] і ўсходняга Туркестана да Прычарнамор’я і ад [[Алтайскія горы|Алтайскіх гор]] да [[Харэзм]]а. У 8-7 стагоддзях да н.э. яны кантактавалі з [[Асірыя]]й і Мідыяй, з 6 ст.да н.э. і з [[дзяржава Ахеменідаў|дзяржавай Ахеменідаў]]. Сакі мелі даволі развітую для тых часоў культуру. Пры раскопках іх кургана Ісык у перадгор’ях [[Заілійскі Алатау|Заілійскага Алатау]] знойдзена пахаванне т.зв. «[[Ісыкскі залаты чалавек|залатога чалавека]]» (5 ст.да н.э.). Сакі ваявалі на баку персаў супраць грэкаў у [[Марафонская бітва|Марафонскай бітве]] (490 г.да н.э.). === Сярэднія вякі === У 556 годзе на тэрыторыі Казахстана з’явіўся [[Цюркскі каганат]]. Праз яго праходзіў [[Вялікі шаўковы шлях|Шаўковы шлях]]. У 7 ст. каганат распаўся на Усходні (Другі) і Заходні каганаты. У 7-8 ст. поўдзень былога Цюркскага каганату захапілі [[Арабскі халіфат|арабы]]. Насельніцтва, якое жыло там, прыняло іх веру і пісьменнасць. Захапіць поўдзень былога Цюркскага каганату хацелі і кітайцы, але былі [[Талаская бітва|разбітыя]] каля ракі Талас. Нядоўга арабы кіравалі Казахстанам, у 9 ст. на поўдні і ўсходзе Казахстана з’явілася Караханідская дзяржава, а на захадзе — Агуская. У 1210 годзе тэрыторыі Караханідскай дзяржавы ўваходзяць у склад [[Харэзм]]а. Пазней Харэзм і ўсю тэрыторыю Казахстана захапіў [[Мангола-татарскае нашэсце|мангольскі]] кіраўнік [[Чынгісхан]]. Было знішчана мноства гарадоў, сярод іх [[Атрар]], [[Сыгнак]], [[Ашнас]]. Спачатку казахскія качэўнікі ваявалі з захопнікамі, але потым сталі пераходзіць на іх бок. Мангольская заваёва суправаджалася масавым знішчэннем людзей. Былі разбураны гарады і паселішчы, палацы і мячэці, закінуты апрацаваныя палі і ірыгацыйныя сістэмы. Тысячы майстроў-рамеснікаў былі сагнаны ў рабства. Быў перапынены завяршальны этап фарміравання кыпчацкай народнасці. Панаванне мангольскіх заваёўнікаў надоўга затрымала эканамічны і культурны прагрэс народаў заваяваных імі краін. Найцяжэйшы ўрон пацярпелі земляробчая і гарадская культура. === Казахскае ханства === === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Казахстан у складзе Расійскай імперыі}} === Казахская ССР === Да 1991 года Казахстан уваходзіў у склад [[СССР]] (з 1936 — як Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі), быў месцам ажыццяўлення вялікіх савецкіх праектаў, у тым ліку асваення цалінных зямель, касмічнай (Байканур) і ядзернай (Сяміпалацінск) праграм. === Перыяд незалежнасці === == Дзяржаўны лад == Казахстан — рэспубліка. Паводле [[Канстытуцыя Казахстана|канстытуцыі 1995 года]] кіраўнік дзяржавы — [[Прэзідэнт Казахстана|прэзідэнт]], які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў і ўзначальвае адзіную сістэму [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]. Вышэйшы орган дзяржаўнай улады — [[Парламент Казахстана|двухпалатны парламент]], які складаецца з Сената (49 дэпутатаў) і ніжняй палаты (Мажыліса, 67 дэпутатаў). Кабінет міністраў узначальвае прэм’ер-міністр. Мясцовае кіраўніцтва ў абласцях ажыццяўляюць акімы, прызначаныя прэзідэнтам. Вышэйшая судовая інстанцыя — Вярхоўны Суд, ніжэйшыя судовыя звенні — абласныя і мясцовыя суды. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Kazakhstan provinces and province capitals from 2022-06-08 until 2022-09-17.png|left|600px|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Казахстана на 2022 год ]] == Прырода == === Рэльеф === Больш за 3/4 тэрыторыі Казахстана займаюць раўніны з вышынямі ад 100 да 300 м [[Вышыня НУМ|над у.м]]. На крайнім паўднёвым усходзе і ўсходзе распасціраюцца хрыбты [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]], [[Джунгарскі Алатау|Джунгарскага Алатау]] і [[Алтай|Алтая]] з вышынямі ад 3000 да 6995 м (пік [[Хан-Тэнгры]]). На крайнім захадзе размешчаная [[Прыкаспійская нізіна]], якая часткова ляжыць ніжэй узроўню Сусветнага акіяна (узровень Каспійскага мора −27 м). У цэнтры краіны шырокія тэрыторыі займае разбураная горная сістэма Казахскага дробнасопачніка. У межах раўнін распаўсюджаныя пясчаныя і гліністыя пустыні ([[Кызылкум]], Муюнкум, [[Бетпак-Дала]]), паўпустыні і сухія стэпы. Для маладых гор паўднёвага ўсходу характэрна вертыкальная пояснасць. На поўначы краіны пераважаюць стэпы і лесастэпы. 23 % тэрыторыі (паўночная частка) прыдатныя для земляробства, 70 % — для адгоннай жывёлагадоўлі. === Водныя рэсурсы === Каля 80 % тэрыторыі краіны адносіцца да бяссцёкавых абласцей і басейнаў унутранага сцёку. Рэкі [[Іртыш]], [[Ішым]] і [[Табол]], што працякаюць па паўночнай і паўночна-ўсходняй ускраіне, належаць да басейна [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Усе астатнія буйныя рэкі на тэрыторыі краіны нясуць свае воды ў замкнёныя ўнутраныя вадаёмы: [[Урал (рака)|Урал]] — у Каспійскае мора, [[Сырдар’я]] — у [[Аральскае мора]], [[Ілі (рака)|Ілі]] — у [[Балхаш|возера Балхаш]]. Мноства малых і сярэдніх рэк улетку перасыхаюць. Каспійскае мора ўваходзіць у межы рэспублікі сваёй паўночна-ўсходняй акваторыяй з найбольш прэснай вадой і невялікімі глыбінямі (5-7 м). Аральскае мора падзелена паміж Казахстанам і Узбекістанам. Плошча вадаёма скарацілася ў 2 разы за 1960—1995. Возера Балхаш мае прэсную заходнюю акваторыю і салёную ўсходнюю. [[Чаган|Возера Чаган]]. === Клімат === Клімат краіны рэзка кантынентальны і сухі. У перадгорных і горных раёнах выпадае ад 500 да 1600 мм [[ападкі|ападкаў]] у год, у стэпавых — 200—500, у пустынных — 100—200 мм. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −18 °C на поўначы да −3 °C на поўдні; сярэдняя тэмпература ліпеня ад 19 °C на поўначы да 29 °C на поўдні. Сутачныя перапады тэмператур дасягаюць 20-30 °C. === Глебы === За выключэннем паўночных раёнаў, глебы ў Казахстане бедныя і засоленыя. У цэлым для краіны характэрная шыротная занальнасць глеб: на поўначы — [[чарназём]]ы, далей на поўдні — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]], бурыя паўпустынныя глебы, [[такыры]] і пяскі пустынь. У гарах развітыя каштанавыя, шэрыя лясныя і горна-лугавыя чарназёмныя глебы. === Раслінны і жывёльны свет === Лясы займаюць усяго 3,5 % тэрыторыі Казахстана. Большай часткай гэта хвойныя лясы, хоць у гарах сустракаюцца [[бяроза]], [[асіна]], [[яблыня]] і арчоўнікі. На астатняй тэрыторыі краіны распаўсюджаная рознатраўна-злакавыя, палынна-злакавыя, палынна-салянкавая і пустынная расліннасць. У высакагор’ях маюцца субальпійскія і альпійскія лугі. Жывёльны свет Казахстана своеасаблівы. Насякомыя і земнаводныя пераважаюць у пустынях і паўпустынях. У стэпавай зоне сустракаюцца джэйран, [[сайгак]], воўк, заяц, ліса, шакал, розныя грызуны (мышы, байбакі, хамякі). Шматлікія казахстанскія азёры служаць сталымі або сезоннымі месцамі пасялення для гусакоў, лебедзяў, качак, фламінга. Найбольш разнастайная фаўна гор. Тут водзяцца мядзведзі, горныя казлы і бараны, снежныя барсы, алені, мноства відаў птушак. Для аховы дзікай прыроды створаныя запаведнікі ва ўсіх прыродных зонах — ад пустыняў да высакагор’яў. == Насельніцтва == {{main|Казахі}} {{main|Беларусы Казахстана}} Большасць насельніцтва — [[казахі]] (50,6 %) і [[рускія]] (32,2 %). Нацыянальныя меншасці — [[украінцы]] (4,5 %), [[узбекі]] (2 %), [[немцы]] (1,9 %), [[татары]] (1,8 %), [[беларусы Казахстана|беларусы]] (каля 1 %) і іншыя. У 1990-х гадах адзначалася эміграцыя насельніцтва ў [[Германія|Германію]] і [[Расія|Расію]]. Пануючыя рэлігія — [[іслам]] (47 %) і [[хрысціянства]] (44 %). Сярэдняя [[шчыльнасць насельніцтва]] — 5,8 чал./км² (1996). Найбольш шчыльна заселены сельскагаспадарчыя раёны поўначы і арашальныя землі паўднёвага ўсходу. Гарадское насельніцтва — 56 %. == Эканоміка == === Энергетыка === ==== Атамная энергетыка ==== Адзіная атамная электрастанцыя ў Казахстане размешчана ў [[Актау|Актаў]], з [[Рэактар ​​на хуткіх нейтронах|рэактарам на хуткіх нейтронах]] БН-350 магутнасцю 350 МВт. АЭС працавала ў 1973—1999 гадах. Цяпер атамная энергія ў Казахстане не выкарыстоўваецца, нягледзячы на запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] ў краіне, паводле ацэнкі [[МАГАТЭ]], у 900 тысяч тон. Асноўныя радовішчы ўрану знаходзяцца на поўдні Казахстана ([[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] і [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская вобласці]]), захадзе на плато [[Мангістау|Магістаў (Мангышлак)]], на поўначы Казахстана — радовішча Семізбай. У 2010 годзе для павелічэння энергетычных магутнасцяў Казахстан і Расія дамовіліся пра будаўніцтве новай атамнай электрастанцыі, супраць гэтага выступае антыядзерны рух Невада—Сяміпалацінск. Цяпер разглядаецца будаўніцтва новай атамнай электрастанцыі магутнасцю 600 МВт у Актау і ў 2025 годзе чакаюць пачатак будаўніцтва ў краіне дзвюх АЭС у [[Курчатаў (Казахстан)|Курчатаве]] ([[Абайская вобласць]]) і [[Улькен]]е (Алмацінская вобласць). == Культура, спорт == Штогод у Казахстане праводзіцца міжнародны кінафестываль «Еўразія», падчас якога адбываюцца паказы карцін еўрапейскіх і азіяцкіх рэжысёраў. Самымі папулярнымі ў Казахстане відамі спорту з’яўляюцца футбол, хакей, веласпорт. Казахстан — адна з вядучых краін Азіі па ўзроўні развіцця зімовых відаў спорту. == Славутасці == * Маўзалей Хаджы Ахмеда Ясаві ў горадзе Туркестан — аб’яўлены [[ЮНЕСКА]] [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]]. * Спартыўны комплекс Медэа == Вядомыя асобы == * [[Абай Кунанбаеў]] (1845—1904) — паэт, філосаф, кампазітар, асветнік, грамадскі дзеяч; заснавальнік казахскай пісьмовай літаратуры * [[Джамбул Джабаеў]] (1846—1945) — паэт-[[акын]] == Гл. таксама == * [[Камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Казахстан]] * [[Экалагічныя праблемы ў Казахстане]] ==Зноскі== {{Reflist}} {{АДКБ}} {{СНД}} {{Краіны Азіі}} {{Краіны Еўропы}} {{АІС}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Казахстан| ]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] ah78lu2crtxlgrwgpq2ach7d5bdtvsf 5161108 5161038 2026-07-05T06:14:35Z M.L.Bot 261 афармленне 5161108 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Казахстан | Арыгінальная назва = {{lang-kz|Қазақстан Республикасы}} | Родны склон = Казахстана | Герб = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Назва гімна = Менің Қазақстаным | Аўдыё = Kazakhstan 2006.ogg | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] | Дата незалежнасці = [[16 снежня]] [[1991]] | Незалежнасць ад = [[СССР]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Актабэ]], [[Караганда]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Казахстана|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Казахстана|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў]] <br/> [[Аліхан Асханавіч Смаілаў]] | Плошча = 2.724.902 | Працэнт вады = 2,8 | Этнахаронім = казахстанцы | Месца па насельніцтву = 61 | Насельніцтва = 20.286.084<ref name="Демография">[https://stat.gov.kz/upload/iblock/0db/qjs9vtcj65qgyngcldp7twmyq3un91fq/Т-18-05-М%20(01%2025)%20рус.xlsx Population: Kazakhstan] {{ref-ru}}</ref> | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = 16.004.800 | Год перапісу = 2009 | Шчыльнасць насельніцтва = 6,93 | Месца па шчыльнасці = 227 | ВУП (ППЗ) = 508,501 млрд<ref>[http://data.worldbank.org/country/kazakhstan World Bank: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 | Месца па ВУП (ППЗ) = 43 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 27.292 | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 54 | ВУП (намінал) = 181,667 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=13&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> | Год разліку ВУП (намінал) = 2019 | Месца па ВУП (намінал) = 54 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 9,750 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 75 | ІРЧП = 0,817<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf UNDP - Human Development Report 2015]</ref> | Год разліку ІРЧП = 2019 | Месца па ІРЧП = 50 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Казахста́н''' ({{Lang-kz|Қазақстан}}), афіцыйная назва '''Рэспубліка Казахстан''' ({{Lang-kz|Қазақстан Республикасы}}) — [[дзяржава]] на мяжы [[Азія|Азіі]] і [[Еўропа|Еўропы]] (Азіі належыць большая частка). Агульная плошча краіны — 2 724 902 км², гэта дзявятая па плошчы краіна свету і найвялікшая ўнутрыкантынентальная краіна. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] (працягласць мяжы — 6846 км), на ўсходзе — з [[Кітай|Кітаем]] (1533 км), на поўдні — з [[Кыргызстан]]ам (1051 км), [[Узбекістан]]ам (2203 км) і [[Туркменістан]]ам (379 км). Абмываецца на паўднёвым захадзе водамі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] (працягласць берагавой лініі — 1894 км), на поўдні — водамі [[Аральскае мора|Аральскага мора]]. Сталіца — [[Астана]] (са снежня 1997). З 16 снежня 1991 года Казахстан — незалежная дзяржава. Грашовая адзінка — [[казахстанскі тэнгэ]]. == Гісторыя == === Старажытная гісторыя === [[Файл:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|thumb|left|150px|[[Ісыкскі залаты чалавек]]]] Тэрыторыя Казахстана заселена чалавекам з эпохі [[палеаліт]]у. У І тысячагоддзі да н.э. большасць мясцовых стэпавых плямён перайшла да качавой [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Тагачаснае насельніцтва ў «[[Авеста|Авесце]]» названа ''турам''і, старажытнагрэчаскіх крыніцах, у тым ліку ў «Гісторыі» [[Герадот]]а — ''скіфамі'', ''масагетамі'', у старажытнаперсідскіх тэкстах — ''[[сакі (народ)|сакамі]]''. У І тысячагоддзі да н.э. сакі засялялі тэрыторыю ад сучасных [[Семірэчча]] і ўсходняга Туркестана да Прычарнамор’я і ад [[Алтайскія горы|Алтайскіх гор]] да [[Харэзм]]а. У 8-7 стагоддзях да н.э. яны кантактавалі з [[Асірыя]]й і Мідыяй, з 6 ст.да н.э. і з [[дзяржава Ахеменідаў|дзяржавай Ахеменідаў]]. Сакі мелі даволі развітую для тых часоў культуру. Пры раскопках іх кургана Ісык у перадгор’ях [[Заілійскі Алатау|Заілійскага Алатау]] знойдзена пахаванне т.зв. «[[Ісыкскі залаты чалавек|залатога чалавека]]» (5 ст.да н.э.). Сакі ваявалі на баку персаў супраць грэкаў у [[Марафонская бітва|Марафонскай бітве]] (490 г.да н.э.). === Сярэднія вякі === У 556 годзе на тэрыторыі Казахстана з’явіўся [[Цюркскі каганат]]. Праз яго праходзіў [[Вялікі шаўковы шлях|Шаўковы шлях]]. У 7 ст. каганат распаўся на Усходні (Другі) і Заходні каганаты. У 7-8 ст. поўдзень былога Цюркскага каганату захапілі [[Арабскі халіфат|арабы]]. Насельніцтва, якое жыло там, прыняло іх веру і пісьменнасць. Захапіць поўдзень былога Цюркскага каганату хацелі і кітайцы, але былі [[Талаская бітва|разбітыя]] каля ракі Талас. Нядоўга арабы кіравалі Казахстанам, у 9 ст. на поўдні і ўсходзе Казахстана з’явілася Караханідская дзяржава, а на захадзе — Агуская. У 1210 годзе тэрыторыі Караханідскай дзяржавы ўваходзяць у склад [[Харэзм]]а. Пазней Харэзм і ўсю тэрыторыю Казахстана захапіў [[Мангола-татарскае нашэсце|мангольскі]] кіраўнік [[Чынгісхан]]. Было знішчана мноства гарадоў, сярод іх [[Атрар]], [[Сыгнак]], [[Ашнас]]. Спачатку казахскія качэўнікі ваявалі з захопнікамі, але потым сталі пераходзіць на іх бок. Мангольская заваёва суправаджалася масавым знішчэннем людзей. Былі разбураны гарады і паселішчы, палацы і мячэці, закінуты апрацаваныя палі і ірыгацыйныя сістэмы. Тысячы майстроў-рамеснікаў былі сагнаны ў рабства. Быў перапынены завяршальны этап фарміравання кыпчацкай народнасці. Панаванне мангольскіх заваёўнікаў надоўга затрымала эканамічны і культурны прагрэс народаў заваяваных імі краін. Найцяжэйшы ўрон пацярпелі земляробчая і гарадская культура. === Казахскае ханства === === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Казахстан у складзе Расійскай імперыі}} === Казахская ССР === Да 1991 года Казахстан уваходзіў у склад [[СССР]] (з 1936 — як Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі), быў месцам ажыццяўлення вялікіх савецкіх праектаў, у тым ліку асваення цалінных зямель, касмічнай (Байканур) і ядзернай (Сяміпалацінск) праграм. === Перыяд незалежнасці === == Дзяржаўны лад == Казахстан — рэспубліка. Паводле [[Канстытуцыя Казахстана|канстытуцыі 1995 года]] кіраўнік дзяржавы — [[Прэзідэнт Казахстана|прэзідэнт]], які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў і ўзначальвае адзіную сістэму [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]. Вышэйшы орган дзяржаўнай улады — [[Парламент Казахстана|двухпалатны парламент]], які складаецца з Сената (49 дэпутатаў) і ніжняй палаты (Мажыліса, 67 дэпутатаў). Кабінет міністраў узначальвае прэм’ер-міністр. Мясцовае кіраўніцтва ў абласцях ажыццяўляюць акімы, прызначаныя прэзідэнтам. Вышэйшая судовая інстанцыя — Вярхоўны Суд, ніжэйшыя судовыя звенні — абласныя і мясцовыя суды. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Kazakhstan provinces and province capitals from 2022-06-08 until 2022-09-17.png|left|600px|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Казахстана на 2022 год ]] == Прырода == === Рэльеф === Больш за 3/4 тэрыторыі Казахстана займаюць раўніны з вышынямі ад 100 да 300 м [[Вышыня НУМ|над у.м]]. На крайнім паўднёвым усходзе і ўсходзе распасціраюцца хрыбты [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]], [[Джунгарскі Алатау|Джунгарскага Алатау]] і [[Алтай|Алтая]] з вышынямі ад 3000 да 6995 м (пік [[Хан-Тэнгры]]). На крайнім захадзе размешчаная [[Прыкаспійская нізіна]], якая часткова ляжыць ніжэй узроўню Сусветнага акіяна (узровень Каспійскага мора −27 м). У цэнтры краіны шырокія тэрыторыі займае разбураная горная сістэма Казахскага дробнасопачніка. У межах раўнін распаўсюджаныя пясчаныя і гліністыя пустыні ([[Кызылкум]], Муюнкум, [[Бетпак-Дала]]), паўпустыні і сухія стэпы. Для маладых гор паўднёвага ўсходу характэрна вертыкальная пояснасць. На поўначы краіны пераважаюць стэпы і лесастэпы. 23 % тэрыторыі (паўночная частка) прыдатныя для земляробства, 70 % — для адгоннай жывёлагадоўлі. === Водныя рэсурсы === Каля 80 % тэрыторыі краіны адносіцца да бяссцёкавых абласцей і басейнаў унутранага сцёку. Рэкі [[Іртыш]], [[Ішым]] і [[Табол]], што працякаюць па паўночнай і паўночна-ўсходняй ускраіне, належаць да басейна [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Усе астатнія буйныя рэкі на тэрыторыі краіны нясуць свае воды ў замкнёныя ўнутраныя вадаёмы: [[Урал (рака)|Урал]] — у Каспійскае мора, [[Сырдар’я]] — у [[Аральскае мора]], [[Ілі (рака)|Ілі]] — у [[Балхаш|возера Балхаш]]. Мноства малых і сярэдніх рэк улетку перасыхаюць. Каспійскае мора ўваходзіць у межы рэспублікі сваёй паўночна-ўсходняй акваторыяй з найбольш прэснай вадой і невялікімі глыбінямі (5-7 м). Аральскае мора падзелена паміж Казахстанам і Узбекістанам. Плошча вадаёма скарацілася ў 2 разы за 1960—1995. Возера Балхаш мае прэсную заходнюю акваторыю і салёную ўсходнюю. [[Чаган|Возера Чаган]]. === Клімат === Клімат краіны рэзка кантынентальны і сухі. У перадгорных і горных раёнах выпадае ад 500 да 1600 мм [[ападкі|ападкаў]] у год, у стэпавых — 200—500, у пустынных — 100—200 мм. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −18 °C на поўначы да −3 °C на поўдні; сярэдняя тэмпература ліпеня ад 19 °C на поўначы да 29 °C на поўдні. Сутачныя перапады тэмператур дасягаюць 20-30 °C. === Глебы === За выключэннем паўночных раёнаў, глебы ў Казахстане бедныя і засоленыя. У цэлым для краіны характэрная шыротная занальнасць глеб: на поўначы — [[чарназём]]ы, далей на поўдні — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]], бурыя паўпустынныя глебы, [[такыры]] і пяскі пустынь. У гарах развітыя каштанавыя, шэрыя лясныя і горна-лугавыя чарназёмныя глебы. === Раслінны і жывёльны свет === Лясы займаюць усяго 3,5 % тэрыторыі Казахстана. Большай часткай гэта хвойныя лясы, хоць у гарах сустракаюцца [[бяроза]], [[асіна]], [[яблыня]] і арчоўнікі. На астатняй тэрыторыі краіны распаўсюджаная рознатраўна-злакавыя, палынна-злакавыя, палынна-салянкавая і пустынная расліннасць. У высакагор’ях маюцца субальпійскія і альпійскія лугі. Жывёльны свет Казахстана своеасаблівы. Насякомыя і земнаводныя пераважаюць у пустынях і паўпустынях. У стэпавай зоне сустракаюцца джэйран, [[сайгак]], воўк, заяц, ліса, шакал, розныя грызуны (мышы, байбакі, хамякі). Шматлікія казахстанскія азёры служаць сталымі або сезоннымі месцамі пасялення для гусакоў, лебедзяў, качак, фламінга. Найбольш разнастайная фаўна гор. Тут водзяцца мядзведзі, горныя казлы і бараны, снежныя барсы, алені, мноства відаў птушак. Для аховы дзікай прыроды створаныя запаведнікі ва ўсіх прыродных зонах — ад пустыняў да высакагор’яў. == Насельніцтва == {{main|Казахі}} {{main|Беларусы Казахстана}} Большасць насельніцтва — [[казахі]] (50,6 %) і [[рускія]] (32,2 %). Нацыянальныя меншасці — [[украінцы]] (4,5 %), [[узбекі]] (2 %), [[немцы]] (1,9 %), [[татары]] (1,8 %), [[беларусы Казахстана|беларусы]] (каля 1 %) і іншыя. У 1990-х гадах адзначалася эміграцыя насельніцтва ў [[Германія|Германію]] і [[Расія|Расію]]. Пануючыя рэлігія — [[іслам]] (47 %) і [[хрысціянства]] (44 %). Сярэдняя [[шчыльнасць насельніцтва]] — 5,8 чал./км² (1996). Найбольш шчыльна заселены сельскагаспадарчыя раёны поўначы і арашальныя землі паўднёвага ўсходу. Гарадское насельніцтва — 56 %. == Эканоміка == === Энергетыка === ==== Атамная энергетыка ==== Адзіная атамная электрастанцыя ў Казахстане размешчана ў [[Актау|Актаў]], з [[Рэактар ​​на хуткіх нейтронах|рэактарам на хуткіх нейтронах]] БН-350 магутнасцю 350 МВт. АЭС працавала ў 1973—1999 гадах. Цяпер атамная энергія ў Казахстане не выкарыстоўваецца, нягледзячы на запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] ў краіне, паводле ацэнкі [[МАГАТЭ]], у 900 тысяч тон. Асноўныя радовішчы ўрану знаходзяцца на поўдні Казахстана ([[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] і [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская вобласці]]), захадзе на плато [[Мангістау|Магістаў (Мангышлак)]], на поўначы Казахстана — радовішча Семізбай. У 2010 годзе для павелічэння энергетычных магутнасцяў Казахстан і Расія дамовіліся пра будаўніцтве новай атамнай электрастанцыі, супраць гэтага выступае антыядзерны рух Невада—Сяміпалацінск. Цяпер разглядаецца будаўніцтва новай атамнай электрастанцыі магутнасцю 600 МВт у Актау і ў 2025 годзе чакаюць пачатак будаўніцтва ў краіне дзвюх АЭС у [[Курчатаў (Казахстан)|Курчатаве]] ([[Абайская вобласць]]) і [[Улькен]]е (Алмацінская вобласць). == Культура, спорт == Штогод у Казахстане праводзіцца міжнародны кінафестываль «Еўразія», падчас якога адбываюцца паказы карцін еўрапейскіх і азіяцкіх рэжысёраў. Самымі папулярнымі ў Казахстане відамі спорту з’яўляюцца футбол, хакей, веласпорт. Казахстан — адна з вядучых краін Азіі па ўзроўні развіцця зімовых відаў спорту. == Славутасці == * Маўзалей Хаджы Ахмеда Ясаві ў горадзе Туркестан — аб’яўлены [[ЮНЕСКА]] [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]]. * Спартыўны комплекс Медэа == Вядомыя асобы == * [[Абай Кунанбаеў]] (1845—1904) — паэт, філосаф, кампазітар, асветнік, грамадскі дзеяч; заснавальнік казахскай пісьмовай літаратуры * [[Джамбул Джабаеў]] (1846—1945) — паэт-[[акын]] == Гл. таксама == * [[Камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Казахстан]] * [[Экалагічныя праблемы ў Казахстане]] == Зноскі == {{Reflist}} {{АДКБ}} {{СНД}} {{Краіны Азіі}} {{Краіны Еўропы}} {{АІС}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Казахстан| ]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] tg1i6dhnpb8vdx3w1t3sv3quf1he6xa 0 19240 5161161 5109264 2026-07-05T08:33:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161161 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Культура (значэнні)}} {{Радыёстанцыя |поўная назва = Канал «Культура» Беларускага радыё |слоган = Культура. Гучыць! |фармат = культурна-асветніцкі }} '''Канал «Культура»''' [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]] ўваходзіць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Пачаў вяшчанне [[1 студзеня]] [[2002]] года. У аснове канцэпцыі канала — ідэя папулярызацыі дасягненняў нацыянальнай і сусветнай культуры. Радыёканал прапануе агляды культурных падзей, радыёпастаноўкі, дыскусіі, аўтарскія праграмы, акадэмічную і эстрадную музыку, віншавальныя перадачы. Выходзіць у эфір на сярэдніх і на ўльтракароткіх хвалях, у [[FM]]-дыяпазоне. Запісы канцэртаў з Вялікай студыі Дома радыё, [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]], [[Вялікі тэатр Беларусі|Вялікага тэатра Беларусі]] канал «Культура» рэгулярна накіроўвае ў сусветны абменны канцэртны фонд, арганізаваны [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскім вяшчальным саюзам]]. == Гісторыя == Радыёканал «Культура» пачаў працу 1 студзеня 2002 года як тэматычны канал Беларускага радыё (у структуры Белтэлерадыёкампаніі), арыентаваны на культурна-асветніцкі кантэнт і музычнае вяшчанне.<ref>{{Cite web |url=https://radiokultura.by/ |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2022 |archive-date=27 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |url-status=dead }}</ref> У 2000-х гадах «Культура» развівала прысутнасць у FM-дыяпазоне ў [[Мінск]]у і іншых гарадах Беларусі, адначасова захоўваючы распаўсюджванне праз УКХ/УКВ і сярэднія хвалі.<ref>{{Cite web |url=https://radiokultura.by/ |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2022 |archive-date=27 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |url-status=dead }}</ref> == Тэхнічныя параметры і распаўсюджванне == [[Файл:Фотанагода МБ и В Качан.jpg|thumb|right|Студыя радыёканала]] === Частоты === Паводле звестак з адкрытых даведачных публікацый і матэрыялаў канала, «Культура» вяшчае ў FM-дыяпазоне і на ўльтракароткіх хвалях у шэрагу населеных пунктаў Беларусі, а таксама на сярэдніх хвалях (агульнанацыянальнае пакрыццё).<ref>{{Cite web |url=https://radiokultura.by/ |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2022 |archive-date=27 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |url-status=dead }}</ref> ==== FM ==== * [[Мінск]] — 102,9 FM * [[Віцебск]] — 89,7 FM * [[Гомель]] — 92,5 FM * [[Гродна]] — 101,3 FM * [[Мінская вобласць]] — 101,5 FM * [[Магілёў]] — 102,2 FM * [[Брэст]] — 102,5 FM ==== Ультракароткія хвалі (УКХ/УКВ) ==== * [[Мінск]] — 71,9 МГц * [[Віцебск]] — 88,7 МГц * [[Гомель]] — 70,19 МГц * [[Гродна]] — 89,4 МГц * [[Мінская вобласць]] — 87,6 МГц * [[Магілёў]] — 72,65 МГц * [[Брэст]] — 65,75 МГц * [[Рэчыца]] — 67,25 МГц ==== Сярэднія хвалі (СХ) ==== * 1251 кГц (240 м) === Інтэрнэт-прысутнасць === Канал падтрымлівае афіцыйны сайт і публікуе матэрыялы пра праекты, перадачы і навіны. [https://radiokultura.by/ Афіцыйны сайт]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/|date=27 лютага 2022}} == Праграмная канцэпцыя == Канал пазіцыянуецца як культурна-асветніцкі: у эфіры — аўтарскія размовы пра [[мастацтва]], [[літаратура|літаратуру]], [[тэатр]], гісторыю культуры, а таксама вялікія музычныя блокі (класічная, сучасная акадэмічная, эстрадная музыка), радыёпастаноўкі і спецыяльныя рубрыкі.<ref>https://radiokultura.by/{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/|date=27 лютага 2022}}</ref> == Перадачы == У сетцы вяшчання (сярод іншых) згадваюцца перадачы і рубрыкі: * «Час класікі» * «Вячэрні дыван» * «Залатая калекцыя» * «Музычны перапынак» * «Калыханка» * «Культура спорту» * «Тэатр на канале» * «Кантэкст» * «Гасцінец» * «Мэры Попінс» * «Радыёакадэмія» Падрабязная актуальная сетка вяшчання публікуецца на сайце канала (раздзел «Праграма/Расклад»).<ref>https://radiokultura.by/{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/|date=27 лютага 2022}}</ref> == Кіраўнікі == * [[Кацярына Іванаўна Агеева]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://radiokultura.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |date=27 лютага 2022 }} {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заснаваныя ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Радыё]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ]] szghrcm3xjr0jq705mvvnk5dxpiq8po 0 25395 5161021 5118245 2026-07-04T22:12:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161021 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Коўна |арыгінальная назва = Kaunas |падначаленне = гарадское самакіраванне |павет = Ковенскі |магдэбургскае права = 1408 }} '''Ко́ўна'''<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=140|артыкул=Коўна|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}}</ref><ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 19.</ref> або '''Ко́ўня'''<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com+%D0%9A%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%8F&start=10&sstk=ATObxK7X-6MAqRYWeHd_6dRIOjCV6RzNLid6sZ8ipSi-M4u9wxRx45xG-DnpMqHSJZPp3OV9yGt9FXwx70AxMVufypf1FLMYnG9VDg|title=Коўня|website=www.google.com|access-date=2024-12-16}}</ref>, таксама '''Ка́ўнас'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref>{{sfn|БелЭн|1999}} ({{lang-lt|Kaunas}}) — другі паводле велічыні і значэння горад [[Літва|Літвы]], які стаіць на сутоках рэк [[Вілія|Віліі]] і [[Нёман]]а. Адміністрацыйны цэнтр [[Каўнаскі павет|Ковенскага павета]] і [[Каўнаскі раён Літвы|Ковенскага раёна]]. == Назва == Няма агульнапрынятага тлумачэння [[тапонім]]у Коўна ([[Старабеларуская мова|ст.-бел]].: ''Ковно'', {{lang-pl|Kowno}}, {{lang-lt|Kaunas}}). Паводле [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]] і [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]]<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 16.</ref>, назва паселішча ўтварылася ад імя яго заснавальніка легендарнага князя Кунаса{{ref+|Прыклады імёнаў з [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]]: «''Емелюс, кроль албанский, учинил Ромуля и Румулюся… Устиагес, кроль медский… кроль напреднейши гишпанский Болгорос… зостал вторым царем гишпанским по отцу своем и деду, которому то имя дано Габис… Париса сына Приамусового, кролевича троянского''»<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 39—40.</ref>}}. У 1855 годзе мовазнаўца [[Станіслаў Мікуцкі]] выводзіў назву горада ад [[Латышская мова|латышскага]] слова ''kauns'' — 'сорам'<ref>[[Известия Императорской Академии наук]]. Т. 4. — СПб., 1855. С. 105.</ref>. Паводле другой версіі, гэтая назва паходзіць ад балцкага кораня ''Kau'', які азначае 'нізкае, гразкае, багністае месца'. Трэцяя версія звязвае тапонім з асабістым імем, якое паходзіць ад прыметніка ''kaunus'' — 'той, хто любіць біцца'. == Гісторыя == === Раннія часы === [[Файл:German rule over the North and Baltic Seas (135770289).jpg|thumb|злева|«Нямецкая ўлада ў Паўночным і Балтыйскім моры». Карта з гістарычнага атласу 1901 г., дзе Коўна значыцца часткай [[Жамойць|Жамойці]], падуладнай крыжакам да 1410 г.]] Паводле археалагічных раскопак, багатыя калекцыі пліткі і іншых артэфактаў былі знойдзены на месцы зліцця рэк [[Нёман]]а і [[Вілія|Віліі]] і адносяцца да 2 і 1 тысячагоддзя да нашай эры. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Samogitiam mit Rosienie, Couna und Miednik (1702).jpg|thumb|злева|Атлас 1702 года, дзе [[Расены]], Коўна і [[Варні|Варні (Меднікі)]] значацца як галоўныя гарады Жамойці]] [[Файл:Ziemia Żmudzka używa czarnego niedźwiedzia w białej obroży na czerwonem polu... Miasto naprzedniejsze Kowno w onej ziemi (1584).jpg|thumb|Апісанне гербу [[Жамойць|Жамойцкай зямлі]] з заўвагай, што найважнейшы горад гэтай зямлі — Коўна, 1584 г.]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (1667).jpg|thumb|Карта Жамойці 1667 г. з Коўнам і [[Вількамір]]ам]] Паводле археалагічных звестак, паселішча на месцы сучаснага Коўна датуецца прынамсі [[X стагоддзе|X ст.]] Горад упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1361 годзе, калі тут збудавалі мураваны [[Ковенскі замак]]. У 1362 годзе замак быў захоплены і разбураны [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]]. Камандзір замкавай залогі [[Войдат Кейстутавіч]] разам з 36 мужчынамі спрабавалі прарвацца, але былі ўзяты ў палон. Крыжацкая хроніка пад 1367, 1372 і 1391 гадамі менавала Коўну і [[Трокі]] землямі [[Русь|Русі]] (in Rusiam)<ref>[[А. Кузьмін|А. Кузьмин]]. Титулованная знать Великого княжества Литовского в «Великой войне» 1409—1411 гг. против Тевтонского ордена // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Мінск, 2011. с. 46-47</ref>. Коўна значыцца ў [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]], складзеным у канцы XIV стагоддзя<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова (1990)|Наша Слова]]. № 26 (917) 1 ліпеня 2009 г., № 27 (918) 8 ліпеня 2009 г.</ref>. Замак быў адноўлены ў пачатку XV стагоддзя. У 1408 годзе Коўна атрымала [[Магдэбургскае права]] ад [[Вітаўт]]а (у прывілеі вялося пра «''хрысціянскіх мяшчан, каторыя былі ані [[Літва (плямёны)|літва]], ані таксама [[Русь (назва)|русь]], але пры старадаўняй веры''» і зазначалася, каб з жыхароў горада «''немцы ніводнага з літвы або русі да Магдэбургскага права не бралі''»<ref>Jakubowski J. Przywilej Witolda dla miasta Kowna 1408 r. // Ateneum Wileńskie. Z. 3—4, 1930. S. 482—483.</ref>) і стала цэнтрам [[Ковенскі павет (ВКЛ)|Ковенскага павета]] ў 1413 годзе ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]<ref>[https://web.archive.org/web/20111002170215/http://www.aruodai.lt/paieska/terminas.php?TeId=1756 «Trakų vaivadija»], Літоўскі інстытут гісторыі.</ref>. Самакіраванне Коўна выяўлялася ва ўтварэнні трох узаемазвязаных асноўных інстытутаў: пасады мэра, магістрата і судовага органа. Коўна пачало набіраць вядомасць, бо знаходзілася на скрыжаванні гандлёвых шляхоў і рачнога порта<ref>[https://web.archive.org/web/20171205042145/http://lzinios.lt/lzinios/trasa/l-karalius-europos-pirkliai-puikiai-zinojo-kauna-ldk-laikais-/172407/ L.Karalius: «Europos pirkliai puikiai žinojo Kauną LDK laikais»]. LZinios.lt.</ref>. У 1441 годзе горад уступіў у [[Ганза|Ганзейскі саюз]], а значыць у Коўне было адкрыта камерцыйнае прадстаўніцтва саюза, якое было адзіным на той час у Вялікім Княстве Літоўскім<ref>[https://web.archive.org/web/20110629134048/http://depts.washington.edu/baltic/papers/hansa.html «The Hanseatic League in the Eastern Baltic»], Encyclopedia of Baltic History. University of Washington.</ref>. Да XVI стагоддзя ў горадзе пабудавалі дзяржаўную школу і шпіталь. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613, 1680).jpg|thumb|злева|Карта Вялікага Княства Літоўскага 1680 г., на якой Коўна з ваколіцамі значыцца як частка Жамойці]] У часы [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны]] Маскоўскай дзяржавы з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] у 1665 годзе Коўна некалькі разоў атакавалі маскоўскія войскі, а ў часы [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1701 годзе горад заняла шведскае войска. У 1657 і 1708 гадах горад перажываў эпідэміі [[чума|чорнай смерці]], а ў 1731 і 1732 гадах яго частку знішчалі пажары<ref>[https://web.archive.org/web/20120322050229/http://www.welcometo.lt/town/kaunas.html «Kaunas»], WelcomeTo.lt</ref>. Нямецкі энцыклапедыст [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] {{нп3|Марцін Цайлер||ru|Цайлер, Мартин}}, які карыстаўся шматлікімі гістарычнымі працамі і геаграфічнымі апісаннямі, у сваім «Новым апісаннім Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Novaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Новае апісанне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1647 год) зазначаў, што паводле географа [[Давід Фройліх|Давіда Фройліха]], адзіны горад (замак) у Жамойці — гэта Коўня (''Caunia'')<ref>Zeiller M. Newe Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1647. [https://books.google.by/books?id=ymZKAAAAcAAJ&pg=PA17&dq=Korczin,+Wislitz,+Pilzno,+Opoczno&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiZo-ef-4n2AhVJRPEDHYF8A-wQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Caunia&f=false S. 23].</ref>, а ў дапоўненым і перапрацаваным «Іншым апісанні Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага»<ref>[https://knihi.com/Marcin_Cajler/Insaje_apisannie_Karaleustva_Polskaha_i_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha.html Іншае апісанне Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага…] у перакладзе Алега (Давіда) Лісоўскага, [[Беларуская Палічка]]</ref> (1657 год) удакладніў, што паводле [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]], Коўна (''Couna'') — гэта адзіны мураваны замак Жамойці<ref>Zeiller M. Anderte Beschreibung deß Königreichs Polen und Großherzogthumbs Lithauen. — Ulm, 1657. [https://books.google.by/books?id=SjlZAAAAcAAJ&pg=PA127&dq=couna+Crononis+Nemeni&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYrsGHzY72AhXJNuwKHacxB0UQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=couna%20Crononis%20Nemeni&f=false S. 127].</ref>. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Czapski, 1850).jpg|thumb|''«Коўна — цяперашняя сталіца Жамойці»'' ({{lang-pl|«Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi»}}) (подпіс да выявы горада). [[Антоній Аляшчынскі|А. Аляшчынскі]], 1850 г.]] [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|thumb|''«Коўна — цяперашняя сталіца Жамойці»''. А. Аляшчынскі, 1850 г.]] Пасля канчатковага падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе, горад быў захоплены [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і стаў часткай [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Падчас французскага ўварвання ў Расію ў 1812 годзе, [[Напалеон I Банапарт|Напалеонава]] войска прайшло праз Коўна двойчы, спусташаючы горад. З мэтай прадухілення магчымага лёгкага доступу праз горад і дзеля таго, каб абараніць заходнія межы Расіі, у канцы XIX стагоддзя пабудавалі Ковенская крэпасць. У 1843 годзе створылі [[Ковенская губерня|Ковенскую губерню]] з цэнтрам у Коўне. У 1862 годзе пабудавалі чыгунку, якая злучыла Расійскую імперыю з [[Германская імперыя|кайзераўскай Германіяй]], такім чынам горад стаў важным чыгуначным вузлом краіны. У 1861 годзе дабудавалі чыгуначны тунэль, адзін з першых у імперыі. У 1898 годзе ў горадзе пачала дзейнічаць першая электрастанцыя на тэрыторыі сучаснай Літвы<ref>[https://web.archive.org/web/20110203021715/http://www.lpc.lt/en/main/about/short/development «Development of Lithuanian energy sector»]. Lietuvos Energija</ref>. Пасля няўдалага студзеньскага паўстання супраць Расійскай імперыі царскія ўлады перамясцілі з [[Варней|Ворней]] у Коўна [[Варніская каталіцкая семінарыя|Варніскую каталіцкую семінарыю]] і ўстановы [[Жамойцкая епархія|Жамойцкай епархіі]], дзе яны занялі будынкі [[Ковенскі кляштар бернардзінцаў|былога кляштара бернардзінцаў]] і [[Касцёл Святога Юрыя (Коўна)|касцёл Святога Юрыя]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180819182444/https://www.limis.lt/virtualios-parodos/-/virtualExhibitions/view/26111 «Žemaičių vyskupystės istorinis ir dailės palikimas»]. Limis.lt</ref>. Толькі абраным шляхціцам было дазволена вучыцца ў семінарыі, адзіным выключэннем стаў сялянскі сын [[Антанас Баранаўскас]], які незаконна атрымаў шляхецкія дакументы ад Караліны Праняўскайце. Пазней ён праводзіў лекцыі з выкарыстаннем [[літоўская мова|літоўскай мовы]] і аказаў вялікі ўплыў на дух семінарыстаў. Многія яго семінарысты прымалі актыўны ўдзел у руху [[кніганошы|кніганошаў]], асноўнай мэтай якога было супрацьстаянне палітыцы [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Ковенская духоўная семінарыя, нарэшце, стала цалкам літоўскай толькі ў 1909 годзе калі новы рэктар семінарыі [[Ёнас Майроніс]] скасаваў выкарыстанне польскай мовы ва ўстанове і зацвердзіў выкарыстанне літоўскай<ref>[https://web.archive.org/web/20190428213621/http://www.xxiamzius.lt/numeriai/2004/12/10/ora_02.html «Kauno kunigų seminarija — katalikybės ir lietuvybės židinys»]. Xxiamzius.lt.</ref>. [[Файл:Littauischen Sprachgebiets (1876).jpg|thumb|злева|Карта абшараў з часткова літоўскамоўным насельніцтвам, на якой Ковенская губерня азначаецца Жамойцю ({{lang-de|Samogitien}}), 1876 г.]] Народжаны ў ваколіцах [[Расены|Расенаў]] літоўскі гісторык [[Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч]] у артыкуле «Жамойць» [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Геаграфічнага слоўніка Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]] (том 14, 1895 год) азначаў «жамойцкімі» паветамі [[Шавельскі павет|Шавельскі]], [[Расіенскі павет|Расенскі]], [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]] і заходнюю частку [[Ковенскі павет (Расійская імперыя)|Ковенскага]] (да ракі [[Нявежа (Літва)|Нявежы]])<ref>Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/795 S. 795].</ref>, прыводзячы наступны нацыянальны склад насельніцтва Ковенскага павета: 73 тыс. жамойтаў, 6 тыс. [[палякі|палякаў]], 4,3 тыс. [[Рускія|рускіх]], 15 тыс. [[Яўрэі|яўрэяў]] і 1 тыс. [[Немцы|немцаў]]<ref>Dowojna-Sylwestrowicz M. Żmudź // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/801 S. 801].</ref>. Найбольш архаічныя заходне-аўкштайцкія гаворкі ваколіц Коўна, [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] ляглі ў аснову літаратурнай літоўскай<ref name="Sviazynski209">{{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Літоўская мова|аўтар=[[Уладзімір Свяжынскі]]|старонкі=209}}</ref>. [[Файл:Samogitia (1919).jpg|thumb|Карта Жамойці (Жамойцкага біскупства) з Коўнам, 1919 г.]] Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Коўна, як і многія іншыя гарады ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мела значны працэнт [[яўрэі|яўрэйскага]] насельніцтва. Паводле звестак [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года|Усерасійскага перапісу насельніцтва 1897 года]], яўрэяў было ў горадзе 25 500 чалавек, гэта значыць 35,3 % ад агульнай колькасці. === Найноўшы час === ==== Міжваенны перыяд ==== [[Файл:Kaunas during inter-war.jpg|thumb|Коўна ў міжваенны перыяд]] Пасля таго, як [[Вільня]] была акупавана [[Бальшавікі|бальшавікамі]] ў 1919 годзе, урад новаўтворанай [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] пераехаў у Коўна. Пазней, калі Вільня была далучана да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], Коўна атрымаў статус часовай сталіцы Літвы. Гэтае становішча ён займаў да 28 кастрычніка 1939 года, калі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоная армія]] перадала Вільню Літве<ref>Senn, Alfred Erich (2007). «''Lithuania 1940: Revolution from Above''». Rodopi. p. 10. {{ISBN|90-420-2225-6}}.</ref>. Устаноўчы сход Літвы ўпершыню правёў сваё пасяджэнне ў горадзе 15 мая 1920 года, дзе прыняў шэраг важных законаў, у прыватнасці, аб зямельнай рэформе, нацыянальнай валюце, і была прынятая новая канстытуцыя. 17 снежня 1926 года ў горадзе адбыўся ваенны пераварот, у выніку дэмакратычны лад быў скасаваны, а кіраўніком дзяржавы стаў [[Антанас Смятона]]<ref>Vardys, Vytas Stanley; Judith B. Sedaitis (1997). «''Lithuania: The Rebel Nation''». WestviewPress. pp. 34-36. {{ISBN|0-8133-1839-4}}.</ref>. У міжваенны перыяд Коўна атрымаў мянушку «Маленькі Парыж» праз багатае культурнае і навуковае жыццё. Горад і сама краіна мелі немалы ўзровень жыцця праз даволі высокія заробкі і нізкія кошты. На той час кваліфікаваныя рабочыя зараблялі амаль такую ж рэальную заработную плату як рабочыя ў Германіі, [[Італія|Італіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Францыя|Францыі]]. Краіна таксама мела высокі паказчык натуральнага прыросту насельніцтва, а прамысловая вытворчасць Літвы павялічылася на 160 % ад 1913 да 1940 года<ref>[https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/lietuva-tarpukariu-nebuvo-atsilikele.d?id=61355765 «Lietuva tarpukariu nebuvo atsilikėlė»]. Delfi.</ref>. Паміж сусветнымі войнамі прамысловасць у Коўне, якое на той час было найбуйнейшым горадам у Літве, квітнела. Пад кіраўніцтвам мэра [[Ёнас Вілейшыс|Ёнаса Вілейшыса]] (1921—1931) Коўна хутка росло і шырока мадэрнізавалася; у горадзе была пабудавана сістэма водазабеспячэння і сцёкавых водаў, коштам больш за 15 млн літаў. Горад пашырыўся з 18 да 40 км², пабудавалі больш за 2,5 тысячы будынкаў і тры масты праз Вілію і Нёман. Усе вуліцы горада выбрукавалі, а конку замянілі на аўтобусныя лініі, заклалі новыя паркі і скверы. Горад быў і асабліва важным цэнтрам [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскіх узброеных сіл]]. У студзені 1919 года падчас [[Вайна за незалежнасць Літвы|войнаў за незалежнасць]] краіны ў ім была створана ковенская ваенная школа, якая пачала рыхтаваць вайскоўцаў<ref>[http://www.partizanai.org/karys-1-1950m-2/karys-2-1950m/4009-karo-mokyklos-kurimasis-1919-m «Karo mokyklos kūrimasis 1919 m»]. Partizanai.org</ref>. Першапачаткова, да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Літва абвясціла пра свой нейтралітэт<ref>Liekis, Šarūnas (2010). [https://books.google.lt/books?id=ST3LrBPOM4gC&pg=PA120&lpg=PA120&dq=Lithuanian+Neutrality+Law&source=bl&ots=h6VLZdQbYM&sig=giCjs6cRCGcV1erfBaltu0nKdk4&hl=lt&sa=X&ved=0ahUKEwiBrP70kYrYAhVpQpoKHZweDVAQ6AEINjAB#v=onepage&q=Lithuanian%20Neutrality%20Law&f=false «''1939: The Year that Changed Everything in Lithuania’s History''»]. New York: Rodopi. pp. 119—122. {{ISBN|9042027622}}.</ref>. Аднак, 7 кастрычніка 1939 года літоўская дэлегацыя адбыла ў [[Масква|Маскву]], дзе яна была вымушана падпісаць дагавор аб савецка-літоўскай узаемнай дапамозе ў сувязі з неспрыяльнай сітуацыяй. Дагавор прывёў да стварэння пяці савецкіх вайсковых баз, азмешчаных па ўсёй Літве ў абмен на гістарычную сталіцу Вільню. 14 чэрвеня 1940 года незадоўга да поўначы адбылося апошняе пасяджэнне літоўскага ўрада ў Коўне, на якім абмярковаўся савецкі ўльтыматум да Літвы. Згодна з умовамі СССР патрабаваў павялічыць савецкі ваенны кантынгент у Літве, а літоўскі ўрад павінен быў быць распушчаны. Прэзідэнт Антанас Смятона катэгарычна адмаўляўся прыняць большасць патрабаванняў ультыматуму і прыводзіў довады на карысць ваеннага супраціву, аднак у выніку ўрад быў вымушаны прыняць умовы ўльтыматуму. Урад сышоў у адстаўку, прэзідэнт пакінуў краіну<ref>[http://www.partizanai.org/failai/html/tautos-aukos.htm «Didžiosios tautos aukos»]. Partizanai.org.</ref>. Пасля акупацыі СССР адразу ж прынў жорсткія меры супраць высокапастаўленых службовых асоб дзяржавы. Многіх дзяржаўных дзеячаў краіны расстралялі або выслалі ў [[Сібір]]. ==== Савецкая і нацысцкая адміністрацыі ==== [[Файл:Wehrmacht in Liberty Avenue, Kaunas.jpg|thumb|Салдаты [[Вермахт]]а маршыруюць па вуліцы ў Коўне]] У чэрвені 1940 года Савецкі Саюз акупаваў і анексіраваў Літву ў адпаведнасці з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава — Рыбентропа]]<ref>I. Žiemele. «''Baltic Yearbook of International Law, 2001''». 2002, Vol.1 p.10</ref><ref>K. Dawisha, B. Parrott. «''The Consolidation of Democracy in East-Central Europe''». 1997 p. 293.</ref>. Рэальную ўладу ў краіне атрымаў савецкі эмісар [[Уладзімір Дэканозаў]]. На тэрыторыі Літвы была ўтворана [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]]. Пасля развязвання рэпрэсіўнага махавіку савецкай улады, ранкам 22 чэрвеня 1941 года, у першы дзень вайны [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]] супраць Савецкага Саюза, [[Літоўскі фронт актывістаў]] распачаў [[Чэрвеньскае паўстанне (Літва)|чэрвеньскае паўстанне]] ў Коўне. Неўзабаве паўстанне перакінулася на Вільню і іншыя гарады Літвы. Галоўнай мэтай паўстанцаў было не змаганне супраць Саветаў, а забеспячэнне бяспекі ў гарадох і абвяшчэнне незалежнасці. Да вечара 22 чэрвеня літоўцы кантралявалі [[Гістарычны прэзідэнцкі палац (Коўна)|Прэзідэнцкі палац]], пошту, тэлефоную і тэлеграфную станцыі і радыёстанцыю. Некалькі дывізій Чырвонай арміі, дыслакцыраваных у ваколіцах Коўна, былі вымушаны адступіць на тэрыторыю [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]]. 26 чэрвеня 1941 года нямецкае ваеннае камандаванне загадала распусціць і раззброіць паўстанцкія групы<ref>Bubnys, Arūnas (1998). «''Vokiečių okupuota Lietuva (1941—1944)''». Vilnius: Lietuvos tautinis kultūros fondas. p. 38. {{ISBN|9986-757-12-6}}.</ref>. Праз два дні літоўскія ахоўнікі і патрулі былі таксама вызваленыя ад сваіх абавязкаў. Зноўку сфарміраваны літоўцамі [[Часовы ўрад Літвы|Часовы ўрад]], па словах нямецкага камандавання, быў непрымальны для немцаў. Ён павінен быў ператварыцца ў Нацыянальны камітэт або савет нямецкай ваеннай улады<ref>[https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/kodel-j-brazaicio-perlaidojimo-ceremonija-sukele-tiek-aistru.d?id=58794181 «Kodėl J. Brazaičio perlaidojimo ceremonija sukėlė tiek aistrų?»] Delfi.</ref>. Часовы ўрад, не пагадзіўшыся стаць прыладай у руках нямецкіх акупантаў, самастойна быў расфарміраваны 5 жніўня 1941 года. Нацыскія ўлады сфарміравалі [[Рэйхскамісарыят Остланд]], які ахопліваў краіны Балтыкі і вялікую частку Беларусі. Пачынаючы з 1944 года Чырвоная армія пачала наступ на нямецкія пазіцыі, у выніку чаго тэрыторыі балтыйскіх краін былі зноў вернутыя пад савецкі кантроль. Коўна зноў стаў галоўным цэнтрам супраціву супраць савецкага рэжыму. Ад самага пачатку літоўскай партызанскай вайны, найбольш важнымі раёнамі размяшчэння партызанаў былі ваколіцы горада. 14 мая 1972 года 19-гадовы [[Ромас Каланта]] здзейсніў у Коўне акт [[Самаспаленне|самаспалення]], выступаючы з асуджэннем савецкага падаўлення нацыянальных і рэлігійных правоў<ref>[https://web.archive.org/web/20120901145742/http://www.lituanus.org/1972/72_2_01.htm «Protests in Lithuania not Isolated»]. Lituanus.</ref>. Падзея вылілася ў палітычна зараджаны бунт, які быў гвалтоўна разагнаны КДБ і савецкай міліцыяй. Гэта прывяло да з’яўлення новых формаў супраціву — пасіўнае супраціўленне. Коўна разам з Вільняй сталі арэнай амаль сталых дэманстрацый супраць савецкага прыгнёту. ==== Адноўленая незалежнасць ==== Пасля абвяшчэння незалежнасці Літвы ў 1990 годзе, савецкія спробы здушыць паўстанне былі засяроджаны на радыёстанцыі Суткунай<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4111&p_d=62825&p_k=2 A «Chronicle of the Events of January 1991 and Later Months»]. Lietuvos Respublikos Seimas.</ref>. Яна абаранялася грамадзянамі Коўна. Папа Рымскі [[Ян Павел II]] правёў святую імшу для вернікаў Ковенскага архібіскупства ў [[Кафедральны сабор Коўна|Ковенскім кафедральным саборы]], а таксама правёў сустрэчу з моладдзю на стадыёне «[[Дарус ір Гірэнас]]», падчас свайго візіту ў Літву ў 1993 годзе. Ураджэнцы Коўна [[Вітаўтас Ландсбергіс]] і [[Валдас Адамкус]] станавіліся кіраўнікамі дзяржавы ў 1990 годзе, і, адпаведна, у 1998 і 2004 гадах. З моманту аднаўлення незалежнасці былі ўсталяваны ў асноўным паветраныя і наземныя транспартныя сувязі з Заходняй Еўропай, што зрабілі Коўна лёгка даступным для замежных турыстаў. Коўна добра вядомы дзякуючы свайму легендарнаму баскетбольнаму клубу «[[Жальгірыс (баскетбольны клуб)|Жальгірыс]]», які быў заснаваны ў 1944 годзе і быў адным з самых папулярных у краіне, асабліва ў матчах супраць маскоўскага клуба [[ЦСКА Масква (баскетбольны клуб)|ЦСКА]]. == Геаграфія == [[Файл:Oak forest park.JPG|thumb|У парку [[Ажуолінас]] знаходзяцца шматлікія старыя дубы, узрост якіх вагаецца ад 100 да 320 гадоў]] [[Файл:A.Panemune 2006-06-03.jpg|thumb|злева|Нёман]] Размешчаны каля ўпадзення ракі [[Вілія|Віліі]] (Нярыс, {{lang-lt|Neris}}) у [[Нёман]] (Нямунас, {{lang-lt|Nemunas}}). Плошча 157 км². Паркі, гаі, сады, прыродныя запаведнікі, а таксама сельскагаспадарчыя ўгоддзі займаюць 83,29 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20070610142414/http://www.balticuniv.uu.se/teacher/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=392&Itemid=67 «Baltic University Programme Urban Forum City Status Report V»]. Baltic University Programme.</ref>. У заходняй частцы горада, паблізу правага берага Нёмана, размешчана возера [[Лампедзіс]]. === Клімат === Коўна мае вільготны кантынентальны клімат згодна з [[класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыяй клімату Кёпена]]. Сярэдняя гадавая тэмпература складае прыкладна 6 °C. Незважаючы на тое, што Коўна з’яўляецца паўночным горадам, клімат у горадзе адносна мяккі ў параўнанні з іншымі месцамі ў тых жа шыротах, у асноўным дзякуючы блізкасці [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. З-за сваёй шыраты, светлавы дзень цягнецца 17 гадзін у сярэдзіне лета, і толькі 7 гадзін прыпадае на светлавы дзень у сярэдзіне зімы. Лясы каля суседняга горада [[Казлова Руда]] на захад ад Коўна ствараюць асобны мікраклімат вакол горада, рэгулюючы вільготнасць і тэмпературу паветра, і абараняючы горад ад моцных заходніх вятроў. Лета ў Коўна цёплае і прыемнае з сярэднімі дзённым тэмпературным максімумам 21—22 °C і мінімумам — каля 12 °C. Аднак тэмпература можа дасягаць 30 °C на некалькі дзён. Зімы адносна халодныя, а часам снежныя з сярэдняй тэмпературай у дыяпазоне ад −8 да 0 °C. Узімку тэмпература зрэдку апускаецца ніжэй за −15 °C. Вясна і восень, як правіла, прахалодныя і мяккія. == Эканоміка == [[Файл:Banknotas2.jpg|thumb|300px|злева|Бізнес-цэнтр у Коўна, фасад якога стылізаваны пад банкноту наміналам у 1000 літаў]] [[Файл:Lietuvos bankas Kaune.JPG|thumb|300px|Будынак прадстаўніцтва Банка Літвы ў Коўна]] Коўна з’яўляецца буйным цэнтрам прамысловасці, гандлю і паслуг у Літве. Найбольш развітыя галіны прамысловасці ў горадзе — вытворчасць прадуктаў харчавання і напояў, тэкстыльная і [[лёгкая прамысловасць]], [[хімічная прамысловасць]], выдавецкая справа і перапрацоўка, фармацэўтычная, [[металургія|металургічная]], дрэваапрацоўчая і мэблевая прамысловасці. У апошні час значна пашыраецца сектар [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] і электронікі. Акрамя таго, значную долю таксама складае будаўнічая галіна, якая ўключае ў сябе камерцыйнае, жыллёвае і дарожнае будаўніцтва. Асноўныя замежныя інвестары ў Коўна — гэта кампаніі са [[Швецыя|Швецыі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Данія|Даніі]] і [[Расія|Расіі]]. У горадзе месцяцца штаб-кватэры некалькіх буйных міжнародных і літоўскіх кампаній, як «Kraft Foods Lietuva», найбуйнейшы вытворца джэнерыкаў у Літве кампанія «Sanitas», вытворца спартыўнага адзення «Audimas», адна з найбуйнейшых будаўнічых кампаній «YIT Kausta», «Senukai», найбуйнейшы вытворца ў краіне моцных алкагольных напояў «Stumbras», літоўская броварная кампанія з фінскім капіталам «Ragutis», «Fazer Gardesis», «Stora Enso Packaging», вытворца фармацэўтычных прэпаратаў, а таксама адзіны вытворца гомеапатычных лекаў у Літве кампанія «Aconitum». Дзякуючы свайму геаграфічнаму становішчу, Коўна лічыцца адным з найбуйнейшых [[лагістыка|лагістычных]] цэнтраў у дзяржаве. Буйная лагістычная кампанія, якая займаецца оптам і размеркаваннем тавараў і з’яўляецца лідарам рынкаў Літвы і [[Латвія|Латвіі]], кампанія «Sanitex» вядзе сваю дзейнасць у Коўне. У горадзе таксама месцяцца колькі інавацыйных кампаній, як вядучы аптавік камп’ютарных кампанентаў і аператар захоўвання медыйных звестак кампанія «ACME group», інтэрнэт і ТБ-правайдар, аператар сувязі «Mikrovisata group», распрацоўшчык і вытворца арыгінальных прадуктаў для тэлевізараў «Selteka». Сумеснае літоўска-нямецкая кампанія «Net Frequency», заснаваная ў Коўне, з’яўляецца мультымедыйным пастаўшчыком паслуг. У Коўні месцяцца офісы кампаніі «Baltijos Programinė Įranga», даччынага падраздзялення амерыканскай кампаніі «[[No Magic]]», якая вырабляе праграмнае забеспячэнне для мадэлявання. Святлодыёдны зборачны завод асвятлення паўднёвакарэйскай кампаніі «LK Technology» быў адчынены ў лютым 2011 года<ref>[http://www.baltic-course.com/eng/good_for_business/?doc=37703&ins_print Koreans open LED lighting assembly plant in Kaunas]. The Baltic Course.</ref>. Таксама ў горадзе размяшчаецца кампанія «Балтыйскае аўтамабільнае абсталяванне», якая з’яўляецца адным з лідараў у краінах Балтыі ў галіне вытворчасці электроннага абсталявання для аўтамабіляў<ref>[https://web.archive.org/web/20180414010752/http://www.bce.lt/en/about-baltic-car-equipment About Baltic Car Equipment]. BCE.lt</ref>. Пашырэнню эканомікі горада спрыяе [[Ковенская свабодная эканамічная зона]], якая была створана ў 1996 годзе. [[Ковенская ГЭС]] з’яўляецца найбуйнейшым вытворцам першаснай энергіі ў краіне. У кастрычніку 2017 года вытворца аўтамабільных дэталяў і тэхналогій кампанія «[[Continental AG]]» прыняла рашэнне інвеставаць больш за 95 млн еўра ў пабудову новага завода ў Коўне, што стала прыкладам прыцягнення рэкорднай сумы прамых інвестыцый з-за мяжы<ref>[https://www.delfi.lt/verslas/verslas/continental-statys-gamykla-kaune-ruosia-1-tukst-darbo-vietu.d?id=76199541 «Continental» statys gamyklą Kaune: ruošia 1 tūkst. darbo vietų]. Delfi.</ref>. == Транспарт == [[Файл:Kaunas International Airportxx.JPG|thumb|300px|Ковенскі міжнародны аэрапорт]] [[Файл:Rekonstruotas Kauno tunelis.jpg|thumb|300px|Ковенскі чыгуначны тунэль]] === Аэрапорты === [[Коўна (аэрапорт)|Ковенскі міжнародны аэрапорт]] (KUN) з’яўляецца другім паводле загружанасці аэрапортам у Літве і чацвёртым паводле загружанасці аэрапортам у Прыбалтыцы. У 2016 годзе ў ім было абслужана 740448 пасажыраў і ў дадатак апрацавана 2488 тон грузаў. Аднак пік прыпаў на 2011 год, калі было абслужана 872618 пасажыраў. У лютым 2010 года з горада пачаліся вылеты ірландскай бюджэтнай авіякампаніі «[[Ryanair]]», якая абвясціла Ковенскі аэрапорт сваёй 40-й базай і першай у краінах [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. Усяго ў трох кіламетрах на поўдзень ад цэнтру горада размяшчаецца меншы [[аэрапорт імя Даруса і Гірэнаса]], які быў пабудаваны ў 1915 годзе. Гэта адзін з найстарэйшых дзеючых аэрапортаў у Еўропе, якія на сёння выкарыстоўваецца для перавозкі пасажыраў і паветраных спартыўных мерапрыемстваў. У цяперашні час там знаходзіцца [[музей авіяцыі Літвы]]. === Аўтамабільныя дарогі === Праз Коўна праходзіць шэраг буйных аўтамагістраляў. Еўрапейскі маршрут [[Еўрапейскі маршрут E67|E67]], які злучае [[Прага|Прагу]] і [[Хельсінкі]], праходзіць праз тэрыторыю [[Польшча|Польшчы]], Коўна, [[Рыга|Рыгу]] і [[Талін]]. Частка гэтай аўтамагістралі па маршруце паміж [[Варшава]]й і Талінам, на адлегласці ў 670 км, вядома пад назвай «Via Baltica». Гэта дарога натуральна злучае паміж сабой краіны Балтыі, таму мае велізарнае значэнне ў рэгіёне. Коўна таксама звязана [[Аўтамагістраль А1 (Літва)|аўтадарогай А1]], гэта значыць, горад знаходзіцца на шляху паміж Вільняй на ўсходзе і Клайпедай на захадзе. [[Аўтамагістраль А6 (Літва)|Аўтадарога А6]] злучае Коўна з латвійскім [[Дзвінск]]ам. === Чыгунка === Коўна з’яўляецца важным чыгуначным вузлом у Літве. Першая чыгуначная сувязь, якая праходзіла праз горад, была пабудавана ў 1859—1861 гадах і быў адчынена ў 1862 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20110722152238/http://www.litrail.lt/wps/portal/%21ut/p/c1/pZDBDoIwDIafhQcw7TY3uI4EBUJGwpwiF8KBmCUCHozPL-jJA-Vge2q-fG3-QgNzj93L37qnn8buDjU0qj1GokwOKUcsQo1cytyauGRxijO_rnOnCLvKN2zDKDthpF1Z_sdtEYuN3JflU6rFldL45dRnCC5OjPYNzT_pqf1Lvh9eRplCXsiz1ft5DBWYdBp6sP0Ij8E5V6PPfLbTOgjeA3OhEw%21%21/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfRzgzT0VGSDIwMEw3QTAyNTVKU05CTzFSVjQ%21/ The History of the Tunnel].Lietuvos Geležinkeliai.</ref>. Комплекс складаўся з Ковенскага чыгуначнага тунэлю і чыгуначнага моста праз раку Нёман. Чыгуначны вакзал Коўна з’яўляецца важным цэнтрам абслугоўвання прамых пасажырскіх злучэнняў у Вільню і Варшаву, а таксама як транзітны пункт некаторых агульнаеўрапейскіх маршрутаў. Міжнародны маршрут, які злучае [[Калінінград]] і [[Харкаў]], таксама перасякае Коўна. Першая фаза стандартнай каляіны [[Rail Baltica]] ўчастка чыгункі ад [[Шаштокай|Шаштокая]] да Коўна была завершана ў 2015 годзе. === Грамадскі транспарт === У горадзе дзейнічаюць 15 тралейбусных і 43 аўтобусныя маршруты. У 2007 годзе былі ўведзены новыя электронныя месячныя квіткі. Коўна таксама з’яўляецца адным з асноўных рачных партоў у краінах Балтыі і мае два [[пірс]]ы, з якіх адпраўляюцца турыстычныя судны. Размешчаныя гэтыя пірсы на берагах Нёмана і [[Ковенскае вадасховішча|Ковенскага вадасховішча]] — найбуйнейшага ў Літве штучнага возера<ref>[https://web.archive.org/web/20110221060410/http://www.lpc.lt/repository/leidiniai/LE_bukletas_A5.pdf «Menas valdyti energiją»]. Lietuvos Energija.</ref>. Ковенскі аўтавакзал быў рэканструяваны за шэсць месяцаў і зноў адчыніў свае дзверы 23 студзеня 2017 года. На сёння гэта самы вялікі і самы сучасны аўтавакзал у краіне<ref>[https://www.vz.lt/2017/01/23/atidaroma-rekonstruota-kauno-autobusu-stotis «Atidaryta rekonstruota Kauno autobusų stotis»]. Verslo žinios.</ref>. «Kauno autobusai» плануе кардынальна мадэрнізаваць тралейбусны і аўтобусны паркі да сканчэння 2018 года<ref>[http://kaunas.kasvyksta.lt/2017/08/29/eismas/kauno-autobusai-ruosiasi-kardinaliam-transporto-priemoniu-parko-atnaujinimui/ «„Kauno autobusai“ ruošiasi kardinaliam transporto priemonių parko atnaujinimu»]. Kas vyksta Kaune.</ref>. == Спорт == [[Файл:Žalgiris Arena interior 18 Aug 2011.jpg|thumb|300px|злева|Інтэр’ер «Жальгірыс-Арэны»]] Спорт у Коўна мае доўгую і выбітную гісторыю. У горадзе былі створаны такія гістарычныя спартыўныя клубы, як футбольны клуб «Коўна» ў 1920 годзе, бейсбольнаы клуб «Коўна» ў 1922 годзе і баскетбольны клуб «[[Жальгірыс Коўна (баскетбольны клуб)|Жальгірыс]]» у 1944 годзе. Першы хакейны матч у Літве быў праведзены ў 1922 годзе. Першы [[чэмпіянат Літвы па хакеі з шайбай]] складаўся з чатырох каманд і быў праведзены ў Коўне ў 1926 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20100814194838/http://www.esportocentras.lt/ledoritulys.htm «Ledo ritulys»]. Elektrėnų sporto, turizmo ir pramogų centras.</ref>. У Коўне размешчана некалькі гістарычных спартыўных арэн, сярод якіх галоўны стадыён горада — «[[Дарус ір Гірэнас]]», які цяпер з’яўляецца хатнім стадыёнам для футбольных клубаў «[[Каўна Жальгірыс]]» і «[[Стумбрас Коўна|Стумбрас]]», а таксама на ім час ад часу праводзіць свае хатнія матчы [[Зборная Літвы па футболе|нацыянальнай зборная Літвы]]. Стадыён быў пабудаваны ў 1923 годзе і некалькі разоў зведваў рэканструкцыю. Акрамя футболу, арэна часцяком прымае спаборніцтвы па [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]]. У ліпені 1938 года ў Коўне і Клайпедзе (дзе праходзілі парусныя і вяслярныя спаборніцтвы) прайшла Літоўская нацыянальная алімпіяда, якая сабрала літоўскіх спартсменаў з усяго свету<ref>[https://web.archive.org/web/20171209203917/https://olimpinis.muziejus.loa.lt/muziejus/istorija/lietuvos-tautine-olimpiada-ir-pasaulio-lietuviu-zaidynes/ «Lietuvos tautinė olimpiada ir Pasaulio lietuvių sporto žaidynės»]. Lietuvos olimpinis muziejus.</ref>. У горадзе размяшчаецца баскетбольны клуб «[[Жальгірыс (баскетбольны клуб)|Жальгірыс]]», адзін з наймацнейшых еўрапейскіх баскетбольных клубаў. У цяперашні час гуляе ў [[Еўраліга|Еўралізе]] і [[чэмпіянат Літвы па баскетболе|чэмпіянаце Літвы]]. Да [[чэмпіянат Еўропы па баскетболе 2011 года|чэмпіянату Еўропы па баскетболе 2011 года]] ў горадзе была пабудавана «[[Жальгірыс-Арэна]]», якая з’яўляецца самай вялікай крытай арэнай у Літве. Арэна выкарыстоўваецца не толькі для правядзення спартыўных гульняў, але таксама прымае музычныя канцэрты. Горад з’яўляецца месцам нараджэння ці развіцця прафесійнай кар’еры шматлікіх зорак баскетболу краіны, сярод якіх варта вылучыць [[Арвідас Сабоніс|Арвідаса Сабоніса]], [[Шарунас Марчулёніс|Шарунаса Марчулёніса]], [[Жыдрунас Ілгаўскас|Жыдрунаса Ілгаўскаса]], [[Лінас Клейза|Лінаса Клейзы]], [[Донатас Мацеюнас|Донатаса Мацеюнаса]] і [[Шарунас Ясікявічус|Шарунаса Ясікявічуса]]. Першы гольф-клуб «Elnias» у Літве быў адкрыты ў Коўне ў 2000 годзе. Яхт-клуб працуе ў Рэгіянальным парку Ковенскага вадасховішча. == Герб == На гарадскіх гербавых пячатках з [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]] адлюстроўваўся [[Тур (жывёла)|тур]], з канца XV стагоддзя яго дапоўніў [[крыж]]. З [[1843]] года герб Ковенскай губерні, якім карыстаўся і губернскі горад Коўна, адлюстроўваў усталяваны на ратушнай плошчы помнік у памяць [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. [[2 мая]] [[1935]] года гарадская рада Коўні зацвердзіла герб з выявай на пурпурным фоне белага тура з залатымі капытамі, рагамі і крыжам паміж рагамі. З [[1969]] года выкарыстоўваўся герб з выявай на чырвоным фоне белага [[зубр]]а. Дэкрэтам [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі|прэзідэнта Літоўскай Рэспублікі]] [[30 чэрвеня]] [[1993]] года зацверджаны герб, які паўтарае гістарычны герб: на чырвоным шчыце белы тур з залатым крыжам паміж рагамі. == Насельніцтва == У 1989 годзе насельніцтва складала 418 087 чалавек, паводле звестак усеагульнага перапісу насельніцтва 2001 — 381 300, у 2004 — 368 917, у 2016 — 297 669.{{Wikidata/Population}} === Этнічны склад === У адрозненне ад [[Вільня|Вільні]] і [[Клайпеда|Клайпеды]], Коўна — адзін з самых монаэтнічных гарадоў Літвы. [[Літоўцы]] складаюць амаль 93 % яго насельніцтва, асноўнымі этнічнымі меншасцямі з’яўляюцца [[рускія]], [[украінцы]] і [[палякі]] (каля 6 %). Этнічны склад насельніцтва Коўна паводле перапісу 2001 года: * [[літоўцы]] — 92,9 % * [[рускія]] — 4,4 % * [[украінцы]] — 0,5 % * [[палякі]] — 0,4 % * іншыя — 1,8 % Раней у гісторыі горада, да [[Халакост]]а і масавай дэпартацыі палякаў, асноўнымі меншасцямі ў месце былі палякі і яўрэі, на якіх у суме прыходзілася да 4/5 насельніцтва дарэвалюцыйнага Коўна. Этнічны склад насельніцтва Коўна паводле перапісу 1939 года: * [[літоўцы]] — 60 % * [[яўрэі]] — 25 % * [[палякі]] — 10 % * [[усходнія славяне]] — 5 % Этнічны склад насельніцтва Коўна паводле перапісу 1919 года: * [[палякі]] — 42 % * [[яўрэі]] — 31 % * [[літоўцы]] — 16 % * [[рускія]] — 1,5 % * іншыя — 1,0 % Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Коўна (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''298&nbsp;753''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 281&nbsp;943 || 94,37 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 8&nbsp;634 || 2,89 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 1&nbsp;085 || 0,36 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 977 || 0,33 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 550 || 0,18 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 1&nbsp;268 || 0,42 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 4&nbsp;305 || 1,44 |} == Спорт == * [[ФК Каўна Жальгірыс]] — футбольны клуб. * [[ФК Стумбрас]] — футбольны клуб. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Юрыя (Каўнас)|Касцёл Святога Юрыя]] * [[Дом Пяркунаса]] * [[Ковенская ратуша|Ратуша]] == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Каўнаса}} * [[Наталля Вячаславаўна Вішнеўская|Наталля Вішнеўская]] (1907—1989) — [[беларус]]кая [[паэт]]эса. * [[Дамінік Касакоўскі]] (1711—1743) — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Кястуціс Кевалас]] (нар. 1972) — архібіскуп [[Каўнаская архідыяцэзія|Каўнаскай архідыяцэзіі]]. * [[Дамінікас Дамаркас]] (нар. 1992) — літоўскі баскетбаліст. * [[Ірына Аляксандраўна Новікава]] (нар. 1956) — [[Беларус|беларускі]] ўрач алерголаг-імунолаг. [[Доктар медыцынскіх навук]] (2002), [[дацэнт]] (2003), [[прафесар]] (2008). * [[Вітаўтас Пяткявічус]] (1930—2008) — літоўскі пісьменнік, палітычны і грамадскі дзеяч. * [[Бен Шан]] — амерыканскі мастак. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ка́ўнас||184—185}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=140—141|артыкул=Коўна|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|522—533|Kowno|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article060020.html|Каунас}} {{Адміністрацыйны падзел Каўнаскага павета}} {{Гарады Літвы}} {{Населеныя пункты на Нёмане}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Каўнаскага павета]] [[Катэгорыя:Каўнас| ]] q40r1nyugqtuy5von1akml5f4qpq9y0 0 26952 5161012 5108072 2026-07-04T21:43:23Z Summershell67 159583 /* */ 5161012 wikitext text/x-wiki {{пра|адміністрацыйную адзінку Украіны|самаабвешчаную дзяржаву|Данецкая Народная Рэспубліка}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Данецкая вобласць | Арыгінальная назва = {{lang-uk|Донецька область}} | Герб = CoA of Donetsk Oblast (UA motto).svg | Апісанне герба = | Сцяг = Flag of Donetsk Oblast.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статут = Вобласць | Уваходзіць у = [[Данбас]] | Уключае = 18 раёнаў | Сталіца = [[Данецк]] (дэ-факта [[Краматорск]]) | Буйныгорад = | Буйныягарады = [[Марыупаль]], [[Макееўка]]<br />[[Горлаўка]], [[Краматорск]]<br />[[Славянск]], [[Енакіева]]<br />[[Харцызск]] | Дата падставы = [[2 ліпеня]] [[1932]] | Глава = [[Павел Аляксандравіч Кірыленка|П. А. Кірыленка]]<ref>{{cite news|title=Zelensky presents new head of Donetsk Regional Military-Civilian Administration|url=https://112.international/politics/zelensky-presents-new-head-of-donetsk-regional-military-civilian-administration-41400.html|work=112 Украіна|date=2019-07-05|access-date=2019-07-10|language=en|archive-date=8 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708092614/https://112.international/politics/zelensky-presents-new-head-of-donetsk-regional-military-civilian-administration-41400.html|url-status=dead}}</ref> | Назва главы = Кіраўнік абласной вайскова-цывільнай адміністрацыі | Глава2 = Вакантнае (Аблсавет часова не функцыянуе) | Назва главы2 = Старшыня аблсавета | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[Украінская мова|украінская]] | Мовы = | Насельніцтва = 4,5806 млн | Год перапісу = 2007 | Адсотак ад насельніцтва краіны = 9,82 | Месца па насельніцтве = 1 | Шчыльнасць = 174,34 | Месца па шчыльнасці = 3 | Нацыянальны склад = [[украінцы]] — 56,9%, [[рускія]]<br /> — 38,2%, [[грэкі]] — 1,6%, [[беларусы]] — 0,92%, [[татары]] — 0,40%, [[армяне]] — 0,33%, [[яўрэі]] — 0,18% | Канфесійны склад = [[Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата]], [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата]], [[іслам]], [[іўдаізм]], [[пратэстантызм]] | Плошча = 26,517 тыс. | Адсотак ад плошчы = 4,39 | Месца па плошчы = 11 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Map_of_Ukraine_political_simple_Oblast_Donezk.png | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Часавыпояс = [[GMT]] +2 | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | тэлефонны код = +38 062 | Паштовыя азначнікі = 83xxx, 84xxx, 85xxx, 86xxx, 87xxx | Інтэрнэт-дамен = donetsk.ua; dn.ua | Код аўтамабільных нумароў = АН, АТ, ЯН, ЕЎШЫ,<br />ЕА, ЕК, ІМ, ЕС | Сайт = http://www.donoda.gov.ua | Заўвагі = | Катэгорыя ў Commons = Donetsk Oblast }} '''Дане́цкая во́бласць''' ({{lang-uk|Донецька область}}) — вобласць на паўднёвым усходзе [[Украіна|Украіны]]. Абласны цэнтр — горад [[Данецк]]. Утворана [[2 ліпеня]] [[1932]] года. Колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2007]] года — 4 580,6 тыс. чалавек (9,82 % насельніцтва Украіны). Па гэтым паказчыку Данецкая вобласць займала першае месца сярод рэгіёнаў Украіны. == Гісторыя == Вобласць была ўтворана ў 1932 годзе вылучэннем з [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украінская ССР|Украінскай ССР]]. У 1938 годзе са складу вобласці была выдзелена паўночная частка, якая стала [[Луганская вобласць|Луганскай вобласцю]]. З 1932 па 1961 гады называлася '''Сталінскай вобласцю'''. == Геаграфічнае становішча == На паўднёвым захадзе і захадзе вобласць мяжуе з [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]] і [[Запарожская вобласць|Запарожскай]], на паўночным захадзе — з [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай]], на паўночным усходзе — з [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцямі Украіны, на паўднёвым усходзе — з [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласцю]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], а з поўдня абмываецца [[Азоўскае мора|Азоўскім морам]]. Працягласць вобласці з поўначы на поўдзень — 255 км, з захаду на ўсход — 180 км. Агульная даўжыня меж вобласці складае 1 526 км, з іх: сухапутныя — 1 376 км, марскія — 140 км. Самае высокае месца вобласці — курган [[Магіла-Вострая]] (331 м); самае нізкае месца (-0,4 м) — узровень вады ў Азоўскім моры. Геаграфічны цэнтр вобласці знаходзіцца ў сяле Пе́скі. === Клімат === Клімат рэзка-кантынентальны з вельмі спякотным засушлівым летам і параўнальна халоднай зімой. Сярэдняя тэмпература ліпеня +21—23 °C, студзеня −5 — −8 °C. [[год|Сярэднегадавая]] колькасць ападкаў — каля 500 мм. === Рэльеф === Для вобласці характэрны раўнінны ландшафт. На паўночным усходзе знаходзіцца Данецкі камлюк вышынёй да 367 м, паверхня якога падзеленая далінамі рэк. На захадзе камлюк пераходзіць у [[Прыдняпроўская нізіна|Прыдняпроўскую нізіну]], на поўдні — у Прыазоўскую нізіну з асобнымі падвышэннямі. На поўдні — вузкая паласа [[Прычарнаморская нізіна|Прычарнаморскай нізіны]], якая ўступамі сыходзіць да [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]]. Асноўны тып глебаў — [[чарназём]]ы. === Карысныя выкапні === Тэрыторыя вобласці багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі, сярод якіх найбольш значным з’яўляецца [[каменны вугаль]]. Вобласць мае даволі значныя паклады [[Каменная соль|каменнай солі]]. Мінеральна-сыравінная база прамысловасці будаўнічых матэрыялаў і чорнай металургіі прадстаўленая значнымі радовішчамі [[даламіт]]аў, [[вапняк]]у, [[гліна]]ў, [[мергель|мергелю]], [[гіпс]]у, [[каалін]]аў, [[крэйда|крэйды]], будаўнічых і кварцавых пяскоў, [[граніт]]у, [[кварцыт]]у і інш. Таксама ёсць [[ртуць]], мінеральныя фарбы, фасфарыты, [[асбест]], [[графіт]]. Знойдзеныя радовішчы нефелінавых сіянітаў, флюарыту, вермікуліту, [[жалезныя руды|жалезных рудаў]], даўсаніту, [[калійныя солі|калійных соляў]]. У паўночных раёнах вобласці знаходзіцца Дняпроўска-Данецкая нафтагазаносная вобласць, у паўднёвых, на ўзбярэжжы мора — Прычарнаморска-Крымская нафтагазаносная правінцыя. Эксплуатуюцца крыніцы [[мінеральная вада|мінеральных водаў]]. === Водныя аб’екты === Па тэрыторыі Данецкай вобласці цякуць каля 110 рэчак агульнай даўжынёй звыш 3000 км. Найвялікшая з іх — [[Северскі Данец]]. Яе прытокі — Казённы Тарэц, Бахмутка і [[Лугань]]. Да басейна [[Дняпро|Дняпра]] адносяцца рэкі: Самара і Воўчая; да басейна [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]]: [[Кальміўс]], Грузкі Яланчык, Крынка. Азёр на тэрыторыі вобласці мала, ёсць невялікія азёры ў абалоне [[Северскі Данец|Северскага Данца]] (Воўчае і іншыя), а таксама Славянскія салёныя азёры. Для паляпшэння водазабеспячэння створана 141 вадасховішча, а таксама [[канал Северскі Данец — Данбас]]. == Насельніцтва == * Найбуйнейшыя гарады вобласці — [[Данецк]] (987 тыс. чалавек, 2005), [[Марыупаль]] (482 тыс. чал.), [[Макееўка]] (377 тыс. чал.), [[Горлаўка]] (279 тыс. чал.), [[Краматорск]] (176 тыс. чал.), [[Славянск]] (121 тыс. чал.), [[Янакіевэ]] (99 тыс. чал.). * Гарадское насельніцтва (2007) — 90,3 %. * [[Грамады Украіны|Тэрытарыяльныя грамады]] — 66<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-adminreforma-uriad-rayony-rishennia/30667714.html|title=Уряд визначив адміністративні центри та затвердив території громад усіх областей|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=12 чэрвеня 2020|lang=uk}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Атлас Донецкой области. — М.: Гл. упр. геод., 1982. * Донецька область. Адмінiстративно-територіальний поділ на 1 січня 1979 року. — Донецк: Донбасс, 1979. * Донецька область. Адмінiстративно-територіальний поділ на 1 березня 1988 року. — Донецк: Донбасс, 1988. * Были земли Донецкой. Документальные новеллы, очерки. — Донецк: Донбасс, 1967. * Земляк К. П., Критенко Г. П. Край Донецкий. — К.: Радшкола, 1959. * Історія міст i сіл Української РСР, Донецька обл. — К.: АН, 1970. * История городов и сёл Украинской ССР, Донецкая обл. — К.: АН, 1976. * На землi Донецькій. Фотоальбом. — К.: Мистецтво, 1968. * Юность Донецкого края. — К.: Молодость, 1980. * Отин Е. С. Топонимия Донетчины / Е. С. Отин; Донецкий национальный университет. — Донецк: Юго-Восток, 2013. — 118 с. — 100 экз. — ISBN 978-966-374-771-2. * Танцюра, В. І. Історія Слобідської України : навчальний посібник / В. І. Танцюра, О. О. Пересада. — Харків : ХНУ імені В. Н. Каразіна, 2013. — 366 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ВС}} {{Данецкая вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} [[Катэгорыя:Вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Данецкая вобласць| ]] irm1oa2xn5uttd82az0jy58agm2suyx 0 27918 5160960 5094055 2026-07-04T14:44:34Z Einimi 47445 /* Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года */ Можа я дурань, канешне, але за ўсе гэтыя гады, што дадзеная інфармацыя вісіць на Вікіпедыі, мне не давялося знайсці аніводнай крыніцы, апроч самой Вікіпедыі. Крыніца таксама не падае ніякай інфармацыі аб гэтым. Лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую ўсім было пляваць. 5160960 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1995 г|дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд 1991—1995 гг.|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} _{(арыгінальны дызайн з арнаментам)}<ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} _{(дызайн з таўсцейшым малюнкам арнаменту, які выкарыстоўваецца зараз)}<ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Невялікая колькасць дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (т.б. раней за тое, як абвесцілі вынікі рэферэндуму). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым папярэдні сцяг быў разарваны на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых чыноўнікаў]]}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|белым]] і чырвоным [[арнамент]]ным малюнкам каля дрэўка. Бягучы дызайн быў уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным на [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме мая 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, прыняты ў 1995 годзе, з’яўляецца мадыфікацыяй сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся ў той час, калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Выява:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад [[7 чэрвеня]] [[1995]] года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Існуе трохі іншае тлумачэнне: чырвоны колер на сцягу Беларусі сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]]. Зялёны колер — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У [[2008]] годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да [[2012]] года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У [[2014]] годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''₁₀ |- ! ''x''₁₀ !! ''y''₁₀ |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Выява:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў [[1917]] годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу [[1951]] года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Выява:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Выява:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў — яны сталі лунаць над адміністрацыйнымі будынкамі, заводамі і ўніверсітэтамі, турмамі і «[[аўтазак]]амі», што паспрыяла росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. У сувязі з выкарыстаннем чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над аўтазакамі, ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Выява:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: [[16 мая]] [[1995]] г. (праз 2 дні пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г., на які выносілася пытанне аб замене дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (на той момант вынікі рэферэндуму яшчэ не набылі законную моц, таму сцяг працягваў заставацца дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў па-над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які з’яўляецца дзяржаўным на сённяшні дзень<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]].</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты [[Народная Воля (1995)|«Народная Воля»]].</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. [[15 сакавіка]] [[1997]] года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. [[21 ліпеня]] [[1999]] года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info"/>. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў [[2007]] г., а потым [[19 снежня]] [[2010]] г. (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод [[2007]] г., бо ў [[2010]]—[[2011]] гг. паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, у выніку чаго ў здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўнасці<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. [[10 ліпеня]] [[2011]] г. дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго [[20 ліпеня]] [[2011]] г. спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. [[25 жніўня]] [[2011]] г. па гэтым факце была распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]].</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | [[1918]]—[[1919]] гг. | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | [[1919]] г. | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | [[1919]]—[[1920]] гг. | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | [[1920]]—[[1927]] гг. | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | [[1927]]—[[1937]] гг. | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | [[1937]]—[[1951]] гг. | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|[[1951]]—[[1991]] гг.}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | [[1991]]—[[1995]] гг. | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | [[1995]]—[[2012]] гг. | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з [[2012]] | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[File:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[File:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічыцца [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі]], пры гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядомае і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[File:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гг. сцяг зноў пачаў выкарыстоўвацца як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў [[1991]] годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля [[1995]] года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку [[2010]] года [[палітыка|палітычны]] актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні [[Ёлка|ёлкі]] на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Суд даў Каваленку тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовілася прызнаць сцяг гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненні ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да [[1951]] года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў [[1919]] годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі [[1927]] года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў [[1937]] годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў [[1951]] годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[File:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[File:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам [[25 снежня]] [[1951]] года<ref>[[File:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў [[1956]] годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[File:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у [[1945]] годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Выява:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у [[1991]] г. дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся [[14 мая]] [[1995]] года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Выява:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў [[1995]] годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з [[1997]] года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У [[2001]] годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ аб стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[File:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у існуе [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча была адкрытая [[2 ліпеня]] [[2013]] года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == {| class="wikitable" |- bgcolor=#EEEEEE align="center" | height=130px width=190px |[[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Oman (bordered).svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|border|150пкс]] |- align="center" |Сцяг [[Мадагаскар]]а |Сцяг [[Аман]]а |Сцяг [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]] |Сцяг [[Чачня|Чачні]] |Сцяг [[Татарстан]]а |} == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] 5l7lxmmwarkth3tfud2ckehg18bgnlf 0 29119 5161039 4768127 2026-07-04T23:44:16Z Summershell67 159583 /* */ 5161039 wikitext text/x-wiki {{герб|выява=Emblem of Kazakhstan (3D).svg}} '''Дзяржаўны герб Рэспублікі Казахстан''' уяўляе сабой выяву шанырака (верхняя скляпеністая частка [[юрта|юрты]]) на блакітным фоне, ад якога ва ўсе бакі ў выглядзе сонечных прамянёў расходзяцца уыкі (апоры) у апраўленні крылаў міфічных коней. У ніжняй частцы герба — надпіс «[[Казахстан|Казақстан]]». У каляровай выяве Дзяржаўны герб Рэспублікі Казахстан — двух колераў: залатога і сіне-блакітнага. == Гісторыя == Шырока ўжывальны сёння тэрмін «[[герб]]» паходзіць ад {{lang-goh|erbe}}. У перакладзе на казахскую ён азначае паняцце «[[тамга|танба]]» (тамга, знак). Упершыню дадзены тэрмін пачаў ужывацца ў старажытным Цюркскім Каганаце ([[551]]—[[630]] гг.) [[4 чэрвеня]] [[1992]] г. — дзень нараджэння дзяржаўнага герба Рэспублікі Казахстан. Сённяшні герб суверэннага Казахстана з’яўляецца вынікам велізарнай працы, творчых пошукаў двух вядомых архітэктараў: [[Жандарбек Малібекаў|Жандарбека Малібекава]] і [[Шот-Аман Валіханаў|Шот-Амана Валіханава]]. У фінальным конкурсе прымалі ўдзел 245 праектаў і 67 апісанняў будучага герба. == Гл. таксама == * [[Гімн Казахстана]] * [[Сцяг Казахстана]] * [[Гісторыя Казахстана]] {{rq|sources|translate}} {{Казахстан у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Герб|Гербы}} {{Азія па тэмах|Герб|Гербы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Казахстан]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Казахстана]] o2pt0a0buvp4m9uw39scopsbdp63y3d 5161117 5161039 2026-07-05T06:27:35Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 4768127, зробленая Plaga med: гэта 3D можа і "прыгажэй", але меней геральдычна выразнае, у кожным разе мяняйце на Вікіданых, а не ў артыкулах 5161117 wikitext text/x-wiki {{герб}} '''Дзяржаўны герб Рэспублікі Казахстан''' уяўляе сабой выяву шанырака (верхняя скляпеністая частка [[юрта|юрты]]) на блакітным фоне, ад якога ва ўсе бакі ў выглядзе сонечных прамянёў расходзяцца уыкі (апоры) у апраўленні крылаў міфічных коней. У ніжняй частцы герба — надпіс «[[Казахстан|Казақстан]]». У каляровай выяве Дзяржаўны герб Рэспублікі Казахстан — двух колераў: залатога і сіне-блакітнага. == Гісторыя == Шырока ўжывальны сёння тэрмін «[[герб]]» паходзіць ад {{lang-goh|erbe}}. У перакладзе на казахскую ён азначае паняцце «[[тамга|танба]]» (тамга, знак). Упершыню дадзены тэрмін пачаў ужывацца ў старажытным Цюркскім Каганаце ([[551]]—[[630]] гг.) [[4 чэрвеня]] [[1992]] г. — дзень нараджэння дзяржаўнага герба Рэспублікі Казахстан. Сённяшні герб суверэннага Казахстана з’яўляецца вынікам велізарнай працы, творчых пошукаў двух вядомых архітэктараў: [[Жандарбек Малібекаў|Жандарбека Малібекава]] і [[Шот-Аман Валіханаў|Шот-Амана Валіханава]]. У фінальным конкурсе прымалі ўдзел 245 праектаў і 67 апісанняў будучага герба. == Гл. таксама == * [[Гімн Казахстана]] * [[Сцяг Казахстана]] * [[Гісторыя Казахстана]] {{rq|sources|translate}} {{Казахстан у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Герб|Гербы}} {{Азія па тэмах|Герб|Гербы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Казахстан]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Казахстана]] alzjednjee8lhhsjhbpnqe6gflj4w0r 0 30691 5161015 5151277 2026-07-04T21:49:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161015 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|Кот}} {{значэнні2|Котка}} {{Перанакіраванне|Кошка}} {{Таксон | name = Кот | regnum = Жывёлы | image file = Cat poster 2.jpg | parent = | rang = Падвід | latin = Felis silvestris catus | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | syn = * {{btname|Felis catus|([[Linnaeus]], [[1758]])}} * {{btname|Felis catus domestica|([[Erxleben]], [[1777]])}} * {{btname|Felis domestica|[[Erxleben]], [[1777]]}} | wikispecies = Felis silvestris catus | commons = Category:Felis silvestris catus | itis = 183798 | ncbi = 9685 | eol = 4443860 }} '''Кот свойскі''' ({{lang-la|Félis silvéstris cátus}}) — [[Свойскія жывёлы|свойская жывёла]], адна з найбольш папулярных<ref>{{cite web|url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|title=Top Ten Most Popular Pets in the UK|publisher=Top-Ten-10.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCelchd?url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|archive-date=2012-05-19}}</ref> (нароўні з [[сабака]]м) «[[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]]»<ref>{{cite web|url=http://www.catanddoghelp.com/|title=Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals|publisher=Catanddoghelp.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfDgtB?url=http://www.catanddoghelp.com/|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.intervet.com/ipg/companion-animals.aspx|title=Companion Animal Vaccines|publisher=Intervet/Schering-Plough Animal Health|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfhtUh?url=http://www.merck-animal-health.com/ipg/companion-animals.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|title=Companion Animals|publisher=WSPA|access-date=2011-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCgQ7KN?url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>. З [[Заалогія|заалагічнага]] пункту гледжання свойскі кот — [[Млекакормячыя|млекакормячае]] сямейства [[каціныя|каціных]] атрада [[Драпежныя|драпежных]]. Раней свойскага ката нярэдка разглядалі як асобны [[біялагічны від]]. З гледзішча сучаснай [[Біялагічная сістэматыка|біялагічнай сістэматыкі]] свойскі кот (''Felis silvestris catus'') з’яўляецца [[Інфравідавыя рангі|падвідам]] {{bt-bellat|Лясны кот{{!}}ляснога ката|Felis silvestris}}<ref name="Names in Zoology 2010" />. З’яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, кот — [[сацыяльная жывёла]]<ref>{{cite journal|author1=Sharon L. Crowell-Davis|author2=Terry M. Curtis|author3=Rebecca J. Knowles|title=Social organization in the cat: a modern understanding |url=http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|lang=en|journal=Journal of Feline Medicine and Surgery|year=2004|volume=6|pages=19–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720231305/http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|archive-date=2011-07-20|url-status=dead}}<blockquote>… while the '''feral and free-living domestic cat, Felis catus,''' can survive in the solitary state …, social groups that have internal structure, and in which group members recognize each other and engage in a variety of social behaviors, are formed whenever there are sufficient food resources to support a group … '''In other words, they are a social species.'''</blockquote></ref>, якая выкарыстоўвае для камунікавання шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама [[ферамоны]] і рухі цела<ref name=Moelk/>. На працягу 10 000 гадоў каты цэняцца людзьмі, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых шкоднікаў<ref>{{артыкул | загаловак = The Evolution of House Cats | спасылка = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat&page=2 | мова = en }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236 |title = Tracing Kitty's Genes |author = Rob Stein |date = 2008-03-17 |publisher = [[The Washington Post]] |access-date = 2010-10-08 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60ulH2lzf?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236 |archive-date = 2011-08-13 }}><blockquote>Descending from the wild cats of the Fertile Crescent more than 10,000 years ago, domestic cats spread with human agriculture, trade and colonization.</blockquote></ref>. Напачатку XXI ст. у свеце налічвалі каля 600 млн свойскіх катоў<ref>{{cite web | author = Nicholas Wade | date = June 29, 2007 | url = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1 | title = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats | access-date = 2010-05-31 | lang = en }}</ref>, выведзена каля 200 [[Пароды катоў|парод]], ад даўгашэрсных ([[персідскі кот]]) да бясшэрсных ([[Сфінкс (кот)|сфінксаў]]), прызнаных і зарэгістраваных рознымі [[Феліналогія|феліналагічнымі]] арганізацыямі. == Этымалогія == У беларускай мове слова ''кот'' значыць жывёлу біялагічнага падвіду ''Felis silvestris catus'' незалежна ад полу, а таксама [[Самец|самца]] гэтага падвіду. [[Самка|Самку]] называюць ''коткай'' (''кошкай''), а кацінае дзіцё — ''кацянём'' (мн. л. ''кацяняты''). Беларускае слова ''кот'' роднаснае {{lang-la|cattus}} — кот<ref name=autogenerated2>{{кніга | загаловак = [[Этымалагічны слоўнік славянскіх моў|Этимологический словарь славянских языков]]|том=11 | месца= М.|выдавецтва = Наука | год = 1984 | старонкі = 209—211 }}</ref> (у позняй лаціне, з V ст., у адрозненне ад класічнага лацінскага ''felis'') і блізкае найменням для катоў у многіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу ({{lang-en|cat}}, {{lang-hy|''k’at’u''}}, [[Гальская мова|гал.]]: ''cath'', {{lang-ga|catt}}, {{lang-es|gato}}, {{lang-it|gatto}}, {{lang-lz|кац}}, {{lang-lt|katė}}, {{lang-de|Katze}}, [[Старажытнанубійская мова|нуб.]]: ''kadis'', {{lang-prg|catto}}<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]] |загаловак=Прусский язык. Словарь. Т. 3 |месца={{М.}} |выдавецтва=Наука |год=1980 |старонак=384}} — С. 269—273.</ref>, {{lang-fr|chat}}, {{lang-eo|kato}}). Першасная крыніца не вядомая, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова трапіла з лацінскай<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=cat&allowed_in_frame=0|title=cat (n.)|publisher=Online Etymology Dictionary|lang=en|access-date=2016-09-23}}</ref>. Некаторыя даследчыкі думаюць, што ў аснове імёнаў розных [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] для ката ляжыць [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскі]] корань «*kat-», з якога ўтварыліся дзеясловы [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], якія значаць «каціцца» і ад якіх пазней пайшлі назвы дзіцянят дробных жывёл на індаеўрапейскіх мовах<ref>{{cite web | url = https://books.google.com/books?id=8GhwAAAAIAAJ&q=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&dq=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&hl=en&ei=6a0zTeKHOsyFhQf97MXzCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA | title = Indo-European and the Indo-Europeans: a reconstruction and historical analysis of a Proto-language and a Proto-culture, Volume 1 | author = [[Тамаз Гамкрэлідзэ|Tʻamaz Gamqreliże]], [[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Vi︠a︡cheslav Vsevolodovich Ivanov]], [[:de:Werner Winter (Sprachwissenschaftler)|Werner Winter]] | date = 1995 | publisher = de Gruyter Mouton | access-date = 2010-12-10 | lang = en | isbn = 978-3110147285 }}<blockquote>This shows that the whole set of words is fairly old. It is based on *khath- 'cat', from which are derived verbs meaning 'give birth' (to small animals) and names for the young of small animals.</blockquote></ref><ref>''Сергей Корневский.'' [http://www.cofe.ru/apple/article.asp?heading=3&article=5139 Берегите кошку. 12.03.2004]<blockquote>Аснова слова «кот» у еўрапейцаў старажытная, таму гэтак аднолькава яна гучыць на многіх мовах. Слова «кот» цесным чынам злучана з вельмі важным дзеясловам, што пазначае нараджэнне, — каціцца, яно таксама з’яўляецца складнікам слова, якое пазначае звярынае дзіцяня, — catulus (па лаціне).</blockquote></ref>. Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другарадным збліжэннем<ref name=autogenerated2 /><ref>{{Крыніцы/Фасмер|котиться}}</ref>. Гукапераймальныя, блізкія беларускаму «мяў», назвы катоў у егіпецкай ('''mj.w'''<ref>''Takács D.'' Etymological Dictionary of Egyptian. Vol.3. Leiden; Brill, 2008. P. 134</ref>) і кітайскай мовах ('''māo'''<ref>''Schuessler A.'' ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. [[Гавайскі ўніверсітэт|University of Hawai’i]] Press, 2007. P. 375</ref>). == Навуковая класіфікацыя == У 1758 годзе [[Карл Ліней]] у ''«Сістэме прыроды»'' даў свойскаму кату назву ''Felis catus''<ref>{{cite web |author = [[:en:Don E. Wilson|Don E. Wilson]] & DeeAnn M. Reeder (editors) |date = 2005 |url = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031 |title = SPECIES Felis catus |work = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) |publisher = [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Johns Hopkins University]] Press |access-date = 2010-05-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCj2T0n?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. [[Іаган Хрысціян фон Шрэбер]] у 1775 годзе даў дзікаму кату назву ''Felis silvestris''<ref>{{cite web |author = Anthea Gentry, [[:en:Juliet Clutton-Brock|Juliet Clutton-Brock]], Colin P. Groves |date = 2004 |url = http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf |title = The naming of wild animal species and their domestic derivatives |publisher = [[:en:Journal of Archaeological Science|Journal of Archaeological Science]] 31 (2004) 645–651 |page = 647, 649 |access-date = 2010-05-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCjVzqR?url=http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) |date = 2005 |url = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=14000057 |title = SPECIES Felis silvestris |work = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) |publisher = Johns Hopkins University Press |access-date = 2010-05-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCk4kMd?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. На грунце даных, атрыманых сучаснай [[філагенетыка]]й, свойскі кот гэта адзін з пяці<ref>{{cite web|author=Carlos A. Driscoll etc|date=2007-06-18|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/1139518v1|title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication|publisher=Science Magazine|access-date=2010-07-26|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCkXV6H?url=http://www.sciencemag.org/content/317/5837/519.abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.</blockquote></ref> [[падвід]]аў дзікага ката ''Felis silvestris'', і яго слушная міжнародная навуковая назва — ''Felis silvestris catus''<ref name="Names in Zoology 2010">{{cite web |date = March 2003 |url = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf |title = Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010 |page = 795 |publisher = The International Commission on Zoological Nomenclature |access-date = 2010-05-29 |lang = en |url-status = dead |archive-date = 30 чэрвеня 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090630081607/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf }}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180586| title =Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586| publisher =Integrated Taxonomic Information System| access-date =2010-05-29| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mClA4T7?url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Рашэнне замацаваць за дзікім назву ''F. silvestris'', а за прыручаным — ''F. silvestris catus'' — было прынята ў сакавіку 2003 года [[Міжнародная камісія па заалагічнай наменклатуры|Міжнароднай камісіяй па заалагічнай наменклатуры]]<ref>{{cite web |date = March 2003 |url = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm |title = Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1) |access-date = 2010-05-29 |url-status = dead |archive-date = 21 жніўня 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070821235959/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm }}</ref>, пры гэтым было абумоўлена, што калі ў якой-небудзь класіфікацыі свойскі кот будзе апісвацца як асобны від, то ў гэтым выпадку для назвы адпаведнага [[таксон]]а варта выкарыстоўваць камбінацыю, прапанаваную Лінеем, ''F. catus''. У літаратуры сустракаюцца і іншыя міжнародныя навуковыя (лацінскія) назвы свойскага ката: ''Felis catus domesticus'', ''Felis silvestris domesticus'', а таксама прапанаваная ў 1777 годзе [[Іаган Хрысціян Эркслебен|Іаганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам]] у «Пачатках прыродазнаўства» назва ''Felis domesticus'' (спачатку — ''Felis domestica'', бо слова ''Felis'' у той час лічылася жаночага роду). Усе гэтыя назвы ўваходзяць у [[Cінаніміка|сінаніміку]] таксона, а таму не павінны выкарыстоўвацца. == Паходжанне і гісторыя прыручэння == [[Файл:AfricanWildCat.jpg|thumb|200px|Стэпавы кот (''Felis silvestris lybica''), у выніку прыручэння якога з’явіўся свойскі]] [[Файл:Jammlich crop.jpg|thumb|200px|Свойскі кот [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі]] табі-макрэль (дзікая афарбоўка)]] {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 200px | Загаловак = | Загаловак знізу = Якуб Колас «Савось-распуснік» | Змест = <poem>У Савосева суседа Быў пярэсценькі каток, Выхаванец Паўла-дзеда, Такі слаўны пестунок! Нос чарнявы, Хвост бялявы, Задзірасценькі; Кіпцік-шчыпчык Заграбасценькі; Лапкі-драпкі Машастовыя, А шарсціначкі Шаўковыя; Губкі, зубкі Адмысловыя; Вусы-русы Патырчастыя; Тая спінка, Як націнка, Выгінастая. Вушкі-слушкі Не мыляюцца, Вочкі ў ночку Запаляюцца. Ну, такі каток харошы, Як драпянка за тры грошы! Хадзіў коцік пад масток, Лавіў рыбку за хвасток, Потым дзеду ён на печы Казкі-байкі варкаваў, Белым хвосцікам дарэчы Тахты спевам адбіваў. Коцік з дзедам жыў у згодзе, Не сварыліся за печ. Быў раз коцік на паходзе — На мышэй падняў ён меч! Шоў каток з паходу, Разагнаўшы мышак, І сеў на калоду Пад стрэшку ў зацішак. Грэе сабе спінку, Мордачку і лапкі. Зірк — Савось з будынку Выскачыў без шапкі!..</poem> }} Паводле [[Генетычны аналіз|генетычнага даследавання]] [[Аўтасома|аўтасомных]] маркераў і [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] 979 свойскіх, дзікіх і здзічэлых катоў з трох кантынентаў, у тым ліку барханных катоў (''[[Felis margarita]]''), усе свойскія каты па матчынай лініі паходзяць прынамсі ад пяці прадстаўнікоў падвіду {{bt-bellat|Стэпавы кот{{!}}стэпавы кот|Felis silvestris lybica}}, якія мелі розныя [[гаплатып]]ы мітахандрыяльнай ДНК. У мітахандрыяльнай гаплагрупе IV, спецыфічнай для блізкаўсходніх і свойскіх катоў, [[Ідэнтыфікацыя|ідэнтыфікавалі]] 6 субклад і вылічылі час жыцця агульнага продка — каля 13 тыс. гадоў таму, што значна перавышае час меркаванага прыручэння блізкаўсходніх катоў<ref>{{cite web | author = Nicholas Wade | date = June 29, 2007 | url = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1 | title = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats | access-date = 2010-11-27 | lang = en }}<blockquote>'''At least five females''', of the wildcat subspecies known as Felis silvestris lybica, accomplished this delicate transition from forest to village, scientists have concluded, based on new DNA research. And from these five matriarchs, all the world’s 600 million house cats are descended.</blockquote></ref><ref>{{cite journal |url = http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf |author1 = Driscoll C. A. |author2 = Menotti-Raymond M. |author3 = Roca A. L. |author4 = Hupe K. |author5 = Johnson W. E. |author6 = Geffen E. |author7 = Harley E. H. |author8 = Delibes M. |author9 = Pontier D. |author10 = Kitchener A. C. |author11 = Yamaguchi N. |author12 = O’brien S. J. |author13 = Macdonald D. W. |title = The Near Eastern origin of cat domestication |journal = Science |year = 2007 |volume = 317(5837) |pages = 519—523 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304115842/http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf |archive-date = 4 сакавіка 2016 }}</ref>. Генетычны аналіз мітахандрыяльнай ДНК 209 катоў з 30 пахаванняў на тэрыторыі Еўропы, Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі паказаў, што свойскія каты засялялі свет дзвюма вялікімі хвалямі. Першая хваля мела месца на досвітку сельскай гаспадаркі 12—9 тыс. гадоў таму — ва Урадлівым паўмесяцы і яго наваколлі свойскія каты рассяліліся разам з земляробамі па ўсім Блізкім Усходзе. Праз некалькі тысяч гадоў другая хваля, што выйшла з Егіпта, ахапіла практычна ўсю Еўропу і Паўночную Афрыку<ref>[http://phys.org/news/2016-09-dna-hints-cat-domestication-history.html DNA study offers some hints of cat domestication history. September 23, 2016.]</ref><ref>[http://www.nature.com/news/how-cats-conquered-the-world-and-a-few-viking-ships-1.20643 How cats conquered the world (and a few Viking ships), 20 September 2016.]</ref><ref name="NKJ201708">{{артыкул|аўтар=Кирилл Стасевич|загаловак=[https://www.nkj.ru/archive/articles/31867/ Как появились домашние кошки] |выданне=Наука и жизнь |год=2017 |нумар=8 |старонкі=107-111}}</ref>. Адасабленне [[падвід]]у ''Felis silvestris lybica'' адбылося каля 130 тысяч гадоў таму. {{bt-bellat|Стэпавы кот}} дагэтуль пашыраны па ўсёй [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і ў шырокай зоне ад Міжземнамор’я да Кітая, дзе жыве ў зарасніках саксаула ў пустынях, у хмызняках каля вадаёмаў, у перадгор’ях і горах. Хаця дробныя дзікія каты розных падвідаў могуць крыжавацца паміж сабой і даваць патомства, вынікі генетычных даследаванняў паказалі, што ў [[філагенез]]е свойскага ката іншыя падвіды ''Felis silvestris'', апроч стэпавага, удзелу не прымалі<ref>{{cite web |url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |title = The Evolution of House Cats |author = Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien |date = 2009-06-10 |publisher = Scientific American |access-date = 2011-01-21 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mClm4zr?url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. [[Прыручэнне]] ката адбылося прыблізна 9500 гадоў таму на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]], дзе ўзніклі і развіваліся найдаўнейшыя чалавечыя цывілізацыі<ref>{{артыкул | аўтар = Monika J. Lipinski etc | загаловак = The ascent of cat breeds: Genetic evaluations of breeds and worldwide random-bred populations | спасылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/B6WG1-4R8KT3B-3/2/3a963ce4b99082e9321dcb5a20204211 | мова = en | выданне = ScienceDirect | год = 2008 | doi = 10.1016/j.ygeno.2007.10.009 | issn=0888-7543 }}</ref>. Прыручэнне пачалося пры пераходзе чалавека да аселага спосабу жыцця, з пачаткам развіцця земляробства, калі з’явіліся лішкі ежы і стала трэба іх захоўваць і абараняць ад грызуноў<ref>{{артыкул | загаловак = The Near Eastern Origin of Cat Domestication | мова = en | выданне = Science | год = 2007 | старонкі = 519-523 | doi = 10.1126/science.1139518 }}</ref>. Найстаражытнейшае археалагічнае сведчанне прыручэння ката было знойдзена на [[Востраў Кіпр|Кіпры]], дзе падчас археалагічных раскопак было знойдзена сумеснае пахаванне чалавека і ката, якое датуецца 7500 годам да н. э.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm |title = Dig discovery is oldest 'pet cat' |author = Paul Rincon |date = 8 April, 2004 |publisher = BBC News |access-date = 2011-01-17 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCnbDCw?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>The evidence comes from the Neolithic, or late stone age, village of Shillourokambos '''on Cyprus, which was inhabited from the 9th to the 8th millennia BC.'''</blockquote></ref><ref>{{cite web| url =http://www.membrana.ru/lenta/?2940| title =Обнаружены останки самого древнего домашнего кота| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mCoYOft?url=http://www.membrana.ru/particle/6704| archive-date =2012-05-19}}</ref> Таксама было высветлена, што востраў Кіпр быў каланізаваны выхадцамі з раёнаў сучасных [[Малая Азія|Анатоліі]] ([[Турцыя]]) і [[Сірыя|Сірыі]]<ref>{{cite web |author = Stuart Swiny |date = 2002 |url = http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf |title = The Earliest Prehistory of Cyprus |publisher = Boston University |page = 10 |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCpzi9Z?url=http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>In view of the finds at Shillourokambos, an Anatolian origin seems more likely.</blockquote></ref>. Раней навукоўцы меркавалі, што першымі прыручылі катоў [[Старажытны Егіпет|старажытныя егіпцяне]]. Аднак найранейшыя сведчанні пра гэта адносіліся да 2000—1900 гадоў да нашай эры. А нядаўна было высветлена, што ў Старажытны Егіпет свойскі кот трапіў, як і на Кіпр, з [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]]<ref>{{cite web |author = Carlos A. Driscolla,b, David W. Macdonalda and Stephen J. O'Brien |date = 16-June-2009 |url = http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc |title = From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication |publisher = Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA |page = 9976 |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCqRcNW?url=http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>The available archaeological evidence indicates that the process of wildcat domestication began in the Neolithic in the same place and time as the development of year-round settlements and the onset of an agricultural economy.</blockquote></ref> ([[Малая Азія|Анатоліі]]). У наш час кот з’яўляецца адной з самых папулярных [[Свойскія жывёлы|свойскіх жывёл]]<ref name="firs">{{cite book | author = Фирсова Е. | year = 2006 | pages = 1 | title = Кошки от А до Я | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1220-2 }}</ref>. Нягледзячы на тое, што каты былі прыручаныя досыць даўно, большасць іх здольная выжываць і па-за чалавечым жытлом, папаўняючы рады паўторна здзічэлых катоў, бо ва ўмовах бадзяжнага жыцця каты звычайна хутка паўторна дзічэюць. Паўторна здзічэлыя каты часта жывуць самотна і палююць адны, але часам утвараюць невялікія [[Калонія (біялогія)|калоніі]] з некалькіх самак з кацянятамі. === Пытанне пра поўнае прыручэнне === У наш час сярод навукоўцаў няма дакладнага адказу, ці з’яўляецца кот цалкам прыручанай жывёлай, бо, напрыклад, сабака падчас прыручэння змяніў сваю мадэль паводзін, здолеўшы развіць даволі моцную прыхільнасць і адданасць чалавеку, адначасна страціўшы мноства здольнасцей да паляўнічага спосабу жыцця і сігнальнага камунікавання, уласцівага яго продкам — ваўкам<ref name="animaux" />. Кот жа ў паводзінах амаль не адрозніваецца ад свайго дзікага продка, дэманструючы высокую незалежнасць і звычкі «самотнага драпежніка»<ref name="animaux" />. Некаторыя навукоўцы лічаць, што кот зусім не з’яўляецца прыручанай жывёлай, а сам мог прыйсці да чалавека, бо ў паселішчах заўсёды ў дастатку вяліся [[Сінантропныя арганізмы|сінантропныя жывёлы]]: шматлікія грызуны і птушкі. Такім чынам, кот знайшоў для сябе зручную крыніцу ежы, замацаваўшыся ў «новай нішы». Суіснаванне чалавека і ката было ўзаемавыгадным, бо чалавек пазбаўляўся ад грызуноў, якія часта рабіліся крыніцай захворванняў і шкодзілі гаспадарцы<ref name="animaux" /><ref name="vesti">http://www.vesti.ru/doc.html?id=1168465&cid=2161 Кошки сами решили жить рядом с человеком 5000 лет назад</ref>. Таксама важкім довадам праціўнікаў ідэі прыручэння застаецца той факт, што, паводле іх думкі, кот паказвае цікаўнасць да чалавека, толькі пакуль гэта выгадна, г. зн. маленькі драпежнік не здольны на вернасць<ref name="animaux" />. Іншыя ж навукоўцы прасоўваюць іншы пункт гледжання. На іх думку, той факт, што каты зазналі прыручэнне, пацвярджаецца тым, што яны здольныя на прыхільнасць і гуллівыя паводзіны, і менавіта для ўсталявання эмацыйнага кантакту з чалавекам навучыліся варкатаць. Многія каты паказваюць сваю прыхільнасць, наладжваючы фізічны кантакт з чалавекам, напрыклад залазячы яму на калені; вядомыя выпадкі, калі адданасць ката гаспадару была мацней, чым у многіх сабак, і гэта на фоне таго, што каты пайшлі з «найбольш небяспечных драпежнікаў у свеце». На негатыўны вобраз ката як дзікай і падазронай жывёлы паўплываў і працягвае ўплываць той факт, што ў сярэднявечнай Еўропе [[каталіцкая царква]] звінаваціла катоў у сувязі з д’яблам і вядзьмарствам<ref name="animaux" />. Нягледзячы на спрэчкі, большасць навукоўцаў сышліся ў думцы, што кот — паўпрыручаная жывёліна, г. зн. ён здольны на суіснаванне з чалавекам, але, страціўшы з ім кантакт, лёгка вяртаецца да дзікага тыпу існавання<ref name="animaux" />. Хоць у ката назіраюцца генетычныя змены ў параўнанні з дзікім продкам, гэтая розніца ў 10 разоў меншая, чым у сабак з ваўкамі<ref name="animaux" />. Навукоўцы лічаць, што дзікі кот сапраўды мог сам прыйсці да чалавека, каб харчавацца грызунамі, а такія дачыненні былі суседскімі, і ўжо праз некалькі тысяч гадоў людзі самі сталі прыручаць маленькіх драпежнікаў<ref name="vesti" />. Гэта таксама, імаверна, тлумачыць, чаму мадэль каціных паводзін амаль не змянілася, бо, напрыклад, пры прыручэнні сабакі з ваўка чалавек змяніў ягоны спосаб жыцця і асяроддзе пасялення, а кот зведаў мінімальныя змены<ref name="vesti" />. З аднаго боку, кот здолеў захаваць мадэль паводзін, уласцівую дзікім продкам — ён амаль таксама добра палюе, як дзікія, але, з другога боку, ў той самы час можа мірна суіснаваць з чалавекам, праяўляць да яго эмацыйную прыхільнасць, пяшчоту ці нават дэманстраваць гуллівыя паводзіны<ref name="animaux">[http://www.slate.fr/story/104539/chats-animaux-domestiques-sauvages Les chats sont-ils des animaux sauvages ou domestiques?]</ref>. == Біялогія == === Фізіялогія === {| class="wikitable" 0" style="float:right; float:right; border:1.5px solid #bbb; margin:0.5em 0 0 0.5em;" | colspan="2" style="text-align:center;"|'''Нармальныя фізіялагічныя паказчыкі'''<ref>{{кніга |аўтар = Cynthia M. Kahn, Scott Line |загаловак = The Merck/Merial Manual for Pet Health |выдавецтва = Merck |год = 2007 |старонкі = 330 |isbn = 0911910999 }}</ref> |- | [[Тэмпература цела]] | style="text-align:center;"| 38,6&nbsp;°C |- | [[Сэрцабіццё|Частата сардэчных скарачэнняў]] | style="text-align:center;"| 110—140 удараў<ref>{{cite web| url =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| title =The heart of the cat| publisher =Еurocatfancy| access-date =2011-01-17| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mCquxle?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| archive-date =2012-05-19}}</ref> у хвіліну |- | [[Дыханне|Частата дыхання]] | style="text-align:center;"| 16—40 удыхаў у хвіліну |} Нармальная ўнутраная (рэктальная) [[тэмпература цела]] дарослага ката складае 38—39,5&nbsp;°C, у кацянят яна трохі вышэйшая. У бясшэрсных парод унутраная тэмпература цела такая, як і ва ўсіх<ref>{{кніга |аўтар = Carolyn M. Vella, Roy Robinson |загаловак = Robinson's genetics for cat breeders and veterinarians |адказны = Carolyn M. Vella, Roy Robinson |спасылка = https://books.google.com/books?id=wxgf-CwKlLoC&pg=PA195&dq=body+temperature+of+sphynx+cat&hl=en&ei=wZ4jTffzA4WZOq3Z4I0J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CE4Q6AEwBw#v=onepage&q=body%20temperature%20of%20sphynx%20cat&f=false |выдавецтва = Elsevier Health Sciences |год = 1999 |старонак = 253 |старонкі = 195 |isbn = 0750640693, 9780750640695 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, аднак з-за адсутнасці шэрснага покрыва на целе ката тэмпература скурнага покрыва ў [[Сфінкс (кот)|сфінксаў]] ці [[петэрболд]]аў чалавекам тактыльна ўспрымаецца як вышэйшая. Частата [[пульс]]а ў дарослых катоў вар’іруе ў залежнасці ад фізічнай і псіхічнай актыўнасці і складае ад 120 да 220 удараў у хвіліну. Частата дыхання складае ў сярэднім 20—40 дыхальных рухаў у хвіліну. У катоў вылучаны тры [[Група крыві|групы крыві]] — А, B і АВ. Каты з групай крыві А могуць мець [[антыцелы]] да групы крыві В, і наадварот. Каты з групай крыві АВ не маюць антыцел ні да групы крыві А, ні да групы В, таму яны могуць быць рэцыпіентам абедзвюх груп крыві пры пераліванні. Група крыві АВ самая рэдкая, яна сустракаецца ў 1 % усіх свойскіх катоў і таму застаецца малавывучанай, аднак вучоныя высветлілі, што АВ па сваім паходжанні не звязана з групамі крыві А і В<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| url =http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| title =Blood Goup Incompatibility in Cats| publisher =Messybeast| access-date =2010-05-24| archive-url =https://web.archive.org/web/20080617194902/http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| archive-date =2008-06-17}}</ref>. Механізм хлябтання вадкасці катом палягае ў тым, што язык выцягваецца з быстрынёй 1 м/с, падгінаецца ўніз і дакранаецца паверхні вадкасці, але, у адрозненне ад сабачага хлябтання, не пранікае ў яе. Потым язык ідзе ўгару і захапляе за сабой слупок вадкасці. Кот глытае вадкасць у той момант, калі вертыкальны складнік быстрыні вадкасці запавольваецца гравітацыяй і робіцца роўным нулю. У гэты момант сківіцы ката схінаюцца, і вадкасць праглынаецца. Гэты працэс паўтараецца з перыядычнасцю 4 разы ў секунду<ref>{{cite web |url = http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html |title = Cats' Tongues Employ Tricky Physics |author = Gisela Telis |date = 2010-11-11 |publisher = ScienceNOW |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCrevEl?url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/11/12/science/12cats.html?_r=1&ref=science For Cats, a Big Gulp With a Touch of the Tongue].{{ref-en}} // The New York Times, 11.11.2010</ref><ref>{{cite web |url = http://www.membrana.ru/particle/2030 |title = Скоростная съёмка раскрыла секрет кошачьего лакания |author = Леонид Попов |date = 2010-11-12 |publisher = Membrana.ru |access-date = 2011-01-26 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCsO7tv?url=http://www.membrana.ru/particle/2030 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. === Анатомія === <imagemap> Image:Scheme cat anatomy-ru.svg|Унутраныя органы ката.|375px|left|thumb rect 48 19 115 46 [[Мозг]] rect 130 19 292 45 [[Спінны мозг]] rect 303 16 438 41 [[Дыяфрагма (анатомія)|Дыяфрагма]] rect 409 50 494 74 [[Печань]] rect 472 10 580 35 [[Страўнік]] rect 532 55 602 79 [[Нырка]] rect 659 21 758 75 [[Тоўстая кішка]] rect 659 111 721 139 [[Анус]] rect 657 156 773 182 [[Сяменнікі]] rect 635 317 720 346 [[Мочаспускальны канал]] rect 509 302 611 355 [[Мачавы пузыр]] rect 480 366 610 393 [[Селязёнка]] rect 369 287 478 338 [[Жоўчны пузыр]] rect 328 365 417 392 [[Сэрца]] rect 233 365 314 391 [[Лёгкія]] rect 114 264 223 292 [[Стрававод]] rect 102 210 190 240 [[Трахея]] rect 18 154 111 204 [[Ратавая паражніна]] rect 38 76 135 129 [[Насавая паражніна]] desc bottom-left </imagemap> [[Файл:CreativeTools.se - PackshotCreator - Cat's skulll.jpg|thumb|200px|Чэрап ката.]] Сярэдняя даўжыня цела без хваста 60 [[сантыметр|см]], даўжыня хваста 25—35 см. Зазвычай, самкі меншыя за самцоў, як і ў іншых сысуноў (з’ява [[Палавы дымарфізм|палавога дымарфізму]]). Самы буйны кот, згодна «[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнізе рэкордаў Гінэса]]», дасягае ў даўжыню 121,9 см<ref name="bolshoy_kot">{{cite web | url = http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm | title = Гиннесс представляет: самая длинная кошка в мире | access-date = 2010-05-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090112011400/http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm | archive-date = 12 студзеня 2009 | url-status = dead}}</ref><ref name="long_cat">{{cite web |url = http://www.verismocat.com/htmscripts/leo-guinness.htm |title = 2006 Guinness World Record Holder for Longest Cat |publisher = Maine Coon Cats by Verismo |access-date = 2010-05-24 |lang = en |url-status = dead |archive-date = 10 лістапада 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081110123948/http://www.verismocat.com/htmscripts/leo-guinness.htm }}</ref>. Вага сярэдняга здаровага ката складае 2,5—6,5 кг, але сустракаюцца і буйнейшыя асобіны, вага якіх дасягае 7—9 кг. [[Сібірскі кот]] і [[мэйн-кун]] могуць дасягаць вагі 11,5—13 кг<ref>{{cite web|url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|title=И создал Бог кошку... (часть 3)|publisher=Zooprice|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD0rzve?url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Каты могуць дасягаць масы 20 кг, а самы цяжкі кот меў вагу 21,3 кг<ref name="cwr">{{cite web |url = http://www.cat-world.com.au/CatRecords.htm |title = Cat World Records: Heaviest Cat |publisher = Cat World |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD2xqS3?url=http://www.cat-world.com.au/cat-world-records |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Glenda Moore |url = http://www.xmission.com/~emailbox/records.htm |title = Those Amazing Cats |publisher = CatStuff |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD3uDTz?url=http://user.xmission.com/~emailbox/records.htm |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Звычайна параўнальна вялікая вага ката з’яўляецца вынікам атлусцення. Кот тыповы дробны [[Драпежныя|драпежнік]] з характэрнымі асаблівасцямі [[анатомія|анатоміі]]. [[Шкілет]] сфармаваны прыблізнана з 240 костак і складаецца з двух аддзелаў: восевага і перыферычнага. Восевы аддзел шкілета складзены чэрапам, хрыбетнікам і грудной клеткай. Перыферычны шкілет ці шкілет канечнасцей складаецца з 2 грудных (пярэдніх) і 2 тазавых (задніх) канечнасцей<ref>{{cite web |date = 2008 |url = http://my-dog-cat.ru/cat/002.html |title = Анатомия кошки |publisher = my-dog-cat.ru |access-date = 2010-06-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100127053800/http://my-dog-cat.ru/cat/002.html |archive-date = 27 студзеня 2010 |url-status = dead }}</ref>. Чэрап і хрыбетнік засцерагаюць цэнтральную нервовую сістэму (цэфалічны і спінны мозг) ад пашкоджанняў. [[Хрыбетнік]] складаецца з 7 шыйных, 13 грудных, 7 паяснічных пазванкоў, 3 зрошчаных крыжавых і 20—26 хваставых пазванкоў. Да пазванкоў прымацаваны 13 пар рэбраў. Рэбры разам з груднымі пазванкамі і грудзінай утвараюць грудную клетку. Першыя 9 пар рэбраў злучаны непасрэдна з грудной косткай, астатнія 4 пары свабодныя. Косткі пярэдніх канцавін злучаны з грудной клеткай злучальнай тканкай і цягліцамі. Чэрап ката адрозніваецца ад чэрапаў іншых [[сысуны|сысуноў]] вельмі вялікімі вачніцамі і магутнымі і спецыялізаванымі сківіцамі<ref>{{кніга |аўтар = Linda P. Case |загаловак = The cat: its behavior, nutrition, and health |месца = Iowa |выдавецтва = Iowa State Press |год = 2003 |старонкі = 35 |isbn = 0-8138-0331-4 }}</ref>, а таксама прыблізна аднолькавым развіццём тваравага і мазгавога аддзелаў. Мазгавая частка чэрапа складаецца з 11 костак, а тваравая з 13<ref name="Вече">{{cite book | author = Мария Дорош | year = 2006 | title = Ветеринарный справочник для владельцев кошек | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1644-5 }}</ref>. Памер мозгу сярэдняга ката складае 5 см у даўжыню і важыць 30 гр. Кот мае 30 зубоў (16 на верхняй сківіцы і 14 на ніжняй)<ref>{{cite web|url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|title=Анатомия пищеварительной системы кошки (ротовая полость)|access-date=2010-05-24|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD4X9zI?url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|archive-date=2012-05-19}}</ref>, з іх 12 [[Разцы|разцоў]], 4 [[іклы]], 10 [[прэмаляр]]аў і 4 [[маляры]]. Зубы прыстасаваны для забойства здабычы і раздзірання мяса. Злавіўшы здабычу, кот наносіць ёй укус двума доўгімі ікламі, утыкаючы іх паміж двума пазванкамі ахвяры, тым самым пераразаючы спінны мозг ахвяры, што прыводзіць да незваротнага паралічу і смерці<ref name=Smith1992>{{Cite book | publisher = Freund Publishing House Ltd. | isbn = 9652222704 | author = Patricia Smith, Eitan Tchernov | title = Structure, function and evolution of teeth | year = 1992 | page = 217 }}</ref>. [[Зубная формула]] тыповая для [[каціныя|каціных]] <math>I{3 \over 3} C{1 \over 1} P{3 \over 2} M{1 \over 1}</math>. [[Файл:Cat's Eyes.jpg|thumb|200px|Вочы ката з бачным трэцім павекам.]] Адметная рыса будовы вока, характэрная для многіх сысуноў — наяўнасць мігальнай перапонкі (так званае ''трэцяе павека'') — тонкай зморшчыны кан’юнктывы, якая высоўваецца з унутранага вугла вока і выконвае ахоўную функцыю. Яна чысціць паверхню бачнай [[рагавіца|рагавіцы вока]] ад пылу і змочвае яе. Трэцяе павека можна ўбачыць, калі кот спіць з прыадчыненымі вачамі ці адчувае стомленасць. Калі трэцяе павека відаць увесь час, у тым ліку, калі кот не спіць, гэта ў большасці выпадкаў можа быць прыкметай хваробы. Поўсць ката мае ўласцівасць [[статычная электрычнасць|наэлектрызоўвацца]] ад шаравання, таму пры чышчанні шчоткай і расчэсванні злёгку звільгатняюць поўсць ці шчотку. Назапашанне статычнай электрычнасці можа адбывацца ўвесь час пры знаходжанні ката ў занадта сухой атмасферы, у такіх выпадках выкарыстоўваюць увільгатняльнікі паветра<ref>{{cite web| url =http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| title =Keeping Up with Your Cat's Hygiene| publisher =Family Education| access-date =2010-06-25| archive-url =https://www.webcitation.org/67mD5bdZo?url=http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. === Органы пачуццяў === На думку шмат якіх [[Заалогія|заолагаў]], сярод сысуноў [[Орган пачуццяў|органы пачуццяў]] найболей развіты ў катоў. Хоць слых у іх развіты горш, чым, у мышэй, цудоўныя (па чалавечых мерках) зрок, нюх і слых у спалучэнні з тактыльнымі і смакавымі [[рэцэптар]]амі робяць катоў вельмі адчувальнымі жывёламі. ==== Зрок ==== [[Файл:Reflektion des Auges.JPG|thumb|200px|Вочы свойскага ката: [[тапетум]] адсвятляе зялёным святлом.]] [[Файл:Shiro 200504-2.jpg|thumb|Колер свячэння зрэнак залежыць ад колеру вясёлкавай абалонкі і абумоўлены рознай ступенню пігментацыі тапетума.]] [[Файл:Thai cats eyeshine 2.JPG|thumb|200px|Сіямскія каты: бачна адрозненне колеру. Адлюстраванне размыта з-за другаразовага адлюстравання на шклах акна.]] Сярод свойскіх жывёлін кот мае самыя вялікія [[вока|вочы]] адносна памераў цела. Як і ў большасці драпежнікаў, вочы скіраваны наперад, і іх глядзельныя палі перакрываюцца. Таму каты маюць [[стэрэаскапічны зрок]], што дазваляе ім ацэньваць адлегласць да прадмета назірання. Каля 60 % катоў здольныя да [[Вергенцыя|рухаў вачэй]], пры якіх глядзельныя восі сходзяцца і разыходзяцца<ref name="Hughes, 1972">''Hughes A.'' Vergence in the cat. Vision Res. Dec;12(12): 1961-94, 1972.</ref>. [[Поле зроку]] ў катоў складае 200° супраць 180° у чалавека. У [[Жоўтая пляма|жоўтай пляме]] на [[сятчатка|сятчатцы]] вока няма [[цэнтральная ямка|цэнтральнай ямкі]] (''fovea''), а замест яе ёсць дыск<ref name="zritelniy_disk">{{cite web| author =Швыркова Н.| url =http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| title =Как видит кошка?| publisher =Журнал «Кот и Пёс», 1997, № 4 // ЗооКлуб| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mD6h7ot?url=http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| archive-date =2012-05-19}}</ref>, дзе знаходзяцца [[Колбачкі (сятчатка)|колбачкі]]. [[Палачкі (сятчатка)|Палачак]] у сятчатцы вока ў 25 разоў больш, чым колбачак<ref name="elem">{{cite web |url = http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/ |title = Жизнь в науке. Дневники |publisher = Elementy.ru |access-date = 2010-05-24 |description = Как видит кошка |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD9dR32?url=http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, што абумоўлена тым, што кот з’яўляецца начным драпежнікам, таму здольнасць бачыць пры слабым асвятленні (за якую адказваюць менавіта палачкі ў сятчатцы) важнейшая. Каты ўмеюць адрозніваць колеры, але ў параўнанні з чалавекам успрыманне колеру ў іх слабейшае — менш кантраснае і яркае. У катоў (як і большасці іншых сысуноў, апроч [[Прыматы|прыматаў]]) ёсць два тыпы колбачак — адчувальныя да больш даўгахвалевага і караткахвалевага святла. «Даўгахвалевыя» колбачкі ката ўтрымліваюць [[апсін]], што мае максімум паглынання ў вобласці 553 нм<ref>''Yokoyama S., Radlwimmer F. B.'' The molecular genetics of red and green color vision in mammals. Genetics, 1999, 153(2), p. 919—932. PMCID: PMC1460773</ref>. Лічыцца, што ў большасці сысуноў няма «зялёных» колбачак (адпаведныя сярэдняхвалевым колбачкам прыматаў), таму іх колеравы зрок нібы ў чалавека пры [[Дэйтэранапія|дэйтэранапіі]] (від [[дальтанізм]]у)<ref name="Эволюция зрения млекопитающих">{{cite web | author = Gerald H. Jacobs. | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2781854/?tool=pubmed | title = Evolution of colour vision in mammals. | publisher = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2009 October 12; 364(1531): 2957–2967. | lang = en }}</ref>. Заўважана, што нерухомыя і блізка стаячыя прадметы кот успрымае горш, чым тыя, што рухаюцца<ref name="interesdom">{{cite web| url =http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| title =Зрение кошки.Третье веко| access-date =2010-06-12| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDBJgLi?url=http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| archive-date =2012-05-19}}</ref>. У катоў здольнасць да факусіравання зроку на прадметах у 2—3 разы менш, чым у [[Чалавекаватыя малпы|вышэйшых малп]] і чалавека. Каты цудоўна бачаць ва ўмовах слабога асвятлення. За сятчаткай вока размяшчаецца асаблівы пласт — ''[[тапетум]]'', які ў катоў, як і ў большасці жывёл, утрымлівае вялікую колькасць люмінесцэнтнага пігменту (tapetum lucidum). Функцыя тапетума ў адлюстраванні назад на сятчатку той часткі святла, якая праходзіць праз напаўпразрысты пласт святлоадчувальных клетак і якая без тапетума беззваротна гублялася б. Дзякуючы тапетуму і іншым механізмам, [[святлоадчувальнасць]] вачэй ката ў 7 разоў вышэй, чым у чалавека, і каты могуць добра бачыць нават пры слабым асвятленні, але пры яркім святле яны бачаць горш за чалавека. З-за інтэнсіўнай пігментацыі тапетума каціныя вочы пры іх асвятленні ў цемры свецяцца жоўта-зялёным. Пігментацыя тапетума цесна звязана з пігментацыяй радужнай абалонкі. У блакітнавокіх катоў (таксама як і ў сабак), незалежна ад колеру поўсці, тапетум пігментаваны слаба і іх зрэнкі адсвечваюць чырвоным колерам і менш ярка — як у чалавека (tapetum nigrum). Гэта дазваляе выказаць дапушчэнне, што начны зрок блакітнавокіх катоў такі ж слабы, як у чалавека. Кацяняты нараджаюцца блакітнавокімі, значыцца, са слаба пігментаванай радужнай абалонкай і, адпаведна, са слаба пігментаваным тапетумам. Прыблізна да 3-месячнага ўзросту, калі ў жаўтавокіх і зеленавокіх катоў радужная абалонка насычаецца пігментам, пігментуецца і тапетум. Адценне свячэння зрэнак таксама залежыць ад вугла падзення святла, бо пігментацыя тапетума зніжаецца па кірунку ад задняй сценкі вочнага яблыка да пярэдняй і яго адценне змяняецца градыентам: жоўта-зялёны, бірузовы, блакітны, сіні, фіялетавы, чырвоны, чорны. Але пры франтальным ракурсе ў катоў з добра пігментаванай радужнай абалонкай зрэнкі свецяцца жоўта-зялёным колерам. Насуперак пашыранай памылцы, у абсалютнай цемры каты бачыць не могуць<ref name="interesdom" />. Каб зменшыць светлавы паток на сятчатцы пры яркім асвятленні, [[зрэнка]] кацінага вока можа змяняць форму. Прытым яна не круглая, як у чалавека, а вертыкальна-авальная аж да шчылінападобнай, бо [[радужная абалонка]] сціскаецца з дапамогай цяглічных валокнаў нераўнамерна; такія ж здольнасці маюць вочы ў [[Ліса|ліс]], якія адносяцца да сямейства сабачых. Радужная абалонка служыць [[Дыяфрагма (оптыка)|дыяфрагмай]], рэгулюючы колькасць святла, што праходзіць унутр вачэй. ==== Слых ==== [[Файл:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|right|200px|Кацінае [[вуха]].]] Орган слыху свойскага ката дзеліцца на тры аддзелы — [[вонкавае вуха]], [[Вуха|сярэдняе вуха]] і [[унутранае вуха|ўнутранае вуха]], адкуль імпульсы паступаюць у цэнтры слыху ў цэфалічным мозгу. Каты валодаюць скіраваным слыхам, г. зн. шумы сартуюцца паводле кірунку. Каты могуць рухаць [[Вушная ракавіна|вушной ракавінай]] у бок крыніцы гуку, прытым кожнай вушной ракавінай незалежна адна ад адной, таму кот можа сачыць адначасова за дзвюма крыніцамі гуку. Гэтымі рухамі кіруюць больш за дзясятак цягліц, дзякуючы чаму вушная ракавіна можа паварочвацца амаль на 180°. Пры гэтым кот мае здольнасць прасторавага слыху — можа распазнаць [[Сіла гуку|сілу гуку]], яго выдаленне і [[Вышыня гуку|вышыню]], і на падставе гэтых даных вельмі акуратна ацэньваць месцазнаходжанне яго крыніцы. Слых катоў тае добра развіты, што яны могуць з заплюшчанымі вачамі арыентавацца ў прасторы на шоргат і піск і лавіць мышэй, якія прабягаюць міма; наш слых не можа так акуратна знайсці пазіцыю крыніцы шуму<ref name="Ильичёв1">{{артыкул|аўтар=Ильичёв В. Д.|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archive-date=24 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archivedate=24 жніўня 2017}}</ref><ref name="Ильичёв2"/> Каты могуць успрымаць [[ультрагук]]авыя сігналы. Дыяпазон чутных гукаў у катоў яшчэ недастаткова вывучаны, паводле некаторых звестак, ён знаходзіцца паміж 45 [[Герц (адзінка вымярэння)|Гц]] і 64 000 Гц<ref>{{cite web|url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|title=How Well Do Dogs and Other Animals Hear?|date=2003-06-03|work=[http://www.lsu.edu/deafness/deaf.htm Deafness in dogs & cats]|lang=en|access-date=2010-06-02|archive-url=https://www.webcitation.org/61H1Nogft?url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|archive-date=2011-08-28}}</ref>, паводле іншых даходзіць да 100 000 Гц<ref name="Ильичёв2">{{артыкул|аўтар=Ильичёв В. Д.|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archive-date=7 верасня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archivedate=7 верасня 2017}}</ref>. У ката няма органа, які вырабляе ультрагук, таму каты не выкарыстоўваюць для камунікавання ультрагук, недаступны нашаму ўспрыманню, аднак яны здольныя чуць ультрагук, чым карыстаюцца падчас палявання, бо ультрагукавое камунікаванне грызуноў адбываецца ў прамежку 20—50 КГц, тым часам як каты здольныя чуць ультрагукі да 65—70 кГц<ref>{{кніга |аўтар = Melvin E. Sunquist, Fiona Sunquist |загаловак = Wild cats of the world |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 2002 |старонак = 452 |старонкі = 10 |isbn = 0226779998, 9780226779997 }}</ref>. У вусе ката каля 13 тысяч успрымальных клетак, што трохі менш, чым у чалавека, аднак у ката каля 52 000 перадавальных нервовых канцоў у [[Пераддзверна-смаўжовы нерв|слыхавым нерве]], а ў чалавека іх значна менш — 31 000<ref name="Ильичёв2"/>. ==== Дотык ==== [[Файл:Whiskers on cat paw.jpg|thumb|200px|[[Вібрысы]] на пярэдняй лапе ката]] [[Дотык|Датыкальныя]] функцыі ў катоў выконваюць асаблівыя тактыльныя (датыкальныя) валасінкі, размешчаныя з двух бакоў у чатыры рады над верхняй губой, над вачамі, пад падбародкам — [[вібрысы]] (вусы), а таксама адчувальныя валасінкі на хвасце, на ўнутраным і тыльным баку лап (запясцевыя валасінкі), на падушачках лап, паміж пальцаў, на кончыках вушэй і ў вушах<ref>{{кніга |аўтар = Linda P. Case |загаловак = The cat: its behavior, nutrition, & health |спасылка = https://books.google.com/books?id=mdg0R6nDWgoC&dq=The+cat:+its+behavior,+nutrition,+%26+health.+Ames,+Iowa:+Iowa+State+Press.+ISBN+0-8138-0331-4.&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 2003 |pages = 46-47 |allpages = 392 |isbn = 0813803314, 9780813803319 }}</ref>. Ні ў якім разе няможна кату выдаляць вібрысы, бо гэтым ён фактычна страціць сваю «сістэму арыентацыі і навігацыі» ў прасторы<ref>{{cite web| url =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| title =Vibrissae in cats| access-date =2010-06-25| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDECAzZ?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Доследным шляхам было выяўлена, што чым слабейшы зрок у ката, тым даўжэйшыя і таўсцейшыя вібрысы, а ў катоў, якія нарадзіліся з парушэннем зроку, вібрысы перавышаюць 8 см<ref>{{cite web |url = http://pnas.org/content/89/11/ |title = Crossmodal changes in the somatosensory vibrissa |work = 5063.full.pdf |publisher = pnas |access-date = 2010-06-25 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDEtYJ7?url=http://www.pnas.org/content/89/11 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Вібрысы таксама паказваюць настрой жывёлы: нахіленыя наперад вусы часта азначаюць цікаўнасць ці насцярогу, тым часам як пры агрэсіі кот прыціскае вусы да морды, хоць і залагоджаны кот варкочучы таксама прыціскае вусы да шчок. [[Скура|Скурны]] дотык моцна развіты. ==== Нюх ==== [[Файл:Neko-no-hana.jpg|thumb|200px|[[Нос]] ката.]] У катоў моцна развіты [[нюх]], што тлумачыцца наяўнасцю ў іх добра развітай {{нп3|Нюхальная цыбуліна|нюхальнай цыбуліны||Olfactory bulb}} і вялікай колькасці сэнсарных клетак нюхальнага эпітэлію насавой поласці. У катоў паверхня нюхальнага эпітэлію складае 5,8 см², што ўдвойчы больш, чым у чалавека, і толькі ў 1,7 разоў менш, чым у сярэдняй [[Сабака|сабакі]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1093/icb/7.3.421 | volume = 7 | issue = 3 | pages = 421–429 | author = David G. Moulton | title = Olfaction in Mammals | journal = Amer. Zool. | access-date = 2010-05-26 | date = 1967-08-01 | url = http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/7/3/421 }}</ref>. Дзякуючы гэтаму [[нюх]] у катоў прыблізна ў 14 разоў мацнейшы за чалавечы, што дазваляе ім адчуваць пахі, аб якіх чалавек нават не падазрае. У верхняй частцы поласці рота ў катоў размешчаны [[вамераназальны орган]], які дазваляе ім адчуваць асабліва тонкія пахі пры вынюхванні. Пры гэтым кот прыадкрывае пашчу і ўцягвае вусны, збіраючы скуру на галаве ў адмысловую грымасу, дэманструючы т.зв. рэакцыю [[флемен]]а, вядомую таксама ў [[Сабака|сабак]], [[Конь свойскі|коней]] і некаторых іншых [[Сысуны|сысуноў]]<ref name="oboyanie_i_vkus">{{cite web| author = Ильичёв В. Д| url =http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| title =Обоняние и вкус у кошек| publisher =Журнал «Друг» (кошки), 1997, № 6 // ЗооКлуб| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDGQhh2?url=http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Каты таксама вельмі адчувальныя да каціных [[Ферамоны|ферамонаў]], такіх, як 3-меркапта-3-метылбутан-1-ол, які ўтвараецца пры дэградацыі сінтэзаванай катамі амінакіслаты [[фелінін]]у<ref name="felinine">{{cite journal | author1 = M. Miyazaki | author2 = T. Yamashita | author3 = Y. Suzuki | author4 = Y. Saito | author5 = S. Soeta | author6 = H. Taira | author7 = A. Suzuki | date = October 2006 | title = A major urinary protein of the domestic cat regulates the production of felinine, a putative pheromone precursor | journal = Chem. Biol. | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1071–1079 | pmid = 17052611 | doi = 10.1016/j.chembiol.2006.08.013 | issn = 1074-5521 | lang = en }}</ref>, якія яны выкарыстоўваюць для камунікавання паміж сабой, распырскваючы мачу і пазначаючы сваю тэрыторыю з дапамогай вылучэнняў з пахкіх залозаў. Пахкія залозы кацянят пачынаюць вырабляць пахкія рэчывы з узросту трох месяцаў. Таксама каты разам з экскрэментамі вылучаюць невялікую колькасць пахкай вадкасці з [[Анальныя залозы|анальных залоз]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0168-1591(98)00102-6 | issn = 0168-1591 | volume = 57 | issue = 3-4 | pages = 269–286 | author = Sommerville B. A. | title = Olfactory awareness | journal = Applied Animal Behaviour Science | year = 1998 | lang = en}}</ref>. Такія залозы ёсць ва ўсіх драпежных, у прыватнасці, у [[скунс]]аў яны выкарыстоўваюцца для самаабароны. ==== Успрыманне смаку ==== Каты добра арыентуюцца ў смаках, адрозніваюць кіслае, горкае і салёнае. Такая пераборлівасць абумоўлена, перадусім, добрым нюхам і развітымі смакавымі рэцэптарамі на [[язык]]у. Доўгі час лічылася, што ў адрозненне ад большасці сысуноў каты не адчуваюць салодкае, бо адпаведны ген у іх пашкоджаны<ref name="sweet_taste_receptor">{{cite web |url = http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php |title = Defective sweet taste receptor gene shapes cat cuisine |publisher = EurekAlert |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDInsUB?url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, аднак апошнія даследаванні<ref>{{cite web |url = http://pets.academ.org/pets/koshki/1115 |title = Биология кошки |publisher = pets.academ.org |access-date = 2010-06-12 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDJLxfY?url=http://pets.academ.org/pets/koshki/1115 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref> аспрэчылі гэтую інфармацыю. ==== Вестыбулярны апарат ==== За пачуццё раўнавагі ў катоў адказвае добра развіты [[вестыбулярны апарат]], размешчаны ва [[унутранае вуха|ўнутраным вусе]]. Каты могуць бязбоязна перасоўвацца па берагах дахаў, платах і суках дрэў. Падаючы яны могуць рэфлекторна прыняць у паветры становішча, патрэбнае для [[Прызямленне на лапы|прызямлення на лапы]]. Пры гэтым ролю стабілізатара выконвае вельмі рухомы хвост (у бясхвостых катоў стабілізатарам выступае ўсё цела). Дадатковым засцерагальным сродкам служыць рэфлекторнае расстаўленне лап убок, у выніку чаго паверхня цела ката павялічваецца, і спрацоўвае «эфект [[парашут]]а»<ref name="Allan Parachini">{{cite web |author = Allan Parachini |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F |title = They Land on Little Cat Feet |publisher = Los Angeles Times |access-date = 2010-06-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111028033233/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F |archive-date = 28 кастрычніка 2011 |url-status = dead }}</ref>. Аднак у выпадку падзення з вялікай вышыні (з вокнаў шматпавярховых дамоў) гэты рэфлекс не заўсёды спрацоўвае, і жывёла можа пабіцца, што злучана з эфектам «[[шок]]у» пры выпадзенні з акна. Пры падзенні з малой вышыні (з рук дзіцяці) часу на разварот можа быць недастаткова, і кот таксама можа траўмавацца<ref>{{cite web|url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|title=Keeping Indoor Cats Safe From Harm!|publisher=www.a-house-full-of-cats.com|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDMn3jS?url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.html|title=High-Rise Syndrome|publisher=The American Society for the Prevention of Cruelty to Animals (ASPCA)|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDSaUqw?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Як паказалі новыя даследаванні, пры падзенні з вялікай вышыні каты прызямляюцца не на лапы, а хутчэй на жывот<ref>{{cite web | date =Dec 29, 1987 | url =https://news.google.com/newspapers?id=970sAAAAIBAJ&sjid=JBQEAAAAIBAJ&pg=6991,5564153&hl=en | title =Study finds the mystery of cats' falls | publisher =Star-News | access-date = 2010-05-24 }}</ref><ref>{{cite web | author = Vnuk D, Pirkić B, Maticić D, Radisić B, Stejskal M, Babić T, Kreszinger M, Lemo N. | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15363762 | title = Feline high-rise syndrome: 119 cases (1998-2001) | publisher = PubMed | access-date = 2010-06-03 }} <blockquote>High-rise syndrome was diagnosed in 119 cats over a 4-year period. 59,6 % of cats were younger than one year, and the average height of the fall was four stories. High-rise syndrome was more frequent during the warmer period of the year. 96,5 % of the presented cats, survived after the fall. 46,2 % of cats had fractured limbs; 38,5 % of fractures were of the forelimb, 61,5 % of the hindlimb. The tibia was fractured most often (36.4 %), followed by the femur (23.6 %). 78,6 % of femoral fractures were distal. The mean age of patients with femoral fractures was 9.1 months, and with tibial fractures 29.2 months. Thoracic trauma was diagnosed in 33,6 % of cats. Pneumothorax was diagnosed in 20 % of cats, and pulmonary contusions in 13,4 %. Falls from the seventh or higher stories, are associated with more severe injuries and with a higher incidence of thoracic trauma.</blockquote></ref>. У 1976 годзе ветэрынарным лекарам з Нью-Ёрка Горданам Робінсанам быў апісаны так званы «{{нп3|Вышынны сіндром катоў|вышынны сіндром катоў||Cat righting reflex}}»<ref>{{cite web| author =Дж. Дайамонд| url =http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| title =Высотный синдром кошек| access-date =2010-06-03| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDTM7H7?url=http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| archive-date =2012-05-19}}</ref>, паводле якога: «чым вышэйшы будынак, з якога зваліўся кот, тым менш пашкоджанняў атрымае жывёла<ref>{{cite web|url=http://www.straightdope.com/classics/a5_190.html|title=The Straight Dope: Do cats always land unharmed on their feet, no matter how far they fall?|access-date=2010-07-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDV0UME?url=http://www.straightdope.com/columns/read/1143/do-cats-always-land-unharmed-on-their-feet-no-matter-how-far-they-fall|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>Above seven stories, however, the number of injuries per cat sharply declined.</blockquote></ref>. То-бок, як ні парадаксальна, 15-ы паверх бяспечнейшы за 2-гі»<ref>{{cite web |author = Ирина Павленко |date = 2007-01-19 |url = http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=16&tek=22133&issue=306 |title = Сколько жизней у кошки? Человек спас кошачью жизнь. И его собственная судьба изменилась к лучшему |work = «Родная газета» № 2(186), 19 января 2007 г., полоса 72 |access-date = 2010-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDVWrQ5?url=http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Силагадзе З. К. |date = 2004-01-20 |url = http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html |title = Почему у кошек девять жизней? |access-date = 2010-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDWe4p9?url=http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Матэматыкам Рычардам Мантгомеры была распрацавана тэорыя, што атрымала назву «{{нп3|Тэарэма кацінага падання|тэарэмы кацінага падання||Falling cat problem}}», паводле якой, кот, які падае спінай уніз, перакульваецца спінай угару, нават калі [[Момант імпульсу|кінетычны момант]] роўны нулю<ref>{{cite web| url =http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| title =Richard Montgomery| publisher =UCSC Mathematics Faculty| access-date =2010-06-03| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDXUzLi?url=http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. === Размнажэнне === [[Файл:Domestic cats breeding.ogg|thumb|[[Спароўванне]].]] [[Файл:Cornish rex kittens een dag oud.JPG|thumb|Нованароджаныя кацяняты.]] [[Файл:De Campos.JPG|thumb|Кацяняты ў узросце 2—3 месяцаў.]] Каты з’яўляюцца [[Эструс|поліэстральнымі]] жывёламі, значыцца, перыяды цечкі ў іх здараюцца некалькі разоў на год і доўжацца ад 4 да 7 дзён. У паўночных шыротах пачатак эстральнага цыкла выпадае на перыяд з лютага па красавік з наступным паўторам у ліпені-жніўні. Калі падчас першай цечкі не адбылося [[Палавы працэс|апладненне]], праз 14—21 дзень цечка можа паўтарыцца. Каты ў шлюбны перыяд пачынаюць пазначаць сваю тэрыторыю<ref name="firs1">{{cite book | author = Фирсова Е. | year = 2006 | pages = 66 | title = Кошки от А до Я | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1220-2 }}</ref>. На стадыі праэструса котка жаласна муркае, трэцца мордай аб прадметы, іншых котак ці іншых жывёл у доме, пачынае качацца на спіне па падлозе. Пры з’яўленні ката на гэтай стадыі эструса котка можа чмыхнуць на яго і адагнаць ад сябе. Стадыя праэструса доўжыцца ад 12 гадзін да 3 дзён. Хоць праэструс назіраецца не ва ўсіх котак яўна. Стадыя эструса, калі котка гатова да [[Спараванне|спаравання]], доўжыцца 4—7 дзён. На стадыі эструса котка пачынае гучна мяўкаць і клікаць ката. На гэтай стадыі коткі могуць ставіць пазнакі. [[Авуляцыя]] адбываецца ў кошак у момант спаравання і патрабуе стымуляцыі. Таму апладненне ў катоў рэдка адбываецца падчас першага спаравання. Пры спараванні ў кошак часта адбываецца [[суперфекундацыя]], г. зн. апладненне дзвюх яйцаклетак падчас аднаго перыяду цечкі, таму ў адным прыплодзе ў кацянят могуць быць розныя бацькі. Калі на стадыі эструса адбылася авуляцыя, то настае стадыя дыэструса, калі авуляцыя не адбудзецца, то настае стадыя інтэрэструса. Дыэструс доўжыцца 35—100 дзён, пасля чаго зноў настае стадыя прээструса і г.д. У паўночных шыротах з кастрычніка па студзень у свойскіх кошак доўжыцца стадыя анэструса — сексуальнага спакою<ref>{{cite web |author = Brenda Griffin. |url = http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf |title = Prolific Cats: The Estrous Cycle |format = pdf |publisher = VetLearn.com |access-date = 2010-05-26 |lang = en |description = The estrous cycle of the female cat (queen) is unique among domestic species and consists of five phases: proestrus, estrus, interestrus, diestrus, and anestrus. |archive-url = https://web.archive.org/web/20191206034630/http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf |archive-date = 6 снежня 2019 |url-status = dead }}</ref>. Свойскія коткі выяўляюць першыя прыкметы цечкі ўжо ў 6—8-месячным узросце. Каты дасягаюць [[палавая сталасць|палавой сталасці]] да 8—10 месяцаў. Каты і коткі захоўваюць здольнасць да спаравання ўсё жыццё, аднак у старых кошак роды могуць скончыцца гібеллю маці. [[Цяжарнасць]] у кошак доўжыцца 55—60 дзён, у прыплодзе звычайна ад трох да васьмі кацянят (у першародных — менш) памерам каля 12 см. Кацяняты нараджаюцца глухімі і сляпымі: здольнасць бачыць з’яўляецца на 5—10 дзень пасля родаў, а чуць кацяняты пачынаюць толькі ва ўзросце 9—11 дзён. Кармленне малаком у кошак канчаецца праз 8—10 тыдняў па нараджэнні кацянят, пасля чаго яны ўжо могуць харчавацца мясам. Коткі лічацца ідэальнымі маці, але ніводная не будзе выходжваць хворую патомства, у такім разе яна кідае непаўнавартасных кацянят і ідзе з гнязда. Лічыцца, што каты, знайшоўшы гняздо з безабароннымі кацянятамі (калі маці-котка, напрыклад, на паляванні), душаць іх. Аднак такія паводзіны больш уласцівы бадзяжным і вясковым катам, у сітуацыі, калі невядомы бацька. Калі жывёлы ўтрымліваюцца ва ўмовах, калі ў патомства адзін вызначаны бацька, паводзіны ката зусім іншыя: ён з’яўляецца для сваіх нашчадкаў абаронцам і даглядае сваё патомства разам з коткай. Некаторыя каты могуць узяць на сябе абавязкі па доглядзе і абароне кацянят у выпадку гібелі маці-коткі<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| date =2002| url =http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| title =Cats that Kill Kittens| publisher =Messybeast.com Cat Resource Archive| access-date =2010-05-26| lang =англ.| description =Some males also become excellent and trustworthy kitten-sitters.| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDZ3zuN?url=http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| archive-date =2012-05-19}}</ref>. == Здароўе ката == [[Файл:Siamese cat 2.jpg|thumb|220px|left|Сіямскі кот.]] Сярэдні век жыцця катоў складае 14 гадоў<ref>{{cite web |author = E. J. Taylor, C. Adams and R. Neville |date = 1995 |url = http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession= |title = Some nutritional aspects of ageing in dogs and cats, Proceedings of the Nutrition Society, 54, 645—656 |publisher = Cambridge University Press |access-date = 2010-05-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDZhjII?url=http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FPNS%2FPNS54_03%2FS002966519500067Xa.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Разам з тым, вядомы выпадак, калі кот па мянушцы [[Крым Паф]] дажыў да 38 гадоў<ref name=G2010>{{cite book |title=Guinness World Records 2010 |year=2010 |publisher=Bantam; Reprint edition |page=320 |quote=The oldest cat ever was Creme Puff, who was born on August 3, 1967 and lived until August 6, 2005--38 years and 3 days in total. | url=https://books.google.com/books?id=hLYzvUvPL3MC&pg=PA320&lpg=PA320&hl=en&ei=E7FATPjJLMG78gaqwJyZDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0553593372 }}</ref><ref>{{cite news |author=Jessica Warren |title=Caterack Dies - World's Oldest Cat Was 30! |url=http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |quote=A report from MSNBC News notes that the oldest cat ever recorded was a 38-year-old feline named Creme Puff, according to a rep from Guinness World Records. |work=The National Ledger |date=Oct 23, 2009 |access-date=2011-01-06 |archive-url=https://archive.today/20120909030904/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |archive-date=9 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. На студзень 2011 года самай старой лічылася кошка Люсі. Яна жыла ў [[Вялікабрытанія|брытанскай]] сям’і і адсвяткавала сваё 39-годдзе. Як расказаў гаспадар жывёлы Біл Томас, котка нарадзілася ў [[1972]] годзе. Прадстаўнікі [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]] афіцыйна прызналі, што Люсі — самая старая прадстаўніца свайго падвіду ў свеце<ref>{{cite web| url =http://www.dailymail.co.uk/news/article-1344271/Can-Lucy-39-really-oldest-cat-world.html/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession=| title =Can Lucy, 39, really be the oldest cat in the world? (Or is it just a shaggy dog story?)| publisher =Daily Mail Reporter| access-date =2011-02-17| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDaL1tn?url=http://www.dailymail.co.uk/news/index.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. [[Кастрацыя]] катоў і [[Стэрылізацыя (размнажэнне)|стэрылізацыя]] катоў спрыяльна адбіваецца на іх здароўі, бо ў катоў-кастратаў не можа развіцца рак насеннікаў, а ў стэрыльных катоў — [[Карцынома эндаметрыя|рак маткі]] ці [[рак яечнікаў]], апроч таго і ў катоў і ў катоў зніжаецца рызыка захворвання ракам малочных залозаў<ref name="spay-neuter">{{cite web |url = http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.html |title = Cat care: Spay-neuter |year = 2009 |work = American Society for the Prevention of Cruelity to Animals |access-date = 2010-05-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDcERos?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.aspx |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Стэрылізацыя катоў да першай [[цечка|цечкі]] з’яўляецца прафілактыкай [[рак малочнай залозы|раку малочнай залозы]]<ref name="profilaktika_raka_1">{{cite web |url = http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21 |title = Диагностика и лечение новообразований молочных желёз у собак и кошек |publisher = Ветеринарная клиника «Зоовет» |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDcp2jb?url=http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref name="profilaktika_raka">{{cite web |url = http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617&ELEMENT_ID=2418 |title = Рак молочной железы у кошек |work = Советы доктора Никола |publisher = Интернет зоомагазин ПетСовет |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDffzhU?url=http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Аднак кастрыраваныя каты часта пакутуюць ад мачакаменнай хваробы і схільныя да атлусцення<ref>{{cite web |url = http://www.animall.ru/node/1162 |title = Ожирение у кастрированных котов |work = Журнал «Друг» (кошки) 1998/4-5 |publisher = www.animall.ru |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDhly1x?url=http://www.animall.ru/node/1162 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Ранняе пакладанне (ва ўзросце менш 8—9 месяцаў) можа прыводзіць да развіцця [[Мачакаменная хвароба|мачакаменнай хваробы]]<ref>{{cite web |author = Николаева Л. В. |url = http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis |title = Кастрация приводит к развитию мочекаменной болезни |publisher = Ветеринарная клиника «Белый Клык» |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDiKInu?url=http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Век жыцця бяздомных катоў цяжка вызначыць дакладна. Аднак, згодна аднаму даследаванню, сярэдні ўзрост такіх жывёл складае 4,7 гадоў, пры тым, што частка бадзяжных катоў гіне яшчэ кацянятамі, хоць некаторыя могуць дажыць і да 10 гадоў<ref>{{cite journal |author1 = Levy JK |author2 = Gale DW |author3 = Gale LA |title = Evaluation of the effect of a long-term trap-neuter-return and adoption program on a free-roaming cat population |journal = J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume = 222 |issue = 1 |pages = 42–6 |date=January 2003 |pmid = 12523478 |url = http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf |format = PDF |doi = 10.2460/javma.2003.222.42 |issn = 0003-1488 |access-date = 7 снежня 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120523065049/http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf |archive-date = 23 мая 2012 |url-status = dead }}</ref>. Ва ўмовах сучаснага горада бадзяжныя каты жывуць звычайна не больш за два гады, аднак у арганізаваных калоніях бадзяжныя стэрылізаваныя каты могуць жыць значна даўжэй. Па паведамленнях Брытанскага кацінага апякунскага фонду (''British Cat Action Trust''), самай старой з вядомых бадзяжных катоў было 19 гадоў. Самым старым бадзяжным катом быў 26-гадовы Марк, якім апекаваўся Дабрачынны саюз абароны катоў. === Хваробы катоў === У катоў могуць быць розныя праблемы са здароўем, уключаючы хваробы рознага характару, наяўнасць паразітаў, пашкоджанні і генетычныя расстройствы. Сярод кашэчых хвароб вылучаюць інфекцыйныя<ref>{{cite web| url =http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| title =Классификация инфекционных болезней| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDjDxMV?url=http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| archive-date =2012-05-19}}</ref> і ўнутраныя неінфекцыйныя, а таксама хірургічныя і акушэрска-гінекалагічныя. Асобную групу складаюць інвазійныя (паразітарныя) хваробы, да якіх ставяцца розныя [[гельмінтозы катоў]]. Паводле звестак спецыялістаў, у прыватнасці Каледжа ветэрынарнай медыцыны Корнэлскага ўніверсітэта, кішачныя паразіты з’яўляюцца агульнай праблемай здароўя ў катоў, 45 % катоў, зазвычай, заражаны гельмінтамі, такімі як ''Ollanulus tricuspis'', ''Physaloptera'', ''[[Анкіластомы|Ancylostoma]]'' і ''Uncinaria'', а таксама паразітычнымі [[Protista|пратыстамі]] — ''Giardia'' ([[лямбліі]]), ''Isospora'' (какцыдый). [[Нематоды|Круглыя чарвякі]] ''Toxascaris leonina'' і ''[[Toxocara cati]]'' па ацэнках спецыялістаў маюць пашыранасць ад 25 % да 75 %, а часцяком і вышэй, у кацянят. Некаторыя выгляды [[стужкавыя чарвякі|стужкавых чарвякоў]], якія заражаюць катоў, могуць выклікаць хваробы і ў людзей, калі не пільнавацца правіл гігіены<ref>[http://www.vet.cornell.edu/fhc/brochures/parasite.html Gastrointestinal Parasites in Cats]</ref>. Да найболей пашыраных захворванняў катоў адносяць: [[каліцывіроз]], [[Мікраспарыя|мікраспарыю]], [[Панлейкапенія|панлейкапенію]], [[Рынатрахеіт катоў|рынатрахеіт]], [[цукровы дыябет]], [[таксаплазмоз]] і [[каціны хламідыёз]]. Адным з найболей небяспечных захворванняў, якім можа інфекцыявацца і чалавек з’яўляецца [[таксаплазмоз]]. «Прафілактыка [[таксаплазмоз]]у абцяжарана, бо меры супраць заражэння катоў і чалавека, цяжка прымяняць на практыцы. Жывёлы, якія палююць на мышэй ці атрымліваюць у рацыёне сырое мяса (25 % куплёнага мяса заражана таксаплазмозам), пэўна будуць інфекцыяванымі»<ref>{{cite web| author =Владимиров Владимир| url =http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| title =Лечение токсоплазмоза у кошек| publisher =Московская городская ветеринарная помощь| access-date =2010-12-01| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDk0Ycc?url=http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Каты, як і многія іншыя сысуны, могуць хварэць на [[шаленства]], а таксама заразіць ім чалавека. Кату хвароба перадаецца праз укус хворай жывёлы (напрыклад, лісы). Інкубацыйны перыяд доўжыцца ад 2 да 24 тыдняў, але ў большасці выпадкаў сімптомы з’яўляюцца на 4—6 тыдні, жывёла гіне на 3—4 дзень іх праявы<ref>{{кніга |аўтар = Gary D. Norsworthy, Mitchell A. Crystal, Sharon Fooshee Grace, Larry P. Tilley |загаловак = The Feline Patient |спасылка = https://books.google.com/books?id=YDcrQ_mkt2cC&dq=cat+rabies&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = John Wiley and Sons |год = 2010 |старонак = 1052 |старонкі = 440-441 |isbn = 0813818486, 9780813818481 }}</ref>. Прафілактычная вакцынацыя можа зменшыць рызыку захворвання на шаленства і іншыя інфекцыйныя хваробы катоў. Аднак, у апошні час спецыялісты прыйшлі да высновы, што праблему вакцынацыі катоў мае трэба яшчэ даследаваць. З аднаго боку, прафілактычная [[вакцынацыя]] катоў можа папярэдзіць многія з інфекцыйных хвароб, а таксама папераджае заражэнне небяспечнымі інфекцыямі гаспадара жывёлы і членаў яго сям’і<ref>{{cite web |url = http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp |title = Vaccination Principles |work = AVMA policy |publisher = [[The American Veterinary Medical Association]] (AVMA) |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDkUfr1?url=http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>Vaccination is a potent medical procedure with both risks and benefits. While there is evidence that some vaccines provide immunity beyond one year, revaccination of patients with sufficient immunity does not necessarily add to their disease protection and may increase the potential risk of post-vaccination adverse events.</blockquote></ref>. З іншага боку, было высветлена, што ў некаторых выпадках вакцынацыя, асабліва вакцынамі супраць віруса лейкаміі катоў і віруса шаленства, правацыруе захворванне катоў на саркому, таму прапануецца зменшыць да мінімуму вакцынацыю катоў<ref>{{cite web |url = http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm |title = UC Davis VMTH Canine and Feline Vaccination Guidelines (Revised 11/09) |work = AVMA policy |publisher = UC Davis VMTH |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6OAohoM2o?url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm |archive-date = 2014-03-18 }}<blockquote>In general, guidelines for vaccination of cats have been strongly influenced by the appearance of vaccine-associated sarcomas in cats, and in particular their epidemiologic association with feline leukemia virus vaccines and killed rabies virus vaccines. Thus, there is clear evidence for minimizing frequency of vaccination in cats.</blockquote></ref>. == Харчаванне == {{асноўны артыкул|{{нп3|Каціны корм|||cat food}}}} Каты — [[Драпежныя|драпежныя жывёлы]]. У адрозненне ад [[сабачыя|сабачых]] — сабак, ваўкоў, шакалаў, ліс, каётаў (якія з’яўляюцца [[Усёедныя|ўсёеднымі]], у сілу чаго часта разбаўляюць жывёльную ежу расліннай і могуць лёгка рабіцца вегетарыянцамі), каты звычайна спажываюць толькі мясную ежу, да якой прыстасаваны іх [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальны тракт]]<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6380542 Nutrition of the domestic cat, a mammalian carnivore.]{{ref-en}}</ref>. Перадусім, развітыя іклы дазваляюць разжоўваць ежу; доўгі і рухомы каціны [[язык]] мае па баках асаблівыя грудкі, якія дазваляюць аднімаць мяса ад шкілета ахвяры. Таксама гэтыя грудкі вылучаюць [[Кератыны|кератын]] і дапамагаюць пры мыцці. Пры жванні галава ката апускаецца ў бок сківіцы, якой кот жве. Паколькі абодва жавальныя мускулы слаба развіты, кот часта змяняе бок сківіцы, якой жве<ref>{{кніга |аўтар = Manfred Bürger |загаловак = Cats, the complete book |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=AOssKBRDDQ8C&q=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&dq=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&hl=ru&ei=C44CTa-5MIWZOsmZ1KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCQQ6AEwAA |выдавецтва = Exeter Books : distributed by Bookthrift |год = 1980 |старонак = 250 |старонкі = 90 |isbn = 0896730379, 9780896730373 }}</ref>. [[Кішачнік]] у ката, як і ў шмат якіх [[Драпежныя жывёлы|драпежных жывёл]], досыць кароткі і не перавышае ў даўжыню 1,8 м. Каціны страўнік выконвае функцыю стрававання, прытым кату трэба перыядычна чысціць яго ад часцінак ежы, якая не пераварваецца: костак, сухажылляў і ўласнай поўсці. Ачышчэнне страўніка забяспечваецца [[рыгота]]й, гэта звычайны ахоўны рэфлекс, але таксама можа быць сімптомам хваробы<ref>{{кніга |аўтар = Gary D. Norsworthy, Mitchell Crystal, Sharon Fooshee Grace |загаловак = The feline patient |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=_aSMmFN4TQYC&pg=PA329&dq=cat+vomiting&hl=ru&ei=7JECTYOnO4qeOriV9IsH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDkQ6AEwAw#v=onepage&q=cat%20vomiting&f=false |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 2006 |старонак = 776 |старонкі = 329 |isbn = 0781762685, 9780781762687 }}</ref>. Пажадана для прадухілення закупоркі страўніка ката валасянымі шарыкамі даваць кату зялёную адмыслова прарошчаную пшаніцу<ref>{{кніга |аўтар = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson |загаловак = Cat love: understanding the needs and nature of your cat |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=7IZGAAAAYAAJ&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&dq=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&hl=ru&ei=uaECTfiNKcrrOdnlzbsE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA |выдавецтва = Storey Communications |год = 1990 |старонак = 247 |старонкі = 77 |isbn = 0882665944, 9780882665948 }}</ref>. Паўторна здзічэлыя каты, а таксама каты, якія маюць доступ за межы дома, харчуюцца дробнай здабычай, пераважна грызунамі і птушкамі. Нават каты, якім гаспадары даюць паўнавартаснае харчаванне, палююць на дробных сысуноў, птушак, амфібій, рэптылій, рыб і беспазваночных, калі маюць выхад за межы дома<ref name=Woods>{{cite journal |author=Woods M, McDonald RA, Harris S. |title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain |journal=Mammal Review |volume=23 |issue=2 |pages=174–188 |year=2003 |doi=10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robertson ID |title=Survey of predation by domestic cats |journal=Aust. Vet. J. |volume=76 |issue=8 |pages=551–4 |date=August 1998 |pmid=9741724 |doi=10.1111/j.1751-0813.1998.tb10214.x |first1=ID |issn=0005-0423}}</ref>. Звычайна каты харчуюцца невялікімі порцыямі некалькі разоў на дзень.<ref name=Bradshaw>{{cite journal |author1=Bradshaw JW |author2=Goodwin D |author3=Legrand-Defrétin V |author4=Nott HM |title=Food selection by the domestic cat, an obligate carnivore |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a-physiology_1996-07_114a_3/page/205 |journal=Comp. Biochem. Physiol. A Physiol. |volume=114 |issue=3 |pages=205–9 |date=July 1996 |pmid=8759144 |doi=10.1016/0300-9629(95)02133-7 |issn=1096-4940}}</ref>. [[Файл:Chloe-eats-wheatgrass-2889.jpg|thumb|left|200px|Кот есць прарошчаную пшаніцу.]] Катоў нельга пазбаўляць мясной ежы, бо з расліннай ежы немагчыма сінтэзаваць усе патрэбныя ім [[амінакіслоты]]. Адно з найболей важных рэчываў для катоў — [[таўрын]], адсутнасць якога ў рацыёне прыводзіць да пагаршэння здароўя і можа выклікаць слепату з-за дэградацыі цэнтральнай вобласці сятчаткі. Каровіна [[малако]] дрэнная крыніца таўрыну, акрамя таго, большасць катоў хварэюць на [[непераноснасць лактозы]], а спажыванне малака прыводзіць да расстройства стрававання ў катоў<ref>{{кніга |аўтар = Jennifer A. Coscia, Don Hamilton |загаловак = The Holistic Cat: A Complete Guide to Wellness for a Healthier, Happier Cat |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=koO55THXBCMC&pg=PA94&dq=non-lactose+milk+cats&hl=ru&ei=7pYCTaD7Gs2gOtiDpKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFAQ6AEwCA#v=onepage&q&f=false |выдавецтва = North Atlantic Books |год = 2009 |старонак = 201 |старонкі = 94 |isbn = 1556437668, 9781556437663 }}</ref>. Кату трэба [[Рэтынол|вітамін A]], змешчаны ў жывёльнай ежы, бо, у адрозненне ад многіх іншых жывёл, кот не можа сінтэзаваць яго з [[бэта-каратын]]у (таксама называецца [[Правітаміны|правітамінам]] вітаміну А)<ref>{{кніга|аўтар =Фогель А., Шнайдер Х.Э. |частка =Питание кошки |загаловак = Советы любителям кошек|арыгінал =dr. Annemarie Vogel, dr.heinz-Eberhard Schneider Ratschläge für den Katzenfreud |адказны =ред. и предисл. канд. биол. наук С.К. Клумова |месца =М |выдавецтва = Лесн. пром-сть|год =1987 |старонкі =170 |старонак =335 }}</ref><ref>Shawn Messonnier — ''Natural health Bible for dogs & cats : your A-Z guide to over 200 conditions, herbs, vitamins, and supplements'', стр. 161 — Prima Pets, 2000 — ISBN 0-7615-2673-0</ref>, — для гэтага трэба [[Ферменты|фермент]], якога ў арганізме ката няма<ref>{{кніга |аўтар = Benjamin Charles Gruenberg, Nelson Eldred Bingham |загаловак = Biology and man |выдавецтва = Ginn and company |год = 1944 |старонак = 718 |старонкі = 110 }}</ref>. Як і ва многіх іншых сысуноў, [[вітамін C]] сінтэзуецца ў арганізме ката з [[Глюкоза|глюкозы]]<ref>Ann Wortinger — ''Nutrition for veterinary technicians and nurses'', стр. 46 — Blackwell, 2007 — ISBN 0-8138-2913-5</ref>. Часам каты прыстасоўваюцца да некаторых відаў чалавечай ежы, аднак такая ежа шкодная для ката і можа справацыраваць рад хвароб (напрыклад, [[мачакаменная хвароба|мачакаменную хваробу]], [[ныркавая недастатковасць|хранічную ныркавую недастатковасць]]), а ўжыванне [[шакалад]]у, какавы, кавы можа нават прывесці да цяжкага атручвання і гібелі жывёлы<ref>{{кніга |аўтар = James B. Lawhead,MeeCee Baker |загаловак = Introduction to veterinary science |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=ArYnRIAAOCoC&pg=PA195&dq=chocolate+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=BJ0CTbixDMKEOo_usaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=chocolate%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false |выдавецтва = Cengage Learning |год = 2005 |старонак = 327 |старонкі = 195 |isbn = 076683302X, 9780766833029 }}<blockquote>Chocolate toxicity can be fatal. Cats happen to be very sensitive to a toxin in onions.</blockquote></ref><ref>{{кніга |аўтар = Michael W. Fox |загаловак = Cat Body, Cat Mind: Exploring Your Cat's Consciousness and Total Well-Being |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=QREviOHZ3jMC&pg=PA190&dq=human+food+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=7ZsCTZ2GONGgOq7S-KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDQQ6AEwAw#v=onepage&q=human%20food%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false |выдавецтва = Globe Pequot |старонак = 233 |старонкі = 190 |isbn = 1599210622, 9781599210629 }}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Problems arise when people get into the habit of giving their cats more than a taste of various human foods.</blockquote></ref>. Таксама некаторыя каты могуць есці ў нязначнай колькасці гародніну, садавіну, хлеб. Пажадана мець у рацыёне 1-2 чайныя лыжкі тварагу ці кефіру<ref>{{кніга |аўтар = Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore |загаловак = Planet Cat: A CAT-alog |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=shAHJQwXslYC&printsec=frontcover&dq=Sandra+Choron,+Harry+Choron,+Arden+Moore+Planet+Cat:+A+CAT-alog&hl=ru&ei=4KYCTc2VM8PpOe72lJkC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=The%206%20Nutritional%20Needs%20of%20Cats%20Cats%20are%20classified%20as%20obligate%20carnivores%20%E2%80%94%20big%20meat%20eaters%2C%20that%20is%20%E2%80%94%20but%20some%20felines%20won%27t%20turn%20down%20an%20occasional%20non-meat%20selection%2C%20such%20as%20grass%2C%20green%20beans%2C%20or%20yogurt.&f=false |выдавецтва = Houghton Mifflin Harcourt |год = 2007 |старонак = 424 |старонкі = 202 |isbn = 0618812598, 9780618812592 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson |загаловак = Cat love: understanding the needs and nature of your cat |спасылка = http://www.google.com.au/search?hl=ru&tbo=1&tbs=bks%3A1&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain%2C+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&btnG=%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= |выдавецтва = Storey Communications |год = 1990 |старонак = 247 |старонкі = 77 |isbn = 0882665944, 9780882665948 }}<blockquote>A tablespoon of yogurt is a wonderful and healthy snack. Buy plain, unflavored yogurt — your cat won’t miss the fruit flavors.</blockquote></ref>. Для паляпшэння працы стрававальнай сістэмы і для таго, каб выклікаць рыготу, што ачышчае страўнік ад шэрсці, каты перыядычна глытаюць траву, лісце і маладыя парасткі раслін. Калі няма прыдатнай травы каты могуць аб’ядаць, напрыклад, пялёсткі [[ружа|руж]]. Часам, калі не стае [[Біялагічна значныя элементы|мікраэлементаў]] у ежы, каты могуць есці зямлю<ref>{{cite web |url = http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html |title = Несколько советов: о питании |access-date = 2010-07-04 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDl0pxi?url=http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. У апошнія гады катоў, якія жывуць у дамах, часта кормяць адмысловым гатовым {{нп3|каціны корм|каціным кормам||cat food}}, што ўтрымлівае патрэбны дзённы рацыён бялкоў, вітамінаў, амінакіслот і мікраэлементаў, у залежнасці ад іх узросту, полу, вагі і здароўя<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mdpi-res.com/d_attachment/animals/animals-09-00372/article_deploy/animals-09-00372.pdf?version=1560933574|аўтар=Raúl A. Alegría-Morán , Sergio A. Guzmán-Pino , Juan I. Egaña, Valeria Sotomayor and Jaime Figueroa|загаловак=Food Preferences in Cats: Effect of Dietary Composition and Intrinsic Variables on Diet Selection|год=2019|мова=en|выданне=[https://www.mdpi.com/journal/animals Animals]|тып=артыкул|старонкі=2|doi=10.3390}}</ref>. Нястачу мікраэлементаў можа пакрываць {{Нп3|попел|3=fr|4=Cendre}} (мінеральныя рэчывы, якія застаюцца пры спальванні 100 гр. корму), які з’яўляецца крыніцай магнію і звязаных з ім мінералаў, таму вытворцы кармоў дадаюць яго<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://whiskas.ru/articles/zachem-v-sostave-korma-zlaki-i-zola/|title=Зачем в составе корма для кошек злаки и зола?|website=whiskas.ru|access-date=2023-08-16}}</ref>. == Гігіена == [[Файл:Cat claw closeup.jpg|thumb|200px|Каціны кіпцюр.]] Каты вельмі [[Гігіена|ахайныя]]. Яны мыюцца, вылізваючы сваю поўсць, не менш дзесяці разоў на дзень. Ахайнасць з’яўляецца [[інстынкт]]ыўнай ва ўсіх каціных: чысціня цела трэба пры паляванні, каб ахвяра не магла ўчуць драпежніка<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.newscientist.com/lastword/mg25934481-500-why-do-cats-wash-themselves-while-dogs-dont/|title=Why do cats wash themselves, while dogs don’t?|website=New Scientist|access-date=2023-08-16}}</ref>. Каты часта любяць вылізваць сваіх суродзічаў і чалавека, аднак кампаненты іх сліны выклікаюць у некаторых людзей алергію. Многія каты часта адрыгаюць {{Нп3|Безаар|трыхабезаар|ru|Безоар}} — поўсць, што сабралася ў страўніку ад вылізвання. Даўгашэрсныя каты часцей так робяць, чым караткашэрсныя. Прафілактыка ўтварэння трыхабезаараў палягае ў кармленні ката спецыяльнымі кармамі і лекамі, што спрыяюць вывядзенню поўсці са страўніка праз [[дэфекацыя|дэфекацыю]]<ref>{{кніга |аўтар = Debra Eldredge,Delbert G. Carlson,Liisa D. Carlson,Beth Adelman,James M. Giffin |загаловак = Cat owner's home veterinary handbook |адказны = Beth Adelman |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=yjHrgg4pmngC&pg=PA273&dq=cat+Bezoar&hl=ru&ei=iacCTa2qEI-bOpKB6aYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=cat%20Bezoar&f=false |выдавецтва = John Wiley and Sons |год = 2007 |старонак = 626 |старонкі = 273 |isbn = 047009530X, 9780470095300 }}<blockquote>As cats groom their coat, they pick up and swallow hair. The hair forms tubular wads. Other material, such as wool, may be incorporated into the wad of hair, resulting in the formation of a bezoar.</blockquote></ref>. Каты часта даглядаюць свае [[кіпцюр]]ы. У звычайных умовах задоўгія кіпцюры зразаюцца, бо кот лезе на дрэвы і бегае, а потым верхні, стары адмерлы [[рагавая абалонка|рагавы пласт]] здымаецца з кіпцюра пустой абалонкай. У няволі кот вострыць кіпцюры аб прадметы побач. У некаторых выпадках кіпцюры трэба стрыгчы, але пры гэтым важна не закрануць пульпу — [[Крывяносныя судзіны|крывяносную судзіну]], якая даходзіць практычна да кончыка кіпцюра<ref name="kogti">[http://www.kitty.ru/Care/Kogot.htm Стрижка когтей у кошек.]</ref>. [[Файл:Declawedcat.jpg|thumb|200px|Лапа ката пасля [[Аніхэктамія|аніхэктаміі]].]] Пры пэўных умовах урач можа рэкамендаваць выдаленне кіпцюроў — {{Нп3|Аніхэктамія|аніхэктамію|4=Onychectomy}}<ref>{{cite web| author =Кузнецов В.С.| url =http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1&category_id=34&text_id=89| title ="Мягкие Лапки" или спасение от кошачьих когтей| publisher =Vetdoctor.ru| access-date =2010-06-05| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDldPKL?url=http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1| archive-date =2012-05-19}}</ref> — ці аперацыю па падразанні сухажылля пальцавага згінальніка, адмысловага механізма для ўцягвання і выпускання кіпцюроў ([[тэнданэктамія]]<ref>{{cite web| url =http://www.wcf.com.ua/kogti.html| title =Цап-царапки| publisher =WCF на Украине| access-date =2010-06-05| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDmyc0c?url=http://www.wcf.com.ua/kogti.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>). Аперацыі забаронены ў многіх еўрапейскіх краінах у рамках {{нп3|Еўрапейская канвенцыя па абароне праў жывёл-кампаньёнаў|Еўрапейскай канвенцыі па абароне праў жывёл-кампаньёнаў||European Convention for the Protection of Pet Animals}}<ref>{{cite web |url = http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/125.htm |title = European Convention for the Protection of Pet Animals (ETS No. 125), Explanatory Report |date = 13-11-1987 |publisher = Совет Европы |access-date = 2010-12-10 |lang = en |archive-date = 14 мая 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110514054310/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/125.htm |url-status = dead }}<blockquote>Article 10 — Surgical operations 1. Surgical operations for the purpose of modifying the appearance of a pet animal or for other non-curative purposes shall be prohibited and, in particular: 1. the docking of tails; 2. the cropping of ears; 3. devocalisation; 4. declawing and defanging; 2. Exceptions to these prohibitions shall be permitted only: 1. if a veterinarian considers non-curative procedures necessary either for veterinary medical reasons or for the benefit of any particular animal; 2. to prevent reproduction. 3. a Operations in which the animal will or is likely to experience severe pain shall be carried out under anaesthesia only by a veterinarian or under his supervision. Operations for which no anaesthesia is required may be carried out by a person competent under national legislation.</blockquote> <blockquote>35. It was also agreed that the example in sub-paragraph 1.d of Article 10, relating to declawing, applied particularly to cats and dogs. 36. Surgical procedures are prohibited but may be carried out if: - deemed necessary by a veterinarian, either for veterinary medical reasons, or in the interest of the animal itself, such as the removal of dewclaws; - such procedures would prevent reproduction. 37. Such procedures must be carried out by a veterinarian, or at least under his supervision, and under anaesthesia if they are likely to cause severe pain to the animal. If no anaesthesia is required, the operation may be carried out by persons who are competent to do so under domestic law.</blockquote></ref>. Паводле правіл усіх міжнародных феліналагічных арганізацый, каты з выдаленымі кіпцюрамі не дапушчаюцца да ўдзелу ў выстаўках катоў<ref>{{кніга |аўтар = Tilly Anger |загаловак = How to Be the Purrfect Guardian to Your Feline Companion |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=p7jwgIwXV_kC&pg=PA70&dq=declawing,+tendonectomy+is+not+allowed&hl=ru&ei=9qkCTe_xMs-UOsDQvagB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=declawing%2C%20tendonectomy%20is%20not%20allowed&f=false |выдавецтва = Trafford Publishing |год = 2004 |старонак = 123 |старонкі = 70 |isbn = 1412042402, 9781412042406 }}<blockquote>CFA disapproves of declawing or tendonectomy surgery." A cat that has been declawed is considered mutilated and is not allowed in the show ring. The kitten/cat who has been declawed frequently falls or appears clumsy.</blockquote></ref>. Некаторыя каты самі ці з дапамогай чалавека прывучаюцца хадзіць на ўнітаз. == Псіхалогія == Некаторыя расліны, прыкладам [[Валерыяна лекавая|валерыяна]] ці [[Кацямятка каціная|каціная мята]], вылучаюць рэчывы, якія звычайна аказваюць на катоў (на кошак меней) уплыў, блізкі да [[Наркотык|наркатычнага]]<ref>Магчыма, да такога стану прыводзіць змешчаны ў клетках валерыяны [[барнеол]] — рэчыва, што адносіцца да [[Тэрпенавыя спірты|тэрпенавых спіртоў]] (Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 171. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4)</ref>. Зрэшты, не ўсе каты рэагуюць на іх пах, і не на ўсіх катоў яны робяць аднолькавы ўплыў. У некаторых катоў валерыяна можа выклікаць атручванне. [[Файл:Котёнок у окна.jpg|thumb|left|Кацяня, сфатаграфаванае ў дождж ля акна.]] Як і астатнія [[плацэнтарныя]], кот мае выразную схільнасць да набыцця [[Умоўныя рэфлексы|ўмоўных рэфлексаў]] і добра паддаецца асобным выглядам [[Дрэсура|дрэсуры]], напрыклад, карыстацца стандартным унітазам. Было даказана, што каты навучаюцца метадам проб і памылак, пасярэдніцтвам назірання і імітацыі<ref name="thorndike">[https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm Thorndike’s Puzzle Box experiments noted]{{ref-en}}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Adler, H. M. | загаловак = Some Factors Of Observation Learning In Cats | выданне = Journal of Genetic Psychology | старонкі = 159-77 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Hart, Benjamin L. | загаловак = Learning Ability in Cats | выданне = Feline Practices | год = 1975 | нумар = 10—12 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Caro, T M, and M D Hauser | загаловак = Is There Teaching in Nonhuman Animals? | выданне = Quarterly Review of Biology | старонкі = 151—74 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = John, E R, P Chesler, F Bartlett and I Victor | загаловак = Observation Learning in Cats | выданне = Science | старонкі = 1589—1591 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Pallaud, B | загаловак = Hypotheses On Mechanisms Underlying Observational Learning In Animals | мова = en | выданне = Behavioural Processes | год = 1984 | нумар = 9 | doi = 10.1016/0376-6357(84)90024-X }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Doré, François Y | загаловак = Search Behaviour of Cats (Felis catus) in an Invisible Displacement Test: Cognition and Experience | мова = en | выданне = Canadian Journal of Psychology | старонкі = 359—370 | doi = 10.1037/h0084262 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Dumas, Claude | загаловак = Object Permanence in Cats (Felis catus): An Ecological Approach to the Study of Invisible Displacements | мова = en | выданне = Journal of Comparative Psychology | старонкі = 404—410 | doi = 10.1037/0735-7036.106.4.404 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Dumas, Claude | author2 = Doré, François Y | title = Cognitive Development in Kittens (Felis catus): An Observational Study of Object Permanence and Sensorimotor Intelligence | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-psychology_1991-12_105_4/page/356 | lang = en | journal = Journal of Comparative Psychology | year = 1991 | volume = 105 | issue = 4 | pages = 357—365 | doi = 10.1037/0735-7036.105.4.357 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Fiset, Sylvain | author2 = Doré, François Y | title = Spatial Encoding in Domestic Cats (Felis catus) | lang = en | journal = Journal of Experimental Psychology: Animal Behaviour Processes | year = 1996 | volume = 22 | pages = 420—437 | doi = 10.1037/0097-7403.22.4.420 }}</ref><ref>{{journal | author1 = Heishman, Miriam | author2 = Mindy Conant | author3 = Robert Pasnak | title = Human Analog Tests of the Sixth Stage of Object Permanence | lang = en | journal = Perceptual and Motor Skills | pages = 1059—68 | year = 1995 | volume = 80 | issue = 3 | doi = 10.2466/pms.1995.80.3c.1059 }}</ref>. Каты захоўваюць інфармацыю даўжэй, чым сабакі<ref>{{cite web| url =http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| title =Re-Directed Aggression Towards Other Cats| access-date =2010-06-01| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDoL8qM?url=http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. На працягу аднаго эксперыменту было выяўлена, што каты маюць глядзельную памяць, параўнальную з глядзельнай памяццю малпаў<ref>[https://web.archive.org/web/20080821155903/http://www.nencki.gov.pl/pdf/an/vol65a/14.pdf Okujava et al., Acta Neurobiol Exp (Wars). 2005;65(2):205-11.]</ref>. У іншым эксперыменце па вызначэнні здольнасцей кароткатэрміновай рабочай памяці сабакі паказалі лепшы час (на 60 с), чым каты<ref>{{cite journal |author1 = Fiset, Sylvain |author2 = François Y Doré |year = 2006 |url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10071-005-0005-4 |title = Duration of cats' (''Felis catus'') working memory for disappearing objects |journal = Animal Cognition |volume = 9 |issue=1 |pages=62—70 |doi=10.1007/s10071-005-0005-4 |publisher = Springer Berlin }}</ref>. Каты, перад якімі ставілі па чарзе простыя і складаныя заданні, хутчэй развязвалі складаныя заданні, чым каты, перад якімі ставілі толькі складаныя заданні. Так, адзін кот, перад якім ставілі для рашэння толькі складаныя заданні, так і не навучыўся развязваць ніякіх, нягледзячы на 600 спроб. Калі катам даваць для выканання толькі складаныя заданні, з чым каты не могуць сутыкацца ў прыродзе, дык яны губляюць матывацыю<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| url =http://www.messybeast.com/intelligence.htm| title =How Intelligent Are Cats?| publisher =MESSYBEAST| access-date =2010-05-31| archive-url =https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm| archive-date =2008-06-20}}<blockquote>Cats that are given a mix of simple and tough problems catch on faster to the tough problems than do cats who are given a straight course of nothing but the tough problems. … In certain types of test, intelligent cats are content to underachieve — a problem with the design of the test, not with the cats' intelligence!</blockquote></ref>. === Асаблівасці паводзін === Каты захоўваюць энергію з дапамогай сну ў большай меры, чым большасць жывёл. Працягласць сну ў суткі складае 12—16 гадзін. Некаторыя каты спяць па 20 гадзін у суткі, але сярэдняя працягласць сну складае 13—14 гадзін у суткі. Падчас сну ў катоў перыядычна настае [[фаза хуткага сну]], якая суправаджаецца быстрымі рухамі вачэй і скарачэннем мускулаў, што сведчыць пра тое, што каты ўмеюць сніць сны<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0166-2236(79)90110-3 | issn = 0166-2236 | volume = 2 | pages = 280–282 | last = Jouvet | first = Michel | title = What does a cat dream about? | journal = Trends in Neurosciences | year = 1979 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0166223679901103?via%3Dihub }}</ref>. Доўгая працягласць сну катоў таксама звязана з тым, што ў звыклым для чалавека разуменні, яны зусім не спяць, а хутчэй дрэмлюць. Ува сне ў іх практычна не зніжаюць сваёй актыўнасці органы пачуццяў (акрамя зроку), і каты працягваюць сачыць за сітуацыяй вакол. === Сістэма знакаў і самавыяўленне ў паводзінах === {{Listen | filename = Meow.ogg | title = Запіс кацінага мяўкання | description = | format=[[Ogg]] }} Свойскія каты выкарыстоўваюць шмат размаітых гукавых сігналаў для камунікавання, уключаючы некалькі розных відаў мяўкання, [[варкатанне]], шыпенне, завыванне, свіст, бурчанне і іншыя<ref name=Moelk>{{Cite journal | volume = 57 | issue = 2 | pages = 184–205 | last = Moelk | first = Mildred | title = Vocalizing in the House-Cat; A Phonetic and Functional Study | journal=The American Journal of Psychology | year = 1944 | url = https://www.jstor.org/stable/1416947 | doi = 10.2307/1416947 }}</ref>. У залежнасці ад значэння інтанацыя мяўкання змяняецца. Каты звычайна '''''мяўкаюць''''' для таго, каб прыцягнуць увагу чалавека (напрыклад, для таго, каб пакармілі ці пагулялі)<ref>{{cite web |url = http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780 |title = Кошки способны манипулировать инстинктами человека |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDoshGO?url=http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. У [[Англія|Англіі]] мяўканне ката перадаюць як «''міу''», у [[Японія|Японіі]] — як «''[[ня]]''». Таксама мяўканне ката можа азначаць вітанне ці адчуванне хваробы. Некаторыя каты вельмі гаманкія, іншыя ж рэдка падаюць голас. Каты могуць надаваць свайму голасу каля сотні розных інтанацый (сабакі, да прыкладу, толькі каля дзесяці)<ref>{{cite web |url = http://www.ourkitten.ru/poved/ |title = Особенности поведения |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDqMXmJ?url=http://www.ourkitten.ru/poved/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Некаторыя вельмі рэзкія і непрыемныя для чалавечага слыху: асабліва ў часе баёў паміж катамі за самку ці ў часе спаравання. Разам з тым для зносін паміж сабой каты рэдка мяўкаюць, затое маюць зносіны праз сістэму знакаў, якая мае шырокі дыяпазон гукаў, рухаў цела, паглядаў. Кацяняты пры нараджэнні выдаюць тонкі піск, прытым вядома, што звычайна кацяняты клічуць маці [[ультрагук|ультрагукавымі сігналамі]]<ref name="miau">{{cite web |url = http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/ |title = Что значит "мяу"? |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDqsO7w?url=http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Некаторыя дарослыя каты, асабліва тыя, хто рэдка трэніруе свой голас, могуць таксама выдаваць піск замест мяўкання<ref name="miau" />. Як і іншыя [[малыя каты]], свойскія каты могуць '''''варкатаць''''' (інакш кажучы, «курняўкаць» ці «муркаць») — гэта звычайна азначае, што жывёла задаволена. Каты часта варкочуць сярод суродзічаў: калі кот сустракае сваіх кацянят. Да нядаўніх пор высоўваліся розныя тэорыі пра тое, як варкочуць каты: біццё крыві аб [[аорта|аорту]], ваганні звязак пры ўдыху і выдыху ці ваганні ў саміх лёгкіх. Сёння лічыцца, што варкатанне — вынік рытмічных ваганняў у кацінай [[гартань|гартані]]. Каты могуць мяўкаць і варкатаць адначасна; зрэшты, гэта характэрна толькі для гаманкіх асобін. У дадатак да варкатання давольны кот можа напалову прыжмурыць [[вочы]]. Вядома, што каты могуць варкатаць для самазаспакаення. Часам варкатанне можа быць прыкметай хваробы ў ката, напрыклад пры хваробе сэрца, калі кот «расказвае» гаспадару пра сваю хваробу. [[Файл:GAto.jpg|thumb|left|250px|Кот пагрозліва выгінае спіну і шыпіць.]] У стане спалоху і агрэсіі каты могуць чмыхаць, шыпець ці ў рэдкіх выпадках выць. Пры гэтым жывёла звычайна выгінае спіну і хвост, узнімае дыбам поўсць і прыціскае вушы да галавы. Некаторыя каты і кошкі могуць выдаваць пагрозлівы рык, які нагадвае сабачы, што служыць прыкметай надзвычайнага гневу і раздражнення. Каты таксама могуць выдаваць адрывістае «цвырканне» пры назіранні за здабычай або для выражэння зацікаўленасці да нечага пры стасунках з людзьмі. Часам гэты гук бывае звернуты да недасягальнай здабычы, і невядома, ці з’яўляецца ён гукам пагрозы, выразам прыкрасці ці спробай пераймаць птушыныя спевы. Аднак такія гукі характэрныя хутчэй для паўторна здзічэлых катоў, якія жывуць калоніямі. Такія гукі выдаюць, напрыклад, курыльскія бабтэйлы і анаталійскія каты, таму ім далі мянушку «цвыркуны»<ref>{{артыкул |аўтар = Арушанян Заринэ Лоренцовна |загаловак = Анатолийская кошка в свете доместикации |выданне = Кошки.info |месца = Москва |год = 2009 |нумар = 2 |старонкі = 20-22 }}</ref>. У некаторых навукова-папулярных відэа сцвярджаецца, што гэтыя гукі з’яўляюцца вынікам перабольшанага сківічнага рэфлексу (то-бок кот загадзя спрабуе рабіць рухі сківіцай, нібы здабыча ўжо ў ягонай пашчы)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nodhpX0s_NY&t=10m13s Дикий нрав кошек. Познавательное видео. 10:13-10:42]</ref>. Хвост таксама важны выяўленчы сродак: спакойны загорнуты вакол цела ці высока падняты хвост азначае міралюбівы настрой. Кот можа падрыгваць кончыкам хваста ў выпадку ўзрушанасці ці зацікаўленасці. У стане злосці хвост ката пачынае біцца. Калі кот лашчыцца, задаволены, ён можа рабіць па чарзе паступальныя рухі пярэднімі лапамі, выпускаючы і ўцягваючы кіпцюры. Гэты рух завецца «'''''малочная хада'''''» — такім рухам кацяняты стымулююць вылучэнне малака з матчыных саскоў. Часам «малочная хада» суправаджаецца выразным прыцмокваннем ката. Некаторыя каты здзяйсняюць «малочную хаду», калі іх лашчаць, іншыя могуць рабіць гэта самастойна, уткнуўшыся мордай у пухнатую рэч, але ў любым разе гэта значыць, што кот вельмі задаволены. У некаторых катоў можна справакаваць «малочную хаду» перайманнем з дапамогай уласных пальцаў кісці — калі кот у спрыяльным духу, ён можа адказаць узаемным рухам. «Малочная хада», зазвычай, суправаджаецца варкатаннем. Акрамя гэтага, калі кот спіць, выцягнуўшыся і раскінуўшы лапы, то пры пагладжванні многа якія каты выцягваюцца яшчэ мацней, выпускаючы пры гэтым кіпцюры і часам выдаючы гукі, падобныя на варкатанне. Аднак варкатанне само па сабе не заўсёды азначае, што кот задаволены<ref>{{cite web |url = http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03 |title = Что у кошки на уме? |author = H. Непомнящий |access-date = 2010-06-01 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDs1y7P?url=http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. === Паляванне === Свойскіх катоў часта завуць дасканалымі [[Драпежніцтва|драпежнікамі]]. Гэты від вельмі лёгка прыстасоўваецца да зменлівага навакольнага асяроддзя і мае добры зрок, яны — умелыя паляўнічыя<ref>[http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states Why Cats Are a Threat to Our Ecosystem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100619200821/http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states |date=19 чэрвеня 2010 }}<blockquote>Cats are a very adaptable species that have excellent eyesight and are skilled hunters. Their numbers and their natural hunting skills make them extremely damaging to the ecosystem.</blockquote></ref>. Як паказалі даследаванні, якімі былі ахоплены як каты, якія жывуць у доме, так і бадзяжныя, у сярэднім адзін кот на працягу аднаго года ловіць 57 дробных жывёл<ref>[http://www.abcbirds.org/abcprograms/policy/cats/materials/predation.pdf Domestic cat predation on birds and other wildlife] (pdf){{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|author=Robbie A. McDonald и др.|date=2003-05-27|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118839928/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain|publisher=Mammal Review|access-date=2010-06-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDtmvNg?url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x/abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>… Based on the proportion of cats bringing home at least one prey item and the back-transformed means, a British population of approximately 9 million cats was estimated to have brought home in the order of 92 (85-100) million prey items in the period of this survey, including 57 (52-63) million mammals, 27 (25-29) million birds and 5 (4-6) million reptiles and amphibians.</blockquote></ref>. Дагэтуль каты лічацца лепшым сродкам барацьбы з грызунамі, пра што сведчыць гісторыя знакамітага брытанскага ката [[Хамфры (кот)|Хамфры]], які афіцыйна быў на службе пры рэзідэнцыі прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі. На [[пацук]]оў каты палююць рэдка. Шэрыя пацукі, якія прыйшлі ў Еўропу з Азіі, адрозніваюцца буйным памерам, агрэсіўнасцю і спрытам, таму большасць катоў іх баіцца<ref>{{cite web| author =Ксения Лисун| date =2008-01-08| url =http://www.pressa.irk.ru/number1/2008/01/012001.html| title =Хитра, вынослива, способна на многое| publisher ="Номер один"| access-date =2010-06-26| lang =ru| archive-url =https://www.webcitation.org/6OAoib2vx?url=http://baikalpress.ru/number1/2008/01/012001.html| archive-date =2014-03-18}}</ref>. Тым не менш, ёсць каты — прызнаныя пацукаловы<ref>{{кніга |аўтар = Сетон-Томпсон, Эрнест |загаловак = Королевская Аналостанка |выдавецтва = Амфора |год = 2010 |старонак = 96 |isbn = 978-5-367-01564-5 }}</ref>. У адрозненне ад ільвоў, якія жывуць і палююць у [[прайд]]ах, каты палююць адны і ніколі не палююць групамі, з выняткам паляўнічых гульняў кацянят і кошкі-маці. У адрозненне ад сабак і [[воўк|ваўкоў]], якім трэба падтрымліваць моцны пах свайго цела, каб паляваць разам, каты ўвесь час вылізваюць сваю поўсць для таго, каб не спудзіць сваім пахам здабычу. Кожны кот кантралюе сваю тэрыторыю<ref>{{cite web |url = http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html |title = Кошачья иерархия |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDubeSE?url=http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>: актыўныя самцы заваёўваюць вялікую тэрыторыю. На вёсцы пад кантролем жывёлы знаходзіцца ўвесь гаспадарскі двор. Тым не менш заўсёды існуе «нейтральная тэрыторыя», на якой каты могуць сустрэцца без канфлікту і агрэсіі. Аднак з кантраляванай тэрыторыі кот наважна праганяе прыхадняў, пры гэтым сваю тэрыторыю бароняць не толькі самцы, але і самкі. Галодны кот адразу кідаецца на забітую здабычу і з’ядае яе; або кот гуляе са здабычай, перад тым, як з’есці: падкідвае яе, ловіць, суправаджаючы «рытуал» скокамі. Кот звычайна есць здабычу ў хованцы: дробных жывёл есць са скурай і поўсцю, буйных птушак спачатку абскубае, выплёўваючы пёры, што засядаюць у роце<ref>{{cite web |url = http://www.dsxsphinx.com/domashnyaya-koshka/ |title = Домашняя кошка |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |url-status = dead }}</ref>. Усяго ў лік ахвяр катоў уваходзіць каля тысячы розных відаў, тым часам як вялікія каты ([[леў|львы]], тыгры і г.д.) палююць толькі на буйных сысуноў. Вынятак складае [[леапард]], які часта палюе на [[Зайцавыя|зайцоў]] і нават дробных грызуноў. Тактычныя прыёмы падчас палявання ў катоў такія самыя, як у [[тыгр]]аў і [[леапард]]аў: кот цікуе ахвяру і атакуе раптоўным скокам, імкнецца папасці доўгімі ікламі ў шыю, наносе смяротны ўдар па [[шыйныя пазванкі|шыйных пазванках]], ці, пашкоджвае [[дыхальнае горла]], выклікаючы [[асфіксія|асфіксію]]. Акрамя таго, каты ўмеюць пярэднімі лапамі лавіць рыбу ў праточнай вадзе. Калі ўсё ўдала, каты (і нават маленькія кацяняты, якія бачаць рыбу ўпершыню ў жыцці) кусаюць рыбу за галаву і ядуць пасля таго, як яна перастае біцца<ref>{{cite web |url = http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=7&Itemid=14 |title = Повадки кошек |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDwZJTx?url=http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:chat-affut.JPG|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Ocicat-woodpecker.jpg|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Cat and mouse.jpg|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Kot po polowaniu (Aw58).JPG|center|200px]] |- |Кот у засадзе |Кот злавіў [[Дзятлы|дзятла]] |Кот злавіў [[Мышы|мыш]] |Кот пасля палявання |} === Гульня === У хатніх умовах каты любяць гуляць з невялікімі прадметамі: мячыкамі, палачкамі, скамечанай паперай, адмысловымі цацкамі. Нярэдка катоў вабяць падвешаныя прадметы, бо яны рухаюцца ў паветры, чым імітуецца паляванне ката на птушак. Асабліва схільныя да гульняў кацяняты, у якіх ужо ёсць паляўнічыя інстынкты, але яшчэ няма навыкаў палявання і дакладнай каардынацыі рухаў. Свойскія каты гуляюць у любым узросце, але кацяняты бываюць значна больш гуллівымі за вялікіх катоў, і могуць гуляць з любым прадметам: са званочкам, з шарыкам, што коціцца па падлозе, аборкай, тэлефонным провадам, нават са сваім хвастом і г.д. Любоў катоў да гульняў тлумачыцца з’явай [[неатэнія|неатэніі]] (дзяціннасці), што абумоўлена самім працэсам прыручэння ката. На найранейшых стадыях прыручэння чалавек адбіраў жывёл з прыкметамі неатэніі, калі ювенільныя (інфантыльныя) характарыстыкі пераважаюць над сталымі, у прыватнасці ў паводзінах, што спрыяе залежнасці ад чалавека<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405 Арушанян З. Л., «''Большая покорность и неотения''», «И создал Бог кошку…» (часть 3)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304172416/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405 |date=4 сакавіка 2012 }}</ref>. === Стасункі з іншымі жывёламі === [[Файл:Black white cats.jpg|thumb|left|200px|Прыклад сацыяльных паводзін.]] Каты, якія жывуць у доме, могуць мірна суіснаваць як з іншымі катамі, так і з іншай свойскай жывёлай і жывёламі-кампаньёнамі, якія ў прыродзе з’яўляюцца іх ахвярамі. Так, калі да кацяняці ва ўзросце некалькіх тыдняў прынесці мыш, яны могуць на доўгі час захоўваць сяброўскія адносіны, аднак заўсёды існуе небяспека, што ў часе сумесных гульняў можа спрацаваць паляўнічы інстынкт<ref>{{кніга |аўтар = Gary M. Landsberg, Wayne L. Hunthausen, Lowell J. Ackerman |загаловак = Handbook of behavior problems of the dog and cat |спасылка = https://books.google.com/books?id=dXJRpmUG9aEC&pg=PA49&dq=Others+maintain+social+relationships+with+people+or+other+family+pets+throughout+life.+Approximately+15%25+of+cats+seem+resistant+to+socialization+with+humans.+Most+cats+adapt+well+to+sharing+a+home+or+apartment+with+people,+other+cats,&hl=en&ei=UbMCTamnEo6cOoPgtKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA#v=onepage&q=Others%20maintain%20social%20relationships%20with%20people%20or%20other%20family%20pets%20throughout%20life.%20Approximately%2015%25%20of%20cats%20seem%20resistant%20to%20socialization%20with%20humans.%20Most%20cats%20adapt%20well%20to%20sharing%20a%20home%20or%20apartment%20with%20people%2C%20other%20cats%2C&f=false |выдавецтва = Elsevier Health Sciences |год = 2003 |том = 1 |старонак = 554 |старонкі = 49 |isbn = 0702027103, 9780702027109 }}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Some cats are independent, with little desire for contact with humans and other cats. Others maintain social relationships with people or other family pets throughout life. Approximately 15 % of cats seem resistant to socialization with humans. Most cats adapt well to sharing a home or apartment with people, other cats, and other pets.</blockquote></ref>. Вельмі рэдка куры на вясковым двары робяцца іх ахвярамі, калі куратнік і двор уваходзяць у тэрыторыю ката, бо ён ахоўвае гэту тэрыторыю ад іншых катоў і дробных драпежнікаў. Цяжкія стасункі катоў і прыручаных сабак абумоўлены паляўнічымі інстынктамі: кожны сабака бачыць у каце, калі той уцякае, аб’ект пераследу і гоніць яго, пакуль не нагоніць ці кот не ўцячэ, часцей залезшы на недаступны прадмет. Вартаўнічыя і ваенныя сабакі часта забіваюць катоў; забіваюць катоў і бадзяжныя сабакі, але прычына гэтага застаецца невядомай — бадзяжныя сабакі забіваюць катоў нават без патрэбы ў ежы<ref>{{cite web|url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|title=Статья: «Собаки как доминирующие хищники в экосистемах городов», авторы: Е.А Ильинский, С.О. Ильинская|language={{ru icon}}|publisher=Animalsprotectiontribune.ru|access-date=2009-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDx7klB?url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Свойскія каты, як і любыя [[Інтрадукаваны выгляд|інтрадукаваныя]] драпежнікі, могуць нанесці сур’ёзную шкоду эндэмічным [[экасістэма]]м, асабліва калі каты былі інтрадукаваны (завезены) адносна нядаўна, і іншыя віды яшчэ не прыстасаваліся да іх. Паводле аспрэчанай<ref>Galbreath, Ross & Brown, Derek (2004): The tale of the lighthouse-keeper’s cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli). Notornis 51(4): 193—200</ref><ref>Medway, David G. (2004): The land bird fauna of Stephens Island, New Zealand in the early 1890s, and the cause of its demise. Notornis 51(4): 201—211.</ref> у наш час легенды, у [[1894]] годзе кот наглядчыка маяка на [[Стывенс (востраў, Новая Зеландыя)|востраве Стывенс]] ля берагоў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адзін знішчыў усю папуляцыю нелятучага [[Стэфенскі хмызняковы крапіўнік|стэфенскага хмызняковага крапіўніка]]<ref>{{cite web |url = http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193 |title = The tale of the lighthouse-keeper's cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli) |author = R. Galbreath, D. Brown |date = 2004 |publisher = Notornis |access-date = 2010-12-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016025607/http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193 |archive-date = 16 кастрычніка 2008 |url-status = dead}}</ref>. Для змяншэння шкоды ад свойскіх катоў-паляўнічых выкарыстоўваецца [[Званочак для ката|званочак]] на нашыйнік. === Стасункі з чалавекам === [[Файл:Jean-Baptiste Perronneau - Magdaleine Pinceloup de la Grange, née de Parseval.jpg|thumb|right|180px|«''Вялікая Прынцэса Магдалена''» (з катом пароды [[Шартроз (кот)|шартроз]])<ref>Карціна [[Жан-Батыст Перона|Жана-Батыста Перона]] (1715—1783).</ref>]] З’яўляючыся адной з самых папулярных [[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]], кот знаходзіцца ў пастаянных дачыненнях з чалавекам, які ўплывае на паводзіны ката. Але нягледзячы на гэта, каты ўспрымаюць навакольны свет інтуітыўна і любяць рабіць усё па-свойму<ref>{{cite web |date = 2009-07-03 |url = http://www.enotalone.com/article/19743.html |title = Dogs Are Smarter Than Cats - Study |publisher = eNotAlone.com |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDyTbzt?url=http://www.enotalone.com/parenting/19743.html |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>Hogben said that in spite of the fact that humans have had a huge impact on the behavior of cats, it is still not easy to understand them or how they percieve the world around them. Cats are very intuitive animals and like to do things their own way.</blockquote> </ref>. Як і некаторыя іншыя [[свойская жывёла|свойскія жывёлы]], каты і людзі маюць [[мутуалізм|мутуалістычныя]] дачыненні. Нягледзячы на тое, што каты даўно жывуць поруч з чалавекам, ступень іх прыручэння з’яўляецца прадметам спрэчкі. Спачатку дзікая жывёла знайшла адносна бяспечнае існаванне ў чалавечым селішчы ў абмен на тое, што кот знішчаў [[пацук]]оў і мышэй у збожжасховішчах. У адрозненне ад сабак, якія таксама могуць знішчаць грызуноў, кату не трэба гародніна, садавіна і іншая раслінная ежа. У сельскай мясцовасці некаторыя каты могуць нават выступаць у ролі [[пастух]]оў. Часта людзі трымаюць катоў у хаце і часам клапоцяцца пра іх, як пра маленькіх дзяцей. Да людзей каты лёгка прывязваюцца<ref>[http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=131 Одомашнивание кошки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223214643/http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=131|date=2014-02-23}}</ref>. Калі кот вельмі прывязаны да свайго гаспадара, ён можа пераняць некаторыя чалавечыя звычкі: лажыцца пад коўдру ў пасцель да гаспадара і т.п. Некаторыя каты могуць нават імітаваць інтанацыі чалавечага голасу; гэтымі гукамі яны могуць апавяшчаць гаспадара пра свае патрэбы. Многія ўладальнікі катоў адрозніваюцца фанатычнай прыхільнасцю да сваіх гадаванцаў, як ёсць і каты, бязмежна прывязаныя да гаспадара. Каты могуць выяўляць пачуцці і эмоцыі праз [[міміка|міміку]] і пагляд<ref name="andr">{{cite web |author = Владимир Андреев |date = 1989 г. |url = http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm |title = Занимательные, полезные и поучительные сведения по анатомии, физиологии и психологии |publisher = Издательство "Пламя" Нижний Новгород |access-date = 2010-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20040606091945/http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm |archive-date = 6 чэрвеня 2004 |url-status = dead}}</ref>. Методык апазнання падобных мімічных значэнняў яшчэ няма. Зазвычай, каты горш, чым сабакі, паддаюцца дрэсуры, аднак многія аматары катоў вучаць сваіх гадунцоў розным штукам, напрыклад, скокам па камандзе. Каты часта выступаюць у [[цырк]]у. З-за малых памераў, у большасці выпадкаў, каты не ўяўляюць небяспекі для чалавека, за выняткам [[алергія|алергіі]] ці інфекцыі (часам [[шаленства]]), якая трапляе праз разадраную скуру ці са слінай пры ўкусах. З небяспечных для чалавека інфекцый можна назваць [[таксаплазмоз]], якім кот можа заразіцца ад мышэй і пацукоў. [[Алергія]] на ферменты, што змяшчаюцца ў кацінай сліне, найчасцейшая прычына, па якой людзі не могуць трымаць катоў. Для зніжэння эфекту ад уплыву кацінай сліны ветэрынары рэкамендуюць штодня вычэсваць ката і купаць раз на шэсць тыдняў<ref>{{cite web| url =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title =Allergies to Cats| date =2000-2010| publisher =Cat Care Society| access-date =2010-10-09| lang =англ.| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date =2011-08-13}}<blockquote>The cat should be combed/brushed daily to control shedding. A coat conditioner should be added to its food to help prevent dry skin and reduce shedding. Coat conditioners can be purchased from pet supply stores or your veterinarian. Bathe your cat about every six weeks. Use a veterinarian-approved shampoo and rinse the cat very well. Towel off the excess water when the pet is in the tub or sink.</blockquote></ref>. Таксама дапамагаюць частае прыбіранне ў доме і ўстаноўка паветраачышчальніка<ref>{{cite web| url =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title =Allergies to Cats| date =2000-2010| publisher =Cat Care Society| access-date =2010-10-09| lang =англ.| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date =2011-08-13}}<blockquote>If possible, invest in '''a large commercial-size air purifier''' because room-size units are usually not adequate. An air purifier cleans the air of animal dander, dust, molds, fur, and other air-borne irritants. Clean up the dander that has accumulated all over the house by '''vacuuming''' thoroughly. Damp wipe all counters and furniture. Thoroughly wash all bedspreads, sheets, throw rugs and slip covers, etc. It may take several house cleanings to allergize the home. If this is not accomplished, your family and your pet will simply be picking up loose dander from the house even after the pet has been allergized. '''The more washable surfaces in the home, the better''', e.g. wood or linoleum floors, furniture with simple lines and Venetian blinds that wipe clean are better than carpets, upholstered and ornate furniture, and draperies that collect dust.</blockquote></ref>. Пры гульні з чалавекам добра выхаваныя каты звычайна ўцягваюць [[кіпцюр]]ы і дакранаюцца да чалавека толькі падушачкамі лап, аднак часам пры гульні кот можа ненаўмысна выпусціць кіпцюры і нанесці пашкоджанне скуры чалавека. Драпіны ад кіпцюроў могуць лёгка [[Інфекцыя|запаліцца]], асабліва калі каты маюць доступ на вуліцу, і ў асобных выпадках прывесці да так званай [[Ліхаманка ад каціных драпін|хваробы каціных драпін]] ([[Ліхаманка ад каціных драпін|якасны лімфарэтыкулёз]])<ref>[http://www.medkurs.ru/sickness_catalog/infectious/scratch/3291.html Болезнь кошачьей царапины (доброкачественный лимфоретикулёз, фелиноз)] {{v|19|02|2011}}</ref>. Таму нанесеныя катом драпіны патрабуюць неадкладнай апрацоўкі дэзінфектарам. == Генетыка ката == Свойскі кот і яго найбліжэйшы дзікі продак з’яўляюцца дыплоіднымі арганізмамі і маюць 38 [[Храмасома|храмасом]]<ref>{{cite journal |title=The genome phylogeny of domestic cat, red panda and five mustelid species revealed by comparative chromosome painting and G-banding |journal=Chromosome Res. |volume=10 |issue=3 |pages=209–22 |year=2002 |pmid=12067210 |doi=10.1023/A:1015292005631 |last1=Nie |first1=W |last2=Wang |first2=J |last3=O'Brien |first3=PC |last4=Fu |first4=B |last5=Ying |first5=T |last6=Ferguson-Smith |first6=MA |last7=Yang |first7=F |issn=0967-3849}}</ref> і каля 20 000 [[ген]]аў<ref>{{cite journal |title=Initial sequence and comparative analysis of the cat genome |journal=Genome Res. |volume=17 |issue=11 |pages=1675–89 |date=November 2007 |pmid=17975172 |pmc=2045150 |doi=10.1101/gr.6380007 |last1=Pontius |first1=JU |last2=Mullikin |first2=JC |last3=Smith |first3=DR |author4=Agencourt Sequencing Team |last5=Lindblad-Toh |first5=K |last6=Gnerre |first6=S |last7=Clamp |first7=M |last8=Chang |first8=J |last9=Stephens |first9=R |last10=Neelam |first10=B |last11=Volfovsky |first11=N |last12=Schäffer |first12=AA |last13=Agarwala |first13=R |last14=Narfström |first14=K |last15=Murphy |first15=WJ |last16=Giger |first16=U |last17=Roca |first17=AL |last18=Antunes |first18=A |last19=Menotti-Raymond |first19=M |last20=Yuhki |first20=N |last21=Pecon-Slattery |first21=J |last22=Johnson |first22=WE |last23=Bourque |first23=G |last24=Tesler |first24=G |last25=Nisc Comparative Sequencing |first25=Program |last26=O'brien |first26=SJ |issn=1088-9051 |url=http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17975172 |format=Free full text |url-status=dead }}</ref>. У катоў было выяўлена 250 спадчынных генетычных расстройстваў, многа з якіх падобны з чалавечымі<ref>{{cite journal |author1=O'Brien SJ |author2=Johnson W |author3=Driscoll C |author4=Pontius J |author5=Pecon-Slattery J |author6=Menotti-Raymond M |title=State of cat genomics |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2008-06_24_6/page/268 |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=6 |pages=268–79 |date=June 2008 |pmid=18471926 |doi=10.1016/j.tig.2008.03.004 |first1=SJ |first2=W |first3=C |first4=J |first5=J |first6=M |issn=0168-9525}}</ref>. Высокі ровень падабенства ў [[метабалізм]]е [[Сысуны|сысуноў]] дазваляе дыягнаставаць гэтыя спадчынныя хваробы катоў генетычнымі тэстамі, якія былі спачатку атрыманы для дыягнаставання спадчынных хвароб чалавека, а таксама выкарыстаць катоў у даследаваннях чалавечых хвароб<ref>{{cite journal |author1=Sewell AC|author2=Haskins ME|author3=Giger U |title=Inherited metabolic disease in companion animals: searching for nature's mistakes |url=https://archive.org/details/sim_veterinary-journal_2007-09_174_2/page/252 |journal=Vet. J. |volume=174 |issue=2 |pages=252–9 |date=September 2007 |pmid=17085062 |doi=10.1016/j.tvjl.2006.08.017 |issn=1090-0233}}</ref>. Найболей вывучанымі з’яўляюцца гены [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі поўсці катоў]]. [[Дамінантнасць|Кадамінантны ген]], што вызначае чырвонае і чорнае фарбаванне ў катоў, знаходзіцца ў жаночай [[Палавыя храмасомы|палавой храмасоме]] X, таму каты чырвонай афарбоўкі (XX) сустракаюцца радзей, чым коткі чырвонай афарбоўкі (XY), а чарапахавай (чырвона-чорнай ці крэмава-блакітнай) афарбоўкі бываюць толькі коткі, але не каты (дагэтуль было апісана некалькі выпадкаў трохкаляровых катоў, чарапахавая афарбоўка якіх была абумоўлена наборам палавых храмасом ХХУ)<ref name=autogenerated1>[http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html Samurai — Scottish Fold] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213175554/http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html |date=13 лютага 2012 }}{{ref-en}}</ref>. === Афарбоўкі свойскіх катоў === {{асноўны артыкул|Афарбоўкі катоў}} Паняцце «афарбоўка поўсці ката» яднае як сам колер поўсці жывёлы, так і «малюнак» з палос ці плям. У пярэстых катоў, на шэрсным покрыве якіх знаходзяцца неафарбаваныя плямы белага колеру, адрозніваюць і суадносіны размяшчэння белых і каляровых плям. Таксама паняцце афарбоўкі апісвае ступень афарбаванасці кожнага асобнага воласа поўсці ката. Акрамя таго вылучаюцца каты з рознымі формамі альбінізму, што адлюстроўваецца на афарбаванасці шэрснага покрыва і таксама ахапляецца паняццем афарбоўкі. Афарбоўка ката вызначаецца наборам генаў, ад якіх залежыць колькасць і тып [[меланін]]у ў поўсці<ref name="genetika_cveta">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|title=Генетика окрасов кошек|author1=Orca Starbuck|author2=David Thomas|lang=ru|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDz61E8?url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Па афарбоўцы каты дзеляцца на:<ref name="okras_koshki">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|title=Окрасы кошек|lang=ru|author1=Orca Starbuck|author2=David Thomas|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6OAom2r0G?url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|archive-date=2014-03-18}}</ref>: * '''Табі''' — напамінае афарбоўку дзікіх катоў. Сустракаецца ў выглядзе вузкіх палос, дробных плям па ўсім целе ці асаблівага малюнку. Сярод гэтай групы афарбовак катоў вылучаюць: абісінскі табі, табі-макрэль (ён жа тыгровы), плямісты табі і мармуровы (класічны) табі афарбоўкі. * '''Аднаколерная''' ці інакш '''суцэльная''' афарбоўка, калі колер поўсці аднолькавы па ўсім целе ката. * '''Дымчастая''' афарбоўка, калі афарбаваныя толькі кончыкі валасоў поўсці. Афарбоўка ката называецца шыншылавай, калі ў яго афарбавана 1/8 воласа. * '''Каларпойнт'''<ref name="kolor-point">[http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html Порода «Колорпойнт»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180220100835/http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html |date=20 лютага 2018 }}</ref> (ці {{lang-en|colour}} — колер і {{lang-en2|point}} — пляма) ці інакш акрамеланічныя афарбоўкі. Для гэтай групы афарбовак характэрныя слаба афарбаванае, светлае (ад белага да крэмавага) цела і цямнейшыя лапы, хвост, морда і вушы. Для сіямскай афарбоўкі характэрныя ярка блакітныя, кобальтавага колеру вочы, а ў катоў бурманскай афарбоўкі вочы жоўтага колеру. * '''Двуколерныя''' — на шэрсным покрыве па ўсім целе на белым фоне знаходзяцца афарбаваныя плямы без пэўных суадносін. * '''[[Рыска]]''' — кот размаляваны спалучэннямі чорнага, белага і рудага (крэмавага) колераў. Такія каты, зазвычай, заўсёды з’яўляюцца самкамі<ref name="chrephi">[http://www.messybeast.com/tricolours.htm Черепаховые и трёхцветные кошки.]{{ref-en}}</ref>, бо гэта афарбоўка з’яўляецца вынікам [[Дамінантнасць|няпоўнага дамінавання]] [[Успадкоўванне, сашчэпленае з полам|сашчэпленага з полам гена]] ў генатыпе самак. Наяўнасць такой афарбоўкі ў ката-самца сведчыць пра генетычныя парушэнні. Таксама лічыцца, што такія каты бясплодныя. На сённяшні дзень вядомы адзін кот, ад якога нарадзілася кацяня. Аднак пры медычным абследаванні ў ката была выяўлена {{нп3|тэратазоаспермія||en|Teratospermia}}, якая з’яўляецца прычынай [[бясплоднасць|бясплоднасці]]<ref name=autogenerated1 />. ==== Белая афарбоўка ў катоў і глухата ==== {{main|Глухата белых катоў}} [[Файл:Manx Dante blue eyes.jpg|left|thumb|200px|Цалкам белы блакітнавокі кот.]] Сярод катоў цалкам белай афарбоўкі сустракаюцца каты з блакітнымі вачамі ці [[Гетэрахрамія|разнавокія]] каты. Прычына гэтага ў наяўнасці ў [[генатып]]е ката дамінантнага эпістатычнага [[ген]]а '''W'''. Такія каты з імавернасцю 40 % нараджаюцца [[Парушэнне слыху|глухімі]]. Гэта тлумачыцца тым, што пад уплывам гена дамінантнага эпістатычнай афарбоўкі '''W''' у цалкам белых катоў адбываецца дэгенерацыя [[Улітка|ўліткі ўнутранага вуха]]<ref>{{cite web| url =http://www.cfainc.org/breeds/profiles/articles/turkish-van.html| title =Breed Article: Turkish Van| author =Diane Marcus| publisher =CFA| access-date =2010-10-09| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKU0Wp?url=http://www.cfa.org/404redirect.html| archive-date =2011-08-13}}</ref>. Глухата можа быць на абодва вухі (тады кот будзе цалкам глухім) ці можа быць аднабаковай (тады кот будзе чуць). Каля 5 % усіх катоў маюць белую афарбоўку, сярод цалкам белых неблакітнавокіх катоў 17—22 % нараджаюцца глухімі. Сярод цалкам белых катоў колькасць глухіх катоў узрастае да 40 %, калі ў ката адно вока блакітнае, і да 65-85 %, калі ў цалкам белага ката абодва вокі блакітныя. Некаторыя белыя каты глухія толькі на адно вуха, пры тым, што глухата ў цалкам белага ката бывае з боку блакітнага вока<ref name="elizabeth">{{cite web| author =Feline Health Center| url =http://www.vet.cornell.edu/fhc/| title =Ask Elizabeth| publisher =Cornell University Feline Health Center| access-date =2010-05-26| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE0S6F2?url=http://www.vet.cornell.edu/fhc/| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Глухія каты нармальна жывуць у хатніх умовах, і нават могуць мець нармальнае патомства, аднак у дзікай папуляцыі або на вуліцы такія жывёлы рэдка выжываюць. У аматарскай феліналогіі глухата лічыцца заганай, таму глухія каты выключаюцца з праграм развядзення. Часам белая афарбоўка з’яўляецца вызначальнай прыкметай пароды. Напрыклад, да [[1978]] года феліналагічныя арганізацыі не прызнавалі паўнавартаснымі прадстаўнікамі пароды [[турэцкая ангора]] катоў нябелай афарбоўкі. == Пароды свойскіх катоў == {{Main|Пароды катоў}} [[Пароды катоў|Пародзістымі]] лічацца каты, якія валодаюць пэўнымі рысамі ці ўласцівасцямі адной з зарэгістраваных [[парода (заалогія)|парод]], якая прызнаецца адной з феліналагічных арганізацый. Розныя феліналагічныя арганізацыі прызнаюць розную колькасць парод катоў. Так, Livre Officiel des Origines Félines прызнае 74 пароды катоў, The Governing Council of the Cat Fancy — 35, Cat Fanciers’ Association — 50, The Cat Association — 63, World Cat Federation — 62, а Fédération Internationale Féline — 42. Кожная феліналагічная арганізацыя мае сваё ўяўленне пра прызнаную ёю пароду, што замацавана ў адмысловым апісанні, якое завецца [[стандарт]]ам пароды. Зазвычай, у ката ёсць [[радавод]], выдадзены феліналагічным клубам, які пацвярджае прыналежнасць жывёлы да нейкай пэўнай пароды і яе адпаведнасць стандарту пароды. Сярод агульнага ліку катоў — менш за адзін адсотак пародзістых, яны могуць браць удзел у выстаўках катоў — паказах-спаборніцтвах па выстаўных класах. Беспародныя каты таксама могуць браць удзел у выстаўках, але па класе хатніх улюбёнцаў. Забараняюцца спалучэнні катоў адной пароды з катамі іншай пароды (аўткросы), з выняткам тых парод, працэс утварэння якіх яшчэ не завершаны. Разнастайнасць парод свойскага ката — вынік шматгадовай [[селекцыя|селекцыі]] і, у меншай ступені, выпадковых генетычных [[мутацыя|мутацый]]. Напрыклад, [[экзатычны кот]] на пачатковых этапах фарміравання пароды быў створаны ў выніку скрыжавання даўгашэрснай [[персідскі кот|персідскай]] і [[Брытанскі караткашэрсны кот|брытанскай кароткашэрснай]] пароды, а такія пароды, як бясхвосты [[мэнкс]] або каратканогі [[манчкін (парода катоў)|манчкін]], з’яўляюцца вынікам генетычных мутацый. Пароды так званых «голых катоў», такіх як [[канадскі сфінкс]], [[данскі сфінкс]], [[петэрболд]], таксама з’явіліся ў выніку генетычных мутацый, замацаваных гадамі селекцыі. Па статыстыцы, бясшэрсныя кацяняты нараджаюцца адзін раз у некалькі гадоў. Напрыклад, сучасная папуляцыя канадскіх сфінксаў паходзіць ад кацянят беспрытульнай кошкі, якія з’явіліся ў [[1976]] г. [[Данскі сфінкс]] бярэ пачатак ад кошкі Варвары, знойдзенай на вуліцы ў Растове-на-Доне<ref>[http://www.sphinxes.ru/ Донской сфинкс: история породы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100208231435/http://www.sphinxes.ru/ |date=8 лютага 2010 }} {{v|26|11|2009}}</ref>. У адрозненне ад канадскага сфінкса, механізм унаследавання бясшэрснасці ў данскога сфінкса дамінантны. Пры стварэнні бясшэрснай [[Украінская ляўконія|украінскай ляўконіі]] выкарыстоўваліся каты наступных парод: данскі сфінкс, петэрболд, арыентальная, скоціш-фолд, персідская. Некаторыя пароды катоў, такія як [[Тайская (парода катоў)|тайская]] ці [[Турэцкая ангора|ангорская]], лічацца натуральнымі ці першабытнымі пародамі свойскага ката, бо былі выведзены на аснове катоў ізаляваных папуляцый з раёнаў іх паходжання. Ёсць таксама пароды катоў, якія характарызуюцца пэўнай мутацыяй генаў. Так, напрыклад, для парод [[дэван рэкс]], [[корніш рэкс]] і [[селкірк рэкс]] характэрна кучаравая поўсць, для парод [[мэнкс]], [[японскі бабтэйл]], [[курыльскі бабтэйл]] і [[карэльскі бабтэйл]] — кароткі хвост у форме пампона. [[Шатландскі віславухі кот]] мае вушы, загнутыя к пераду і ўніз. А [[амерыканскі кёрл]] адрозніваецца тым, што ў яго вушы загнуты к заду. Некаторыя [[Гібрыдызацыя (біялогія)|гібрыдныя]] пароды (як [[Бенгальскі кот (свойскі)|бенгальскі кот]] ці [[хаусі]]), якія з’яўляюцца [[Гібрыд (біялогія)|гібрыдамі]] свойскага і дробных дзікіх катоў, з’явіліся ў выніку спаравання свойскага ката з асобінай аднаго з дзікіх відаў. Гібрыды свойскага ката адрозніваюцца тым, што каты, якія з’яўляюцца гібрыдамі першых 3-5 пакаленняў, не маюць нашчадкаў. Парода бенгальскі кот выведзена шляхам скрыжавання дзікага [[Бенгальскі кот|бенгальскага ката]] і свойскага. Парода свойскіх катоў [[Савана (кот)|савана]] з’яўляецца вынікам скрыжавання [[сервал]]а і свойскага ката. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="33%"|[[Файл:Crystal Palace cat show.jpg|center|250px]] |width="33%"|[[Файл:Judging American Curl.jpg|center|150px]] |width="33%"|[[Файл:Katzenausstellung.jpg|center|250px]] |- |Выстаўка катоў у [[Крыштальны палац|Крыштальным палацы]], [[Лондан]], [[1903]] г. |Судзейства на выстаўцы катоў (Амерыканскі кёрл) |Выстаўка катоў, 2007 г. |} === Феліналагічныя арганізацыі === Асноўнымі феліналагічнымі арганізацыямі, што складаюць спісы парод катоў, праводзяць міжнародныя выстаўкі і займаюцца вывядзеннем новых парод, з’яўляюцца: {| cellspacing="5" cellpadding="7" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="width:50%; text-align:left;" | * FIFe (''[[FIFe|Міжнародная федэрацыя катоў]]''); * CFA (''[[Асацыяцыя аматараў катоў]]''); * ICU (''[[International Cat Union]]''); * TICA (''[[Міжнародная каціная асацыяцыя]]''); | style="width:50%; text-align:left;" | * WCF (''[[Сусветная федэрацыя катоў]]''); * МФА (''[[Міжнародная Феліналагічная Асацыяцыя]]''); * WACC (''[[World Association of Cat Clubs]]''). |} == Асяроддзе жыцця == [[Файл:India the Cat Listens to a Piano.jpg|thumb|200px|left|Котка па мянушцы [[Індыя (котка)|Індыя]] слухае ігру на раялі ва ўнутраных пакоях [[Белы дом|Белага дома]].]] Асяроддзем жыцця ката, як свойскай жывёлы, з’яўляецца жыллё чалавека. У залежнасці ад умоў утрымання, абраных для ката гаспадаром, каты падзяляюцца на тых, якія ніколі не пакідаюць жыллё чалавека, і тых, якія маюць доступ за межы дома. У паўночных шыротах свойскія каты любяць спаць, грэючыся пад косамі сонца, прытым пачынаюць адчуваць дыскамфорт, калі тэмпература паверхні скуры дасягае 52&nbsp;°C. Разам з тым свойскія каты дрэнна пераносяць пастаянную спякоту<ref name="andr" />, а цалкам белыя каты і каты з белымі вушамі схільныя да анкалагічных хвароб у большай ступені, чым іх цямнейшыя браты, таму ім небяспечна доўга быць на сонцы. Каты добра пачуваюцца ў [[умераны клімат|умераным клімаце]], але не ўва ўсіх умовах — дрэнна пераносяць [[туман]], [[дождж]] і [[снег]]. Большасць катоў не любяць купання ў вадзе, за выняткам катоў некаторых парод і папуляцый (напрыклад, [[Турэцкі ван|ванскія каты]] і [[Курыльскі бабтэйл|курыльскія бабтэйлы]], [[Бенгальскі кот|бенгальскія каты]]). Аднак цяглічны апарат ката робіць яго добрым плыўцом, а ўмее плаваць кожны кот, нават які ўпершыню патрапіў у ваду, бо палажэнне і рухі ката пры плаванні тыя, што і пры хадзе<ref>{{кніга |аўтар = [[Эрнэст Сетан-Томсан|Эрнест Сетон-Томпсон]] |загаловак = Королевская Аналостанка |выдавецтва = Амфора |год = 2010 |старонак = 96 |isbn = 978-5-367-01564-5 }}</ref>. Многія кацяняты любяць гуляць са струменьчыкамі вады, што цячэ з-пад крана, але нават ванскія каты, што любяць плаваць, робяць гэта ў плыткіх месцах і ў цёплай чыстай вадзе, хоць вядомыя выпадкі, калі ваны плавалі ў ванне ці ў невялікім басейне. == Паўторна здзічэлыя каты == Свойскія каты могуць існаваць у гарадской экасістэме без непасрэднага ўдзелу чалавека. Ва ўмовах горада бадзяжныя каты часта ўтвараюць цэлыя калоніі<ref>{{cite web |url = http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0 |title = Бродячие кошки спасли малыша от смерти |access-date = 2009-11-26 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mE0ylHs?url=http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, у якіх патомства выхоўваецца разам. Вельмі часты спосаб — жыццё ў нейкай хованцы, непадалёк ад крыніцы ежы. У гарадах Беларусі каты часта ўладкоўваюцца ў падвалах дамоў. Кату цяжка выжываць у гарадскіх умовах, бо [[бадзяжныя каты]] сутыкаюцца з нястачай ежы і [[бялкі|бялку]]; асаблівую пагрозу для іх уяўляюць [[Сабака|сабакі]]. Ва ўмовах горада кот рэдка аддаляецца ад асноўнага месца рассялення далей, чым на 200 метраў. Тым не менш, у многіх гарадах існуюць вялікія каціныя калоніі: у ліку найбуйнейшых — калонія ў [[рым]]скім [[Калізей|Калізеі]]<ref>[http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php Кошки в Италии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100113100502/http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php |date=13 студзеня 2010 }} {{v|4|10|2009}}</ref>. На японскім востраве [[Тасіра (востраў)|Тасіра]], дзе да нашых дзён захавалася не менш 10 цэркваў, прысвечаных катам, і 51 статуя катоў, а здзічэлых катоў больш як мясцовых жыхароў<ref>{{cite web| url =http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| title =Tashiro| access-date =2010-12-10| lang =ja| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE7TROf?url=http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| archive-date =2012-05-19}}</ref>. У наш час у Еўропе, Аўстраліі і ЗША існуюць праграмы па рэгуляванні колькасці паўторна здзічэлых катоў метадам адлову, стэрылізацыі, вакцынацыі і наступнага вяртання ў асяроддзе жыцця. Так, у ЗША існуе мноства арганізацый і добраахвотнікаў, якія адлоўліваюць паўторна здзічэлых катоў, [[Стэрылізацыя (медыцына)|стэрылізуюць]] ці пакладаюць іх, [[Прышчэпка (медыцына)|прышчапляюць]] ад [[панлейкапенія|панлейкапеніі]] і шаленства, апрацоўваюць сродкамі ад паразітаў<ref name="Alley Cat Rescue FAQs">{{cite web| url =http://www.saveacat.org/faq.html#9| title =Alley Cat Rescue FAQs| publisher =Alley Cat Rescue| access-date =2010-12-10| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67ukNLxNX?url=http://www.saveacat.org/faq.html#9| archive-date =2012-05-25}}</ref>. Перад тым, як вярнуць жывёлу назад на вуліцу, ветэрынары падразаюць ёй кончык вуха ці робяць іншую пазнаку, каб не лавіць яе зноў. Так вызначаецца колькасць кацінай калоніі; катоў, якія жывуць у ёй рэгулярна кормяць<ref name="Alley Cat Rescue FAQs"/>. Асабліва праблематычнае выжыванне на вуліцах гарадоў для пародзістых катоў, якія ніколі не былі на вуліцы. Каты, якія ніколі не выходзілі за межы чалавечага жытла, не маюць навыкаў паводзін у гэтых незнаёмых для іх умовах<ref>{{cite web| url =http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| title =Indoors or Outdoors?| publisher =Kisses Cattery| access-date =2010-12-12| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE9ycVJ?url=http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| archive-date =2012-05-19}}<blockquote>As with other breeds, and more especially the longhaired breeds, the Longhair Silver or Golden is an indoor cat. There are several reasons why they should not be allowed to roam freely outside:… — These cats are usually very friendly and soft-natured and get stolen easily. — They are easy prey for dogs. — They are the oldest man-made breed and have been cared for by humans since their inception, hence they are poor hunters that will not survive out on their own if they stray.</blockquote></ref>. Пасля вынішчэння валачашчых катоў у гарадах назіраецца рэзкі ўзрост папуляцый пацукоў і мышэй<ref>{{артыкул |загаловак = Киев атаковали крысы и мыши |спасылка = http://kp.ua/online/news/246168/ |мова = ru |выданне = ««Комсомольская правда» в Украине» |год = 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/ |archive-date = 27 лютага 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/ |archivedate = 27 лютага 2014 }}</ref>. У [[Кіеў|Кіеве]] камісія мэрыі па пытаннях [[ЖКГ]] падтрымала петыцыю пра прызнанне валачашчых катоў часткай гарадской [[экасістэмы]] і іх абарону<ref>[https://mirkvartir.ua/news/show/4644 Бездомных котов признали в столице в законе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170222113930/https://mirkvartir.ua/news/show/4644 |date=22 лютага 2017 }}</ref>. == Каты ў гісторыі, рэлігіі і міфалогіі == === Старажытны свет === ==== Урадлівы паўмесяц і Кіпр ==== Рассяленне катоў з цэнтра прыручэння ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]] звязана з рассяленнем старажытных [[Земляробства|земляробчых плямён]], якія ў пошуках новых урадлівых зямель, перасяляючыся на новыя месцы, бралі з сабой прыручаныя віды раслін і жывёл, уключаючы ката. У [[1983]] годзе на [[Кіпр (востраў)|Кіпры]] поруч з вёскай Шылаўракамбас было знойдзена пахаванне астанкаў чалавека і ката, дзікія віды якога ніколі не жылі на гэтым востраве. Мяркуючы па размяшчэнні рэшткаў, васьмімесячная жывёла была забіта і пахавана разам з гаспадаром. У Анатоліі былі знойдзены тэракотавыя статуэткі, датаваныя [[VII тысячагоддзе да н.э.|VII тыс. да н.э.]], у выглядзе жанчын, якія гулялі ці трымалі на руках, мяркуючы па плямістай афарбоўцы, дзіцяня леапарда ці ката такой жа афарбоўкі. ==== Старажытны Егіпет ==== {{Main|Каты ў Старажытным Егіпце}} [[Файл:Bastet-E 2533-IMG 0630-gradient.jpg|thumb|200px|Старажытнаегіпецкая статуэтка ката. Луўр]] Першая пісьмовая згадка пра свойскіх катоў належыць да [[II тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н.э.]], калі ў Старажытным Егіпце для аховы збожжасховішчаў ад грызуноў сталі шырока прымяняцца каты. У Старажытным Егіпце каты лічыліся ўвасабленнем багіні ўрадлівасці [[Баст]] і шанаваліся як святыя жывёлы; карай за забойства ката было пакаранне смерцю. Ёсць шмат статуэтак і выяў катоў гэтага перыяду. Часта каты [[муміфікацыя|муміфікаваліся]] тым жа спосабам, што і людзі — у XIX стагоддзі каля храма багіні Баст у [[Бубастыс]]е было знойдзена самае вялікае пахаванне — каля 19 тон каціных [[мумія|мумій]]. Каты былі так папулярныя ў Старажытным Егіпце, што ў муміях кашэчай формы хавалі і іншых жывёл. [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|Рэнтгенаўскія]] даследаванні некаторых [[Мумія|мумій]] паказалі, што ў жывёл была зламана шыя. Існуюць тэорыі пра тое, што каты прыносіліся ў ахвяру багіні [[Баст]], аднак гэтая здагадка не даказана. [[Рэлігійны культ|Культ]] Баст захоўваўся ў Старажытным Егіпце аж да яго забароны ў [[390]] годзе. Ёсць здагадка, што спачатку культ бога [[Бес (егіпецкая міфалогія)|Беса]] быў звязаны з шанаваннем ката, які лічыўся абаронцам дома ад [[Мышы|мышэй]]. [[Афарбоўкі катоў|Чырвоны]] кот шанаваўся старажытнымі егіпцянамі як персаніфікацыя вярхоўнага бога [[Ра]]. У 17-й частцы збору сакральных тэкстаў, «[[Егіпецкая кніга мёртвых|Кнігі мёртвых]]», бог сонца Ра выступае як «вялікі кот», які кожную ноч ваюе са змеем [[Апоп]]ам, увасабленнем сіл зла, цемры і хаосу, і на досвітку перамагае яго. Аднак не кожны чырвоны кот лічыўся святым. Для гэтай ролі жрацы храмаў адмыслова адбіралі катоў па радзе характэрных прыкмет. Лічылася, што душа бога ўсялялася ў звязаную з ім жывёлу, а пасля яго смерці [[Рэінкарнацыя|перасялялася]] ў іншую жывёлу з адпаведнымі прыкметамі. Менавіта гэтым катам былі асаблівыя ўшанаванні, да іх былі прыстаўлены [[Жрэцтва Старажытнага Егіпта|жрацы]], жрыцы і слугі. Пасля смерці іх хавалі ў вялікіх каменных ці драўляных [[саркафаг]]ах, у якія змяшчалі ўпрыгожванні, амулеты і іншыя багатыя падарункі<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 Арушанян Заринэ Лоренцовна, Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus) (Часть 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120303182928/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 |date=3 сакавіка 2012 }}</ref>. [[Файл:Cat mosaic.JPG|right|thumb|200px|Кот. [[Мазаіка]] з [[Пампеі]].]] [[Поліэн (пісьменнік)|Поліэн]] прывёў анекдот пра тое, што персы здабылі [[Пелузій]]<ref>{{кніга |аўтар = Полиэн |загаловак = Стратагемы |адказны = А. К. Нефёдкин |спасылка = http://antiqlib.ru/ru/node/210 }}</ref> — егіпецкі горад-крэпасць — з-за пакланення старажытных егіпцян перад святымі катамі, авечкамі, ібісамі і сабакамі, калі ў [[525 год да н.э.|525 годзе да н.э.]] [[Дзяржава Ахеменідаў|персідскі]] цар [[Камбіс II]] [[Бітва пры Пелузіі|атакаваў]] войскі фараона [[Псаметых III|Псаметыха III]]. Персы змясцілі гэтых жывёл перад сваім войскам у выглядзе жывога шчыта<ref>{{кніга |аўтар = Тураев Б.А. |загаловак = История древнего Востока |адказны = Струве В.В. и Снегирёва И.Л. |спасылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000039/st015.shtml |месца = Ленинград |выдавецтва = Социально-экономическое |год = 1935 |том = 2 (ОТДЕЛ ПЯТЫЙ ПЕРСИДСКАЯ ЭПОХА ПЕРСЫ. КИР. «ЦАРСТВО СТРАН» - КАМБИЗ. ПОКОРЕНИЕ ЕГИПТА) }}<blockquote>Прыводзіцца анекдот, быццам Камбіз здабыў горад, выставіўшы наперадзе войска егіпецкіх святых жывёл, што пацягнула быццам бы здачу з боку гарнізона, што асцерагаўся параніць катоў, ібісаў і сабак.</blockquote></ref><ref>{{кніга |аўтар = Полиэн |загаловак = Стратагемы |адказны = А. К. Нефёдкин |спасылка = http://antiqlib.ru/ru/node/210 }}></ref>, таму егіпцяне, каб не прычыніць шкоду гэтым святым жывёлам, не сталі абстрэльваць з лукаў персідскае войска. Бітва завяршылася поўным разгромам егіпцян. ==== Старажытны Рым ==== Лічыцца, што [[рымляне]] даведаліся пра катоў ад егіпцян, аднак каты заставаліся ў Старажытным Рыме даволі рэдкай свойскай жывёлай і шанаваліся перш за ўсё як лаўцы мышэй. Пазней рымляне пашырылі катоў па ўсёй Еўропе. Але магчыма, што яшчэ да з’яўлення Рымскай імперыі каты ўжо былі вядомыя ў Еўропе. Ёсць некаторыя сведчанні таго, што на Брытанскіх астравах каты жылі яшчэ ў канцы [[Жалезны век Брытаніі|жалезнага веку]], магчыма, яны былі дастаўлены туды на караблях старажытных мараходаў<ref name=OConnor>{{Cite journal | doi = 10.1002/oa.913 | volume = 17 | issue = 6 | pages = 581–595 | last = O'Connor | first = T. P. | title = Wild or domestic? Biometric variation in the cat ''Felis silvestris'' Schreber | journal = International Journal of Osteoarchaeology | year = 2007 }}</ref>. === Сярэднія вякі === [[Файл:Freyja and cats and angels by Blommer.jpg|thumb|left|200px|Багіня [[Фрэя]] на калясніцы, запрэжанай двума катамі.]] У [[Вікінгі|вікінгаў]] кот быў святой жывёлай і ўвасабленнем багіні кахання і ўрадлівасці [[Фрэя|Фрэі]]. У [[Малодшая Эда|Малодшай Эдзе]] [[Сноры Стурлусан]]а Фрэя вандруе на калясніцы, запрэжанай двума катамі<ref>{{кніга |аўтар = Snorri Sturluson |загаловак = Edda |адказны = Faulkes, Anthony |выдавецтва = Everyman |год = 1995 |старонкі = (1995:24) |isbn = 0-460-87616-3 }}</ref>. У сярэднявечнай [[Еўропа|Еўропе]] стаўленне да катоў было розным. У каталіцкіх краінах [[Еўропа|Еўропы]] кот лічыўся спадарожнікам [[ведзьма]]ў і ўвасабленнем нячыстай сілы. У Англіі катоў лічылі спадарожнікамі каралевы фей Маб. Таму катоў (асабліва чорных) жыўцом [[Спаленне|спальвалі на вогнішчах]] ці скідвалі са [[званіца|званіц]]. Знішчэнне катоў у Сярэднія вякі ўскосна выклікала эпідэміі [[чума|чумы]], бо вынішчаць пацукоў і іншых грызуноў-пераносчыкаў чумы ўжо амаль не было каму. У праваслаўных краінах [[Еўропа|Еўропы]] стаўленне да катоў было практычна процілеглым. Кот — адзіная жывёла, якая можа наведваць праваслаўны храм (апроч алтарнай часткі). == Каты ў культуры == [[Файл:2004. Stamp of Belarus 0585-0589.jpg|thumb|Каты на паштовых марках Беларусі (2004).]] {{commons|Category:Cats in art|Каты ў мастацтве}} У [[Забабоны|забабонах]], вядомых і сёння, каты лічацца захавальнікамі хатняга ачага і ўтульнасці. На ўходзінах прынята першым упускаць у дом ката<ref>{{cite web | url = http://www.izba-project.ru/traditsii-koshka-petukh-i-venik | title = Традиции. Кошка, петух и веник | access-date = 2009-09-05 | lang = ru | url-status = dead | archiveurl = https://archive.today/20130416225031/http://www.izba-project.ru/traditsii-koshka-petukh-i-venik | archivedate = 2013-04-16 }}</ref>. З-за здольнасці катоў [[Прызямленне на лапы|прызямляцца на лапы]] пры падзенні<ref name="Allan Parachini"/> лічыцца, што яны маюць асаблівае «шостае пачуццё», і што ў іх дзевяць жыццяў. У большасці славянскіх краін існуюць [[забабоны]] пра тое, што [[Чорны кот|чорныя каты]] звестуны няшчасцяў, асабліва, калі каму такі кот перабяжыць дарогу. Чэхі ж лічаць, што кот, які перабег дарогу справа налева, наадварот, прадвеснік удачы. Вобразы катоў часта перадавалі ў выглядзе статуэтак і малюнкаў з часоў Старажытнага Егіпта. Найболей вядомыя мастакі, у чыёй творчасці часта сустракаюцца выявы катоў: [[Франц Марк]], [[Генрыета Ронер-Кніп]] і [[Луіс Уільям Уэйн|Луіс Уэйн]] (вядомы сваімі малюнкамі [[антрапамарфізм|чалавекападобных]] катоў). У [[геральдыка|геральдыцы]] кот — знак незалежнасці і малюецца ў профіль і анфас. Ён называецца напалоханым ({{lang-fr|effarouché}}), калі паўзе, і сціснутым ({{lang-fr|herissoné}}), калі спіна і хвост падняты вышэй галавы. === Літаратура і кінематограф === Каты часта бываюць персанажамі літаратурных твораў. Казку «Кот, які гуляў сам сабою» напісаў [[Рэдзьярд Кіплінг]] і на беларускую мову пераклаў [[Міхась Багун]], вершы «Каток» [[Адам Гурыновіч]], «Пра майго катка» [[Алесь Жаўрук]] і [[Андрэй Ушакоў]], апавяданні «Кот Знайдзён» [[Леаніла Гарэцкая|Леаніла Чарняўская-Гарэцкая]], «Шэрык» [[Альбін Стаповіч]]… Вядомы «[[Чорны кот (апавяданне)|Чорны кот]]» [[Эдгар Алан По|Эдгара По]], «[[Кот у ботах]]» [[Шарль Перо|Шарля Перо]], «[[Каты-Ваяўнікі]]» [[Эрын Хантар]], Кот-Крываножка з казкі [[Джані Радары]] «[[Джэльсаміна ў Краіне хлусаў]]», «Развагі пра жыццё ката Мура» [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Эрнста Гофмана]], «[[Каралеўская аналостанка]]» [[Эрнест Сетан-Томпсан|Э. Сетана-Томпсана]], «[[Шамайка]]» [[Юрый Іосіфавіч Коваль|Юрыя Коваля]], «Тамасіна» [[Пол Гэліка|Пола Гэліка]]. У казцы [[Льюіс Кэрал|Люіса Кэрала]] «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]» ёсць [[Чэшырскі Кот]]. У творах [[Армяне|армянскіх]] пісьменнікаў часта сустракаюцца згадкі і апісанні [[Ванскі кот|ванскіх катоў]]. У знакамітага кітайскага пісьменніка [[Лаа Шэ]] ёсць раман «[[Запіскі пра каціны горад]]» — [[Памфлет|сатырычны памфлет]] на рэаліі Кітая першай траціны XX ст. * У рамане [[Ліён Фейхтвангер|Ліёна Фейхтвангера]] «[[Лісы ў вінаградніку]]» ёсць гідкі і наравісты кот Гры-Гры, які належаў жонцы [[Жан-Фрэдэрык Феліпа дэ Марэпа|графа Марэпа]], дзяржаўнага міністра пры Людовіку XVI. Кароль неспадзявана яго забіў, бо ён разваяваў яго майстэрню ў Версалі. Гора графіні было няўцешным, і яна ўчыніла скандал свайму мужу. * Па матывах вершаў [[Томас Эліят|Томаса Эліята]] «[[Папулярная навука пра катоў, напісаная Старым Апосумам]]» [[Эндру Лойд Вэбер]] стварыў [[мюзікл]] «[[Каты (мюзікл)|Каты]]». * У амерыканскіх коміксах пра супер-герояў ёсць персанажы [[Жанчына-кошка]] (з сусвету [[Бэтмэн]]а) і Чорная кошка (сусвет [[Чалавек-Павук|Чалавека-Павука]]). * Нямецкі пісьменнік [[Акіф Пірынчы]] напісаў дэтэктыўны раман «Felidae», героі якога — гарадскія каты (людзі ж выступаюць як эпізадычныя персанажы). Кніга была перакладзена на 17 моў, а таксама атрымала анімацыйную [[Прыгоды знакамітага ката-дэтэктыва|экранізацыю]]. Далей сюжэт развіўся ў цэлую серыю з яшчэ пяці твораў. * [[Міхаэль Эндэ]] прыдумаў ката Мяўрыцыя ў казцы «Вунш-пунш». * Аповесць-казка «[[Мурлі]]» ({{lang-nl|Minoes}}) нідэрландскай пісьменніцы [[Ані Шміт]] аб кошцы, якая стала дзяўчынай, але пры гэтым захавала ў сабе каціныя звычкі і здольнасць разумець мову іншых катоў. Па матывах аповесці ў 2001 годзе быў зняты фільм «[[Лэдзі-кошка]]», галоўную ролю ў якім сыграла актрыса [[Кэрыс ван Хаўтэн]]. * У 1977 годзе на экраны выйшаў фільм «[[Фантазіі Вяснухіна]]», у якім расказваецца пра тое, як першакласнік Кірыл спрабуе дрэсіраваць ката Цішку, каб выступіць у цырку. === Мультыплікацыя === У [[мультыплікацыя|мультыплікацыі]] каты і коткі часта бываюць галоўнымі героямі, напрыклад, «[[Кот Леапольд]]», «[[Трое з Прастаквашына]]» ([[кот Матроскін]]), «[[Кацяня па імі Гаў]]», «[[Том і Джэры]]», «[[Кацяня з вуліцы Лізюкова]]», «[[Пастка для катоў]]», «[[Чарцяня з пухнатым хвастом]]» і «[[Кот Фелікс]]», пра якога зняты мультсерыялы, а таксама поўнаметражныя анімацыйныя і мастацкія фільмы. У 2008 годзе ў Інтэрнэце быў выпушчаны мультсерыял «[[Кот Саймана]]», створаны англійскім аніматарам [[Сайман Тофілд|Сайманам Тофілдам]], а таксама кнігі на яго аснове. Анімэ-фільм «[[Вяртанне ката]]» (Neko no Ongaeshi) зняты пра прыгоды дзяўчынкі Хару ў цалкам каціным царстве. Персанажы [[анімэ]] часта малююцца ў выглядзе паўкатоў-паўлюдзей. Іх называюць «нэко» ({{lang-ja2|猫}}, літар. «кот») ці [[Дзяўчына-котка|нэкомімі]] (у перакладзе «каціныя вушы»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3 * {{кніга |загаловак = [[Генетыка|Генетика]] кошки |адказны = С. О’Брайен, Р. Робинсон, А. С. Графодатский и др.; Отв. ред. доктора биол. наук П. М. Бородин, А. О. Рувинский. [[Сібірскае аддзяленне РАН|Сибирское отделение РАН]]. [[Інстытут цыталогіі і генетыкі СА РАН|Институт цитологии и генетики]] |месца = [[Новасібірск|Новосибирск]] |выдавецтва = ВО «Наука». Сибирская издательская фирма |год = 1993 |старонак = 216 |isbn = 5-02-030567-7 |тыраж = 1&nbsp;350 }} * ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120326003542/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 |date=26 сакавіка 2012 }} // Зоопрайс. — 2009. — № 1—2 (часть 1 и 2). * ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 И создал Бог кошку… Доместикация подвида Felis silvestris catus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203010646/http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 |date=3 лютага 2012 }} // Зоопрайс. — 2008. — № 6—11. * ''[[Раіса Львоўна Берг|Берг Р. Л.]]'' [http://www.belani.narod.ru/3/catberg.htm Чем кошка отличается от собаки?] // ''[[Знание — сила]]''. — 1968. — № 1. — С. 46—47. * {{кніга|аўтар=[[Альфрэд Брэм|Брем А.]]|загаловак=Жизнь животных|спасылка=https://books.google.ru/books?id=nex2re8XZQcC|адказны=Предисловие и комментарии М. С. Галиной и М. Б. Корниловой|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС, ОАО «Красный пролетарий»|год=2004|старонак=1192|isbn=5-224-04422-7|тыраж=5000}} ISBN 5-85197-214-9 * Иллюстрированная энциклопедия кошек. — {{М.}}: Олма-Пресс, 2001. — ISBN 5-224-02331-9 * {{кніга |аўтар = [[Аляксандр Барысавіч Лакіер|Лакиер А. Б.]] |частка = [http://www.heraldrybooks.ru/text.php?id=82 Глава третья, § 20 ...Четвероногие животные,..] |загаловак = Русская геральдика |месца = {{М.}} |выдавецтва = Книга |год = 1990 }} * [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html Махов А. Е. Кошка в средневековой культуре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171220185054/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html |date=20 снежня 2017 }} // Махов А. Е. HOSTIS ANTIQUUS: Категории и образы средневековой христианской демонологии. Опыт словаря. — {{М.}}: Intrada, 2006, с. 228—230. * ''Мей Дж.'' Всё о породах кошек. — ИД Кристалл, 2005. — ISBN 5-9603-0015-X * ''Мельников И. В.'' Энциклопедия кошек и их хозяев. Советы на каждый день. — {{М.}}: Феникс, 2005. — ISBN 5-222-05694-5. * {{кніга |аўтар = Спадафори Д., Пайон П. |загаловак = Кошки для «чайников» |арыгінал = Cats for Dummies |выданне = 2-е изд |месца = М. |выдавецтва = Диалектика |год = 2006 |старонкі = 336 |isbn = 0-7645-5275-9 }} * ''[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html Кот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171124112035/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html |date=24 лістапада 2017 }} // Мифы народов мира: Энциклопедия: В 2 т. — Т. 2. — {{М.}}, 1992. — С. 11. * ''Фогель А., Шнайдер Х.-Э.'' — «Советы любителям кошек»: перевод с немецкого. — {{М.}}: Лесная промышленность, 1987. * ''Дазидова Д., Рублёв С.'' — Всё о кошке: породы, содержание, питание. — Ростов-на-Дону, ИД Владис, 2007. — ISBN 5-9567-0142-0 {{refend}} {{Гербавыя фігуры}} {{Хатнія жывёлы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Каты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Хатнія жывёлы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] sbsyw62hexu7m3zyey4ygqi4funkrm2 0 31508 5161080 5160326 2026-07-05T05:12:01Z M.L.Bot 261 /* Славутасць */ 5161080 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Заронава}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Заронава |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 18|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 53|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Заронаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 157 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243034416 }} '''Заро́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaronava}}, {{lang-ru|Зароново}}) — [[аграгарадок]] (да 2011 — [[вёска]])<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца непадалёку ад [[Заронава (возера)|аднайменнага возера]]. == Інфраструктура == У Заронаве дзейнічаюць бібліятэка<ref>[http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm Сайт ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170429102540/http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm |date=29 красавіка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>, фельчарска-акушэрскі пункт. == Славутасці == У вёсцы ёсць каменныя крыжы.<ref>[http://www.expressnews.by/534.html ИЗ ЗЕМЛИ РАСТУТ КРЕСТЫ? Увидеть своими глазами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120516124000/http://www.expressnews.by/534.html |date=16 мая 2012 }}</ref> === Памятныя мясціны === * Брацкая магіла (1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000280}}. == Выбітныя ўраджэнцы і жыхары == * [[Анатоль Аляксандравіч Лазоўскі]] — доктар сельскагаспадарчых навук. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://evitebsk.com/wiki/Зароново Зароново] артыкул у Віцебскай энцыклапедыі {{Заронаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] ayji0a5dqwwtcj5cl63xyd0l5iiiait 5161081 5161080 2026-07-05T05:12:45Z M.L.Bot 261 /* Выбітныя ўраджэнцы і жыхары */ 5161081 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Заронава}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Заронава |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 18|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 53|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Заронаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 157 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243034416 }} '''Заро́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaronava}}, {{lang-ru|Зароново}}) — [[аграгарадок]] (да 2011 — [[вёска]])<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца непадалёку ад [[Заронава (возера)|аднайменнага возера]]. == Інфраструктура == У Заронаве дзейнічаюць бібліятэка<ref>[http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm Сайт ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170429102540/http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm |date=29 красавіка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>, фельчарска-акушэрскі пункт. == Славутасці == У вёсцы ёсць каменныя крыжы.<ref>[http://www.expressnews.by/534.html ИЗ ЗЕМЛИ РАСТУТ КРЕСТЫ? Увидеть своими глазами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120516124000/http://www.expressnews.by/534.html |date=16 мая 2012 }}</ref> === Памятныя мясціны === * Брацкая магіла (1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000280}}. == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Аляксандравіч Лазоўскі]] — доктар сельскагаспадарчых навук. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://evitebsk.com/wiki/Зароново Зароново] артыкул у Віцебскай энцыклапедыі {{Заронаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] dsyv5q3yzfiwoqv4kwl55btzvod2rla 5161082 5161081 2026-07-05T05:13:31Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя асобы */ 5161082 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Заронава}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Заронава |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 18|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 53|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Заронаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 157 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243034416 }} '''Заро́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaronava}}, {{lang-ru|Зароново}}) — [[аграгарадок]] (да 2011 — [[вёска]])<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039811&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 21 марта 2011 года № 82 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца непадалёку ад [[Заронава (возера)|аднайменнага возера]]. == Інфраструктура == У Заронаве дзейнічаюць бібліятэка<ref>[http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm Сайт ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170429102540/http://vlib.by/CBS/Vitebskaya.htm |date=29 красавіка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>, фельчарска-акушэрскі пункт. == Славутасці == У вёсцы ёсць каменныя крыжы.<ref>[http://www.expressnews.by/534.html ИЗ ЗЕМЛИ РАСТУТ КРЕСТЫ? Увидеть своими глазами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120516124000/http://www.expressnews.by/534.html |date=16 мая 2012 }}</ref> === Памятныя мясціны === * Брацкая магіла (1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000280}}. == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Аляксандравіч Лазоўскі]] (1936-1918) — доктар сельскагаспадарчых навук. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://evitebsk.com/wiki/Зароново Зароново] артыкул у Віцебскай энцыклапедыі {{Заронаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] toeoxql3otcw4ha2psnl0oh8ztyzvey 0 41078 5161066 4757297 2026-07-05T03:26:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161066 wikitext text/x-wiki '''Крыніца мяккіх паўторных гама-ўсплёскаў''' — [[касмічнае цела]], якое выпраменьвае з вялікай [[магутнасць выпрамянення|магутнасцю]] на [[гама-выпрамяненне|гама-частаце]] і [[рэнтгенаўскае выпрамяненне|рэнтгенаўскай]] частаце ў нерэгулярныя прамежкі часу. Крыніца мяккіх паўторных гама-ўсплёскаў - магчымы [[магнетар]] і [[нейтронная зорка]] з [[рэліктавае рэчыва|рэліктавымі кольцамі]] вакол сябе. == Спасылкі == * {{cite web |url=http://solomon.as.utexas.edu/~duncan/magnetar.html |title='Magnetars', Soft Gamma Repeaters & Very Strong Magnetic Fields |first=Robert C. |last=Duncan |location=University of Texas |accessdate=15 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611144512/http://solomon.as.utexas.edu/~duncan/magnetar.html |archivedate=11 чэрвеня 2007 |url-status=dead }}{{ref-en}} * [http://fits.nrao.edu/pr/1998/magnetar/background/ NRAO, ''Cosmic Flasher Reveals All!'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720014418/http://fits.nrao.edu/pr/1998/magnetar/background/ |date=20 ліпеня 2011 }}{{ref-en}} * [http://hera.ph1.uni-koeln.de/~heintzma/magnetar/All_magnetars.htm H. Heintzmann, ''Happy birthday, Magnetars'', March 5, 1999.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120227075606/http://hera.ph1.uni-koeln.de/~heintzma/magnetar/All_magnetars.htm |date=27 лютага 2012 }}{{ref-en}} {{Зоркі}} [[Катэгорыя:Крыніцы мяккіх паўторных гама-ўсплёскаў|Крыніцы мяккіх паўторных гама-ўсплёскаў]] [[Катэгорыя:Гама-ўсплёскі]] [[Катэгорыя:Магнетары]] [[Катэгорыя:Класы зорак]] kvog6qqbtyxmbpzm4lfk5dqifxub1lx 0 41579 5160931 5152116 2026-07-04T13:04:18Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Ігнат Буйніцкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160931 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Буйніцкі}} {{Асоба |імя = |арыгінал_імя = |партрэт = |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = [[акцёр]], [[рэжысёр]], тэатральны дзеяч |дата нараджэння = |год нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |год смерці = |месца смерці = |бацька = Тарквіній (Тарквіній-Тэафіл) [[Буйніцкія|Буйніцкі]] (1824—1896) |маці = Клацільда [[Гласкі|Гласка]] |жонка =1) Францішка Бжазоўская (1869—1899); 2) Марыя Мацееўна Аношка (1863—1937). |дзеці =4 дачкі |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid =825820 }} '''Ігна́т Цярэ́нцьевіч Буйні́цкі''' ({{ДН|22|8|1861|10}}, фальварак [[Палевачы|Палівачы]] Празароцкай воласці, цяпер [[Глыбоцкі раён]] — {{ДС|22|9|1917|9}}) — беларускі [[акцёр]], [[рэжысёр]], тэатральны дзеяч, стваральнік нацыянальнага прафесійнага тэатра, удзельнік літаратурнага жыцця. Яшчэ пры жыцці яго называлі бацькам беларускага тэатра<ref name="ББТ">[http://www.belarusin.net/index.php?option=com_content&view=article&id=159:admin&catid=41:2009-05-14-08-33-23&Itemid=103 Игнат Буйницкий — «бацька беларускага тэатра»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150510155906/http://www.belarusin.net/index.php?option=com_content&view=article&id=159:admin&catid=41:2009-05-14-08-33-23&Itemid=103 |date=10 мая 2015 }} {{ref-ru}}</ref>. Ігнат Буйніцкі ўпершыню вывеў «мужыцкі» танец на сцэну, як выканаўца і пастаноўшчык паказаў невычарпальныя магчымасці і прыгажосць беларускіх народных танцаў. Як драматычны акцёр выступаў пераважна ў характарных ролях, умела выяўляў гумар і тонкую іронію. У сваёй музычна-тэатральнай дзейнасці ён працягваў развіваць на больш высокім прафесійным узроўні традыцыі тэатра [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]<ref name="ББТ"/>. == Біяграфія == Належаў да шляхецкага каталіцкага [[род Буйніцкіх|роду Буйніцкіх]] гербу «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]», які яшчэ ў XVIII — пачатку XIX ст. адносіўся да сярэднезаможных у [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] [[ВКЛ]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Аднак бацька Ігната — Тарквіній-Тэафіл Буйніцкі — ужо быў збяднелым шляхціцам<ref name="ReferenceA">''Няфёд, У.'' Ігнат Буйніцкі — бацька беларускага тэатра : вачыма сучаснікаў і ў памяці нашчадкаў… С. 22.</ref>. Бацькам Тарквінія Буйніцкага і дзедам Ігната Буйніцкага быў Зігфрыд-Гіяцынт Буйніцкі. Маці Ігната — Клацільда Гласка — таксама была збяднелай шляхцянкай і адносілася да шляхецкага каталіцкага [[род Гласкаў|роду Гласкаў]]<ref name="ReferenceA"/>, які яшчэ ў XVIII — пачатку XIX ст. адносіўся да сярэднезаможных у Полацкім ваяводстве ВКЛ і Віцебскай губерні Расійскай імперыі. І Буйніцкія, і Гласкі сустракаюцца сярод [[шляхта|шляхты]] Полацкага ваяводства ВКЛ яшчэ з XVI ст., дзе займалі земскія пасады і мелі маёнткі. Імя па бацьку будзе пісацца ў афіцыйных дакументах Расійскай імперыі на праваслаўны манер як «Цярэнцьевіч». Пасля заканчэння чатырохкласнага рэальнага вучылішча ва [[Улацлавак|Улацлаўку]] [[Варшаўская губерня|Варшаўскай губерні]]<ref>Герасімчык В., [http://novychas.by/asoba/backa-belaruskaha-teatra Бацька беларускага тэатра]</ref>, Ігнат Буйніцкі скончыў [[Рыжскае землямернае вучылішча]] (паводле звестак [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]] — [[Віленскае землямерна-таксатарскае вучылішча]]<ref name="ЯД">[[Язэп Дыла|Дыла Я]]. Першы прафесійны тэатр // Творы. — Мн.: Маст. літ., 1981. — С. 299. — 351 с.</ref>), вучыўся ў прыватнай драматычнай студыі ў Вільні<ref>Ігнат Буйніцкі // Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургіі: У 3 т. Т. 1: Ад вытокаў — да пачатку XX стагоддзя / Бел. ун-т культуры; Уклад., рэд. тэкстаў, уступ. арт. і камент. А. В. Сабалеўскага. — 2-е выд., пашыр. і ўдаклад.. — Мн.: Беларуская навука, 1997. — С. 417. — 444 с. — ISBN 985-08-0064-X</ref>. Працаваў [[каморнік]]ам на Навагрудчыне, Магілёўшчыне, Полаччыне, Ашмяншчыне: вырашаў пытанні продажу зямлі сялянам<ref name="Наб">[http://belniva.by/news_full.php?id_news=24192 Набыў гаспадарку дзеля сцэны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111134715/http://belniva.by/news_full.php?id_news=24192 |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. Пасля працы Буйніцкі ішоў на вячоркі, адкуль вяртаўся з запісамі песень, замалёўкамі народных строяў і арнаментаў<ref name="СС">[http://www.svaboda.org/content/article/773049.html Сёньня спаўняецца 145 гадоў Ігнату Буйніцкаму]</ref>. Зямлю ў Палівачах Буйніцкі набыў, узяўшы крэдыт у банку<ref name="Наб"/>. У Празароках ён арганізаваў крэдытнае таварыства, дзе сяляне пад невялікі працэнт маглі атрымаць пазыку<ref name="ЗДН">[http://westki.info/artykuly/11997/22-zn%D1%96unia-%E2%80%93-150-hadou-z-dnia-naradzennia-%D1%96hnata-bujn%D1%96ckaha 22 жніўня — 150 гадоў з дня нараджэння Ігната Буйніцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211225154322/http://westki.info/artykuly/11997/22-zn%D1%96unia-%E2%80%93-150-hadou-z-dnia-naradzennia-%D1%96hnata-bujn%D1%96ckaha |date=25 снежня 2021 }}</ref>. [[Файл:Buinicki.jpg|міні|злева|І. Буйніцкі з дочкамі Вандай (злева) і Аленай]] [[Файл:Bujnicki2.jpg|thumb|І. Буйніцкі з дачкой Вандай у час выступлення на [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні|Першай беларускай вечарынцы ў Вільні]]. 1910 г.]] [[Файл:Gruszecki Bujnicka.jpg|thumb|Станіслаў-Ян Грушэцкі і жонка Анатолія-Іаланта (малодшая дачка Ігната Буйніцкага)]] Ажаніўся Ігнат Буйніцкі зусім маладым са збяднелай шляхцянкай Францішкай Бжазоўскай (1869—1899), ад гэтага шлюбу ў яго было чатыры дачкі: Ванда-Ігнаціна (нар. 13 красавіка 1890), Гелена-Герменгільда (нар. 16 сакавіка 1892), Людвіга (нар. 19 сакавіка 1894), Леанціна-Эміліана (нар. 1898). У [[1899]] годзе жонка Буйніцкага памерла і ён ажаніўся зноў — са збяднелай шляхцянкай з [[Магілёў|Магілёва]] Марыяй Аношка (1863—1937). Ад гэтага шлюбу нарадзіліся яшчэ дзве дачкі: Яўгенія (нар. 20 снежня 1900) і Анатолія-Іаланта (нар. 1903)<ref>''Няфёд, У.'' Ігнат Буйніцкі — бацька беларускага тэатра : вачыма сучаснікаў і ў памяці нашчадкаў… С. 23.</ref>. Другая жонка кінула Ігната Буйніцкага, сказаўшы: ''«Здурнеў пан Ігнат, я не магу глядзець на тыя мужыцкія танцы»''<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/27937897.html 20 нечаканых фактаў пра Ігната Буйніцкага]</ref>. Дачка ад другога шлюбу Анатолія-Іаланта была шлюбам за Станіславам-Янам Грушэцкім (капітан Войска Польскага, адзначаны [[Крыж Храбрых|Крыжам Храбрых]])<ref>{{cite web|url= https://onoszko-ludwika.blogspot.com/p/blog-page_4.html|title= Оношко: воспоминания, фотографии|author= Людвика Оношко|date= 2012|publisher= onoszko-ludwika|accessdate= 2021-10-23|lang= ru|archiveurl= https://web.archive.org/web/20211023150623/https://onoszko-ludwika.blogspot.com/p/blog-page_4.html|archivedate= 23 кастрычніка 2021|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timenote.info/pl/Stanislaw-Jan-Gruszecki|title=Stanisław Jan Gruszecki|publisher=Timenote.info|accessdate=2021-10-23|lang=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023150936/https://timenote.info/pl/Stanislaw-Jan-Gruszecki|archivedate=23 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref>. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1917 адправіўся на [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходні фронт]]<ref name="Бія">[http://gorodglubokoe.com/page50.html Буйницкий Игнат Терентьевич, биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621125843/http://gorodglubokoe.com/page50.html |date=21 чэрвеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>, быў на вайсковай службе ў Маладзечне. Па сведчанні музыкі трупы [[Ян Янавіч Голер|Яна Голера]], Буйніцкі памёр на сцэне ў час рэпетыцыі (з роту пайшла кроў), займаючыся салдацкай мастацкай самадзейнасцю<ref name="Бія"/>. Быў пахаваны на мясцовых могілках<ref name="Бія"/>. Паводле іншай, не пацверджанай версіі, ён заразіўся тыфам і памёр у гарачцы ў шпіталі каля мястэчка [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]], быў пахаваны на салдацкіх могілках ля вёскі [[Палачаны]], а потым дачка Алена перавезла яго прах у родныя [[Палівачы]]<ref name="svaboda"/>. «Антон Луцкевіч ва ўспамінах піша, што калі дочкі Ванда і Гэля прывезлі астанкі бацькі ў 1918 годзе ў Палевачы на цягніку, каб пахаваць яго ў трох соснах, як гэтага хацеў сам дзядзька Ігнат, то на станцыю не прыйшоў ні адзін жыхар. Магчыма, час тады быў такі, цьмяны»<ref>https://m.nashaniva.com/articles/175543/?mo=11b19a769e04c20b4875906ec5578085bc3a08b0</ref>. У [[1975]] годзе, між іншым дзякуючы намаганням [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], перазахаваны ў Празароках на цэнтральнай плошчы<ref name="Бія" />, на [[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага|магіле ўстаноўлены помнік]] (скульптар [[Іван Якімавіч Міско|І. Міско]], архітэктар [[М. Бурдзін]])<ref>{{крыніцы/ЗП|Віцебская}}</ref>. Сядзіба Ігната Буйніцкага, якая знаходзілася за чыгуначным пераездам Палівачы, не захавалася<ref name="БВ">[http://nn.by/?c=ar&i=59846 «Беларуская вечарына ў стылі Ігната Буйніцкага»], прысвечаная 150-годдзю з дня нараджэння акцёра і тэатральнага дзеяча, адбудзецца 15 верасня ў Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры (Музычны зав., 5) у Мінску</ref>. == Уласная трупа == {{main|Першая беларуская трупа}} [[Файл:Playbill Ignat Buynitski's Troupe.JPG|thumb|left|200px|Афіша [[Першая беларуская трупа|Першай беларускай трупы]]]] [[Файл:Abviestka 1910.jpg|thumb|180px|left|Абвестка аб спектаклі «Модны шляхцюк» (1910 г.)]] [[Файл:Bujnicki3.jpg|thumb|250px|Сцэна са спектаклю «[[Па рэвізіі]]» М. Крапіўніцкага]] [[Файл:Abviestka 1911.jpg|thumb|150px|Абвестка аб спектаклі «[[Па рэвізіі]]» (1911 г.)]] У 1907 г. у сваёй сядзібе ў Палівачах (каля [[Празарокі|Празарокаў]]) заснаваў самадзейны тэатр, дзе спачатку прымалі ўдзел яго сваякі. У ім удзельнічала 8 акцёраў, і чалавек прыблізна 16 танцораў. Перад канцэртамі былі рэпетыцыі, якія праводзіў сам Буйніцкі<ref name="ВГМ">[http://news.21.by/society/2011/08/19/362344.html В Глубокском музее открыта выставка, посвящённая 150-летию Игната Буйницкого] {{ref-ru}}</ref>. Тэатр даваў канцэрты і спектаклі ў Палівачах, Празароках і навакольных вёсках. Вывучаў беларускія песні, танцы, народнае адзенне. У Вільні 12 лютага 1910 г. тэатр Буйніцкага па адмысловым запрашэнні рэдакцыі «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]» прыняў удзел у прадстаўленні, якое ўвайшло ў гісторыю пад назвай «[[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]». Выступленне танцавальнай трупы Буйніцкага мела на гэтай вечарыне каласальны поспех. Разам з новымі драматычнымі акцёрамі і спевакамі трупа стала прафесійнай і атрымала назву «[[Першая беларуская трупа]]» або «Тэатр Ігната Буйніцкага». Другое выступленне трупы Ігната Буйніцкага адбылося [[22 лютага]] [[1910]] года на этнаграфічным вечары, прысвечаным культурам народаў Паўночна-Заходняга краю. У вечары прымалі ўдзел хоры, якія выконвалі расійскія, украінскія, літоўскія, польскія і яўрэйскія песні. Польскі кампазітар [[Людамір Міхал Рагоўскі]] адмыслова для беларускай часткі выступлення напісаў музыку на словы верша Янкі Купалы «А хто там ідзе?», які пазней стаў неафіцыйным гімнам трупы<ref name="ЯД"/>. Апрача песень на вечары паказвалі і народныя танцы ў выкананні трупы Ігната Буйніцкага. Пасля неаднаразовых поспехаў беларускіх спектакляў Ігнат Буйніцкі ў канцы лета 1910 года нарэшце атрымлівае ад губернскіх уладаў дазвол на гастрольную паездку. Перад адпраўкай у падарожжа, рэжысёр са значнай часткай акцёраў прыязджае да сябе ў Палівачы, каб па-сур’ёзнаму падрыхтаваць гастрольны рэпертуар<ref name="ЯД"/>. У 1910—1913 г. тэатр гастраляваў па Беларусі ([[Мінск]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Дзісна]], [[Швянчоніс|Свянцяны]], [[Паставы]], [[Нясвіж]], [[Ляхавічы]]), двойчы выступаў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] (1911, 1912), а таксама ў [[Варшава|Варшаве]] (1913)<ref name="СС"/><ref name="ЗДН"/>. Большасць спектакляў Буйніцкі ставіў самастойна. У рэпертуары групы налічвалася больш за дзясятак танцаў («[[Лявоніха]]», «Юрка», «Верабей», «Мяцеліца», «Гняваш», «Мельнік», «Антошка», «Чобат», «Качан», «Чабор», «[[Полька]]» і інш.)<ref name="БНТ">Алексютович Л. К. Белорусские народные танцы, хороводы, игры. Под ред. М. Я. Гринблата. Мн., «Вышейш. школа», 1978. 528 с. с ил.</ref>. Музычнае суправаджэнне ладзіў традыцыйны «траісты ансамбль» — [[цымбалы]], [[скрыпка]], [[дуда]]. Вядомы імёны выканаўцаў-музыкантаў, якія выступалі ў гастролях трупы — [[Ян Голер|І. Голер]], І. Маскаленка (цымбалы), [[Адам Шульга|А. Шульга]] (дуда), Франак Голер (скрыпка) <ref name="Ма"/>. Адначасова І. Буйніцкі старанна адбіраў для сваіх выступаў народныя песні. У гэтым яму дапамагаў кампазітар [[Людамір Міхал Рагоўскі|Л. Рагоўскі]] і хормайстар трупы Я. Феакцістаў. Напрыклад, хорам выконваліся такія песні, як «Дуда-весялуха», «Ах ты дзьмі», «[[Падушачка]]», «За гарамі, за лясамі», «Ох ты дуб», «Прыляцелі гусі», «Ды куды ж ты, дуб зялёны» і іншыя<ref name="ББТ"/><ref name="Ма"/>. І. Буйніцкі падтрымліваў свой тэатр уласнымі сродкамі. У рэпертуары тэатра акрамя танцаў і песень былі невялікія сцэнкі, пастаноўкі п’ес «[[Па рэвізіі]]»<ref name="ББТ"/> і «Пашыліся ў дурні»<ref name="ББТ"/> [[Марка Крапіўніцкі|Маркі Крапіўніцкага]], «Хам»<ref name="ББТ"/> і «У зімовы вечар»<ref name="ББТ"/> паводле [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]], «Міхалка» [[Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі|братоў Далецкіх]], «Сватанне» [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антона Чэхава]], «Модны шляхцюк»<ref name="ББТ"/> [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Альберт Паўловіч|Альберта Паўловіча]] і інш. У большасці гэта былі пастаноўкі І. Буйніцкага, таксама ён іграў у ролях<ref name="БС"/>. І. Буйніцкі меў сяброўскія і творчыя кантакты з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшкай]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткай]] (якая сама ўдзельнічала ў спектаклях трупы як актрыса). Тэатру ўвесь час даводзілася пераадольваць прыдзіркі цэнзуры і ўсялякія перашкоды мясцовых уладаў, якія бачылі ў дзейнасці трупы пагрозу вялікадзяржаўнай палітыцы царызму. У сваёй кнізе заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь А. П. Цыхун піша, што з-за выкарыстання беларускай мовы на афішах вечароў з удзелам трупы Буйніцкага артысты мелі праблемы з царскай паліцыяй<ref>Цыхун, А. П. Акадэмік з вёскі Лаша Я. Ф. Карскі: краязнаўча-біяграфічны нарыс/рэд. канд. гіст. нав. А. У. Богуш, канд. філал. нав. І. І. Крамко.-Гродна, 1992.-76 с.</ref>. Царскія ўлады непрыхільна ставіліся да паказу са сцэны твораў на беларускай мове, асабліва на вострыя сацыяльныя тэмы і часта забаранялі спектаклі<ref name="ББТ"/>. З-за матэрыяльных цяжкасцей і ўціску царскіх уладаў у 1913 г. дзейнасць трупы была спыненая<ref name="Бія"/>. == Прафесійны тэатр == {{main|Першае беларускае таварыства драмы і камедыі}} У 1914 г. Буйніцкі паспрабаваў стварыць новую трупу, аднак [[Першая сусветная вайна|1-я сусветная вайна]] перашкодзіла здзейсніць гэту задуму. У пачатку 1917 г. Буйніцкі з’явіўся ініцыятарам арганізацыі прафесійнага тэатра ў Мінску — [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага беларускага таварыства драмы і камедыі]], з якога пачаўся [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа]]. Сённяшні Купалаўскі тэатр быў заснаваны на базе Першага таварыства беларускай драмы і камедыі. Ствараў таварыства Ігнат Буйніцкі. Прыязджаў у Мінск ужо ў ваеннай форме. На працягу многіх гадоў у тэатры існаваў артэфакт — світка Буйніцкага, у якой ён выступаў. Яе перадавалі акцёру, які лепш за ўсіх выконваў ролі, якія граў сам Ігнат. Пазней світка знікла. == Буйніцкі-выканаўца == [[Файл:Bujnitskij.jpg|200px|thumb|[[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. 1910 год.]] Буйніцкі быў узорам добрага артыста для сваіх калег, выходзіў на сцэну ў драматургічных творах, дэкламаваў вершы, танцаваў, спяваў сола і ў хоры (меў лёгкі бас-барытон)<ref name="СС"/>. Буйніцкі адрозніваўся тэмпераментным выкананнем [[Беларускія народныя танцы|беларускіх народных танцаў]]. Выступаў у ролях бытавога і характарнага плану: Антон, Мірановіч («Пашыліся ў дурні», «Па рэвізіі» Крапіўніцкага), Ігнась («Модны шляхцюк» Каганца), Аляксей («У зімовы вечар» Ажэшкі)<ref name="БС"/>. Відавочна, што ён быў сінтэтычным акцёрам. Любіў асабліва дэкламаваць. І паэзію, і прозу. Але перавагу аддаваў гумарыстычным творам<ref name="Варута-ББТ">[http://varuta.info/gstoryya/backa-bel-teatra Бацька беларускага тэатра]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ігра Буйніцкага вызначалася жыццёвай і бытавой дакладнасцю, глыбокай самабытнасцю, тонкім гумарам<ref>[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/PERSONS/Byjnicki_IC.htm БУЙНІЦКІ ІГНАТ ЦЯРЭНЦЬЕВІЧ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле ўспамінаў Ядзвігі Іванаўны Радзевіч, удзельніцы трупы, Буйніцкі быў ветлівы, прывабны, росту сярэдняга і сярэдняй паўнаты, голас яго быў бліжэй да барытону, размаўляў з калегамі па-беларуску<ref name="ВГМ"/>. Яшчэ адзін удзельнік трупы, І. Голер адзначаў<ref name="ВГМ"/>, што «Ігнат Буйніцкі быў сярэдняга росту, чорнавалосы, з сівымі скронямі. Танцаваў заўсёды „з сэрцам“. Акцёрам танцы паказваў сам, музыкам мелодыі таксама напяваў сам. Займаўся з трупай стала і ўзімку, і ўлетку.» == Значэнне працы Буйніцкага == [[Файл:Буйніцкі Ігнат.jpg|thumb|left|250px]] Дзейнасць Буйніцкага ажыццяўлялася ў складаны і супярэчлівы перыяд беларускага адраджэння, калі грамадскае жыццё Беларусі бурліла, утвараючы магутны стваральны струмень, які падхапляў створаную народам спадчыну: музычную, літаратурную, тэатральную і перамолваў усё гэта, надаючы выніку стройную форму, скончанасць і цэласнасць. І. Буйніцкі быў яскравым прадстаўніком свайго часу, яго асабісты талент і выдатныя здольнасці яго паплечнікаў дапамаглі вывесці аматарскую трупу на высокі прафесійны ўзровень. Яго творчасць сведчыць пра з’яўленне новай тэндэнцыі — прафесіяналізацыі народных традыцый<ref name="Ма"/>. І. Буйніцкі збіраў фальклорны матэрыял, пераймаў сялянскія песні і танцы. У нескладаным сцэнічным афармленні выкарыстоўваліся элементы беларускага народнага выяўленчага мастацтва, акцёры выступалі ў [[беларускі нацыянальны касцюм|беларускіх нацыянальных касцюмах]]. Буйніцкі беражліва ставіўся да захавання вытокавай харэаграфіі, імкнуўся не мяняць узор танцу. З. Абрамовіч так апісвае выступленне танцавальнай групы ў спектаклі<ref name="Ма">Э. Алейнікава. Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага. Мастацтва: вучэб. дапам.-хрэстаматыя па сусв. маст. культуры для 10 кл. агульнаадукац. шк. з бел. мовай навучэння / Аўт.-укл. Г. В. Наполава — Мн.:Піан, 1998. — 360 с.: іл.</ref>: {{цытата|Дуда і скрыпка падаюць тэмп… Мелодыя нарастае, а Буйніцкі, узяўшыся ўбокі і злёгку сагнуўшыся, вядзе нас за сабой без усялякай рысоўкі, «запальвае» нас танцам, у якім няма нават намёку на якую-небудзь стылізацыю}} [[Змітрок Бядуля|З. Бядуля]] ў адным з артыкулаў адзначаў, што Буйніцкі, надаючы танцам асаблівую жвавасць і бойкасць, свядома не мадэрнізуе іх ніякімі новымі рыскамі, пакідаючы іх сырым этнаграфічным матэрыялам<ref>З. Бядуля. Як стварыць беларускі балет? — «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», 1922, 24 лістапада</ref>. Імкненне да этнаграфічнай рэгіянальнай дакладнасці праяўлялася ў выбары касцюмаў, тыпу арнаменту, колеравых спалучэнняў, у роспісах заднікаў, куліс, харэаграфічнай лексіцы<ref name="Ма"/>. Пры гэтым разнастайнасць творчых форм, якія аб’ядноўвала трупа ў адным выступленні: п’еса, танцы, дэкламацыя вершаў і харавыя спевы — не выглядалі стракатым калейдаскопам дзякуючы таму, што звязальнай тэмай кожнага вечара была народная, фальклорная аснова творчага матэрыялу<ref name="Ма"/>. Буйніцкі стварыў выдатны сімбіёз народнай і прафесійнай творчасці<ref name="Ма"/>. Творчая назіральнасць, цудоўныя музычныя даныя дазволілі І. Буйніцкаму этнаграфічна дакладна фіксаваць стылістыку народнага танца і ствараць яркія, дынамічныя, фальклорна-праўдзівыя танцавальныя сюіты-[[дывертысмент]]ы, якія сталі вытокамі [[Балет у Беларусі|нацыянальнага балетнага мастацтва]]<ref name="Ма"/>. Ён шырока прапагандаваў музычную творчасць народа, яго песні і танцы, імкнуўся да стварэння сінтэтычнага тэатра, у якім, акрамя драматычнага мастацтва, былі б прадстаўлены харавыя спевы і народная харэаграфія<ref name="ББТ"/>. Важным значэннем яго дзейнасці стала магчымасць азнаёміць з беларускай нацыянальнай культурай шырокае кола людзей самых розных сацыяльных груп<ref name="Ма"/>. І. Буйніцкі нястомна прапагандаваў беларускі тэатр, арганізоўваў аматарскія гурткі<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. Акрамя тэатральнай дзейнасці, ён прымаў удзел і ў іншых формах грамадскага жыцця, напрыклад, уваходзіў у склад праўлення [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]<ref>Туронак Ю. Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі. — Мн., 2006. ISBN 985-6530-40-7</ref>. [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступу ў Спортынг-Палацы ў Пецярбургу, у 1912 годзе.]] == Ігнат Буйніцкі і беларуская дуда == Буйніцкі быў родам з аднаго з найбольш дударскіх рэгіёнаў Паазер’я. Па ўспамінах аднавяскоўцаў, мясцовыя музыкі (з цымбаламі, скрыпкай і дудой) заўжды віншавалі Буйніцкага на Вялікдзень<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/4295/%D0%94%D0%90%20%D0%9F%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AF%20%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90-%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90%20%D0%A1%D0%A3%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%94%D0%96%D0%AD%D0%9D%D0%9D%D0%AF%20%D0%92%D0%95%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%9E%D0%94%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%A1%D0%92%D0%AF%D0%A2%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AF%D0%8E.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=''Эвеліна Шчадрына.'' Ды пытання музычна-інструментальнага суправаджэння велікоднях святкаванняў |access-date=19 снежня 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817004516/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/4295/%D0%94%D0%90%20%D0%9F%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AF%20%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90-%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90%20%D0%A1%D0%A3%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%94%D0%96%D0%AD%D0%9D%D0%9D%D0%AF%20%D0%92%D0%95%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%9E%D0%94%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%A1%D0%92%D0%AF%D0%A2%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AF%D0%8E.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>. Дуда была знакавым інструментам Глыбоцкага краю, а адным з моцных цэнтраў яе бытавання былі Палівачы. Ігнат Буйніцкі ўпершыню ў гісторыі вывеў [[Беларуская дуда|беларускую дуду]] на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатра. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Для Буйніцкага дуда была не проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора [[Людамір Міхал Рагоўскі|Людаміра Міхала Рагоўскага]] ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — [[Дуда Ігната Буйніцкага|беларуская дуда]]»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераязджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фонды калекцыі Івана Луцкевіча, якія сталі асновай для створанага пазней беларускага музея. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. [[Файл:Копія дуды Ігната Буйніцкага.jpg|міні|Копія дуды Ігната Буйніцкага. Майстар Сяргей Чубрык. 2023 год.]] Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды. Гэты ўнёсак заўважалі і ягоныя сучаснікі. Янка Купала ў прысвечаным Ігнату Буйніцкаму вершы напісаў: «Важна рэй Ігнат Буйніцкі/Ў танцах нашых водзіць… Пад дуду і пад цымбалы/Топне, прысьпявае…/Сьцеражыцеся, ўсе людзі:/Беларус гуляе!»<ref>[[:s:Ігнату Буйніцкаму]]</ref><ref name="ReferenceB">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. == Памяць і прызнанне землякоў == <center><gallery widths="150px" heights="150px"> File:Ihnat Bujnicki (silver coin, reverse).gif|Памятная манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|НБ РБ]], прысвечаная Ігнату Буйніцкаму File:Buynitskaga street Minsk.jpg|Вулічны паказальнік на вуліцу і завулак Буйніцкага ў Мінску File:Buynitskaga str Minsk.jpg|Вуліца Буйніцкага File:Marka Ihnat Bujnicki.jpg|Паштовая марка на канверце </gallery></center> Буйніцкаму прысвячалі вершы [[Янка Купала]]<ref>[http://www.vershy.ru/content/%D1%96gnatu-buin%D1%96tskamu Ігнату Буйніцкаму]</ref>, [[Змітрок Бядуля]], [[Віталь Гарановіч]], [[Алесь Жыгуноў]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]]<ref>[http://rv-blr.com/vershu/view/8542 ШЛЯХІ ІГНАТА БУЙНІЦКАГА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140912204132/http://www.rv-blr.com/vershu/view/8542 |date=12 верасня 2014 }}</ref>, [[Антон Бялевіч]], [[Пятрусь Макаль]], [[Навум Гальпяровіч]], аповесць «Апошняя дзея» прысвяціла яму [[Ірына Жарнасек]]<ref name="ЗДН"/><ref>[http://news.21.by/other-news/2011/08/22/353791.html Ігнату Буйніцкаму ад землякоў]</ref>. Мастак [[Яўген Мікалаевіч Ціхановіч|Я. М. Ціхановіч]] у 1983 годзе намаляваў партрэт Буйніцкага, збоку прыпісаўшы радкі купалаўскага верша<ref>[http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=122&Itemid=57 Любіць Радзіму-шанаваць родную мову]</ref>. [[Файл:Празарокі. Помнік Ігнату Буйніцкаму.jpg|250px|thumb|[[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага|Помнік на магіле І. Ц. Буйніцкага]] ў [[Празарокі|в. Празарокі]] ]] [[Файл:Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей.jpg|250px|міні|Экспазіцыя, прысвечаная дзейнасці трупы Ігната Буйніцкага і мясцовай музычнай традыцыі]] У [[Празарокі|в. Празарокі]] ў будынку [[Празароцкая дзіцячы сад–сярэдняя школа імя І. Ц. Буйніцкага|сярэдняй школы]] створаны музей заснавальніка беларускага тэатра (адкрыты ў 1982 г.), дзе прадстаўленыя афішы спектакляў, здымкі трупы, лісты [[Зоська Верас|Зоські Верас]] і [[Зыгмунт Абрамовіч|Зыгмунта Абрамовіча]], успаміны празароцкіх старажылаў. У скверы — [[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага|магіла Ігната Буйніцкага і помнік яму]] (устаноўлены ў 1976 г.; скульптар [[Іван Якімавіч Міско|І. Міско]], архітэктар М. Бурдзін)<ref name="БС"/><ref>[http://globustut.by/prozoroki/bujnicki_grave_gallery.htm Магіла Буйніцкага]</ref>. Вялікую ролю ў перапахаванні і ўшанаванні памяці пра Ігната Буйніцкага адыграў пісьменнік Уладзімір Караткевіч. Менавіта Уладзімір Караткевіч разам з тэатразнаўцам Уладзімірам Няфёдам адшукалі занядбаную магілу Буйніцкага ў 1975 годзе і паспрыялі яе перанясенню ў Празарокі, дзе тады ж адкрылі помнік<ref name="ReferenceB"/>. Насупраць помніка Ігнату Буйніцкаму ў 1994 годзе пачалі ўзводзіць будынак музея-сядзібы. У 1998 годзе будаўніцтва прыпынілі, да гэтага часу паспелі закласці фундамент і часткова ўзвесці сцены. З таго часу даўгабуд плошчай амаль 400 квадратных метраў муляе вочы чыноўнікам. Прадаць незавершаны будынак спрабавалі яшчэ ў 2009 годзе, таксама за адну базавую велічыню (35000 рублёў), аднак пакупнікоў не знайшлося. Было прынята рашэнне разабраць спаруду, калі недабудаваны музей-сядзібу не выкупяць да 2012 года<ref>https://www.tio.by/info/novosti/9321/</ref>. У Мінску ў гонар Буйніцкага названы вуліца і завулак, у Маладзечне — вуліца, у Глыбокім — вуліца і глядзельная зала гарадскога цэнтра культуры<ref name="ЗДН"/>. З 1992 года прысуджаецца прэмія імя І. Ц. Буйніцкага ў галіне тэатральнага мастацтва<ref name="Наб"/>. У 2007 годзе быў выпушчаны канверт з арыгінальнай паштовай маркай у гонар стагоддзя з часу стварэння першага тэатра ў Беларусі пад кіраўніцтвам Ігната Буйніцкага. 16 жніўня 2011 года [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] увёў у абарачэнне памятныя манеты «І. Буйніцкі. 150 гадоў». У 2018 годзе Ігнату Буйніцкаму быў прысвечаны міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]], які праходзіў на Глыбоччыне. Удзельнікі фэсту ўсклалі кветкі на магіле Ігната Буйніцкага ў Празароках. У трупе Ігната Буйніцкага быў дудар [[Адам Шульга]]<ref>https://blr.belta.by/culture/view/glybotski-festyval-dudarski-rej-prysvjatsili-ignatu-bujnitskamu-68022-2018/</ref>. У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч<ref>https://glubokoe.ucoz.net/publ/5_urok_abradavyja_tradycyi_glybochchyny/1-1-0-20</ref>. == Цікавыя факты == Стрыечны прапраўнук Ігната Буйніцкага {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} вядомы як кінарэжысёр<ref name="Витебский курьер">{{нп3|Віцебскі кур'ер|Витебский курьер|ru|Витебский курьер}} [https://vkurier.by/69297 «10 интересных фактов про Игната Буйницкого»] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Сабалеўскі, А. В.'' Хрэстаматыя па гісторыі беларускага театра і драматургіі. т. 1. — Мн., 1975. С.308-326 * ''Алейнікава, Э.'' Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага. Мастацтва: вучэб. дапам.-хрэстаматыя па сусв. маст. культуры для 10 кл. агульнаадукац. шк. з бел. мовай навучэння / Аўт.-укл. Г. В. Наполава — Мн.: Піан, 1998. — 360 с.: іл. * ''[[Л. К. Алексютовіч|Алексютович, Л. К.]]'' Белорусские народные танцы, хороводы, игры. Под ред. М. Я. Гринблата. — Мн.: «Вышейш. школа», 1978. — 528 с. с ил. * ''[[Уладзімір Іванавіч Няфёд|Няфёд У. І.]]'' Беларускі тэатр. Нарысы гісторыі. — Мн., 1959. С. 84-105 * Театральная энциклопедия. Том 1 / Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961. — 1214 стб. с илл., 12 л. илл. * Буйніцкі І. Ц. // Новыя кнігі. — 2001. — № 5. — С. 5-7. * Буйніцкі Ігнат Цярэнцьевіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва : у 5 т. / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мн., 1994. — C. 117—118. * ''[[В. Гарановіч|Гарановіч, В.]]'' Ігнату Буйніцкаму : верш / В. Гарановіч // Народное слова. — 2002. — 19 студз. — С. 5. * Да стагоддзя з дня нараджэння І. Ц. Буйніцкага // Беларускае мастацтва. Мн., 1962, в. 3; * Ігнат Буйніцкі — заснавальнік беларускага тэатра // Русецкі, А. У. Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я / А. У. Русецкі, Ю. А. Русецкі. — Мн., 2005. — С. 249—260. * ''Іпатава, В.'' Натхняе і сёння / В. Іпатава // Краязнаўчая газета. — 2006. — № 3 (жніўня). — С. 2-3. * ''Зінкевіч, А.'' І гарэць той славе… / А. Зінкевіч, У. Барыла // Веснік Глыбоччыны. — 2001. — 29 верас. — С. 1-2. * ''Команава, Т.'' Ён быў заснавальнікам беларускага тэатра / Т. Команава // Культура. — 2001. — 29 верас. — 5 кастр. — С. 3. * ''Марціновіч, А''. Важна рэй вадзіў Буйніцкі / А. Марціновіч // Беларуская думка. — 2001. — № 8. — С. 75-83. * ''Няфёд, У.'' Ігнат Буйніцкі — бацька беларускага тэатра : вачыма сучаснікаў і ў памяці нашчадкаў / У. І. Няфёд. — Мн., 1991. — 124 с. * ''Няфёд, У.'' Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага / У. Няфёд // Гісторыя беларускага тэатра : у 3 т. — Мн., 1983. — Т. 3. — С. 428—450. * ''Подлипский, А.'' Основатель белорусского театра / А. Подлипский // Народнае слова. — 2000. — 28 сак. — С. 6. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.glubmusej.by/ru/nasledie/zemlyaki/32-2011-06-28-08-11-24 БУЙНИЦКИЙ ИГНАТИЙ ТЕРЕНТЬЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127050220/http://www.glubmusej.by/ru/nasledie/zemlyaki/32-2011-06-28-08-11-24 |date=27 студзеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6271 Фармат Буйніцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211225161530/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6271 |date=25 снежня 2021 }} «Культура» {{ref-be}} * [http://kraj.by/belarus/news/kultura/-v-glubokskom-muzee-otkrita-vistavka-posvyashchennaya-150-letiyu-ignata-buynitskogo-2011-08-22 В Глубокском музее открыта выставка, посвященная 150-летию Игната Буйницкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192651/http://kraj.by/belarus/news/kultura/-v-glubokskom-muzee-otkrita-vistavka-posvyashchennaya-150-letiyu-ignata-buynitskogo-2011-08-22 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [http://inbelarus.info/foto?func=detail&id=33952 Помнік Буйніцкаму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305054608/http://inbelarus.info/foto?func=detail&id=33952 |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://bujnicki.hol.es/ Сайт прысвечаны Буйніцкаму і роду Буйніцкіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150219151212/http://bujnicki.hol.es/ |date=19 лютага 2015 }} : '''Відэа:''' * [http://ont.by/news/our_news/0069889 У сталіцы прайшла першая «Беларуская вечарына» ў стылі Ігната Буйніцкага] ONT.BY * [http://ont.by/news/our_news/0069063 Стагадовы антракт скончаны: у сталіцу вярнулася Першая беларуская трупа Буйніцкага] ONT.BY {{Добры артыкул|Тэатр|Асоба|Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Буйніцкі Ігнат Цярэнцьевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзісенскім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Харэографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Буйніцкія|Ігнат Цярэнцьевіч]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Ігнат Буйніцкі]] msiflq5u0idhwd2hkcnw0b7itx2zsh3 0 45242 5160894 4889827 2026-07-04T12:09:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160894 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кейптаўн |арыгінальная назва = Cape Town (English)<br>Kaapstad (Afrikaans)<br>iKapa (Xhosa)<br> |падначаленне = |краіна = Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка |герб =Coat of arms of Cape Town, South Africa.jpg |сцяг = |шырыня герба = 60 |шырыня сцяга = 90 |выява = Cape_Town_Montage.png |подпіс = |lat_dir =S |lat_deg = 33|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 18|lon_min = 25|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = 200 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = Заходняя Капская правінцыя |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная --> |унутранае дзяленне = |першае згадванне = 1652 |ранейшыя імёны = |статус з = 1839 |плошча = 2455 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1590 |насельніцтва = 3 740 026<ref name=census2011>{{cite web |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/199 |title=City of Cape Town |work=Census 2011 |access-date=3 мая 2014 |archive-date=23 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923003554/http://census2011.adrianfrith.com/place/199 |url-status=dead }}</ref> |год перапісу = 2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Cape Town |сайт = http://www.capetown.gov.za/ |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кейптаўн''', '''Капстад''' ({{lang-en|Cape Town}}, [[афрыкаанс]]: ''Kaapstad'', [[коса, мова|коса]]: ''iKapa'') — трэці паводле колькасці насельніцтва горад [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]]. Размешчаны на паўднёвым захадзе краіны, паблізу [[Мыс Добрай Надзеі|Мыса Добрай Надзеі]]. Сталіца [[Заходняя Капская правінцыя|Заходняй Капскай правінцыі]], [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчая]] сталіца ПАР. Уваходзіць у [[адміністрацыйнае дзяленне ПАР|гарадскі муніцыпалітэт]] Горад Кейптаўн ({{lang|en|City of Cape Town}}). У Кейптаўне размяшчаюцца [[парламент Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі|парламент ПАР]] і шматлікія ўрадавыя ўстановы. Кейптаўн знакаміты сваёй [[гавань|гаванню]] і вядомымі на ўвесь свет славутасцямі, такімі як [[Сталовая гара (Паўднёвая Афрыка)|Сталовая гара]], Мыс Добрай Надзеі, [[Кейп-Пойнт]]. Кейптаўн часта называюць адным з найпрыгажэйшых гарадоў свету, гэта самы наведваемы [[турызм|турыстамі]] горад Паўднёвай Афрыкі. Кейптаўн развіваўся як перавалачны пункт для [[Нідэрланды|галандскіх]] караблёў па шляху з [[Еўропа|Еўропы]] ва [[Усходняя Афрыка|Усходнюю Афрыку]], [[Індыя|Індыю]] і іншыя часткі [[Азія|Азіі]] і іграў вядучую ролю ў гэтай якасці больш 200 гадоў, да адкрыцця [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] ў [[1869]] годзе. Кейптаўн, заснаваны [[6 красавіка]] [[1652]] года каланістамі пад кіраўніцтвам [[Ян ван Рыбек|Яна ван Рыбека]], быў першым сталым еўрапейскім паселішчам у Афрыцы на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]]. Кейптаўн доўгі час заставаўся сталіцаю і найвялікшым горадам [[Капская калонія|Капскай калоніі]] (пакуль яго не абагналі [[Яганэсбург]] і [[Дурбан]]). Паводле агульнанацыянальнага перапісу 2011 года, насельніцтва Кейптаўна складае 3,7 млн чалавек<ref name=census2011 />. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Кейптаўна}} Пэўных звестак аб тым, калі тут з'явіліся першыя людскія паселішчы, няма. Самыя раннія археалагічныя знаходкі (пячора Пірс-Кейв, побач [[Фіш-Хук]]ам) адносяцца да часу прыкладна 12 000 гадоў назад. Аб ранняй гісторыі гэтага рэгіёна вядома мала. Першыя пісьмовыя сведчанні датуюцца толькі [[1486]] годам, калі мыс Добрай Надзеі наведаў [[Партугалія|партугалец]] [[Барталамеў Дыяш]]. [[Файл:GrootConstantiaHomestead.jpg|right|thumb|250px|[[Канстанцыя, Кейптаўн|Канстанцыя]] — капстадская сядзіба галандскага губернатара [[Сымон ван драпак Стэл|Сымона ван драпак Стэла]] (1639—1712).]] [[Васка да Гама]] таксама абмінуў мыс у [[1497]] годзе, але рэгулярныя кантакты з еўрапейцамі пачаліся толькі пасля прыбыцця [[Ян ван Рыбек|Рыбека]] ў 1652 годзе. Кейптаўн заснаваны ў [[1652]] галандцамі пад кіраўніцтвам [[Ян ван Рыбек|Яна Ван Рыбека]] як база забеспячэння караблёў [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] свежымі прадуктамі і мясам. Рыбек працаваў на [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскую Ост-Індскую кампанію]] ({{lang-nl|Verenigde Oost-indische Companie}}) і павінен быў забяспечыць стаянку для яе суднаў на шляху ў Еўропу. Ускраек Паўднёвай Афрыкі ў то час засялялі ў першую чаргу [[гатэнтоты]], з усходу надыходзілі [[коса]] — народ, які адносіцца да сям'і [[банту]]. У пачатковы перыяд горад рос павольна, бо адчуваўся недахоп працоўнай сілы. Каб папоўніць яго, галандцы пачалі імпарт [[рабагандаль|рабоў]] з [[Інданезія|Інданезіі]] і [[Мадагаскар]]а. Многія з гэтых рабоў уліліся ў каланіяльнае грамадства, а нашчадкі ад змяшаных шлюбаў інданезійцаў, еўрапейцаў і мясцовага насельніцтва ўтварылі некалькі адмысловых этнічных груп, званых «[[каляровыя, Паўднёвая Афрыка|каляровыя]]» і «[[бастэры]]», прычым [[капскія каляровыя]] вылучаюцца ў адмысловую падгрупу. У [[1795]] годзе [[Вялікабрытанія|брытанскія]] войскі захапілі горад пасля [[Бітва пры Мейзенбергу|бітвы пры Мейзенбергу]]. Па ўмовах мірнага дагавора, заключанага пасля вайны ў [[1803]] годзе, Капстад быў вернуты галандцам, аднак у тым жа годзе канфлікт аднавіўся, і ў [[1806]] годзе брытанцы пасля [[бітва пры Блаубергу|бітвы пры Блаубергу]] зноў захапілі Каап. Па мірным дагаворы [[1814]] года гэты рэгіён стаў неад'емнай часткай [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Тэрыторыя, падуладная брытанцам, расла, і была створана [[Капская калонія]], сталіцай якой стаў Кейптаўн. [[Файл:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|left|250px|Карціна, якая паказвае прыбыццё [[Ян ван Рыбек|Яна ван Рыбека]]]] Адкрыццё [[алмаз]]ных радовішчаў у [[Заходні Грыкваленд|Заходнім Грыквалендзе]] і [[золата|залатых]] пакладаў на [[Вітватэрсранд]]зе (каля цяперашняга [[Яганэсбург]]а) у [[1869]] годзе прывяло да пачатку [[Паўднёваафрыканская залатая ліхаманка|залатой ліхаманкі]] і імклівага росту Яганэсбурга за кошт прытоку імігрантаў. Апроч таго, пачаліся трэнні паміж [[буры|бурскімі]] дзяржавамі, створанымі падчас [[Вялікі Трэк|Вялікага Трэка]] і ўзмоцненымі прытокам іншаземцаў-[[ойтландэр]]аў, і брытанскай каланіяльнай адміністрацыяй. Кульмінацыяй гэтага канфлікту стала [[Англа-бурская вайна, 1899—1902|Англа-бурская вайна]]. Перамогшы бурскія дзяржавы ([[Аранжавая Вольная дзяржава|Аранжавую рэспубліку]] і [[Трансвааль]]) і ўзмацніўшы кантроль над здабычай золата і алмазаў, англічане аб'ядналі бурскія рэспублікі з Капскай калоніяй і брытанскім жа ўладаннем [[Наталь]], стварыўшы [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз]] (ПАС). ПАС быў абвешчаны ў [[1910]] годзе, і Кейптаўн стаў яго заканадаўчай сталіцай; гэтую функцыю ён захаваў і пасля таго, як у [[1961]] годзе была створана [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]]. У [[1948]] годзе на выбарах перамагла [[Нацыянальная партыя]], якая абяцала ўвесці [[сегрэгацыя|сегрэгацыю]] па расавай прыкмеце, вядомую як [[апартэід]]. Паводле Закона аб групавых абласцях, прыгарады са змяшаным насельніцтвам павінны былі быць альбо вычышчаныя ад «незаконна» жыўшых там жыхароў, альбо зусім знесеныя. У сувязі з гэтай кампаніяй вялікую вядомасць атрымала кейптаўнская [[Шостая акруга]], разбураная ў [[1965]] годзе. З-за таго, што гэтая зона была абвешчана раёнам для белых, больш чым {{num|60000}} чорных жыхароў былі прымусова выселеныя<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.info/ess_info/sa_glance/history/districtsix.htm|publisher=SouthAfrica.info|title=Recalling District Six}}</ref>. У эпоху апартэіду перавага пры найманні на працу ў Кейптану па законе аддавалася каляровым, а не чорным. У Кейптаўне жылі шматлікія змагары з апартэідам; частка з іх (у тым ліку [[Нельсан Мандэла]]) потым утрымлівалася ў турме на востраве [[Робен]], аддаленым на 10 км ад кейптаўнскага берага. [[11 лютага]] [[1990]] года Мандэла, праз некалькі гадзін пасля выхаду з турмы, зрабіў знакамітую прамову з балкона [[Кейптаўнская ратуша|Кейптаўнскай ратушы]]. Пасля таго як апартэід быў адменены ў [[1994]] годзе, Кейптаўну прыйшлося сутыкнуцца з мноствам праблем, уключаючы [[ВІЧ]] і [[СНІД]], [[сухоты]] і [[злачыннасць]], у тым ліку звязаныя з [[наркотыкі|наркотыкамі]]. У тым жа часе ў эканоміцы горада назіраецца сапраўдны бум, асабліва за кошт [[турызм]]а і рынка [[нерухомасць|нерухомасці]], які бурна рос. == Геаграфія == [[Файл:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|250px|right|Мадэль ваколіц Кейптаўна, створаная на аснове здымкаў спадарожніка [[Landsat]]]] [[Файл:CapeTown fromTableM.jpg|250px|thumb|Від на Кейптаўн са Сталовай Гары]] Цэнтр Кейптаўна размешчаны на паўночнай ускраіне [[Капскі паўвостраў|Капскага паўвострава]]. [[Сталовая гара]] стварае маляўнічы фон для гарадскога краявіду, яна ўзвышаецца над узроўнем мора больш чым на тысячу метраў, акружаная амаль стромкімі ўцёсамі, такімі як Пік Д'ябла і Галава Льва. Часам над гарой фарміруецца тонкае воблака, званае «абрусам». Сам паўвостраў з'яўляецца невялікім горным ланцугом (звыш 700 вяршынь маюць вышыню больш за 300 м) і канчаецца мысам Кейп-Пойнт. Шматлікія прыгарады Кейптаўна размешчаныя на вялікай раўніне Кейп-Флэтс, якая злучае паўвостраў з мацерыком. Кейп-Флэтс складаецца ў асноўным з пясчаных глебаў і раней былі водмеллю, тады Сталовая гара была востравам. == Клімат == Клімат горада субтрапічны міжземнаморскі. {{Клімат горада |Горад_род=Кейптауна |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate2/68816.htm Погода и Климат], [http://svali.ru/catalog~103~68816~index.htm Туристический портал] | Сту_сяр=20.8 | Сту_сяр_апад=12 | Лют_сяр=20.8 | Лют_сяр_апад=12 | Сак_сяр=19.5 | Сак_сяр_апад=18 | Кра_сяр=17.1 | Кра_сяр_апад=46 | Май_сяр=14.8 | Май_сяр_апад=69 | Чэр_сяр=12.7 | Чэр_сяр_апад=93 | Ліп_сяр=12.2 | Ліп_сяр_апад=90 | Жні_сяр=12.7 | Жні_сяр_апад=77 | Вер_сяр=14.2 | Вер_сяр_апад=47 | Кас_сяр=16.2 | Кас_сяр_апад=31 | Ліс_сяр=18.1 | Ліс_сяр_апад=21 | Сне_сяр=20.0 | Сне_сяр_апад=16 | Год_сяр=16.6 | Год_сяр_апад=532 | Сту_сяр_мін=16.8 | Сту_сяр_макс=26.3 | Лют_сяр_мін=16.8 | Лют_сяр_макс=26.8 | Сак_сяр_мін=15.4 | Сак_сяр_макс=25.6 | Кра_сяр_мін=12.8 | Кра_сяр_макс=23.2 | Май_сяр_мін=10.7 | Май_сяр_макс=20.5 | Чэр_сяр_мін=8.4 | Чэр_сяр_макс=18.2 | Ліп_сяр_мін=7.9 | Ліп_сяр_макс=17.6 | Жні_сяр_мін=8.5 | Жні_сяр_макс=18.0 | Вер_сяр_мін=10.0 | Вер_сяр_макс=19.4 | Кас_сяр_мін=11.9 | Кас_сяр_макс=21.8 | Ліс_сяр_мін=13.9 | Ліс_сяр_макс=23.5 | Сне_сяр_мін=15.8 | Сне_сяр_макс=25.3 | Год_сяр_мін=12.4 | Год_сяр_макс=22.2 | Сту_а_макс=41.3 | Сту_а_мін=8.2 | Лют_а_макс=38.0 | Лют_а_мін=7.5 | Сак_а_макс=38.0 | Сак_а_мін=5.5 | Кра_а_макс=37.4 | Кра_а_мін=3.4 | Май_а_макс=33.2 | Май_а_мін=1.0 | Чэр_а_макс=30.5 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=28.3 | Ліп_а_мін=0.0 | Жні_а_макс=31.2 | Жні_а_мін=-0.2 | Вер_а_макс=37.1 | Вер_а_мін=1.0 | Кас_а_макс=37.2 | Кас_а_мін=3.0 | Ліс_а_макс=38.7 | Ліс_а_мін=4.0 | Сне_а_макс=36.3 | Сне_а_мін=6.2 | Год_а_макс=41.3 | Год_а_мін=-0.2 | Сту_вада=18 | Лют_вада=18 | Сак_вада=17 | Кра_вада=16 | Май_вада=16 | Чэр_вада=16 | Ліп_вада=15 | Жні_вада=15 | Вер_вада=16 | Кас_вада=16 | Ліс_вада=17 | Сне_вада=18 | Год_вада=17 |}} == Дэмаграфія == [[Файл:Cape Town population density map.svg|thumb|right|Шчыльнасць насельніцтва ў Кейптаўне {{Columns |col1 = {{легенда|#ffffcc|<1 /км²}} {{легенда|#ffeda0|1–3 /км²}} {{легенда|#fed976|3–10 /км²}} {{легенда|#feb24c|10–30 /км²}} {{легенда|#fd8d3c|30–100 /км²}} |col2= {{легенда|#fc4e2a|100–300 /км²}} {{легенда|#e31a1c|300–1000 /км²}} {{легенда|#bc0026|1000–3000 /км²}} {{легенда|#800026|>3000 /км²}}}}]] [[Файл:Cape Town dominant language map.svg|thumb|right|Геаграфічнае размеркаванне хатніх моў у Кейптаўне (2001) {{легенда|#8dd3c7|[[Афрыкаанс]]}}{{легенда|#ffffb3|[[Паўднёва-Афрыканская англійская мова|Англійская мова]]}}{{легенда|#fb8072|[[Коса, мова|Коса]]}}{{легенда|#d0d0d0|Цяжка вызначыць пераважную мову}}]] Па апошніх дадзеных перапісу [[ПАР]] [[2001]] года, насельніцтва Кейптаўна налічвала {{num|2893251}} чалавек (каля 7 % насельніцтва краіны). У горадзе было {{num|759767}} хатніх гаспадарак, з якіх 87,4 % былі абсталяваны каналізацыяй, 94,4 % пражывала ў больш-менш санітарных умовах з вывазам [[смецце|смецця]] і штотыднёвай чысткай прыбіральні. 80,1 % хатніх гаспадарак карысталіся [[электрычнасць|электрычнасцю]] як асноўным сродкам энергіі. Падобная статыстыка збіраецца ў ПАР, дзе значная частка насельніцтва, асабліва [[негр]]ыцянскага, па-ранейшаму жыве ў досыць бедных умовах (гэта асабліва тычыцца нядаўніх мігрантаў з сёлаў у гарады і абяднелых белых [[фермер]]аў пасля прыходу да ўлады чорнай большасці). 16,1 % хатніх гаспадарак мелі толькі аднаго главу сям'і, што адлюстроўвае наступствы эпідэміі [[СНІД]]а. === Натуральны рух насельніцтва === Дынаміка насельніцтва Кейптаўна, як і ПАР у цэлым, складаная і супярэчлівая, моцна вар'іруе па расавых і моўных групах. У цэлым у горадзе захоўваецца высокая нараджальнасць, асабліва сярод чорнага і каляровага насельніцтва, але яна ніжэй чым у сярэднім па краіне. Пры гэтым, смяротнасць таксама вельмі высокая. Адмысловы ўнёсак у смяротнасць уносяць эпідэмія СНІДу, асабліва ў гарадскіх [[трушчоба]]х і высокая [[злачыннасць]] са значнай колькасцю смерцяў ад агнястрэльнай зброі. Пры гэтым горад мае і значны міграцыйны прырост за кошт чорных мігрантаў-[[маргінал]]аў з унутраных рэгіёнаў [[ПАР]] і іншых краін Афрыкі. === Расавы склад === Кейптаўн адрозніваецца расавай разнастайнасцю насельніцтва, але таксама і канфліктнымі, супярэчлівымі адносінамі паміж асноўнымі расавымі і этнічнымі групамі, якія традыцыйна канкурыруюць паміж сабой за даволі абмежаваныя эканамічныя рэсурсы горада. Як і ў [[ЗША]], міжрасавыя адносіны характарызуюцца ў мінулым відавочнымі, заканадаўча замацаванымі праявамі [[расізм]]у, якія ў цяперашні час прынялі ўтоеную форму ([[дыскрымінацыя]], [[зваротная дыскрымінацыя]], [[сегрэгацыя]] жылля і г.д.) ==== Каляровыя ==== У расавым плане ў горадзе адносна пераважаюць гэтак званыя [[каляровыя]] — нашчадкі ад міжрасавых кантактаў азіятаў (у асноўным завезеных як дамашніх слуг і рабоў малайцаў), белых (галандцаў, немцаў і збольшага партугальцаў) і [[негр]]аў. Каляровыя складаюць 42,4 % насельніцтва. Кейптаўн — культурная сталіца каляровага насельніцтва, роднай мовай якога з'яўляецца [[афрыкаанс]]. ==== Чорныя ==== Далей па колькасці ідзе негрыцянскае насельніцтва. Вага неграў у Кейптаўне 38,6 %, што істотна ніжэй чым па краіне ў цэлым (каля 80 %). Асноўная маса чорных — нядаўнія мігранты з племянных вёсак на паўночным-захадзе краіны, а таксама выхадцы з іншых, яшчэ меней развітых рэгіёнаў Афрыкі. Пасля прыходу да ўлады чорных пасля 1994 года, адна з задач сучаснага ўрада — павялічыць долю чорных у горадзе і надаць ім рычагі культурнага, палітычнага і эканамічнага ўплыву. ==== Белыя ==== Трэці па колькасці расавы кампанент Кейптаўна — белыя, якія складаюць 15,7 % насельніцтва. Іх доля ў горадзе амаль удвая вышэй, чым па краіне ў цэлым (каля 10 %), аднак, белыя неаднастайныя па сваім паходжанні і мове. У прыморскіх раёнах (асабліва на [[мыс]]е) — асноўная маса мае брытанскае паходжанне і размаўляе на англійскай мове. Да іх прымыкаюць і адносна нядаўнія мігранты з Еўропы (у тым ліку [[рускія]], [[літоўцы]], партугальцы і г. д.) Іншая значная частка белых у горадзе — нашчадкі галандскіх і нямецкіх перасяленцаў 17-18 стагоддзяў ([[афрыканеры]] або [[буры]]), якія размаўляюць на [[афрыкаанс]]. Доля і колькасць белых у горадзе значна скарацілася за апошнія 40 гадоў і асабліва за апошняе дзесяцігоддзе з-за іх інтэнсіўнай эміграцыі ў ЗША, Аўстралію і Вялікабрытанію і нежадання мірыцца са стратай палітычнай улады ў ПАР, але Кейптаўн з-за свайго геаграфічнага становішча і даўняй гісторыі ў значнай і большай чым іншыя гарады ПАР меры захоўвае спрыяльныя ўмовы для захавання хоць бы некаторай часткі белага насельніцтва і ў будучыні. == Эканоміка == Горад Кейптаўн — рэзідэнцыя парламента ПАР. Буйны транспартны вузел. Міжнародны аэрапорт. Хімічная, тэкстыльная, машынабудаўнічая, нафтаперапрацоўчая, дрэваапрацоўчая, харчовая прамысловасць, агранка дыяментаў. [[Файл:Cape Town CBD.jpg|міні|220пкс|Бізнес-раён у Кейптаўне]] Кейптаўн з'яўляецца эканамічным цэнтрам [[Заходне-Капская правінцыя|Заходняй Капскай правінцыі]], другім галоўным эканамічным цэнтрам у Паўднёвай Афрыцы і трэцім асноўным эканамічным горадам [[Афрыка|Афрыкі]]. Горад выступае ў якасці рэгіянальнага цэнтра вытворчасці ў Заходняй Капскай правінцыі. Значная прысутнасць дзяржавы ў горадзе, як то разьмяшчэнне у сталіцы Заходняй Капскай правінцыі нацыянальнага парламэнта, прывяло да павелічэння даходаў і росту ў галінах, якія абслугоўваюць урад. У Кейптаўне ў апошні час назіраецца бум нерухомасці і будаўнічага рынку, гэта звязана з нядаўнім правядзеннем [[Чэмпіянат свету па футболе, 2010|Чэмпіянату свету па футболе]] ў [[2010]] годзе, а таксама з-за росту попыту на загарадныя дамы, дзе многія людзі селяцца на сталае жыццё. Цэнтральны бізнес-раён развіваецца ў рамках праграмы абнаўлення горада, паводле якога плануецца пабудаваць шматлікія новыя будынкі і рэканструяваць старыя<ref>[http://www.capetown.gov.za/econstats/econrep.asp Capetown.gov.za] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070520062617/http://www.capetown.gov.za/econstats/econrep.asp |date=20 мая 2007 }}</ref>. Кейптаўн мае чатыры буйныя камерцыйныя вузлы: ''Цэнтральны бізнес-раён'', дзе месціцца большасць працоўных месцаў і офісных памяшканняў, ''Цэнтуры Сіці'', ''Бэлвіль'' і ''Клермонт'', добра вядомыя сваімі офісамі і штаб-кватэрамі карпарацый. Большасць кампаній, са сваімі штаб-кватэрамі ў горадзе, з'яўляюцца страхавымі кампаніямі, рознічнымі групамі, выдавецтвамі, дамамі дызайну, суднаходнымі кампаніямі, [[нафтахімія|нафтахімічнымі]] кампаніямі, архітэктурнымі і рэклпмнымі агенцтвамі. Большая частка тавараў праходзіць праз порт Кейптаўна альбо праз міжнародны аэрапорт Кейптаўна. Большасць буйных [[суднабудаўніцтва|суднабудаўнічых]] прадпрыемстваў маюць свае офісы і вытворчасці ў Кейптаўне<ref>[http://www.southafricanboatbuilders.co.za «South African Boatbuilders Business Council»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170106214500/http://www.southafricanboatbuilders.co.za/ |date=6 студзеня 2017 }}.</ref>. Правінцыя з'яўляецца таксама цэнтрам развіцця энергетыкі для краіны, з існуючай [[Кёбэрская АЭС|Кёбэрскай АЭС]], якая забеспячвае энергіяй патрэбы Заходняга мыса. У апошні час навукоўцы выявілі запасы [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]] ля ўзбярэжжа ў Атлянтычным акіяне<ref>[http://www.dme.gov.za «South African Department of Minerals and Energy»].</ref>. Кейптаўн з'яўляецца цэнтрам сферы [[інфармацыйныя тэхналогіі|ІТ-індустрыі]] ў Афрыцы. Павелічэнне прыбыткаў на 8,5 % у [[2010]] годзе зрабіла гэтую галіну прамысловасці больш важнай для эканомікі горада<ref>[http://www.capegateway.gov.za/eng/pubs/news/2007/mar/154622 «Cape Town Leads In Information Technology»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110822051320/http://www.capegateway.gov.za/eng/pubs/news/2007/mar/154622 |date=22 жніўня 2011 }}.</ref>. == Адукацыя == * [[Кейптаўнскі ўніверсітэт]] * {{нп3|Універсітэт Заходняй Капскай правінцыі|Універсітэт Заходняй Капскай правінцыі|en|University of the Western Cape}} * {{нп3|Тэхналагічны ўніверсітэт Капскага паўвострава|Тэхналагічны ўніверсітэт Капскага паўвострава|en|Cape Peninsula University of Technology}} == Славутасці == * [[Сталовая гара]] (''Table Mountain'') вышынёй 1087 метраў — знак Кейптаўна. На працягу шматлікіх гадоў яе непаўторны відарыс сустракае мараплаўцаў з далёкіх краін, якія імкнуцца ў доўгачаканую бухту Кейптаўна папоўніць запасы вады і харчу. * '''Набярэжная Вікторыі і Альфрэда''' (''Victoria & Alfred Waterfront'') — некалі змрочныя гавані порта, з бруднымі і ўбогімі партовымі будынкамі ператварыліся ва ўпадабанае месца жыхароў горада і турыстаў. Сёння «Victoria & Alfred Waterfront» гэта гіганцкі забаўляльны і гандлёвы цэнтр, уключае ў сабе больш за 200 крам, галерэй, кіназалаў, гатэляў, рэстаранаў і піўных, а таксама набярэжную «Victoria & Alfred Waterfront» * [[Акварыум двух акіянаў]] (''Two Oceans Aquarium'') — самы вялікі ў Паўднёвым паўшар'і. За шклом вышынёй 11 метраў больш за 300 відаў фаўны Атлантычнага і Індыйскага акіянаў. * '''Батанічныя сады Кірстэнбош''' (''Kirstenbosch Botanical Gardens'') — заснаваныя ў 1902 годзе на ўсходнім схіле [[Сталовая гара|Сталовай горы]], каб захоўваць і развіваць флору поўдня Афрыкі, на сённяшні дзень прызнаныя аднымі з 7 лепшых і найвядомых батанічных садоў у свеце. Тэрыторыя садоў складае 528 гектараў. Улетку тут рэгулярна ладзяцца канцэрты класічнай музыкі. * '''Замак Добрай Надзеі''' (''Castle of Good Hope'') — з'яўляецца самым старым будынкам у [[ПАР]]. Будаўніцтва было завершанае ў 1679 годзе, ён быў базай Галандскай Ост-Індыйскай кампаніі (на гандлёвым шляху ў Індыю), а таксама абарончым фортам для пасяленцаў. У 1936 форт абвешчаны музеем і дагэтуль з'яўляецца рэгіянальным цэнтрам Паўднёва Афрыканскіх ваенных сіл у Заходнім Кейпе. * Паўднёваафрыканскі музей. * Нацыянальная галерэя. == Цікавыя факты == * Шостая акруга Кейптаўна была афіцыйна абвешчана «белай зонай» у [[1966]] годзе, паводле акта аб групавых зонах ({{lang-en|[[:en:Group Areas Act|Group Areas Act]]}}), прынятага ў [[1950]] годзе, і была знесена толькі ў [[1982]] годзе. Аж да зносу ў гэтай акрузе пражывала каля 66 000 прадстаўнікоў розных груп: рамеснікі, гандляры і рабочыя. Пасля зносу былы жыхар пакінуў на адной са сцен [[сарказм|саркастычнае]] [[графіці]]: «You are now in Fairyland» ({{lang-en|«Вітаем у краіне фей», даслоўна «Вы зараз у краіне фей»}})<ref>Ph. Riviere. Quatorze ans de démocratie et une longue attente — Quand les Sud-Africains réclament un toit — L'apartheid au musée // Avril 2008 — Le Monde diplomatique — З. 9. — 28 з — T 02136 — 649 — F: 4,50 € {{ref-fr}}</ref>. * Паблізу Кейптаўна — першая ў [[Афрыка|Афрыцы]] [[АЭС]]. * 3 снежня [[1967]] — у шпіталі Грут Блазан у Кейптаўне праведзена першая ў гісторыі медыцыны аперацыя па перасадцы сэрца; яе правёў прафесар Крысціян Барнард, трансплантаваўшы сэрца смяротна параненай 25-гадовай жанчыны 55-гадоваму хвораму. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Францыі}} [[Ніца]], [[Францыя]] * {{Сцяг Ізраіля}} [[Хайфа]], [[Ізраіль]] * {{Сцяг Партугаліі}} [[Фуншал]], [[Партугалія]] * {{Сцяг Бельгіі}} [[Антверпен]], [[Бельгія]] * {{Сцяг Германіі}} [[Ахен]], [[Германія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] * {{Сцяг КНР}} [[Ханчжоу]], [[КНР]] == Вядомыя асобы == * [[Джон Максвел Кутзее]] — лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры * {{нп3|Крысціян Барнард|Крысціян Барнард|en|Christiaan Barnard}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.capetown.gov.za/ Афіцыйны сайт Кейптаўна] {{ref-en}} * [http://proyuar.ru/capetown Кейптаун] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209091651/http://proyuar.ru/capetown |date=9 снежня 2011 }} на сайце «Про ЮАР» {{ref-ru}} {{ПАР у тэмах}} {{Сталіцы Афрыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады ПАР]] [[Катэгорыя:Кейптаўн| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1652 годзе]] l0w8rrxiduecar8tzl6b8zwles76edo 0 45623 5160901 5110857 2026-07-04T12:28:41Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Фрыда Кало]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160901 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Мастак |імя = Фрыда Кало |арыгінал імя = {{lang-es|Frida Kahlo}} |імя пры нараджэнні = Magdalena Carmen Frieda Kahlo Calderón |партрэт = Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg |загаловак = Фрыда Кало і Дыега Рывера |дата нараджэння = 6.7.1907 |месца нараджэння = Кояакан, {{Месца нараджэння|Мехіка|у Мехіка}}, [[Мексіка]] |дата смерці = 13.7.1954 |месца смерці = Кояакан, {{Месца смерці|Мехіка|у Мехіка}}, Мексіка |жанр = мастачка |стыль = [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]], [[сюррэалізм]], [[сімвалізм]] }} '''Фры́да Ка́ло дэ Рыве́ра''' ({{lang-es|Frida Kahlo de Rivera}} ці '''Магдале́на Ка́рмэн Фры́да Ка́ло Кальдэро́н)''' ({{lang-es|Magdalena Carmen Frieda Kahlo Calderón}}<!--[http://ca.wikipedia.org/wiki/Frida_Kahlo гл. тут]-->; [[Горад Кояакан|Кояакан]]<ref>{{cite web|title=Frida Kahlo|url=http://www.smithsonnianmag.com/arts-culture/kahlo.html|publisher=Smithsonian.com|access-date=2008-02-18|archive-url=http://www.webcitation.org/6BTi9gZMI|archive-date=2012-10-17}}{{ref-en}}</ref>, [[Мехіка]] {{ДН|6|7|1907}} — {{ДС|13|7|1954}}),<ref>Фрыда — нямецкае імя ад слова «мір»(Friede/Frieden); «е» перастала згадвацца ў імені прыкладна з 1935 году</ref><ref>{{cite book|last=Herrera|first=Hayden|title=A Biografy of Frida Kahlo|publisher=HarperCollins|year=1983|location=New York|isbn=978-0-06-008589-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/frida00hayd}}</ref> — мексіканская мастачка, найбольш вядомая [[аўтапартрэт]]амі<ref>Frida Kahlo by Adam G. Klein{{ref-en}}</ref><ref name="БРЭ">{{кніга|частка=Кало, Фрида|загаловак=Большая российская энциклопедия|год=2008|том=12|старонкі=545|isbn=978-5-85270-343-9}}</ref>, жонка мастака [[Дыега Рывера|Дыега Рыверы]], падтрымлівала камуністычную партыю. Усё жыццё ў яе быў слабы стан здароўя — у дзяцінстве яна хварэла на [[поліяміэліт]], а таксама ў падлеткавым узросце перанесла сур’ёзную аўтамабільную аварыю, пасля якой была вымушана прайсці шматлікія аперацыі, якія паўплывалі на ўсё яе жыццё. Мексіканская культура і мастацтва народаў дакалумбавай Амерыкі моцна паўплывалі на яе творчасць. Мастацкі стыль Фрыды Кало зрэдку характэрызуюць як [[наіўнае мастацтва]] ці [[фолк-арт]]. Заснавальнік сюррэалізма [[Андрэ Брэтон]] прылічваў яе да сюррэалістаў. == Біяграфія == [[Файл:Guillermo Kahlo - Frida Kahlo, June 15, 1919 - Google Art Project (restored).jpg|right|thumb|Фрыда Кало ва ўзросце 12 гадоў]] Фрыда Кало нарадзілася [[6 ліпеня]] [[1907]] году ў горадзе [[Коякан]], недалёка ад [[Мехіка]] (пазней яна змяніла год нараджэння на 1910 — год [[Мексіканская рэвалюцыя|Мексіканскай рэвалюцыі]])<ref>Hayden Herrera: ''Frida. Biographie de Frida Kahlo.'' Übersetzt aus den Englischen von Philippe Beaudoin. Editions Anne Carriére, Paris 1996, S. 20.</ref>. Яе бацька — [[Гільерма Кало]], [[Германія|немец]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання быў мастаком і фатографам. Маці Фрыды, Мацільда Кальдэрон, з’яўлялася [[Мексіканцы|мексіканкай]] з індзейскімі каранямі, была хатняй гаспадыняй<ref name="Frida Kahlo (1907-1954), Mexican Painter">{{cite web|title=Frida Kahlo (1907-1954), Mexican Painter|worc=Biografy|url=http://www.fridakahlo.com/|aarchiveurl=http://www.webcitation.org/6FsdApqyZ|access-date=2013-04-14}}</ref>. Акрамя Фрыды ў сям’і было яшчэ пяць сясцёр. Фрыда развівалася дзякуючы амаль выключна бацьку, маці была вельмі рэлігійнай асобай і часта спрачалася з дачкой. У дзяцінстве хварэла [[поліяміэліт]]ам, з-за чаго ў яе на ўсё жыццё засталіся крыху дэфармаваныя ногі. Хаваючы гэта, да канца жыцця яна насіла доўгія спадніцы<ref name="Kettelmann">{{cite book|last=Andrea|first=Kettelmann|title=Frida Kahlo: Pain and Passion|publisher=Benedikt Tascher Verlag GmbH|year=1993|location=Köln|page=3|isbn=3-8228-93-635-5}}</ref><ref name="Budrys">{{cite journal | last = Budrys | first = Valmantas | title = Neurological deficts in the Life and Work of Frida Kahlo |journal = European Neuroplogy | volume = 55 | issue = 1|date=February 2006 | issn = 0014-3022 (print), ISSN 1421-9913 (Online) |url = http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=ENE2006055001004 | access-date = 2008-01-22 |pmid = 16432301| pages = 4-10 | doi = 10.1159/000091136}}</ref>. Гэты ранні вопыт барацьбы за права паўнавартаснага жыцця ўмацаваў характар Фрыды. Фрыда займалася боксам і іншымі відамі спорту. У 15 гадоў яна паступіла ў «Прэпараторыю» (Нацыянальную падрыхтоўчую школу), адну з найлепшых школ Мексікі, з мэтай вывучаць медыцыну<ref name="БРЭ" />. З 2000 вучняў у гэтай школе было толькі 35 дзяўчын. Фрыда адразу зарабіла аўтарытэт, стварыўшы з 8 іншымі вучнямі закрытую групу «Качучас». Яе паводзіны часта называлі эпатажнымі. У Прэпараторыі адбылася яе першая сустрэча з будучым мужам, вядомым мексіканскім мастаком [[Дыега Рывера]]й, які з [[1921]] па [[1923]] працаваў у Падрыхтоўчай школе над роспісам «Стварэнне». У 18 гадоў, 17 верасня 1925 года, Кало трапіла ў сур’ёзную аварыю. Аўтобус, на якім яна ехала, сутыкнуўся з трамваем. Фрыда атрымала сур’ёзныя траўмы: трайны пералом [[пазваночнік]]у (у паяснічнай вобласці), пералом [[ключыца|ключыцы]], зламаныя [[рабро|рэбры]], трайны пералом [[таз, анатомія|тазу]], адзінаццаць пераломаў касцей правай нагі, раструшчаную і вывіхнутую ступню, вывіхнутае плячо. Акрамя таго, яе жывот і [[матка]] былі праткнутыя металічным поручням, што сур’ёзна пашкодзіла яе рэпрадуктыўную функцыю. Яна была прыкаваная да ложка, а праблемы са здароўем засталіся на ўсё жыццё. У далейшым, Фрыда перанесла некалькі дзясяткаў аперацый, на працягу месяцаў не выходзячы з бальніц. Яна, нягледзячы на вялікае жаданне, так і не здолела стаць маці. Менавіта пасля трагедыі яна ўпершыню папрасіла ў бацькі пэндзлі і фарбы. Для Фрыды зрабілі адмысловы падрамнік, які дазваляў маляваць лежучы<ref>{{cite book | last = Cruz | first = Barbara | author-link = Barbara Cruz | title = Frida Kahlo: Portrait of a Mexican Painter | publisher = Enslow | year = 1996 | location = Berkley Heights | page = [https://archive.org/details/fridakahloportra00cruz/page/9 9] | isbn = 0-89490-765-4 | url = https://archive.org/details/fridakahloportra00cruz/page/9 }}</ref>. Пад балдахінам ложка прымацавалі вялікае люстэрка, каб яна магла бачыць сябе. Першай карцінай стаў аўтапратрэт, што назаўсёды вызначыла асноўны кірунак творчасці: ''«Я малюю сябе, таму што шмат часу баўлю ў адзіноце і таму што з’яўляюся той тэмай, якую ведаю лепей за ўсё<ref name="pp">Andrea Kettenmann, ''Frida Kahlo, 1907—1954: pain and passsion'' page 27</ref>».'' У [[1928]] годзе яна стала сябрам [[Мексіканская камуністычная партыя|Мексіканскай камуністычнай партыі]]<ref name="БРЭ" />. У 1929 годзе Фрыда Кало стала жонкай Дыега Рыверы. Яму было 43 гады, ёй 22. Набліжала двух мастакоў не толькі мастацтва, але і агульныя палітычныя перакананні — [[камунізм|камуністычныя]]. Іх бурнае асабітае жыццё стала легендай. Праз шмат гадоў Фрыда казала: ''«У маім жыцці было дзве аварыі; першая — калі аўтобус сутыкнуўся з трамваем, другая — гэта Дыега»''. У [[1930]] годзе ў Фрыды здарыўся выкідыш. У наступным годзе, яна пазнаёмілася з доктарам [[Леа Элаэсар]]ам, які стаў яе сябрам. Стан здароўя Кало стаў пагаршацца. У [[1932]] годзе, яна разам з мужам пераехала ў [[Дэтройт|Дэтройт, ЗША]]. У гэты час памерла яе маці, а ў самой Фрыды адбыўся чарговы выкідыш. Пад уплывам гэтых здарэнняў Кало малюе карціну для ''Шпіталю Генры Форда''. Муж Фрыды у гэты час меў раман з яе сястрой. Гэте вымушанае знаходжанне за мяжой, у развітай індустрыяльнай краіне, прымусіла яе вастрэй адчуць нацыянальныя адрозненні. З таго часу Фрыда з асаблівым замілаваннем адносілася да мексіканскай культуры<ref>{{cite book|last=Karl|first=Ruhrberg|coauthorsManfred Schneckenburger; Christiane Fricke; Klaus Honnef|title=Frida Kahlo: Art of the 20th century; Painting, Sculpture, New Media, Photografy|url=https://archive.org/details/artof20thcentury0000unse_y3f2|publisher=Benedict Taschen Verlag GmbH|year=2000|location=Köln|page=[https://archive.org/details/artof20thcentury0000unse_y3f2/page/n748 745]|isbn=3-8228-5907-9}}</ref>, калекцыянавала старажытныя творы нацыянальнага мастацтва, нават у паўсядзённым жыцці насіла нацыянальныя касцюмы. У [[1937]] годзе Фрыда Кало прымала ў сваім доме [[Леў Троцкі|Льва Троцкага]] з жонкай, з якім ў Кало быў раман<ref name="herrera">{{cite book|last=Herrera|first=Hayden|title=A Biografy of the frida Kahlo|publisher=HarperCo9llins\year=1983|location=New York|isbn=978-0-06-00859-89-6}}</ref>. Лічыцца, што з’ехаць Троцкага вымусіла занадта моцнае захапленне тэмпераментнай мексіканкай. У [[1940]] годзе Троцкі быў забіты. У [[1938]] годзе правяла сваю першую выстаўку ў [[Нью-Ёрк]]у, якая прайшла вельмі паспяхова. У гэты час Фрыда мела блізкія адносіны з фатографам ''Нікаласам Мюрэем''. Наступная выстаўка ў Парыжы прайшла таксама з вялікім поспехам, адну яе карціну нават набыў [[Луўр]], што ўзмацніла яе патрыятычныя пачуцці. Некаторы час Кало цікавілася [[сюррэалізм]]ам, але хутка расчаравалася. Бацька Фрыды памёр ад сардэчнага прыступу ў [[1941]] годзе. У [[1950]] годзе Кало мела сем аперацый на [[пазваночнік]]у, які яна пашкодзіла яшчэ ў маладосці. Агулам яна правяла ў шпіталі дзевяць месяцаў. Пасля гэтага Фрыда магла рухацца толькі з дапамогай інваліднага крэсла, яна прымала моцныя болеспатольныя сродкі, што паўплывала на яе творчасць. У 1953 годзе адбылася яе першая асабістая [[Палац выяўленчых мастацтваў, Мехіка|выстаўка на радзіме]]. Да таго часу Фрыда ўжо была няздольнай самастойна рухацца, і на адкрыццё выставы яе прынеслі на бальнічным ложку<ref name="Herrera9">Hayden Herrera:''Frida. Biographie de Frida Kahlo.'' Übersetzt aus dem Englischenvon Philipe Beaudoin. Edition Anne Carriére, Paris 1996, S. 9.</ref>. Неўзабаве з-за пачаўшайся гангрэны ёй ампутавалі правую нагу ніжэй за калена<ref>Herrera, Hayden (1983). A biography of Frida Kahlo. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-008589-6</ref>. Памерла Фрыда Кало [[13 ліпеня]] [[1954]] года ад [[запаленне лёгкіх|запалення лёгкіх]]. Незадоўга да сваёй смерці яна пакінула апошні запіс у сваім дзённіку: ''«Спадзяюся, што сыход будзе удалым, і я больш не вярнуся»''. Асобныя сябры Фрыды Кало меркавалі, што яна памерла з-за перадазіроўкі і яе смерць была невыпадковай<ref name="herrera"/>. Тым не менш, доказаў гэтай версіі не існуе, анатаміраванне трупа не рабілася. Развітанне з Фрыдай Кало адбывалася ў [[Палац выяўленчых мастацтваў, Мехіка|Палацы выяўленчых мастацтваў]]. На цырымоніі, акрамя Дыега Рыверы, прыстунічаў прэзідэнт Мексікі [[Ласара Кардэнас]] і шматлікія дзеячы мастацтва. Урна з яе прахам знаходзіцца ў яе былым доме ''La Casa Azul'' (Блакітны дом) у Кояакане. Сам дом зараз з’яўляецца музеем. == Характар == Нягледзячы на прасякнутую болем і пакутамі жыццё, Фрыда Кало мела жывы і разняволены [[экстраверсія|экстраверсіўны]] характар і яе гутарка была ўсеяна лаянкай. З’яўляючыся гарэзай у юнацтве, яна не страціла свой імпэт і ў сталым ўзросце. Кало шмат паліла, празмерна ўжывала спіртныя напоі (асабліва [[тэкіл]]у), з’яўлялася адкрытай [[бісексуальнасць|бісексуалкай]], пела непрыстойныя песні і апавядала гасцям сваіх дзікіх вечарынак настолькі ж непрыстойныя жарты. == Творчасць == [[Файл:Block Kahlo Rivera 1932.jpg|thumb|Фрыда Кало (у цэнтры) і Дыега Рывера, фатаграфія Карла Ван Вехтэна, 1932]] У працах Фрыды Кало прысутнічае моцны ўплыў народнага мексіканскага мастацтва, культуры дакалумбавых цывілізацый Амерыкі<ref name="БРЭ"/>. Яе творчасць насычана сімваламі і фецішамі. Але ў ім прыкметны і ўплыў еўрапейскага жывапісу — у ранніх працах выразна праявілася захапленне Фрыды, напрыклад, [[Сандра Бацічэлі|Бацічэлі]]. У творчасці прысутнічае стылістыка [[Наіўнае мастацтва|наіўнага мастацтва]]<ref name="БРЭ"/>. Значна паўплываў на стыль Фрыды Кало яе муж, мастак Дыега Рывера<ref name="БРЭ"/>. Спецыялісты мяркуюць, што 1940-я гады — гэта эпоха росквіту мастачкі, час яе самых цікавых і сталых твораў. Жанр [[аўтапартрэт]]у пераважае ў творчасці Фрыды Кало. У гэтых творах мастачка метафарычна адлюстроўвае падзеі свайго жыцця («Шпіталь Генры Форда», 1932, прыватны збор, Мехіка; «Аўтапартрэт з прысвячэннем Льву Троцкаму», 1937, Нацыянальны музей «Жанчыны ў мастацтве», Вашынгтон; «[[Дзве Фрыды]]», 1939, Музей сучаснага мастацтва, Мехіка; «Марксізм ацаляе хворую», 1954, [[Дом-музей Фрыды Кало]], Мехіка)<ref name="БРЭ"/> Яе творчасць, арыентаваная на жаночую тэматыку, стала сімвалам [[фемінізм|феміністычнага]] руху ў апошнія гады [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] === Выставы === У 2003 годзе выстаўка работ Фрыды Кало і яе фатаграфій прайшла ў Маскве. Карціна «Карані» выстаўлялася ў 2005 годзе ў лонданскай галерэі «Tate», а персанальная выстаўка Кала у гэтым музеі стала адной з самых удалых у гісторыі галерэі: яе наведалі каля 370 тысяч чалавек. === Кошт карцін === У пачатку [[2006]] года аўтапартрэт Фрыды «Карані» («Raices») эксперты ацанілі ў 7 міліёнаў [[Долар ЗША|долараў]] (першапачатковы кошт на аўкцыёне — 4 млн. [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]). Карціна была намалявана алеем на металічным лісце ў [[1943]] годзе (пасля паўторнага шлюбу з Дыега Рыверай). У гэтым жа годзе гэтая карціна была праданая за 5,6 міліёнаў долараў ЗША, што стала рэкордам сярод лацінаамерыканскіх твораў. Рэкордам кошту карцін Кало застаецца яшчэ адзін аўтапартрэт [[1929]] году, прададзены ў [[2000]] годзе за 4,9 міліёнаў долараў (пры першапачатковай ацэнцы — 3 — 3,8 млн.). == Дом-музей == {{main|Дом-музей Фрыды Кало}} Дом у Каяакане быў пабудаваны за тры гады да нараджэння Фрыды на невялікім кавалку зямлі. Тоўстыя сцены знешняга фасаду, плоскі дах, адзін жылы паверх, планіроўка, пры якой пакоі заўсёды заставаліся халаднаватымі і ўсе адкрываліся ва ўнутраны дворык, — амаль ўзор дому ў каланіяльным стыле. Ён знаходзіўся ўсяго ў некалькіх кварталах ад цэнтральнай гарадской плошчы. Звонку дом на рагу вуліц Лондрэс і Альендэ выглядаў так, як і іншыя ў Кайяакане, старым жылым раёне на паўднёва-заходнім ускрайку прыгарада Мехіка. На працягу 30 гадоў выгляд дома не змяняўся, але Дыега і Фрыда зрабілі яго такім, якім ведаем яго мы: дом у пераважна сінім колеры з убранымі высокімі вокнамі, упрыгожаны ў традыцыйным індзейскім стыле, дом, напоўнены страсцю. Уваход у дом ахоўваюць два гіганцкіх Юды. Іх фігуры ў дваццаць футаў вышынёй з папье-машэ робяць жэсты, як-бы запрашаючы адзін аднаго да размовы. Унутры на працоўным стале Фрыды ляжаць палітры і пэндзлі так, быццам яна толькі што сама іх там пакінула. Каля ложка Дыега Рыверы ляжыць капялюш, яго працоўны халат і стаяць велічэзныя чаравікі. У вялікай вуглавой спальне знаходзіцца шкляная вітрына. Над ёю напісана: ''«Тут 7 ліпеня 1910 году нарадзілася Фрыда Кало»''. Надпіс з’явіўся праз чатыры гады пасля смерці мастачкі, калі яе дом стаў музеям. На жаль, надпіс недакладны. Як напісана ў пасведчанні аб нараджэнні Фрыды, яна нарадзілася 6 ліпеня 1907. Але абраўшы нешта больш значнае, чым нікчэмныя факты, яна вырашыла, што нарадзілася не 1907 годзе, а ў 1910, у год пачатку Мексіканскай рэвалюцыі. Паколькі ў гады рэвалюцыйнага дзесяцігоддзя яна была дзіцём і жыла сярод хаосу і залітых крывёй вуліц Мехіка, то вырашыла, што нарадзілася разам з гэтай рэвалюцыяй. Ярка-блакітныя і чырвоныя сцены дворыка упрыгожвае яшчэ адзін надпіс: ''«Фрыда і Дыега жылі ў гэтым доме з 1929 па 1954 год»''. Яна адлюстроўвае сентыментальныя, ідэальныя адносіны да шлюбу, што зноў разыходзіцца з рэальнасцю. Да пездкі Дыега і Фрыды ў ЗША, дзе яны прабылі 4 гады (да 1934 года), у гэтым доме яны жылі вельмі мала. У 1934—1939 яны жылі ў двух дамах, пабудаваных спецыяльна для іх у жылым раёне Сан-Анхеле. Потым ішлі доўгія перыяды, калі, аддаючы перавагу незалежнаму жыццю ў студыі ў Сан-Анхеле, Дыега ўвогуле не жыў разам з фрыдай, не кажучы ўжо аб тым годзе, калі абодва мастака раз’язджаліся, развадзіліся і зноў браліся шлюбам. Абодва надпісы ўпрыгожылі рэчаіснасць. Як і сам музей, яны — частка легенды аб Фрыдзе. == Камерцыялізацыя імя == У пачатку XXI стагоддзя венесуэльскі прадпрымальнік Карлас Дарада стварыў фонд ''Frida Kahlo corporation'', якому родзічы вялікай мастачкі перадалі правы на камерцыйнае выкарыстанне імя Фрыды. На працягу некалькіх гадоў з’явіліся лінія касметыкі, марка тэкілы, ювелірныя вырабы, кераміка, карсэты і ніжняя бялізна, а таксама піва з імянем Фрыды Кало<ref>{{Cite web |url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=943 |title=BuenoLatina Мексика: поступило в продажу пиво с изображением Фриды Кало |access-date=1 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929121912/http://www.buenolatina.ru/news.php?id=943 |archive-date=29 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref>. == У мастацтве == Яскравая і неардынарная асоба Фрыды Кало знайшла сваё адлюстраванне ў творах літаратуры і кінематографа<ref name="БРЭ"/>: * У [[2002]] годзе быў зняты фільм «[[Фрыда, фільм|Фрыда]]», прысвечаны мастачцы. Ролю Фрыды Кало сыграла [[Сальма Хайэк]]<ref>{{imdb title|0120679}}</ref>. * У 2005 годзе быў зняты неігравы арт-фільм «Фрыда на фоне Фрыды»<ref>{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/october/2006/2/kre8.html|title=В неигровом положении|author=Мария Кретинина|archive-url=https://www.webcitation.org/6BTiAibNY?url=http://magazines.russ.ru/october/2006/2/kre8.html|archive-date=17 кастрычніка 2012|access-date=1 лютага 2015|url-status=live}}</ref>. * У 1971 годзе выйшаў кароткамятражны фільм «Фрыда Кало»<ref>{{imdb title|0322335}}</ref>, у 1982 годзе — дакументальны<ref>{{imdb title|0345273}}</ref>, у 2000 годзе — дакументальны фільм з серыі «Вялікія мастачкі»<ref>{{imdb title|0930578}}</ref>, у 1976 годзе — «жыццё і смерць Фрыды Кало»<ref>{{imdb title|0074796}}</ref>, у 2005 годзе — дакументальны «Жыццё і часы Фрыды Кало»<ref>{{imdb title|0446733}}</ref>. * У групы [[Alai Oli]] ёсць песня «Фрыда», прысвечаная Фрыдзе і Дыега. == Спадчына == 30 жніўня 2010 года [[Банк Мексікі]] выпусціў новую банкноту ў 500 песа, на адваротным баку якой знаходзілася выява Фрыды і яе карціна 1949 года, ''Love’s Embrace of the Universe, Earth, (Mexico), I, Diego, and Mr. Xólotl'', а на вонкавым баку быў выяўлены яе муж Дыега<ref name="Banxico">{{cite web|url=http://www.banxico.org.mx/billetes-y-monedas/informacion-general/bolletes-y-monedas-de-fabricacion-actual/billete-de-500-pesos/material-educativo/%7B601FEB0F-63F6-A3AF-C803-A0AF-C803-A064AC6BEE74%&D.pdf|title=Presentatión del nuevo billete de quinientos pesos|work=[[Bank of Mexico]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6BTiBr5Fj?url=http://www.banxico.org.mx/billetes-y-monedas/informacion-general/billetes-y-monedas-de-fabricacion-actual/billete-de-500-pesos/material-educativo/%7B601FEB0F-63F6-A3AF-C803-A064AC6BEE74%7D.pdf|archive-date=17 кастрычніка 2012|access-date=21 студзеня 2022|url-status=live}}</ref>. 6 ліпеня 2010 года, у гадавіну з дня нараджэння Фрыды ў яе гонар быў выпушчаны [[Google|дудл]]<ref name="googlelogo">{{cite web|url=http://www.google.com/logos/frida10-hp.gif|title=Kahlo Google logo|publisher=Google|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511224220/http://www.google.com/logos/frida10-hp.gif|archive-date=11 мая 2013|access-date=1 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. 21 сакавіка 2001 года Фрыда Кало стала першай мексіканскай жанчынай, чыя выява была размешчана на [[Паштовыя маркі ЗША|марцы ЗША]]<ref>{{cite web|url=http://www.usps.com/news/2001/philatelic/sr01_048.htm|title=Stamp Release No. 04-048&nbsp;-Postal Service Continues Its Celebration of Fine arts With Frida Kahlo Stamp|publisher=USPS|archive-url=https://web.archive.org/web/20041027172655/http://www.usps.com/news/2001/philatelic/sr01_048.htm|archive-date=27 кастрычніка 2004|access-date=1 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. У 1994 годзе амерыканскі джаз-флейціст і кампазітар Джэймс Ньютан выпусціў альбом, натхнёны Кало, пад назвай ''Suite for Frida Kahlo'', на AudioQuest Music<ref>{{cite web|url=http://www.walley-entertainment.com/suite-for-frida-kahlo-2.html|title=suite for Frida Kahlo|work=Valley Entertainment|archive-url=https://www.webcitation.org/6BTiCw7Pt?url=http://www.valley-entertainment.com/suite-for-frida-kahlo-2.html|archive-date=17 кастрычніка 2012|access-date=1 лютага 2015|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Сюррэалізм]] * [[Дыега Рывера]] * [[27792 Фрыдакало]] — астэроід, названы ў гонар мастачкі<ref>«База дадзеных малых касмічных цел JPL: Фрыда Кало» (англ.).</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=The diary of Frida Kahlo:an intimate self-portrait|адказныH.N. Abrams|месца=N.Y.|год=1995}} * {{кніга|аўтар=Teresa del Conte|загаловак=Vida del Frida Kahlo|месца=Mexico|выдавецтва=Departamento Editorial, Secretaria de la Presidencia|год=1976}} * {{кніга|аўтар=Teresa del Conde|загаловак=Frida Kahlo: La Pintora y el Mito|месца=Barcelona|год=2002}} * {{кніга|аўтар=Drucker M.|загаловак=Frioda Kahlo|месца=Albuqerque|год=1995}} * {{кніга|загаловак=Frida Kahlo, Diego Rivera and Mexikan Modernism. (Cat.)|месца=S.F.|выдаваецтва=San Francisco Museum of Modern Art|год=1996}} * {{кніга|загаловак=Frida Kahlo (Cat.)|месца=L.|год=2006}} * {{кніга|аўтар=[[Жан-Мары Гюстаў Леклезіё|Леклезио Ж.-М.]]|загаловак=Диего и Фрида|месца=М.|выдавецтва=КоЛибри|год=2006|isbn=5-98720-015-6}} * {{кніга|аўтар=Кеттенманн А.|загаловак=Фрида Кало: Страсть и боль|месца=М.|год=2006|isbn=5-9561-0191-1}} * {{кніга|аўтар=Prignitz-Poda H.|загаловак=Frida Kahlo:life and Work|месца=N.Y.|год=2007}} * {{кніга|аўтар=Эррера Х.|загаловак=фріда Кало. Viva lavida!|месца=М.|год=2004|isbn=5-699-05484-7}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Frida Kahlo}} * [http://sunny-art.ru/category/frida-kalo/ Поўная біяграфія Фрыды Кало і яе картыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100105010655/http://sunny-art.ru/category/frida-kalo/ |date=5 студзеня 2010 }} * [http://staratel.com/pictures/frida/main.htm Біяграфія і карціны Фрыды Кало] * [http://www.fkalo.narod.ru/СВЕТ ФРЫДЫ КАЛО] * [http://artpages.org.ua/palitra/dnevnik-fridi-kalo.html Дзённік Фрыды Кало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130709172057/http://artpages.org.ua/palitra/dnevnik-fridi-kalo.html |date=9 ліпеня 2013 }} * [http://www.artpages.org.ua/index.php?option=com_datsogallery&Itemid=104&func=viewcategory&catid=30 Рэпрадукцыі карцін фрыды Кало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101002064612/http://artpages.org.ua/index.php?option=com_datsogallery&Itemid=104&func=viewcategory&catid=30 |date=2 кастрычніка 2010 }} * [http://teatre.com.ua/portrait/zhyzn-ysmert-fridy-kalo Жыццё і смерць Фрыды Кало]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.artcontext.info/pictures-of-great-artists/66-art-of-america-latin/308-rivera-frida.html Фатаграфіі фрыды Кало і Дыега Рыверы] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кало Фрыда}} [[Катэгорыя:Мастакі Мексікі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] [[Катэгорыя:Сюррэалісты]] [[Катэгорыя:Камуністы Мексікі]] [[Катэгорыя:Постаці ЛГБТ]] [[Катэгорыя:Памерлі ад тромбаэмбаліі лёгачнай артэрыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Фрыда Кало]] d98m59njxx8rg26i8duo1zizog5nq3g 0 46483 5161141 5068165 2026-07-05T06:56:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161141 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[18 ліпеня]] [[1999]] — [[28 мая]] [[2000]] |назва = |удзельнікаў = 29 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]] |разоў = 2 |2 месца = [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 28 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1998/99]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2000/01]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1999/2000''' — 9-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка стаў футбольны клуб [[ФК Славія Мазыр|«Славія»]] з [[Мазыр]]а (другі раз у гісторыі, калі лічыць перамогу МПКЦ у 1996), які ў фінале перамог мінскае [[ФК Тарпеда Мінск|«Тарпеда-МАЗ»]] з лікам 2:1. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/16 фінала|| 18 — 20 ліпеня 1999 || 13 || 29 → 16 || 29 |- align=center | 1/8 фінала|| 1 кастрычніка 1999 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 3 мая 2000 || 4 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 19 — 20 мая 2000|| 2 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 28 мая 2000 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/16 фінала == Усе 29 клубаў-удзельнікаў пачалі са стадыі 1/16 фінала, сярод іх: * 3 клубы [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д3)]] (з 25); * 10 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі (Д2)]] (з 16). * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Вышэйшай лігі. Па жараб'ёўцы 3 клубы Вышэйшай лігі аўтаматычна прайшлі ў наступны раўнд. Гульні прайшлі [[18 ліпеня|18]] і [[20 ліпеня]] [[1999]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матчу.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца, Д2)]]||align=center| '''1:1''' (3:4 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Асіповічы|Свіслач-Дах (Асіповічы)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы, Д2)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Палессе Козенкі|Палессе (Козенкі, Д2)]]||align=center| '''0:6''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Рагачоў|Рагачоў (Д2)]]||align=center| '''1:3''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім, Д2)]]||align=center| '''0:7''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК ЗЛіН|ЗЛіН (Гомель, Д2)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў)]] |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Нёман Масты|Нёман (Масты, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард (Гродна)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Бяроза|Керамік-Бяроза (Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Азярцы Глыбокае|Азярцы (Глыбокае, Д3)]]||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Пінск-900|Пінск-900 (Д2)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Забудова Чысць|Забудова (Чысць, Д3)]]||align=center| '''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' |- |align=center| 20 ліпеня 1999 ||align=right| [[ФК Лунінец|Лунінец (Д3)]]||align=center| '''3:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ліда|Ліда]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]]''' |- |} == 1/8 фінала == Гульні прайшлі [[1 кастрычніка]] [[1999]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матчу.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' ||align=center| '''3:2'''||[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]] |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''3:1'''||[[ФК ЗЛіН|ЗЛіН (Гомель, Д2)]] |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right|[[ФК Асіповічы|Свіслач-Дах (Асіповічы)]] ||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]]''' |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ліда|Ліда]]''' ||align=center| '''2:0'''||[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы, Д2)]] |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' ||align=center| '''1:0'''||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]] |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард (Гродна)]]''' ||align=center| '''4:1'''||[[ФК Маладзечна|Маладзечна]] |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' ||align=center| '''0:0''' (4:3 ^пен.)||[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |- |align=center| 1 кастрычніка 1999 ||align=right|[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі [[3 мая]] [[2000]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матчу.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 3 мая 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]]''' ||align=center| '''0:0''' (4:2 ^пен.)||[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард (Гродна)]] |- |align=center| 3 мая 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' ||align=center| '''3:0''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Ліда|Ліда]] |- |align=center| 3 мая 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''2:1'''||[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]] |- |align=center| 3 мая 2000 ||align=right|[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] ||align=center| '''0:6''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' |} == Паўфіналы == Гульні прайшлі [[19 мая|19]] і [[20 мая]] [[2000]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матчу.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 19 мая 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]] |- |align=center| 20 мая 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' ||align=center| '''3:0''' ||[[ФК Гомель|Гомель]] |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[28 мая]] [[2000]] | час= 17:00 | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=4000 | арбітр=А. Чыкун ([[Стоўбцы]]) | каманда1=[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ]] ([[Мінск]]) | каманда2=[[ФК Славія Мазыр|Славія]] ([[Мазыр]]) | лік=1:2 | галы1=[[Сяргей Амельянчук|С. Амельянчук]] {{гол|42}} | галы2=[[Валерый Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] {{гол|77}}<br/>[[Раман Васілюк|Р. Васілюк]] {{гол|90}} | справаздача= }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''2000''' |- |<br />'''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]</big>'''<br />'''<small>Другі кубак</small>''' |} == Спасылкі == * [http://www.football.by/cup/1999/ football.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121019064114/http://football.by/cup/1999/ |date=19 кастрычніка 2012 }} * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1999_2000 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014205310/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1999_2000 |date=14 кастрычніка 2012 }} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|2000]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:1999 год у футболе]] [[Катэгорыя:2000 год у футболе]] lchy8lf1fgae40q4xlmzbqkdnttegs8 0 49803 5161006 4937701 2026-07-04T20:29:08Z Skatsubo 169741 Link burial place to BillionGraves 5161006 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Уладзімір Георгіевіч Мулявін | Гурты = [[Песняры]] }} '''Уладзі́мір Гео́ргіевіч Муля́він''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі артыст, спявак, [[кампазітар]], [[народны артыст Беларусі]] (1979), Заслужаны дзеяч культуры Польшчы (1980), [[народны артыст СССР]] (1990), заснавальнік і мастацкі кіраўнік беларускага вакальна-інструментальнага ансамбля «[[Песняры]]». == Біяграфія == Нарадзіўся [[12 студзеня]] [[1941]] года ў [[Свярдлоўск]]у. Маці — Акуліна Сяргееўна Палычава, бацька — Георгій Арсенцьевіч Мулявін, абодва працавалі на заводзе «Уралмаш». Бацька пакінуў сям’ю, калі Уладзіміру было 3 гады. У дзіцячым узросце пачаў захапляцца музыкай і 12-гадовым пачаў граць на [[гітара|гітары]]. У 1956 годзе — пасля школы паступіў у [[Свярдлоўскае музычнае вучылішча]], на аддзяленне струнных народных інструментаў. Быў выключаны з вучылішча за захапленне [[джаз]]ам, неўзабаве прыняты назад, але кінуў па ўласным жаданні. У 1959 годзе пазнаёміўся і ў 1960 годзе ажаніўся з Л. Крамальскай. У 1957—1963 гадах працаваў музыкантам у розных абласных філармоніях Урала і Сібіры. У 1963 годзе прыехаў на працу ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускую дзяржаўную філармонію]] разам з Л. Крамальскай. У 1964—1967 гадах служыў у 2-ой (музычнай) роце 34 палка 120-й дывізіі ва Уруччы (паблізу Мінска), потым — у Ансамблі Беларускай ваеннай акругі. У музычнай роце ў складзе інструментальнага ансамбля акампаніраваў вакальнаму квартэту, створанаму у вайсковай часці Валерыем Яшкіным, і ўпершыню заспяваў у ім. Пасля сканчэння службы ў войску вярнуўся ў Беларускую дзяржаўную філармонію, пры якой у 1968 годзе стварыў вакальна-інструментальны ансамбль «''[[Лявоны]]''». У 1970 годзе ансамбль пад кіраўніцтвам Уладзіміра Мулявіна змяніў назву на «[[Песняры]]» і пад ёю перамог на IV Усесаюзным конкурсе артыстаў эстрады ў Маскве. У 1976 ансамбль «Песняры» пад кіраўніцтвам У. Мулявіна гастраляваў у ЗША разам з амерыканскай кантры-групай «Нью Крысці Мінстрэлс». За значны ўнёсак у развіццё беларускага эстраднага мастацтва ў 2001 годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэнам Францыска Скарыны]]. [[14 мая]] [[2002]] года Уладзімір Мулявін трапіў у аўтакатастрофу. Праз 8 месяцаў, 26 студзеня 2003 года, памёр у Маскве ў шпіталі імя Бурдэнкі. Пахаваны ў [[Мінск]]у на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]<ref>{{cite web|title=Владимир Георгиевич Мулявин|url=https://billiongraves.com/grave/wd/172678083|website=billiongraves.com|url-status=live}}</ref>. == Творчасць == У яго творчай дзейнасці своеасаблівае выканальніцкае майстэрства спалучалася з глыбокім веданнем народнай песеннай творчасці, захаваннем і ўзбагачэннем яе лепшых традыцый. Аўтар шматлікіх апрацовак беларускіх народных песень, якія вызначылі стыль і творчую накіраванасць ансамбля, арганічна спалучаюць стылістыку беларускай народнай песеннасці і эстраднай музыкі («Касіў Ясь канюшыну», «Па ваду ішла», «А ў месяцы верасні», «Рэчанька», «Купалінка», «Перапёлачка», «А ў полі вярба», «Каліна» і інш.). Сярод твораў: опера-прытча «Песня пра долю» (1972), вакальны цыкл «Я не паэта…» (1981) і песенна-інструментальная кампазіцыя «Песня — бясцэнны дар» (1982) на словы [[Я. Купала|Я. Купалы]], музычны спектакль «На ўвесь голас» на словы [[У. Маякоўскі|У. Маякоўскага]] (1988), песенна-інструментальныя кампазіцыі «Ванька-Устанька» на словы [[Яўген Еўтушэнка|Я. Еўтушэнкі]] (1975), «Праз усю вайну» на словы беларускіх і расійскіх паэтаў (1985), «Вянок Багдановічу» на вершы [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] (1991), вакальная кампазіцыя «Крык птушкі» на словы [[Ю. Рыбчынскі|Ю. Рыбчынскага]], песні, у т. л. «[[Александрына (песня)|Александрына]]», «Завушніцы», «Чырвона ружа», «Ой, калядачкі»; «Балада пра чатырох заложнікаў»; музыка да драматычных спектакляў і кінафільмаў. == Асабістае жыццё == У 1960 годзе ажаніўся з Лідзіяй Кармальскай (працавала на сцэне ў жанры мастацкага свісту). У 1961 годзе ў іх нарадзілася дачка Марына, а ў 1975 годзе — сын Уладзімір (памёр у 2006 годзе), у 1975 годзе шлюб з Л. Кармальскай быў скасаваны. Другі раз ажаніўся са Святланай Канстанцінаўнай Слізскай. У 1976 годзе ў іх нарадзілася дачка Вольга. У 1981 годзе развёўся са С. Слізскай і ажаніўся з актрысай [[Святлана Аляксандраўна Пенкіна|Святланай Пенкінай]]. У 1982 годзе ў іх нарадзіўся сын Валерый. Старэйшы брат Уладзіміра Мулявіна — Валерый — загінуў на гастролях у Ялце ў 1973 годзе, малодшая сястра Наталля памерла ў Мінску ў 1998 годзе. == Узнагароды і прэміі == * Лаўрэат Усесаюзнага конкурсу артыстаў эстрады (1970) * Лаўрэат фестывалю песні «Залаты леў» (Лейпцыг, 1973) * Лаўрэат 2-га фестывалю палітычнай песні (Хельсінкі, 1978) * Галоўны прыз фірмы «Мелодыя» «Залаты дыск» (1982) * [[Медаль Францыска Скарыны]] (1994). * [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2001). * 21 студзеня 2001 года ў Маскве на Алеі зорак закладзеная зорка ў гонар Уладзіміра Мулявіна і ансамбля «Песняры». == Ушанаванне памяці == У гонар Уладзіміра Мулявіна ў Мінску названы [[Бульвар Мулявіна|бульвар]], там сама ўсталяваны яму помнік (скульптар [[А. Каструкоў]], архітэктар [[С. Федчанка]]). == Ацэнкі == [[Віталь Артыст]], франтмен гурта «[[Без Билета]]», у 2011 годзе назваў Мулявіна ''«касманаўтам №1 у беларускай музыцы»''<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/prityazhenie-zemli-7.html|title=Притяжение Земли|authorlink=Алег Клімаў|last=Климов|first=Олег|date=2011-04-12|website=|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|language=ru|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200317201023/https://www.sb.by/articles/prityazhenie-zemli-7.html|archivedate=2020-03-17|accessdate=2020-03-17}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Муля́він Уладзімір Георгіевіч|Загародні Г. М.|24}} * ''Галоўка С.'' Спрадвечны напеў Песняра // Беларуская думка. № 1. 2016. * ''Мулявина М., Брилон О.'' Владимир Мулявин и Лидия Кармальская. Недосказанное… — Мн.: Альтиора-Форте, 2016. — 456 с. * {{Крыніцы/СИРБ|Мулявин Владимир Георгиевич|270}} == Спасылкі == * [http://pesnyary.com/muzykant/Muliavin_Vladimir/ Уладзімір Мулявін на pesnyary.com]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Песняры}} {{DEFAULTSORT:Мулявін Уладзімір}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя артысты СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Гітарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] dvqaxhqjra5ys189rgmc4mwd1pt421z 0 54365 5161016 5037440 2026-07-04T21:53:25Z Summershell67 159583 /* */ 5161016 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Харкаўская вобласць | Арыгінальная назва = Харківська область | Герб = COA of Kharkiv Oblast.svg | Сцяг = Flag of Kharkiv Oblast.svg | Краіна = Украіна | Статут = вобласць | Гімн = | Уваходзіць у = | Уключае = 7 раёнаў | Сталіца = [[Харкаў]] | Буйныгорад = [[Харкаў]] | Буйныягарады = [[Ізюм]], [[Чугуеў]] | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = 2,756 млн. | Год перапісу = 2010 | Месца па насельніцтве = 4 | Шчыльнасць = 90,05 | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 31,415 тыс. | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = 242,9 | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Map of Ukraine political simple Oblast Charkiw.png | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = АХ | Сайт = http://www.kharkivoda.gov.ua/ | Заўвагі = }} '''Ха́ркаўская во́бласць''' ({{lang-uk|Ха́рьківська о́бласть}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва [[Украіна|Украіне]]. Плошча вобласці складае 31,415 тыс. км². Насельніцтва — 2,829 млн чалавек ([[2006]]). Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Харкаў]]. У складзе вобласці 56 [[Грамады Украіны|тэрытарыяльных грамад]]<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/news-adminreforma-uriad-rayony-rishennia/30667714.html Уряд визначив адміністративні центри та затвердив території громад усіх областей]</ref>. == Геаграфічныя звесткі == === Месцазнаходжанне === Размешчаная на паўночным усходзе [[Украіна|Украіны]]. На поўначы і паўночным усходзе мяжуе з [[Белгародская вобласць|Белгародскай вобласцю]] [[Расія|Расіі]], на ўсходзе — з [[Луганская вобласць|Луганскай]], на паўднёвым усходзе — з [[Данецкая вобласць|Данецкай]], на паўднёвым захадзе — з [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]], на захадзе ды паўднёвым захадзе — з [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай]] і [[Сумская вобласць|Сумской абласцямі]] Украіны. Працягласць тэрыторыі з поўначы на поўдзень — 210 км, з захаду на ўсход — 220 км. === Клімат === Вобласць ляжыць у зонах [[лесастэп]]у і [[стэп]]у. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература ліпеня +21&nbsp;°C, студзеня –7&nbsp;°C. === Рэльеф === Вобласць размешчаная ў межах [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускага]] і [[Прыдняпроўскае ўзвышша|Прыдняпроўскага]] ўзвышшаў. Стэпавыя раёны характарызуюцца раўнінным ландшафтам, зрэдку сустракаюцца глыбокія яры. Глебы пераважна [[чарназём]]ныя. === Карысныя выкапні === Харкаўшчына мае значныя паклады прыроднага газу, вапны, крэйды і інш. Паводле папярэдніх разлікаў запасы газу ў межах вядомых радовішчаў на Харкаўшчыне складаюць 75 мільярдаў м³. === Водныя аб'екты === 75 % водных рэсурсаў вобласці належаць да басейну [[Дон]]а. Галоўная водная артэрыя — [[Северскі Данец]] — з'яўляецца правым прытокам Дона. Сярод іншых рэчак найбуйнейшымі з'яўляюцца [[Аскол]], [[Уды]], [[Бярэка]]. Агульная даўжыня 867 вадатокаў складае 6,4 тыс. км. Ёсць у вобласці і азёры, самае вялікае з якіх — Ліман. Створаны каля 50 вадасховішчаў. Па тэрыторыі вобласці праходзіць канал Дняпро—Данбас. == Гісторыя == У VII—X стст. частка тэрыторыі вобласці ўваходзіла ў склад Хазарзкага каганату. У XIII ст. тэрыторыя вобласці пацярпела ад нашэсця татара-манголаў. Доўгі час гэтыя землі заставаліся малазаселенымі. У [[1596]] г. на поўначы ад Ізюма была заснаваная першая расійская [[фартэцыя]] — Царабарысаў. У [[1765]] г. была створаная Слабодска-Украінская губерня. З [[1919]] па [[1934]] гг. Харкаў быў сталіцай УССР. Харкаўская вобласць УССР была ўтвораная [[27 лютага]] [[1932]] г. Да ліпеня 2020 года ў вобласці налічвалася 27 раёнаў, пасла правядзення рэформ узбуйнення раёнаў, засталося 7. == Адміністрацыйны падзел == Вобласць налічвае 7 адміністрацыйных раёнаў, 17 гарадоў (з якіх 7 абласнога значэння), 61 пасёлкаў гарадскога тыпу, 175 пасёлкаў, 1508 вёсак. === Гарады === ==== Абласнога значэння ==== * [[Ізюм]] * [[Куп’янск]] * [[Лазава]] * [[Люботын]] * [[Пэрвамайскы]] * [[Харкаў]] * [[Чугуіў]] ==== Раённага значэння ==== * [[Багадухіў]] * [[Балаклія]] * [[Барвінкавэ]] * [[Валкы]] * [[Ваўчанск (Харкаўская вобласць)|Ваўчанск]] * [[Дэргачы]] * [[Змііў]] * [[Краснаград]] * [[Мэрэфа]] * [[Піўдэннэ]] {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Танцюра, В. І.'' Історія Слобідської України : навчальний посібник / В. І. Танцюра, О. О. Пересада. — Харків : ХНУ імені В. Н. Каразіна, 2013. — 366 с. {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} {{Харкаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Харкаўская вобласць| ]] 3vo5n9e6tnrd4h3sssn4644ybebfr6b 0 59845 5160912 4873343 2026-07-04T12:48:29Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Ігар Стравінскі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160912 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стравінскі}} {{арфаграфія}} {{Музыкант |Імя = Ігар Стравінскі |Поўнае імя = Ігар Фёдаравіч Стравінскі |Фота = Igor Stravinsky LOC 32392u.jpg |Апісанне_фота = |Шырыня_фота = 222 px |Дата_нараджэння = 17.6.1882 (5) |Месца_нараджэння = {{Месца нараджэння|Араніенбаўм|у Ламаносаве|Ламаносаў (горад)}}, <br /> {{s|{{Месца нараджэння|Санкт-Пецярбургская губерня|у Санкт-Пецярбургскай губерні}},}} <br /> [[Расійская імперыя]] |Дата_смерці = 6.4.1971 |Месца_смерці = {{Месца смерці|Нью-Ёрк}}, [[ЗША]] |Краіна = {{Расійская імперыя}} <br /> {{FRA}}<br /> {{USA}} |Прафесіі = {{Кампазітар|XX стагоддзя|Расійскай імперыі|Францыі|ЗША}} |Сайт = }} '''Ігар Фёдаравіч Страві́нскі''' ([[17 чэрвеня]] [[1882]], [[Араніенбаўм]] — [[6 красавіка]] [[1971]], [[Нью-Ёрк]]; пахаваны ў [[Венецыя|Венецыі]] на могілках [[Сан-Мікеле]]) — расійскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[піяніст]], адзін са значнейшых прадстаўнікоў сусветнай музычнай культуры XX стагоддзя. Грамадзянін Францыі (1934) і ЗША (1945). == Біяграфія == Ігар Стравінскі нарадзіўся ў 1882 годзе на Швейцарскай вуліцы ў [[Ламаносаў (горад)|Араніенбаўме]]. Яго бацька, [[Фёдар Ігнатавіч Стравінскі]] — оперны спявак, саліст [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]]. Паходзіў з беларускай шляхты — Стравінскіх герба «Суліма», абывацеляў Менскага ваяводства. Яго маці, піяністка і спявачка Ганна Кірылаўна Холадаўская (11.08.1854 — 7.06.1939), была сталым [[канцэртмайстар]]ам на канцэртах мужа<ref>[http://www.dommuseum.ru/index.php?m=dist&pid=14042 Культурный центр Дом-музей Марины Цветаевой]</ref>. У доме Стравінскіх у Пецярбургу прымалі музыкантаў, артыстаў, пісьменнікаў, у ліку якіх быў і [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф. М. Дастаеўскі]]. [[Файл:Stravinsky-parents.jpg|thumb|left|Бацькі Ігара Стравінскага, Фёдар і Ганна, [[Адэса]], 1874]] З дзевяці гадоў Стравінскі браў прыватныя ўрокі [[фартэпіяна]], у 19 гадоў пасля сканчэння [[Гімназія і рэальнае вучылішча Гурэвіча|гімназіі Гурэвіча]]<ref>{{Cite web |url=http://andron.sitecity.ru/ltext_3101202117.phtml?p_ident=ltext_3101202117.p_3101212045 |title=Из расходной книги Ф. И. Стравинского |access-date=16 ліпеня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202231024/http://andron.sitecity.ru/ltext_3101202117.phtml?p_ident=ltext_3101202117.p_3101212045 |archivedate=2 снежня 2013 |url-status=dead }}</ref>, па патрабаванні бацькоў, паступіў на [[Юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]], адначасна прыступіўшы да самастойнага вывучэння музычна-тэарэтычных дысцыплін. З 1904 па 1906 год Ігар Стравінскі браў прыватныя ўрокі ў [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. А. Рымскага-Корсакава]], які прапанаваў Стравінскаму заняткі два разы на тыдзень, паралельна з яго ўрокамі ў [[Васіль Паўлавіч Калафаці|В. П. Калафаці]]. [[Файл:Stravinsky Igor Postcard-1910.jpg|thumb|left|180px|Малады Ігар Стравінскі. ''(1910 год)''.]] У 1906 годзе Стравінскі ажаніўся з Кацярынай Гаўрылаўнай Носенка, сваёй кузінай<ref>{{cite web|url=http://www.artrz.ru/places/1804660654/1805086698.html|title=Искусство и архитектура русского зарубежья - Стравинская (урожд. Носенко) Екатерина Гавриловна|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202234037/http://www.artrz.ru/places/1804660654/1805086698.html|archivedate=2 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 1907 годзе нарадзіўся іх першы сын, мастак Фёдар Стравінскі, у 1910 годзе — другі сын, кампазітар і піяніст Святаслаў Суліма-Стравінскі. У 1900—1910-е сям’я Стравінскіх жыла падоўгу ў сваім маёнтку ва [[Усцілуг]]у [[Валынская губерня|Валынскай губерні]] (цяпер там мемарыяльны музей І. Ф. Стравінскага). Пад кіраўніцтвам Рымскага-Корсакава былі напісаны першыя творы — [[скерца]] і [[саната]] для [[фартэпіяна]], [[сюіта]] для голасу з [[аркестр]]ам «[[Фаўн]] і пастырка» і г.д. На прэм’еры апошняй быў [[Сяргей Паўлавіч Дзягілеў|Сяргей Дзягілеў]], які высока ацаніў талент маладога кампазітара. Праз некаторы час Дзягілеў прапанаваў яму напісаць [[балет]] для пастаноўкі ў «[[Рускі балет Дзягілева|Рускіх сезонах]]» у [[Парыж]]ы. Цягам трох гадоў супрацы з трупай Дзягілева Стравінскі напісаў тры балеты, якія прынеслі яму сусветную вядомасць — «[[Жар-птушка, балет|Жар-птушка]]» (1910), «[[Пятрушка, балет|Пятрушка]]» (1911) і «[[Вясна святая]]» (1913). У гэтыя гады (галоўным чынам, у сувязі з пастаноўкамі Дзягілева) Стравінскі неаднаразова ездзіў у Парыж. Напачатку 1914 года, напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], выехаў з сям’ёй у [[Швейцарыя|Швейцарыю]]. З прычыны распачатай вайны Стравінскія ў Расію не вярнуліся. З вясны 1915 года кампазітар жыў з сям’ёй у Маржы блізу [[Лазана|Лазаны]], з 1920 — пераважна ў Парыжы. Сярод твораў гэтага часу — опера «[[Салавей, опера|Салавей]]» па [[Салавей, казка|аднайменнай казцы]] [[Ханс Крысціян Андэрсен|Андэрсена]] (1914) і «[[Гісторыя салдата, опера|Гісторыя салдата]]» (1918). Гэтым жа часам датуецца збліжэнне Стравінскага з французскай «[[Шасцёрка, група кампазітараў|Шасцёркай]]». Яшчэ ў 1913 годзе Стравінскі пазнаёміўся з кампазітарам [[Эрык Саці|Эрыкам Саці]], якога вызначаў як «самага дзіўнага чалавека, якога калі-небудзь ведаў», але ў той жа час называў яго «самым выдатным» і «нязменна дасціпным»<ref>''Стравинский И. Ф.'' Диалоги. Л., 1971, с.99.</ref>. Як лічыць даследнік творчасці Саці [[Юрый Ханон|Ю. Ханон]], некаторыя творы Саці, асабліва балет «[[Парад, балет|Парад]]» (1917) і сімфанічная драма «[[Сакрат, сімфанічная драма|Сакрат]]» (1918), значна паўплывалі на творчасць Стравінскага<ref name = "Satie">{{кніга|аўтар = [[Эрык Саці|Эрик Сати]], [[Юрый Ханон|Юрий Ханон]]|частка = |загаловак = «Воспоминания задним числом»|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб.|выдавецтва = Центр Средней Музыки & Лики России|год = 2010|том = |старонкі =321|старонак = 682|серыя = |isbn = 978-5-87417-338-8|тыраж = }}</ref>. На думку Г. Філенка, паварот у рашэнні [[Антычнасць|антычнай]] тэмы, архаізацыя музычнай мовы і прынцыпова новыя метады музычнай канструкцыі ў «Сакраце» апынуліся плённымі для іншых кампазітараў і амаль на дзесяць гадоў апярэдзілі будучы [[Неакласіцызм, музыка|неакласіцызм]] «Антыгоны» [[Арцюр Онегер|Онегера]] (1924), а таксама «Апалона Мусагета» і «[[Цар Эдып, опера Стравінскага|Цара Эдыпа]]» Стравінскага (1929—1930 гг.), загадзя акрэсліўшы ўсе асноўныя рысы новага стылю<ref name="Фил">{{кніга|аўтар=[[Галіна Ціханаўна Філенка|Филенко Г.]]|загаловак= «Французская музыка первой половины ХХ века»|спасылка=|месца=Л.|выдавецтва=Музыка|год=1983|старонак=232|старонкі=76}}</ref>. Сам жа Ігар Фёдаравіч адклікаўся пра «Сакрата» Саці, як і пра прафесійныя вартасці яго аўтара, скептычнае і стрымана: {{пачатак цытаты}}Не думаю, каб ён добра ведаў інструментоўку і аддаю перавагу «Сакрата» ў тым выглядзе, у якім ён гуляў мне [на фартэпіяна], няскладнай аркестравай партытуры. Я заўсёды лічыў творы Саці абмежаванымі «літаратуршчынай». Загалоўкі ў іх літаратурныя, але тады як назвы карцін [[Паўль Клее|Клее]], таксама ўзятыя з літаратуры, не сціскаюць яго малярства, у Саці, мне здаецца, гэта здараецца, і пры паўторным праслухоўванні яго рэчы губляюць вялікую дзель цікавасці. Бяда «Сакрата» ў тым, што ён надакучвае адным сваім [[Метр (музыка)|метрам]]. Хто можа вынесці гэту аднастайнасць? Тым не менш музыка смерці Сакрата чуллівая і па-свойму шляхетная. {{канец цытаты|крыніца=Стравінскі. Дыялогі<ref>''Стравинский И.Ф.'' Диалоги. Л., 1971, с.100.</ref>}} <blockquote> «Як Шасцёрка адчувала сябе свабоднай ад сваёй дактрыны, тое і ніякай групы яна не складала. „[[Вясна свяшчэнная]]“ вырасла магутным дрэвам, адціскаючы наш хмызняк, і мы збіраліся было прызнаць сябе пераможанымі, як раптам Стравінскі неўзабаве ''сам далучыўся'' да нашага кола прыёмаў, і невытлумачальнай выявай у яго творах нават адчуваўся ўплыў Эрыка Саці.»<ref name = "Петух">{{кніга|аўтар = [[Жан Както|Жан Кокто]]|частка = |загаловак = «Петух и Арлекин»|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = «Прест»|год = 2000|том = |старонкі = 79|старонак = 224|серыя = |isbn = |тыраж = 500}}</ref> {{Канец цытаты|крыніца=[[Жан Както]], «да юбілейнага канцэрта Шасцёркі ў 1953 годзе»}} Пасля сканчэння вайны Стравінскі прыняў рашэнне не вяртацца ў Расію і праз некаторы час пераехаў у [[Францыя|Францыю]]. У 1919 годзе кампазітар на заказ Дзягілева напісаў балет «[[Пульчынела, балет|Пульчынела]]», пастаўлены праз год. У 1922 годзе маці кампазітара Ганна Холадаўская выехала з Расіі і жыла ў доме сына ў [[Парыж]]ы. Памерла ў 1939 годзе, пахавана на могілках [[Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа]]. Ігар Стравінскі прысвяціў ёй песню «Незабудачка-кветачка» з «Двух вершаў [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Бальмонта]] для голасу і [[фартэпіяна]]». Стравінскі жыў у Францыі да 1940 года. Тут адбыліся прэм’еры яго оперы «[[Маўра, опера|Маўра]]» (1922), танцавальнай кантаты (балета са спевам) «[[Вяселейка]]» (1923) — выніковага твора рускага перыяду, а таксама оперы-араторыі «[[Цар Эдып, опера Стравінскага|Цар Эдып]]» (1927), якая азначала сабой пачатак новага перыяду ў творчасці кампазітара, які прынята зваць «неакласічным». У 1924 годзе адбыўся дэбют Стравінскага ў якасці піяніста: ён выканаў уласны канцэрт для фартэпіяна і духавога аркестра пад кіраваннем [[Сяргей Аляксандравіч Кусявіцкі|Сяргея Кусявіцкага]]. Як дырыжор Стравінскі выступаў з 1915 года. 1926 год адзначаны першым зваротам кампазітара да духоўнай музыкі — «Ойча наш» для хору a capella. У 1928 годзе з’яўляюцца новыя балеты — «Апалон Мусагет» і «Пацалунак феі», а праз два гады — знакамітая і грандыёзная «Сімфонія псалмоў» на лацінскія тэксты [[Стары запавет|Старога запавету]]. У пачатку 1930-х гадоў Стравінскі звяртаецца да жанру [[Канцэрт, твор|канцэрта]] — ён стварае канцэрт для скрыпкі з аркестрам і канцэрт для двух фартэпіяна. У 1933—1934 гадах на заказ [[Іда Рубінштэйн|Іды Рубінштэйн]] супольна з [[Андрэ Жыд]]ам Стравінскі піша меладраму «Персефона». Тады ж ён канчаткова вырашае прыняць французскае грамадзянства (атрымана ў 1934 годзе) і піша аўтабіяграфічную кнігу «Хроніка майго жыцця». Пазней Стравінскі ўспамінаў парыжскія гады як самы нешчаслівы час яго жыцця. У 1938 памерла яго старэйшая дачка Людміла, у 1939 годзе — яго жонка (пахавана ў Парыжы на могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа) і яго маці. 9 сакавіка 1940 года Стравінскі ажаніўся зноў — з Верай Артураўнай Судзейкінай (быў знаёмы з ёй з 1922 года). З 1936 года Стравінскі перыядычна ездзіў з гастролямі ў [[ЗША]], падчас якіх умацаваліся яго творчыя сувязі з гэтай краінай. У 1937 годзе ў нью-ёркскім тэатры [[Метраполітэн-опера]] быў пастаўлены балет «Гульня ў карты», праз год быў выкананы канцэрт «[[Дамбартан-Окс]]». Стравінскага запрасілі прачытаць курс лекцый у [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. У сувязі з пачаткам вайны Стравінскі прыняў рашэнне пераехаць у ЗША. Спачатку ён пасяліўся ў [[Сан-Францыска]], а потым у [[Лос-Анджэлес]]е. У 1945 годзе ён атрымаў амерыканскае грамадзянства. Творы гэтага перыяду: опера «[[Прыгоды валацугі, опера|Прыгоды валацугі]]» (1951), якая стала апафеозам неакласічнага перыяду, балеты «Арфей» (1948), Сімфонія in C (1940) і Сімфонія ў трох частках (1945), Эбані-канцэрт для [[кларнет]]а і джаз-аркестра (1946). У студзені 1944 года, у сувязі з выкананнем незвычайнага аранжавання [[Гімн ЗША|гімна ЗША]] ў [[Бостан]]е, мясцовая паліцыя арыштавала Стравінскага і папярэдзіла, што існуе адказнасць у выглядзе штрафу за перакручванне гімна<ref>{{cite web|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20A1FFE3E59147B93C4A8178AD85F408485F9&|title=Stravinsky Liable to Fine|publisher=New York Times|date=1944-01-16|accessdate=2010-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203003615/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20A1FFE3E59147B93C4A8178AD85F408485F9|archivedate=3 снежня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mass.gov/legis/laws/mgl/264-9.htm|title=Mass. Gen. Laws ch. 249, § 9|archiveurl=https://www.webcitation.org/618ppNGDD?url=http://www.malegislature.gov/Laws/GeneralLaws/PartIV/TitleI/Chapter264/Section9|archivedate=23 жніўня 2011|accessdate=16 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>According to Michael Steinberg, Liner notes to ''Stravinsky in America'', RCA 09026-68865-2, the police «removed the parts from Symphony Hall.»{{cite book |url=http://books.google.com/?id=31d5lYCsKsUC&pg=PA50&lpg=PA50&dq=Musician+as+Interpreter |title=The Musician as Interpreter| author=Paul Thom| publisher=Penn State Press| date=2007 |isbn=9780271031989}} page 50</ref>. Існуе фатаграфія, зробленая ў пастарунку пры арышце. Мяркуючы па здымку, Стравінскі пры арышце быў збіты. Сам Стравінскі пасля падаваў гэтую гісторыю як міф<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=uzXtKwJQv1gC&lpg=PA152&dq=Stravinsky%20Arres%20%22Star-Spangled%20Banner%22&pg=PA152#v=onepage&q |title=Stravinsky: The Second Exile: France and America, 1934-1971 |author=Stephen Walsh |publisher=University of California Press |date=2008 |isbn=9780520256156}}, page 152</ref>. З пачатку 1950-х гадоў Стравінскі пачаў сістэматычна выкарыстоўваць серыйны прынцып. Пераходным творам стала Кантата на вершы англійскіх ананімных паэтаў, у якой пазначылася тэндэнцыя татальнай паліфанізацыі музыкі. Першым серыйным творам стаў Сэптэт (1953). Серыйным творам, у якім Стравінскі зусім адмовіўся ад танальнасці, сталі «Threni» ([[Плач прарока Ераміі]], 1958). Твор, у якім серыйны прынцып абсалютны, — «Рухі» для фартэпіяна з аркестрам (1959) і Варыяцыі памяці Олдаса Хакслі для аркестра. Кульмінацыяй серыйнага перыяду Стравінскага лічыцца [[Requiem Canticles, Стравінскі|Requiem Canticles]] («Задушныя спевы», Рэквіем) для кантральта і баса сола, хору і аркестра (1966): <blockquote> "«„Задушныя спевы“ завяршылі ўсю маю творчую карціну…», «…Рэквіем у маім веку занадта кранае за жывое…», «…ствараю шэдэўр сваіх апошніх гадоў»" — Стравінскі. </blockquote> На працягу дзесяцігоддзяў Стравінскі актыўна гастраляваў як дырыжор (пераважна ўласных твораў) у Еўропе і ЗША. Адрозніваючыся надзвычайнай патрабавальнасцю да трымання наказаных ім выканальніцкіх нюансаў (тэмпу, дынамікі, акцэнтаў і пр.), Стравінскі надаваў вялікае значэнне аўдыязапісу. У 1950-х і пачатку 1960-х гг. пад кіраваннем аўтара на лэйбле Columbia Records была запісана пераважная большасць яго твораў<ref>Пазней былі выпушчаны ў выглядзе маштабных кампіляцый на лэйблах Sony/BMG, на кампакт-дысках.</ref>. Аўтарскія аўдыязапісы Стравінскага-дырыжора дагэтуль служаць важным арыенцірам для ўсіх новых выканальніцкіх інтэрпрэтацыяў яго музыкі. Увосень 1962 года ўпершыню пасля доўгага перапынку ён прыязджаў на гастролі ў [[СССР]], дырыжаваў сваімі творамі ў Маскве і Ленінградзе. Апошні завершаны яго твор — апрацоўка для камернага аркестра дзвюх духоўных песень [[Хуга Вольф]]а (1968). Няскончанымі засталіся аркестроўкі чатырох прэлюдый і фуг з [[ХТК]] [[Ёган Себасцьян Бах|Ё. С. Баха]] (1968—1970), таксама захаваліся эскізы нейкага твора для фартэпіяна. Стравінскі памёр [[6 красавіка]] [[1971]] года ад сардэчнай недастатковасці. Пахаваны на могілках [[Сан-Мікеле]] ў Венецыі (Італія), на так званай «расійскай» іх частцы, недалёка ад магілы [[Сяргей Паўлавіч Дзягілеў|Сяргея Дзягілева]]. У 1982 годзе каля магілы Стравінскага была пахавана яго жонка [[Вера Артураўна Судзейкіна|Вера Артураўна]]. == Творчасць == Для І. Стравінскага характэрны яскравы талент, нацыянальнае творчае мысленне, наватарства ў сістэмнай арганізацыі музычнага матэрыіялу. У сваёй творчай эвалюцыі пераходзіў ад захаплення рускай тэматыкай і музычным фальклорам, стварэння музыкі на аснове стылізацыі розных музычных з’яў мінулага да неакласіцызму. Аддаўшы даніну амаль усім плыням сучаснага музычнага мастацтва, розным мастацкім сістэмам, стварыў уласны стыль, які выяўляецца ў формаўтварэнні, тэматызме, метрарытміцы, інструментоўцы і інш. Сярод твораў: оперы «Салавей» (паст. 1914), «Маўра» (паст. 1922), «Прыгоды гулякі» (паст. 1951), опера-араторыя «Цар Эдып» (паст. 1927; 2-я рэд. 1948); балеты і харэаграфічныя сцэны, у т.л. «Жар-птушка» (паст. 1910), «Пятрушка» (паст. 1911), «Вясна святая» (паст. 1913), «Гісторыя салдата» (паст. 1918), «Пульчынела» (паст. 1920), «Байка пра Лісу, Пеўня, Ката ды Барана» (паст. 1922), «Вяселейка» (паст. 1923), «Апалон Мусагет» і «Пацалунак феі» (абодва паст. 1928), «Гульня ў карты» (паст. 1937), «Арфей» (паст. 1948), «Агон» (паст. 1957); Сімфонія псалмоў для хору і аркестра (1930), 3 сімфоніі (1907, 1940, 1945); творы для камернага аркестра, асобных інструментаў з аркестрам, камерна-інструментальная, для голасу з суправаджэннем і інш. === Перакладанні, апрацоўкі === На працягу жыцця Стравінскі ўвесь час перапрацоўваў уласныя і чужыя творы (аўтарскія кампазіцыі, музыку праваслаўнага ўжытку, народныя песні). Найчасцей апрацоўка Стравінскага ўяўляла сабою перакладанне свайго ж ранняга твора для іншага (у параўнанні з зыходным) iнструмента або складу iнструментаў (прыкладам, многія вакальныя творы рускага перыяду, напісаныя для голасу і фартэпіяна, пазней аранжаваныя для голасу з ансамблем iнструментаў). У некаторых выпадках апрацоўцы спадарожнічала пераробка арыгінальнай музыкі (скарачэнне, вар’іраванне, радзей пашырэнне, абнаўленне гарманізацыі), у такіх выпадках кажуць пра «рэдакцыю» (дзве рэдакцыі фартэпіяннага Танга — для скрыпкі і фартэпіяна і для скрыпкі і інструментальнага ансамбля). Прыкладам можа служыць музыка да балета «[[Пятрушка, балет|Пятрушка]]», да якой кампазітар вяртаўся неаднаразова. Твор скончаны ў 1911 (так званая «першая рэдакцыя», ці «арыгінальная рэдакцыя») і падпала надалей пад разнастайную перапрацоўку: у 1921 (апрацоўка трох нумароў для фартэпіяна), у 1932 (апрацоўка «Рускага танца» для скрыпкі і фартэпіяна), у 1947 (другая рэдакцыя балета, перааркестроўка), у 1947 (сюіта з балета для сімфанічнага аркестра), у 1965 (трэцяя рэдакцыя балета). Некаторыя апрацоўкі Стравінскага ўражваюць парадаксальнасцю. Так, кананічныя праваслаўныя тэксты (на царкоўнаславянскай мове) у невялікіх хоравых творах «[[Ойча наш]]» (1926), «[[Знак веры]]» (1932) і «[[Песня Святой Багародзіцы|Багародзіца Дзева, цешся]]» (1932) кампазітар у 1949 замяніў кананічнымі тэкстамі каталікоў (на лаціне; адпаведна [[Pater noster]], [[Крэда, спеў|Credo]] і [[Ave Maria]]) без нiякай змены (зусім рускай па стылі) музыкі. Сачыненні іншых кампазітараў і народную музыку Стравінскі апрацоўваў у тых жа вельмі шырокiх межах — ад «простай» інструментоўкі (духоўныя песні [[Гуга Вольф]]а, мадрыгалы [[Карла Джэзуальда]], руская народная песня «[[Дубінушка]]») да поўнамаштабнага аўтарскага пераасэнсавання («Пульчынела» на музыку [[Джавані Батыста Пергалезі|Дж. Б. Пергалезі]]). == Бібліяграфія == * (суаўтар: W. Nouvel) Хроника моей жизни ({{lang-fr|Chroniques de ma vie}}. Paris, 1935; рус. пераклад: Масква, 2005). * (у суаўтарстве з [[Пётр Пятровіч Суўчынскі|П. П. Суўчынскім]]) Музычная паэтыка ({{lang-fr|Poétique musicale}}. Cambridge, MA, 1942; англ. пераклад пад назв. Poetics of Music, 1947; рус. пераклад: Масква, 2004). * (літаратурная апрацоўка Р. Крафта) Дыялогі ({{lang-en|Dialogues and a Diary}}. New York, 1968; рус. пераклад: Ленінград, 1971). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Старві́нскі Ігар Фёдаравіч|[[Тамара Аляксандраўна Дубкова|Дубкова Т. А.]]|191—192}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Страві́нскія|Красноў М. І.|192}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Страві́нскі Ігар Фёдаравіч|688|Дубкова Т. А.}} * ''Андриссен Луи и Шёнбергер Элмер''. Часы Аполлона. О Стравинском. СПб., 2003. Перевод с нидерландского Ирины Лесковской. − 300 с. — ISBN 5-7331-0041-9. * ''[[Міхаіл Сямёнавіч Друскин|Друскин М. С.]]'' Игорь Стравинский: Личность. Творчество. Взгляды. — Л.; М.: Советский композитор, 1974. — 221 с.; 2-е изд., испр. и доп. — Л.: Советский композитор, 1979. — 230 с; 3-е изд., 1982. — 208 с. * ''Друскин М. С.'' Стравинский // Музыка XX века: Очерки. 1917—1945. — М.: Музыка.1984. — Кн. 4, ч. 2. — С. 203—229. * ''Стравинская К. Ю.'' О И. Ф. Савинском и его близких. — Л.: Музыка, 1978. * ''White, Eric Walter''. [http://books.google.co.uk/books?id=rZVRysD6FJsC&lpg=PA92&dq=The%20Phenomenon%20of%20Stravinsky%22.%20The%20Musical%20Quarterly&pg=PP1#v=onepage&q&f=false ''Stravinsky: The Composer and His Works''].{{ref-en}} — Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1979. — ISBN 0-520-03983-1, ISBN 0-520-03985-8 * ''Stravinsky V., Craft R.'' Stravinsky in Pictures and Documents. New York: Simon and Schuster, 1978. * ''Fantastic Cities and Other Paintings by Vera Stravinsky.'' Boston: David R. Godine, 1979. * ''Igor and Vera Stravinsky: A Photograph Album 1921 to 1971'' / Text from Stravinsky’s Interview1912-1963; 258 photographs selected by Vera Stravinsky and Rita McCaffrey; Captions by Robert Craft. New York: Thames and Hudson, 1982. * ''Dearest Bubushkin: The Correspondence of Vera and Igor Stravinsky, 1921—1954, ''with Excerpts from Vera Stravinsky’s Diaries, 1921—1971 / Ed. by R. Craft. New York: Thames and Hudson, 1985. * ''The Salon Album of Vera Sudeikin-Stravinsky'' / Ed. and tr. by J.E. Bowlt. Princeton: Princeton University Press, 1995. * Муза. Отрывки из дневника и другие тексты Веры Судейкиной (Стравинской) см.: Experiment / IMRC. Vol. 13: Los Angeles, 2007. С. по указ. * ''Straus J.N.'' Stravinsky’s serial «mistakes» // The Journal of Musicology 17 (1999), pp.&nbsp;231–271. == Спасылкі == {{commonscat|Igor Stravinsky}} * [http://www.mymusicbase.ru/PPB/ppb3/Bio_363.htm Игорь Стравинский ]{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.cdguide.nm.ru/composers/stravin.html Станислав Грев. Стравинский, Игорь Федорович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202235114/http://www.cdguide.nm.ru/composers/stravin.html |date=2 снежня 2013 }} * [http://www.vor.ru/culture/cultarch220_rus.html Вечная весна Игоря Стравинского (К 120-летию со дня рождения композитора)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050221005217/http://www.vor.ru/culture/cultarch220_rus.html |date=21 лютага 2005 }} * [http://www.cdguide.nm.ru/composers/stravin1.html Список сочинений И. Ф. Стравинского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090717095514/http://www.cdguide.nm.ru/composers/stravin1.html |date=17 ліпеня 2009 }} {{ref-ru}} * {{amg|id=41:8016~T1|label=Игорь Стравинский}} * [http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/stravinsky.html Биография Стравинского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080121023037/http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/stravinsky.html |date=21 студзеня 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.nashagazeta.ch/news/12141 «Семейный круг Стравинских». Некоторые биографические данные об одном из ярчайших русских композиторов 20 века, имя которого носит самый большой в Швейцарии концертный зал. Статья в «Нашей газете» от 10.08.2011.] Автор Иван Грезин * [http://www.classicalballet.ru/ballets/firebird/ Жар-птица], [http://www.classicalballet.ru/ballets/riteofsp/ Весна священная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219215646/http://www.classicalballet.ru/ballets/riteofsp/ |date=19 снежня 2008 }} — либретто и фотографии балетов в постановке [[Театр классического балета п/р Н. Касаткиной и В. Василёва|Театра классического балета п/р Н. Касаткиной и В. Василёва]] * [http://www.koegorov.narod.ru/Stravinsky_Four_Russian_Peasant_Songs_1917-54_Cantilena_Moiseyev.mp3 Четыре русские крестьянские песни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111111075631/http://www.koegorov.narod.ru/Stravinsky_Four_Russian_Peasant_Songs_1917-54_Cantilena_Moiseyev.mp3 |date=11 лістапада 2011 }} — [[Подблюдные песни|Подблюдные]]. (ред. 1917—54). Хоровой ансамбль [[Кантилена]]. Дирижер [[Моисеев, Роман Юрьевич|Роман Моисеев]]. * Mark McFarland. «Igor Stravinsky.» In ''Oxford Bibliographies Online: Music''. Edited by Bruce Gustavson. New York: Oxford University Press, 2011. [http://oxfordbibliographiesonline.com/view/document/obo-9780199757824/obo-9780199757824-0035.xml?rskey=gQqPVE&result=44&q= http://oxfordbibiographiesonline.com.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120113002128/http://oxfordbibliographiesonline.com/view/document/obo-9780199757824/obo-9780199757824-0035.xml?rskey=gQqPVE&result=44&q= |date=13 студзеня 2012 }} * [http://harmonia.tomsk.ru/pages/secret/?49 Творческая весна Игоря Стравинского]. Музыковедческий очерк Валерия Васильевича Смирнова * [http://ikliros.com/category/sbornik-ili-tsikl/stravinskii-if-tri-dukhovnykh-khora Три духовных хора на церковнославянские тексты православного обихода Игоря Стравинского] на сайте [http://www.iKliros.com iKliros] * [http://operachic.typepad.com/opera_chic/2007/03/igor_stravinsky.html Выставка, посвящённая Игорю Стравинскому в Зальцбурге, музей Рупертинум.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стравінскі Ігар Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Балетныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Кампазітары — аўтары рэквіемаў]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сардэчнай недастатковасці]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Сан-Мікеле]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Стравінскія|Ігар Фёдаравіч]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Другой Санкт-Пецярбургскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Ігар Стравінскі]] 9uul4d2npwf4ysl2zvrfvjmxu2f26p5 10 63090 5161136 2309775 2026-07-05T06:52:35Z Smart Sherlock 170727 5161136 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Пакістан | top = 37.3 | bottom = 23.4 | left = 60.5 | right = 80.5 | image = Pakistan location map.svg | image1 = Pakistan adm location map.svg | image2 = Pakistan relief location map.jpg }}<noinclude> {{На карце (шыльда)}} </noinclude> f868sqmhc60bxs5s205373g1rg7fssg 0 68258 5160935 5130486 2026-07-04T13:14:21Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Катастрофы 1912 года]]; +[[Катэгорыя:Судны Вялікабрытаніі]]; +[[Катэгорыя:Караблекрушэнні ў Атлантычным акіяне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160935 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Грамадзянскае судна | Назва = «Тытанік» | Арыгінал назвы = RMS Titanic | Ілюстрацыя = RMS Titanic 3.jpg | Подпіс = «Тытанік» выходзіць з Саўтгемптана ў свой першы і апошні рэйс [[10 красавіка]] [[1912]] года | Тып судна = [[Пасажырскае судна]] | Сцяг = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Порт = [[Ліверпуль]] | Клас = Пасажырскі лайнер класа «Алімпік» | Лядовы клас = | Нумар ИМО = 401 | Пазыўны = MUC (MGY) | Аператар = | Арганізацыя = [[Уайт Стары Лайн|White Star Line]] | Вытворца = верф «[[Harland and Wolff]]» | Спушчаны = [[31 мая]] [[1911]] | Эксплуатацыя з = [[10 красавіка]] [[1912]] | Выведзены = [[15 красавіка]] [[1912]] | Статус = затанулае судна | Водазмяшчэнне = 52310 т пры [[асадка|ўляганні]] 10,54 [[Метр|м]] | Даўжыня = 269,1 [[Метр|м]] | Шырыня = 28,19 [[Метр|м]] | Вышыня = 18,4 [[Метр|м]] (ад [[ватэрлініі]] да шлюпачнай [[палуба|палубы]]) | Ападкі = 10,54 [[Метр|м]] | Рухавікі = 2 чатырохцыліндравыя паравыя машыны трайнога пашырэння і паравая турбіна | Вінты = 3 Вінта (каля 75 абаротаў у хвіліну пры максімальнай хуткасці) | Магутнасць = 55 тыс. [[конская сіла|к. с.]] | Хуткасць = 24—25 [[Вузел (адзінка вымярэння)|вузлоў]] | Аўтаномнасць плавання = | Экіпаж = 908 чалавек | Пасажыраўмяшчальнасць = 2556 пасажыраў | Грузаёмістасць = 46328 рэгістравых тон }} '''«Тытанік»''' (RMS Titanic) — брытанскі параход кампаніі «Уайт Стар Лайн», другі з трох параходаў-блізнят тыпу «Алімпік» — галаўным суднам быў РМС «Алімпік», а трэцім — ГМГС «Брытанік». Найбуйнейшы пасажырскі лайнер свету на момант сваёй пабудовы. Падчас першага рэйса [[14 красавіка]] [[1912]] г. сутыкнуўся з [[айсберг]]ам і праз 2 гадзіны 40 хвілін затануў. На борце знаходзілася 1316 пасажыраў і 908 членаў экіпажа, усяго 2224 чалавекі. З іх выратаваліся 711 чалавек, загінула 1513. Катастрофа «Тытаніка» зрабілася легендарнай, па яе сюжэце знята некалькі мастацкіх фільмаў. == Будаўніцтва == Закладзены [[31 сакавіка]] [[1909]] г. на верфях суднабудаўнічай кампаніі «Харланд энд Вольф» у Куінсі-Айленд (Белфаст, Паўночная Ірландыя), спушчаны на ваду [[31 мая]] [[1911]] года, прайшоў хадавыя выпрабаванні [[2 красавіка]] [[1912]] года. == Тэхнічныя дадзеныя == * вышыня ад кіля да завяршэння труб — 53,4 м; * машыннае аддзяленне — 29 катлоў, 159 вугальных топак; * Непатапляльнасць карабля забяспечвалі 15 воданепранікальных пераборак у труме, якія стваралі 16 умоўна воданепранікальных адсекаў; прастора паміж дном і насцілам другога дна была падзелена папярочнымі і падоўжанымі перагародкамі на 46 воданепранікальных адсекаў. == Канструкцыя і абсталяванне == == Пераборкі == [[Файл:RMS Titanic ready for launch, 1911.jpg|thumb|left|«Тытанік» на верфі «Харланд энд Вольф» перад спускам на ваду ([[1911]])]] Воданепранікальныя пераборкі, пазначаныя ад носа да кармы літарамі ад «A» да «P», падымаліся ад другога дна і праходзілі праз 4 або 5 палуб: першыя дзве і апошнія пяць даходзілі да палубы «D», восем пераборак у цэнтры лайнера дасягалі толькі палубы «Е». Усе пераборкі былі настолькі трывалыя, што павінны былі вытрымаць значны ціск пры атрыманні прабоіны. «Тытанік» быў пабудаваны так, што мог заставацца на плаву пры затапленні любых двух з яго 16 воданепранікальных адсекаў, любых трох з першых пяці адсекаў, ці ж усіх першых чатырох адсекаў. Першыя дзве пераборкі ў насавой і апошняя ў кармавой частцы былі суцэльнымі, ва ўсіх астатніх меліся герметычныя дзверы, якія дазвалялі камандзе і пасажырам перасоўвацца паміж адсекамі. На насціле другога дна, у пераборкі «К», былі адзіныя дзверы, якія вялі ў халадзільную камеру. На палубах «F» і «E» амаль ва ўсіх пераборках меліся герметычныя дзверы, якія злучалі памяшканні пасажыраў, усе іх можна было задрайваць як дыстанцыйна, так і ўручную, пры дапамозе прылады, размешчанай непасрэдна на дзвярах і з той палубы, да якой даходзіла пераборка. Для задрайвання такіх дзвярэй на пасажырскіх палубах патрабаваўся спецыяльны ключ, які меўся толькі ў старэйшых сцюардаў. Але на палубе «G» дзверы ў пераборку адсутнічалі. У пераборках «D» — «O», непасрэдна над другім дном у адсеках, дзе размяшчаліся машыны і катлы, знаходзіліся 12 дзвярэй, якія вертыкальна зачыняліся з дапамогай электрычнага прывада, імі кіравалі з хадавога мастка. У выпадку небяспекі або аварыі, альбо тады, калі так палічылі неабходным капітан або вахтавы афіцэр, электрамагніты па сігнале з мастка вызвалялі зашчапкі і ўсе 12 дзвярэй пад дзеяннем уласнага цяжару апускаліся і прастора за імі аказвалася герметычна закрытая. Калі дзверы зачыняліся па электрасігналу з мастка, то адкрыць іх можна было толькі пасля зняцця напружання з электрапрывада. == Шлюпкі == У фармальнай адпаведнасці з дзеючымі патрабаваннямі Брытанскага кодэкса гандлёвага мораплаўства параход меў 20 выратавальных шлюпак, іх было дастаткова для пасадкі 1178 чалавек, г.зн. для 50 % людзей, якія знаходзіліся ў гэты момант на борце і 30 % ад планавай загрузкі. Кожная шлюпка разлічвалася на 65 чалавек, але матросы Тытаніка ў першыя хвіліны пасля сутыкнення адпраўлялі шлюпкі толькі з 20 пасажырамі. Галоўны інжынер карабля, убачыўшы гэта, сказаў матросам, што ў шлюпцы змяшчаецца 65 чалавек. Каманда не згаджалася, баючыся, што шлюпка можа не вытрымаць перагруз. Толькі пасля таго, як інжынер пераканаў каманду ў надзейнасці лодак (якія па выніках усіх праверак маглі вытрымліваць вагу 70 дарослых мужчын), лодкі пачалі запаўняць цалкам. Таксама былі і «складаныя шлюпкі», якімі скарысталіся некаторыя афіцэры (Чарлз Лайтолер быў сярод іх). == Палубы == «Тытанік» меў 8 сталёвых палуб, што размяшчаліся адна над адной на адлегласці 2,5—3,2 м. Самая верхняя была шлюпачная, пад ёй знаходзіліся 7 астатніх, якія пазначаліся зверху ўніз літарамі ад «A» да «G». Толькі палубы «C», «D», «E» і «F» праходзілі па ўсёй даўжыні судна. Шлюпачная палуба і палуба «А» не даходзілі ні да насавой часткі, ні да кармы, а палуба «G» размяшчалася толькі ў пярэдняй частцы лайнера — ад кацельняў аддзяленняў да носа і ў кармавой частцы — ад машыннага аддзялення да зрэзу кармы. На адкрытай шлюпачнай палубе размяшчаліся 20 выратавальных шлюпак, уздоўж бартоў знаходзіліся прагулачныя палубы. Палуба «A» даўжынёй 150 м амаль уся прызначалася для пасажыраў першага класа. Палуба «У» перарывалася ў насавой часткі, утвараючы адкрытую прастору над палубай «З», а затым працягвалася ў выглядзе 37-метровай насавой надбудовы з абсталяваннем для абслугоўвання якараў і швартоўнай прыладай. У пярэдняй частцы палубы «C» размяшчаліся якарныя лябёдкі для 2 галоўных бартавых якараў, там жа знаходзіўся камбуз і сталовая для матросаў і качагараў. За насавой надбудовай размяшчалася шпацырная (так званая межнадстроечная) палуба для пасажыраў трэцяга класа даўжынёй 15 м. На палубе «D» была яшчэ адна, ізаляваная, шпацырная палуба трэцяга класа. Па ўсёй даўжыні палубы «Е» ішлі каюты пасажыраў першага і другога класаў, а таксама каюты сцюардаў і механікаў. У першай частцы палубы «F» размяшчаліся 64 каюты пасажыраў другога класа і асноўныя жылыя памяшканні пасажыраў трэцяга, які працягнуўся на 45 м і якія займалі ўсю шырыню лайнера. Тут было 2 вялікіх салона, сталовая пасажыраў трэцяга класа, суднавыя пральні, басейн і турэцкія лазні. Палуба «G» захоплівала толькі насавую і кармавую частку, паміж якімі размяшчаліся кацельні аддзялення. Насавая частка палубы даўжынёй 58 м была на 2 м вышэй ватэрлініі, да цэнтра лайнера яна паступова паніжалася і на процілеглым канцы была ўжо на ўзроўні ватэрлініі. Тут было 26 кают для 106 пасажыраў трэцяга класа, астатнюю плошчу займалі багажнае аддзяленне для пасажыраў першага класа, Судовая пошта і зала для гульні ў мяч. За насавой часткай палубы размяшчаліся бункеры з вуглём, якія займалі 6 воданепранікальных адсекаў вакол комінаў, за імі ішлі 2 адсека з параправодамі поршневых паравых машын і турбіннае аддзяленне. Далей знаходілася кармавая частка палубы даўжынёй 64 м са складамі, каморы і 60 кают для 186 пасажыраў трэцяга класа, якія знаходзіліся ўжо ніжэй ватэрлініі. == Мачты == Адна знаходзілася на карме, іншая — на паўбаку, кожная была выканана са сталі з верхняй часткай з ціка. На пярэдняй, на вышыні 29 м ад ватэрлініі, размяшчалася [[Марс (марскі тэрмін)|марсавая пляцоўка]] («вараннёвае гняздо»), дабрацца да якой можна было па ўнутраным металічным [[Трап (марскі тэрмін)|трапе]]. == Службовыя памяшканні == У пярэдняй часткі шлюпачнай палубы знаходзіўся хадавы масток, ад ддалены ад носа на 58 м. На мастку размяшчалася хадавая рубка са штурвалам і компасам, адразу за ёй памяшканне, дзе захоўваліся навігацыйныя карты. Справа ад рулявой рубкі былі штурманская высечка, каюта капітана і частка кают афіцэраў, злева — астатнія каюты афіцэраў. Ззаду іх, за пярэдняй трубой, была рубка радыётэлеграфіі і каюта радыста. У пярэдняй частцы палубы «D» размяшчаліся жылыя памяшканні для 108 качагараў, асаблівы вінтавы трап злучаў гэтую палубу непасрэдна з кацельнямі, так што качагары маглі сыходзіць на працоўныя месцы і вяртацца, не праходзячы міма кают або салонаў для пасажыраў. У пярэдняй частцы палубы «Е» знаходзіліся жылыя памяшканні для 72 грузчыкаў і 44 матросаў. У першай частцы палубы «F» размяшчаліся ў кубрыку 53 качагараў 3. Змены. На палубе «G» знаходзіліся памяшканні для 45 качагараў і змазчыка. «RMS» у назве азначае Каралеўскае Паштовае Судна. На судне быў паштамт і склад на палубах «F» і «G», дзе працавалі 5 паштовых работнікаў. == Другое дно == Другое дно размяшчалася прыкладна ў паўтара метрах над кілем і займала 9/10 даўжыні судна, не захопліваючы толькі невялікія ўчасткі ў насавой частцы і карме. На другім дне былі ўсталяваныя катлы, поршневыя паравыя машыны, паравая турбіна і электрагенератар, усё гэта было трывала замацавана на сталёвых плітах, рэшту прасторы выкарыстоўвалі для грузаў, вугалю і цыстэрнаў з пітной вадой. На ўчастку другога машыннага аддзялення дно падымалася на 2,1 м над кілем, што павялічвала абарону лайнера пры пашкоджанні знешняй ашалёўкі. == Сілавая ўстаноўка == Зарэгістраваная магутнасць паравых машын і турбіны складала 50 тыс. к. с. (Фактычна 55 тыс. к. с.). [[Турбіна]] размяшчалася ў пятым воданепранікальным адсеку ў кармавой частцы лайнера, у наступным адсеку, бліжэй да носа, размяшчаліся паравыя машыны, іншыя 6 адсекаў былі занятыя дваццаццю чатырма двухпраточнымі і пяццю аднапраточнымі катламі, якія выпрацоўваюць пар для галоўных машын, турбіны, генератараў і дапаможных механізмаў. Дыяметр кожнага катла быў 4,79 м, даўжыня двухпраточных была роўная 6,08 м, аднапраточных — 3,57 м. У кожнага двухпраточнага катла мелася 6 топак, а ў аднапраточнага — 3. Акрамя таго, «Тытанік» быў абсталяваны чатырма дапаможнымі машынамі з генератарамі, кожны магутнасцю 400 кілават, якія выпрацоўваюць электрычнасць напружаннем у 100 вольт. Побач з імі былі яшчэ два 30-кілаватных генератара. Пар высокага ціску з катлоў ішоў у 2 паравыя машыны трайнога пашырэння, які круціць бакавыя вінты. З машын пар далей паступаў у турбіну нізкага ціску, якая прыводзіла ў дзеянне сярэдні вяслярны [[вінт]]. З турбіны адпрацаваны пар трапляў у кандэнсатары, адкуль прэсная вада ішла назад у катлы па замкнёным цыкле. «Тытанік» развіваў прыстойную для свайго часу хуткасць, хоць і саступаў турбаходам канкурэнта — Cunard Line. == Трубы == Лайнер меў 4 трубы, дыяметр кожнай з якіх быў 7,3 м, вышыня — 18,5 м. Тры першыя адводзілі дым з топак катлоў, чацвёртая, размешчаная над адсекам турбіны, выконвала функцыі выцяжнога вентылятара, да яе быў падведзены комін для суднавых кухняў. Падоўжны разрэз судна прадстаўлены на яго макеце, які экспануецца ў Нямецкім музеі Мюнхена, дзе выразна бачна, што апошняя труба не была звязана з топкамі. Чацвёртая труба была выключна касметычнай, каб судна выглядала больш магутным. == Электразабеспячэнне == Да размеркавальнай сеткі было падключана 10000 [[лямпа напальвання|лямпачак]], 562 электраабагравальнікі, галоўным чынам у каютах першага класа, 153 [[электрарухавік|электраматора]], у тым ліку электрапрывады для васьмі кранаў агульнай грузападымальнасцю 18 тон, 4 грузавыя [[лябёдка|лябёдкі]] грузападымальнасцю 750 кг, 4 [[ліфт]]а, кожны на 12 чалавек. Акрамя гэтага, электрычнасць спажывалі тэлефонная станцыя і радыёсувязь, вентылятары ў кацельні і машынным аддзяленні, апараты ў гімнастычнай зале, дзясяткі машын і прыбораў у кухнях, у тым ліку [[халадзільнік]]і. == Сувязь == Тэлефонны камутатар абслугоўваў 50 ліній. Радыёабсталяванне на лайнеры было самым сучасным, магутнасць асноўнага перадатчыка складала 5 кілават, сілкаванне паступала ад электрагенератара. Другі, аварыйны перадатчык, сілкаваўся ад батарэй. Паміж двума мачтамі былі нацягнутыя 4 [[антэна|антэны]], некаторыя даўжынёй да 75 м. Гарантаваная далёкасць праходжання радыёсігналу складала 250 міль. Днём пры спрыяльных умовах магчымая была сувязь на адлегласці да 400 міль, а ўначы — да 2000. Радыёабсталяванне паступіла на борт 2 красавіка ад фірмы «Марконі», якая да гэтага часу манапалізавала радыёпрамысловасці Італіі і Англіі. Два маладых афіцэра-радыста ўвесь дзень збіралі і ўсталёўвалі станцыю, для праверкі адразу ж была праведзена тэставая сувязь з берагавой станцыяй у Мэлін Хэд, на паўночным узбярэжжы Ірландыі, і з Ліверпулем. 3 красавіка радыёапаратура працавала спраўна, у гэты дзень была ўсталяваная сувязь з востравам Тэнэрыфэ на адлегласці 2000 міль і з Порт-Саідам у Егіпце (3000 міль). У студзені 1912 «Тытаніку» былі прысвоены радыёпазыўныя «MUC», потым яны былі замененыя на «MGY», якія раней належалі амерыканскаму судну «Йель». Як дамінуючая радыёкампанія, «Марконі» ўвяла свае ўласныя радыёпазыўныя, большасць з якіх пачыналіся на літару «М», па-за залежнасцю ад яе размяшчэння і краіны прыпіскі судна, на якім яна была ўсталяваная. == Плаванне і крушэнне == У першым падарожжы лайнера прынялі ўдзел шматлікія знакамітасці таго часу, уключаючы мільянера і буйнага прамыслоўца Джона Джэйкаба Астара IV і яго жонку Мадлен Астар, бізнесмена Бенджаміна Гугенхайма, уладальніка ўнівермага «Macy’s» Ісідара Штраўса і яго жонку Іду, эксцэнтрычную мільянерку і грамадскую актывістку Маргарэт «Молі» Браўн, якая атрымала пасля гібелі судна мянушку «непатапляльнай», сэра Косма Даф Гордана і яго жонку, папулярную ў пачатку стагоддзя мадэльера лэдзі Люсі Даф Гордан, бізнесмена і гульца ў крыкет Джона Таера, брытанскага журналіста Уільяма Томаса Стыда, графіню Роцкую, ваеннага памочніка прэзідэнта ЗША Арчыбальда Бата, кінаактрысу Дораці Гібсан і шматлікіх іншых. == Паўночная і Паўднёвая трансатлантычныя трасы. Лядовая абстаноўка == Пагрозу суднаходства ў [[Паўночная Атлантыка|паўночнай Атлантыцы]] ўяўляюць [[айсберг]]і, якія адколваюцца ад леднікоў на захадзе Грэнландыі і дрэйфуюць пад дзеяннем цячэнняў. Небяспеку нясуць таксама ледзяныя палі, якія бяруць свой пачатак у арктычным басейне, а таксама ля берагоў Лабрадора, Ньюфаўндленда і ў праліве св. Лаўрэнція, і дрэйфуюць пад дзеяннем вятроў і цячэнняў. Справаздачы пра ільды і іх руху ў паўночнай Атлантыцы прадстаўляе гідралагічныя служба ЗША з 1890 года. Самы кароткі маршрут з паўночнай Еўропы ў ЗША пралягае побач з узбярэжжам Ньюфаўндленда, непасрэдна праз зону туманаў і айсбергаў. У мэтах упарадкавання мараплаўства ў паўночнай Атлантыцы, у 1898 годзе параходныя кампаніі заключылі пагадненне, якое ўсталёўвала 2 трансатлантычныя трасы, якія праходзілі значна на поўдзень. Для кожнай з трас былі вызначаны асобныя маршруты для параходаў, якія рухаюцца на захад і на ўсход, якія адстаялі адзін ад аднаго на адлегласці да 50 міль. З сярэдзіны студзеня па сярэдзіну жніўня, у сезон найбольшай лядовай небяспекі, параходы рухаліся па Паўднёвай трасе. У астатні час года выкарыстоўвалася Паўночная траса. Гэты парадак звычайна дазваляў звесці да мінімуму верагоднасць сустрэчы з дрэйфуючымі льдамі. Але 1912 выдаўся незвычайным. З Паўднёвай трасы, па заходнім маршруце якой рухаўся і «Тытанік», адно за адным паступалі паведамленні аб айсбергах. Гідралагічная служба ЗША ў сувязі з гэтым ставіла пытанне аб пераносе трасы больш на поўдзень, але адпаведныя рашэнні былі прынятыя запознена, пасля катастрофы. == Храналогія == == Шлях «Тытаніка» і месца яго крушэння == === Серада, 10 красавіка, 1912 === * 12:00 — «Тытанік» адыходзіць ад прычальнай сценкі саўтгемптанскага порта і ледзь пазбягае сутыкнення з амерыканскім лайнерам «Нью-Ёрк». На борце «Тытаніка» 922 пасажыры. * 19:00 — прыпынак у [[Шэрбур]]ы (Францыя) для прыняцця на борт 274 пасажыраў і пошты. * 21:00 — «Тытанік» выйшаў з Шэрбура і накіраваўся ў [[Квінстаўн]] (Ірландыя). === Чацвер, 11 красавіка, 1912 === * 12:30 — прыпынак у Квінстаўне для прыняцця на борт 120 пасажыраў і пошты; адзін член каманды 23-гадовы качагар Джон Кофі па невядомых прычынах дэзертыраваў з «Тытаніка». * 14:00 — «Тытанік» адбывае з Квінстаўна з 1316 пасажырамі і 891 членам экіпажа на борце. === Нядзеля, 14 красавіка, 1912 === * 09:00 — «Карона» паведамляе аб ільдах у раёне 42 ° паўночнай шыраты, 49° — 51° заходняй даўгаты. * 13:42 — «Балтык» паведамляе аб наяўнасці льдоў у раёне 41° 51′ паўночнай шыраты, 49° 52′ заходняй даўгаты. * 13:45 — «Амерыка» паведамляе аб ільдах у раёне 41° 27′ паўночнай шыраты, 50° 8′ заходняй даўгаты. * 19:00 — тэмпература паветра 43 ° па [[Градус Фарэнгейта|шкале Фарэнгейта]] (6&nbsp;°C). * 19:30 — тэмпература паветра 39 ° па шкале Фарэнгейта (3,9&nbsp;°C). * 19:30 — «Каліфорніен» паведамляе аб ільдах у раёне 42° 3′ паўночнай шыраты, 49° 9′ заходняй даўгаты. * 21:00 — тэмпература паветра 33 ° па шкале Фарэнгейта (0,6&nbsp;°C). * 21:30 — другі памочнік капітана Лайтоллер папярэджвае суднавага цесляра і вахтавых у машынным аддзяленні аб тым, што неабходна сачыць за сістэмай прэснай вады — вада ў трубаправодах можа замерзнуць; ён загадвае наперадгледзячаму назіраць за з’яўленнем льдоў. * 21:40 — «Месаба» паведамляе аб льдах ў раёне 42° — 41° 25′ паўночнай шыраты, 49° — 50° 30′ заходняй даўгаты. * 22:00 — тэмпература паветра 32 ° па шкале Фарэнгейта (0&nbsp;°C). * 22:30 — тэмпература забортнай вады панізілася да 31 ° па шкале Фарэнгейта (-0,56&nbsp;°C). * 23:00 — «Каліфорніэн» папярэджвае аб наяўнасці льдоў, але радыст «Тытаніка» абрывае радыёабмен раней, чым «Каліфорніэн» паспявае паведаміць каардынаты раёна. * 23:40 — У кропцы з каардынатамі 41° 46′ паўночнай шыраты, 50° 14′ заходняй даўгаты (пасля высветлілася, што гэтыя каардынаты былі разлічаны няслушна) на адлегласці каля 450 метраў прама па курсе быў заўважаны айсберг. Нягледзячы на манеўр, праз 39 секунд адбыўся дотык падводнай часткі судна, корпус атрымаў шматлікія дробныя прабоіны на даўжыню каля 100 метраў. З 16 воданепранікальных адсекаў судна 6 былі прарэзаны (у шостым цеча была вельмі нязначная). == Этапы затаплення «Тытаніка» == === Панядзелак, 15 красавіка, 1912 === * 00:05 — адчувальны дыферэнт на нос. Аддадзены загад расчахліць выратавальныя [[шлюпка|шлюпкі]] і склікаць членаў экіпажа і пасажыраў да месцаў збору. * 00:15 — з «Тытаніка» перададзены першы радыётэлеграфны сігнал аб дапамозе. * 00:45 — выпушчана першая сігнальная ракета, і спушчана на ваду першая выратавальная шлюпка (№ 7). Насавая палуба сыходзіць пад ваду. * 01:15 — дапушчаны на палубу пасажыры 3 класа. * 01:40 — выпушчаная апошняя сігнальная ракета. 02:05 — спушчана апошняя *выратавальная шлюпка (складная шлюпка D). Насавая частка шлюпачнай палубы сыходзіць пад ваду. * 02:08 — «Тытанік» рэзка ўздрыгвае і зрушваецца наперад. Хваля пракатваецца па палубе і залівае масток, змываючы ў ваду пасажыраў і членаў каманды. * 02:10 — перададзены апошнія радыётэлеграфныя сігналы. * 02:15 — «Тытанік» высока задзірае ўверх карму, агаляючы руль і вяслярныя вінты. * 02:17 — згасае электрычнае асвятленне. * 02:18 — «Тытанік», хутка апускаючыся, разломліваецца на дзве часткі. * 02:20 — «Тытанік» затануў. * 02:29 — На хуткасці каля 13 міль у гадзіну насавая частка «Тытаніка» ўразаецца ў акіянскае дно на глыбіні 3750 метраў, хаваючыся ў асадкавыя пароды дна. * 03:30 — з выратавальных шлюпак заўважаюць сігнальныя ракеты, выпушчаныя з «Карпатыі». * 04:10 — «Карпатыя» падабрала першую шлюпку з «Тытаніка» (шлюпку № 2). * 08:30 — «Карпатыя» падабрала апошнюю (№ 12) шлюпку з «Тытаніка». * 08:50 — «Карпатыя», узяўшы на борт 704 чалавекі, якія выратаваліся з «Тытаніка», бярэ курс на Нью-Ёрк. === Чацвер, 18 красавіка, 1912 === «Карпатыя» прыбывае ў Нью-Ёрк. == Сутыкненне == Распазнаўшы ў лёгкай смузе айсберг, наперадгледзячы Фліт папярэдзіў «перад намі — лёд» і тры разы ўдарыў у звон, што азначала перашкоду прама па курсе, пасля чаго кінуўся да тэлефона, які злучаў непасрэдна з капітанскім мастком. Шосты памочнік Мудзі, які знаходзіўся на мастку, узняў трубку амаль імгненна і пачуў выкрык «лёд прама па носе!!!» («Ice right ahead!!!»). Ветліва падзякаваўшы, Мудзі звярнуўся да вахтавага афіцэра Мэрдака і паўтарыў папярэджанне. Той кінуўся да тэлеграфу, паставіў яго ручку на «стоп» і крыкнуў «права на борт», адначасова перадаўшы ў машыннае аддзяленне загад «поўны назад», націснуў рычаг, які ўключаў закрыццё воданепранікальных дзвярэй у пераборках кацельняў і машынным аддзяленні. Па тэрміналогіі 1912 каманда «права руля» (нават калі штурвал трэба было круціць налева) азначала паварот кармы судна направа, а носа — налева (на рускіх судах з 1909 ўжо выкарыстоўвалася натуральная падача каманд). Рулявы Роберт Хітчэнс налёг на рукаятку штурвальнага кола і хутка павярнуў яго супраць гадзіннікавай стрэлкі да ўпора, пасля чаго Мэрдаку далажылі «руль направа, сэр». У гэтую хвіліну на масток прыбеглі яшчэ вахтавы рулявы Альфрэд Олівер і Баксхол, які знаходзіўся ў штурманскай рубцы, калі ў «вараннёвым гняздзе» раздаліся ўдары звона. А. Олівер ў сваіх паказаннях у сенаце ЗША, зрэшты, вызначана заяўляў, што пры ўваходзе на масток ён пачуў каманду «лева на борт» (адпаведную павароту направа), і гэтая каманда была выкананая. Па словах Баксхола (Брытанскае расследаванне, пытанне 15355), Мэрдак далажыў капітану Сміту: «Я даў права на борт і даў задні ход, і збіраўся даць лева на борт каб абысці яго, але ён быў занадта блізка». Вядома, што на «Тытаніку» не выкарыстоўваліся [[бінокль|біноклі]] для наперадгледзячых, паколькі адсутнічаў ключ ад сейфа з біноклямі. Яго забраў 2-і Памочнік капітана Блэр, калі капітан яго выключыў з каманды, узяўшы на борт члена каманды з «Алімпіі». Не выключана, што адсутнасць бінокля стала адной з прычын крушэння лайнера. Аднак аб існаванні бінокляў стала вядома толькі праз 95 гадоў пасля крушэння карабля, калі адзін з іх быў выстаўлены ў аўкцыённым доме «Генры Элдрыджа і сыноў» у горадзе Дзівайзэс, [[графства Уілтшыр]]. Другім памочнікам капітана «Тытаніка» павінен быў стаць Дэвід Блэр, для чаго ён і прыбыў 3 красавіка 1912 г. з [[Белфаст]]а ў Саўтгэмптан. Аднак кіраўніцтва кампаніі «Уайт Стар Лайн» у апошні момант замяніла яго на Генры Уайлда, першага памочніка з аналагічнага судна «Алімпік», паколькі ён меў вопыт у кіраванні такімі вялікімі лайнерамі, у выніку чаго Блэр ў спешцы забыўся перадаць ключ чалавеку, які прыйшоў на яго месца. Зрэшты, шматлікія гісторыкі сыходзяцца на думцы, што наяўнасць бінокляў не дапамагло б прадухіліць катастрофу. Гэта пацвярджае і тое, што наперадгледзячыя ў «вараннёвым гняздзе» заўважылі айсберг раней за тых членаў экіпажа, якія знаходзіліся на мастку, і мелі пры сабе біноклі. == «Тытанік» тоне == == Выратавальныя шлюпкі == На борце «Тытаніка» было 2224 чалавекі, але агульная ўмяшчальнасць выратавальных шлюпак складала толькі 1178 чалавек. Прычына была ў тым, што згодна з дзеючымі тады правіламі, агульная ўмяшчальнасць выратавальных шлюпак залежала ад танажу судна, а не ад колькасці пасажыраў і членаў экіпажа. Правілы былі складзеныя ў 1894 годзе, калі самыя вялікія суда мелі [[водазмяшчэнне]] каля 10 000 тон. Водазмяшчэнне «Тытаніка» было 46328 тон. Але і гэтыя шлюпкі былі запоўненыя толькі часткова. Капітан Сміт аддаў загад або ўказанне «спачатку жанчыны і дзеці». Афіцэры інтэрпрэтавалі гэты загад па-рознаму. Другі памочнік капітана Лайтолер, які камандаваў спускам шлюпак ў левага борта, дазваляў мужчынам займаць месцы ў шлюпках, толькі калі патрэбныя былі весляры і ні пры якіх іншых абставінах. Першы памочнік Мэрдак, які камандаваў спускам шлюпак ў правага борта, дазваляў спусціцца мужчынам, калі не было жанчын і дзяцей. Так, у шлюпцы нумар 1 было занята толькі 12 месцаў з 65. Акрамя таго, спачатку многія пасажыры не хацелі займаць месцы ў шлюпках, таму што «Тытанік», на якім не было знешніх пашкоджанняў, здаваўся ім больш бяспечным. Апошнія шлюпкі запаўняліся лепш, таму што пасажырам ўжо было відавочна, што «Тытанік» затоне. У самай апошняй шлюпцы было занята 44 месца з 65. Але ў шаснаццатай адбыўшай ад борта шлюпцы было шмат свабодных месцаў, у ёй ратаваліся пасажыры 1 класа. Экіпаж нават не паспеў спусціць усё шлюпкі, якія былі на борце. Дваццатую шлюпку змыла за борт, калі пярэдняя частка парахода сышла пад ваду, і яна плавала ў перавернутым выглядзе. У выніку аналізу аперацыі па выратаванні людзей з «Тытаніка» робіцца выснова аб тым, што пры адэкватных дзеяннях каманды ахвяр было б як мінімум на 553 чалавекі менш. Прычынай нізкай выжывальнасці пасажыраў на судне з’яўляецца ўстаноўка, дадзеная капітанам, на выратаванне ў першую чаргу жанчын і дзяцей, а не ўсіх пасажыраў; зацікаўленасць экіпажа ў такім парадку пасадкі ў шлюпкі. Перашкаджаючы мужчынам-пасажырам у доступе да шлюпак, мужчыны з экіпажа атрымлівалі магчымасць займаць месцы ў напаўпустых шлюпках самі, прыкрываючы свае інтарэсы «высакароднымі намерамі» клопату пра жанчын і дзяцей. У выпадку, калі б усе пасажыры, мужчыны і жанчыны, займалі месцы ў шлюпках, мужчыны з экіпажа ў іх не патрапілі бы і іх шанцы на выратаванне былі б роўныя нулю, і экіпаж не мог гэтага не разумець. Мужчыны з каманды займалі частку месцаў амаль ва ўсіх шлюпках па ходзе эвакуацыі з судна, у сярэднім 10 чалавек з экіпажа на 1 шлюпку. Уратавалася 24 % ад колькасці экіпажа, прыкладна столькі ж, колькі ўратавалася пасажыраў 3 класа (25 %). У каманды не было ніякіх падстаў лічыць свой абавязак выкананым — большасць пасажыраў заставалася на караблі без надзеі на выратаванне, не было выканана нават распараджэнне ратаваць у першую чаргу жанчын і дзяцей (некалькі дзесяткаў дзяцей, і больш за сотню жанчын так і не села ў шлюпкі). У справаздачы брытанскай камісіі аб выніках расследавання абставін гібелі «Тытаніка» паказваецца, што «калі б шлюпкі затрымлівалі трохі даўжэй перад спускам на ваду, альбо калі б дзверы праходу былі адкрыты для пасажыраў, большая колькасць з іх маглі б трапіць на шлюпкі». Прычынай нізкай выжывальнасці пасажыраў 3 класа з вялікай доляй верагоднасці можна лічыць перашкоды, якія ўчыняліся экіпажам для праходу пасажыраў на палубу, закрыццё дзвярэй праходу. Для параўнання, эвакуацыя з «Лузітаніі» была праведзена без дыспрапорцыі ў працэнтах па тых, хто быў выратаваны ў залежнасці ад полу або класа пасажыраў. Людзі ў шлюпках, як правіла, не ратавалі тых, хто знаходзіўся ў вадзе. Наадварот, яны імкнуліся адплыць як мага далей ад месца крушэння, баючыся, што знаходзяцца ў вадзе перавернуць іх лодкі або што іх засмокча ў варонку ад тонучага судна. З вады было падабрана жывымі ўсяго 6 чалавек. == Неаказанне дапамогі параходам «Каліфорніэн» == Вельмі сур’ёзная крытыка абрынулася на каманду «SS Californian» і асабіста на капітана судна Стэнлі Лорда. З карабля, які знаходзіўся ў раёне катастрофы «Тытаніка», на працягу доўгага часу назіралі сігнальныя ракеты, але бяздзейнічалі. Адзіным адказам на сігналы бедства была светлавая марзянка, якую пасылаў «Каліфорніэн» на працягу двух гадзін. Радыст на параходзе лёг спаць за некалькі хвілін да таго, як быў пасланы сігнал [[SOS]] з «Тытаніка», і быў разбуджаны толькі ў 3:30 раніцы. == Звесткі пра выратаваных і загінулых == У першыя дні газеты паведамлялі супярэчлівую інфармацыю пра колькасць ахвяр, заснаваную на чутках. Выратаваліся амаль усе жанчыны і дзеці з кают 1 і 2 класаў. Большасць жанчын і дзяцей з кают 3 класа загінулі, бо ім было цяжка знайсці шлях наверх праз лабірынты вузкіх калідораў. Загінулі таксама амаль усе мужчыны. Трагедыя сям’і Полсан панесла жыцці маці Альмы і ўсіх яе чатырох малалетніх дзяцей, якіх у Нью-Ёрку чакаў бацька Нільс. Уцалела 323 мужчыны (20 % усіх дарослых мужчын) і 331 жанчына (75 % усіх дарослых жанчын), у тым ліку Віялета Джэсап, Дораці Гібсан, Молі Браўн, Люсі Даф Гордан, графіня Роцкая і іншыя. У маі 2006 года ва ўзросце 99 гадоў памерла апошняя амерыканка-відавочца, якая выжыла пры крушэнні «Тытаніка». Пра гэта паведаміла бостанскае пахавальнае бюро. Шведка па паходжанні Ліліян Гертруда Асплунд, якой падчас катастрофы было пяць гадоў, страціла ў ёй бацьку і трох братоў. Выжылі яе маці і брат, якому тады было тры гады. Яны былі пасажырамі трэцяга класа і выратаваліся ў шлюпцы № 15. Асплунд была апошняй, хто памятаў пра тое, як адбылася трагедыя, аднак яна пазбягала публічнасці і рэдка казала пра гэту падзею. Апошняя з пасажыраў «Тытаніка», Мілвіне Дын, якой на момант крушэння лайнера было два з паловай месяцы, сканала 31 мая 2009 года ва ўзросце 97 гадоў. Яе прах быў развеяны па ветры 24 кастрычніка 2009 г. у порце Саўтгемптана, адкуль «Тытанік» пачаў свой адзіны рэйс. == «Тытанік» і Беларусь == Упершыню па-беларуску пра пагібель «Тытаніка» паведаміла газета «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]» пад рубрыкай «З заграніцы». У змешчанай на першай паласе нататцы гаварылася, што хоць чалавецтва і скарае крок за крокам «сляпыя сілы прыроды», навучылася выкарыстоўваць электрычнасць і ездзіць па акіянах як «па сухапуцці», але «усё-ж такі час ад часу сіла прыроды, сляпы прыпадак перэважывае ўсю мудрасць чалавеччу», як здарылася з «Тытанікам». Чытачам тлумачылася, што сабой уяўляў «Тытанік» («аграмадны параход», «як-бы цэльны горад») і якім быў яго першы і апошні рэйс («гэты велікан выйшоў у морэ, вязучы больш 2 тысяч пасажыроў, 7 мільёнаў пісем з Амерыкі ўЕўропу, шмат дарагіх рэчэй і багата гатовых грошы»), калі ўначы ён «наляцеў на аграмадную ледзяную гару» і з цягам часу «затонуў, а ў ім 1,600 душ». Да гібелі людзей на «Тытаніку» невядомы аўтар нататкі паставіўся са спачуваннем: «Сэрцэ кожнаго чалавека халадзее ад апісання гэтаго нешчасця». Але разам з тым ён выказаў упэўненасць, што катастрофа не спыніць людства, што «чалавек з новай сілай бярэцца да працы, каб запанаваць над усей прыродай»<ref>Naša Niwa. — 1912. — 19 (2) krasawika (apryla). — S. 1.</ref>. {{Зноскі}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Судны і караблі]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1912 года]] [[Катэгорыя:Судны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Караблекрушэнні ў Атлантычным акіяне]] j2zkyzyyyj90nw1xyzjojuq6pskff04 0 74249 5160967 5113681 2026-07-04T15:04:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160967 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Кляпінічы |краіна = Беларусь |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 08 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 55 |CoordAddon = type:city_region:BY-MO |памер карты краіны = 250 |памер карты вобласці = 250 |памер карты раёна = 250 |вобласць = Магілёўская |раён = Круглянскі |сельсавет = Комсеніцкі |від главы = Старшыня |глава = Таццяна Міхайлаўна Арыстава<ref name="СЖ">{{cite web| author =С.Воропаева| date =2011-02-25| url =http://www.krugloe.by/gramadstva/ya-khochu-chtoby-khoroshela-derevenka-kolkhoznitsa| title =Я хочу, чтобы хорошела деревенька-колхозница| work =Грамадства| publisher =Круглянская раённая газета «Сельскае жыццё»| access-date =2011-03-06| lang =ru| archive-url =https://www.webcitation.org/69LsJ2TAE?url=http://www.krugloe.by/gramadstva/ya-khochu-chtoby-khoroshela-derevenka-kolkhoznitsa| archive-date =22 ліпеня 2012| url-status =dead}}</ref> |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = 17 ліпеня{{і}}1924 |плошча = 0.786<ref>{{cite web| url =http://osm.sbin.ru/stat/by/latest/addr/79929.html| title =Кляпиничи| work =Круглянский район| access-date =2011-02-22| archive-url =https://www.webcitation.org/69LsJm4Gs?url=http://osm.sbin.ru/stat/by/latest/addr/79929.html| archive-date =22 ліпеня 2012| url-status =dead}}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 171 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 140<ref name="СЖ" /> |год перапісу = |шчыльнасць = 178.12 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 213184 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243033701 }} '''Кляпі́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kliapiničy}}, {{lang-ru|Кляпиничи}}) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Комсеніцкі сельсавет|Комсеніцкага сельсавета]]. == Сельская гаспадарка == У 2000 годзе ў Кляпінічах пачаў працаваць зернесушыльны комплекс М- 819, дзе зерне сушаць газам, які паступае па трубаправодзе.<ref>{{cite web| url =http://library.mogilev.by/kray/Econom/R13P7f.html| title =Эканоміка Магілёўшчыны| work =Магілёўскі раен| access-date =2011-02-22}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Інфраструктура == Дом культуры. == Вядомыя асобы == * '''Дзмітрый Фядотавіч Грушэцкі''' — з роду [[Грушэцкія герба «Любіч»|Грушэцкіх герба «Любіч»]], унтэр-афіцэр, служыў на лінкары «Андрэй Першазваны». Памер падчас [[Першая Сусветная вайна|1-й сусветнай вайны 1914—1918 гадоў]] ад сухотаў 6 лютага 1916 года ў [[Хельсінкі|Гельсінфорскім]] марскім шпіталі. Пахаваны на праваслаўных могілках базы Балтыйскага флоту ў порце Гельсінфорс, [[Фінляндыя]].<ref>{{cite web| url =http://www.nekropolvmf.ru/boy.php| title =XX век| work =Боевые действия| publisher =Nekropolvmf.ru| access-date =2011-02-22| archive-url =https://web.archive.org/web/20131126115933/http://nekropolvmf.ru/boy.php| archive-date =26 лістапада 2013| url-status =dead}}</ref> * '''Нікіфар Дзмітрыевіч Кротаў''' (у базе «Беларускі „Мемарыял“») — нарадзіўся ў 1894 г., в. Кляпінічы, беларус; загадчык, няпоўная сярэдняя школа. Пражываў: Магілёўская вобл., Круглянскі раён, в. Кляпінічы. Арыштаваны 13 лістапада 1937 г. Прыгавораны: судзебны орган 17 лістапада 1937 г., абв.: 68 — Шпіянаж. Прыгавор: ВМН Расстраляны 20 снежня 1937 г. Рэабілітаваны 17 мая 1958 г. Ваенным трыбуналам БВА.<ref>{{cite web | url = http://lists.memo.ru/d18/f273.htm | title = Кротов Никифор Дмитриевич | work = Списки жертв | access-date = 2011-02-22 | archive-date = 31 студзеня 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110131135537/http://lists.memo.ru/d18/f273.htm | url-status = dead }}</ref> * '''Мікалай Кротаў''' — член Беларускай моладзевай грамадскай арганізацыі выратавальнікаў-пажарных. 20 лютага 2010 г., разам с суседам М. С. Каралёвым, выратавалі на пажары аднавяскоўца-пенсіянера інваліда II групы.<ref>{{cite web | author = Ілона Іванова | date = 24 лютага 2010 | url = http://news.21.by/society/2010/02/24/469600.html | title = Новости Общества | work = РОЗГАЛАС | publisher =news.21.by }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Комсеніцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Комсеніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]] fdm1fmdthgt3ez9w2dmop6g1thyv9zs 0 74702 5160921 4408705 2026-07-04T12:56:43Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Анарэ дэ Бальзак]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160921 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Анарэ дэ Бальзак | Арыгінал імя = Honoré de Balzac | Фота = | Шырыня = | Подпіс = Анарэ дэ Бальзак | Імя пры нараджэнні = Анарэ Бальса | Псеўданімы = | Нарадзіўся = | Месца нараджэння = | Памёр = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Анарэ́ дэ Бальза́к'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.2., Мн., 1996, С.264.</ref> ({{lang-fr|Honoré de Balzac}} {{IPA|[ɔnɔʁe də balˈzak]}}; [[20 мая]] [[1799]], [[Тур (горад)|Тур]] — [[18 жніўня]] [[1850]], [[Парыж]]) — французскі [[пісьменнік]], пачынальнік [[Рэалізм (літаратура)|рэалізму]]. == Біяграфічныя звесткі == Не мае ніякіх роднасных адносін з французскім пісьменнікам ''Жану-Луі Гез дэ Бальзакам'' (1597—1654). Імя пры нараджэнні — '''Анарэ Бальса'''; часціцу «дэ», якая азначае прыналежнасць да дваранскага роду, пачаў выкарыстоўваць каля [[1830]] года, таксама змяніў прозвішча для мілагучнасці. Вучыўся ў Вандомскім каледжы; у 1819 скончыў парыжскую Школу права, адначасова праслухаў курс літаратуры ў [[Сарбона|Сарбоне]]. == Творчасць == Першы твор — класіцыстычная трагедыя ў вершах «Кромвель» ([[1820]]). Поспех і прызнанне прыйшлі з выхадам гістарычнага рамана «Шуаны» (1829). Прыярытэтам эстэтычнай сістэмы пісьменніка стаў матэрыяльны свет і будзённае жыццё. Гэта выходзіла па-за межы [[рамантыэм]]у, які панаваў у літаратуры да 1830-х г. Аднак традыцыі рамантычнага мастацтва заўсёды прысутнічалі ў творчасці Бальзака, выяўляліся пры адлюстраванні ўсёпаглынальнай страсці герояў. Назіральнасць і празорлівасць пісьменніка дазволілі зразумець галоўную тэвдэнцыю эпохі — эканамічнае пераразмеркаванне багацця, уласнасці і выхад на авансцэну новых уладароў жыцця — фінансістаў, спекулянтаў, ліхвяроў, дзялкоў, якія вырашалі лёс грамадства, стваралі жывую гісторыю. Так нарадзіліся вобразы Габсэка, Грандэ, Гарыо, Нусінгена. Адчуванне свету ў яго цэласнасці і ўнутранай узаемазвязанасці прывяло Бальзака ў 1834 да задумы стварыць «грандыёзны раман пра грамадства», людзей і падзеі ХІХ ст., якая рэалізавана ў вялізным цыкле раманаў і навел (каля 100) пад назвай «Чалавечая камедыя» пра Францыю перыяду Рэстаўрацыі і Ліпеньскай манархіі. Вылучаюцца 3 яго часткі (эцюды). «Эцюды звычаяў» падзяляліся на сцэны прыватнага («Габсэк», 1830; «Трыццацігадовая жвнчына», 1831-34, канчатковая рэд. 1842; «Бацька Гарыо», 1834-35, і інш.), правінцыяльнага («Яўтенія Грандэ», 1833; «Музей старажытнасцяў», 1836-38; «Страчаныя ілюзіі», 1837-43, і інш.), парыжскага («Бляск і ўбоства куртызанак», 1838-47; «Кузіна Бэта», 1846; «Кузэн Понс», 1847, і інш.), ваеннага («Шуаны» і інш.), палітычнага («Цёмная справа», 1841, і інш.) і вясковага («Вясковы лекар», 1833, і інш.) жыцця. «Філасофскія эцюды» склалі «Шчыгрынавая скура» (1830-31), «Элексір даўгалецця» (1830), «Пошукі абсалюту» (1834) і інш. У «аналітычныя эцюды» ўвайшлі «Фізіялогія шлюбу» (1829), «Дробныя нягоды сямейнага жыцця» (1845-46) і інш. Творы аб’ядноўваліся агульнымі героямі, якія ўяўлялі сабой розныя тыпы: узроставыя, прафесійныя, сацыяльныя, маральныя, псіхалагічныя і г.д. Бальзак абараняў манархію, [[каталіцызм]] і адначасова захапляўся буржуазным прагрэсам. Аднак ніхто лепш за яго не паказаў эаганы грамадства, у якім грошы і асабісты інтарэс вынішчаюць усё лепшае, натуральнае з чалавечых адносін і здольныя ператварыць чалавека ў монстра. Творчая манера Бальзака вызначаецца апісальнасцю, стыль — дэталёвасцю, жывапіснасцю. Яму належаць таксама збор навел «Свавольныя апавяданні» (1832-37), п’есы («Мачаха», 1848, і інш.), крытычныя артыкулы («Эцюд пра Бейля», прадмова да «Чалавечай камедыі» і інш.). == Беларускія пераклады == * Габсэк. — Мн., 1993; * Габсэк. Бацька Гар’ё / Перакл. У. Палупанава, [[Андрэй Дынько|А. Дынько]]. — Мн., 1996. (серыя «Школьная бібліятэка» Выд. «Мастацкая літаратура»). Таксама беларускія пераклады А. дэ Бальзака друкаваліся ў 1930-х гг.<ref>Гілевіч Н. Пакуль маё дзіця…</ref>: * Габсек / Бальзак. — Менск [Мінск] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Мастацкая літаратура, 1937. — 105 с. — (Бібліятэка пачынаючага чытача). == Гл. таксама == * [[Дом-музей Бальзака (Парыж)|Дом-музей Бальзака, Парыж]] {{зноскі}} == Літаратура == * [[Ніл Гілевіч|Гілевіч Н.]] Пакуль маё дзіця прыбягае ў слязах… // Гілевіч Н. / Любоў прасветлая. Роздумы ў вершах і прозе аб роднай мове. — Мн., 1996; * Maurois A. Prométhée ou la vie de Balzac, Hachette. — 1965. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бальзак}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз]] [[Катэгорыя:Анарэ дэ Бальзак]] qqn3lhlb6tbqh5zkhrgd2p28m0q5rhf 0 75613 5161034 4594719 2026-07-04T23:29:25Z Artagonist 83283 дапаўненне, удакладненне 5161034 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = | Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Класіцызм Канструктывізм | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = 1840 | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Заканчэнне будаўніцтва = 1864 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = | Імя = Зальцманава сінагога | Прыбудоўкі = 1930-я, 1980-я }} '''Сінагога Зальцмана''' — былая [[яўрэі|яўрэйская]] бажніца артадаксальнага кірунку, якая размяшчаецца ў [[Мінск]]у на вуліцы [[Ракаўская вуліца (Мінск)|Ракаўскай]], 24 (у часы [[СССР]] — Астроўскага, 24). == Гісторыя == Сінагога пабудавана ў 1840 годзе на сродкі купца Зальцмана для бедных габрэяў Мінска на [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскім прадмесці]]. Першапачаткова будынак школы быў драўляны. Дакладная дата ўзвядзення мураванага будынка школы не вядома, аднак устаноўлена, што ў 1880 г. ён ужо існаваў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/budynak-1_5_30|title=Будынак — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. Будынак быў аднапавярховы, размяшчаўся з невялікім адступам ад лініі забудовы ўгыб участка. З боку вуліцы было два ўваходы. У 1929&nbsp;г. сінагога была ліквідаваная, а будынак адданы пад размяшчэнне клуба для працоўных «Хлебзавода». У 1930-я гг. Будынак быў перабудаваны ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] пад [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Беларусь»]]. Быў надбудаваны другі паверх, дабудаваны часткі з тарцовых фасадаў, а таксама зменена архітэктурна-дэкаратыўнае рашэнне фасадаў і зменена планіроўка. Зала размяшчалася на другім паверсе. Кінатэатр дзейнічаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і пасля яе заканчэння да 1961&nbsp;г., калі быў перанесены ў новы будынак на [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2025/12/17/cinema|title=Без попкорна и на деревянных креслах: минские кинотеатры нашего детства - Недвижимость Onlíner|last=darriuss|website=Onlíner|date=2025-12-17|access-date=2026-07-04}}</ref>. Пасля ў будынку размясціўся гарадскі Дом піянераў. У 1973&nbsp;г. будынак перадали пад размяшчэнне спецыялізаваная дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву (СДЮШАР) па шахматах і шашках горада Мінска, акая знаходзіцца тут на на сёння (2026&nbsp;г.)<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://sdushor11.by/|title=Главная - СДЮШОР по шахматам и шашкам|website=sdushor11.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. У 1980-х&nbsp;гг. будынак быў рэканструяваны з дабудовай з боку двара дадатковага аб’ёму. Галоўны фасад страціў ўваход з боку вкліцы, стужкавае ашкленне, былі прабітыя дадатковыя праёмы, зменены каларыт. У 2021-2023&nbsp;гг. пад навуковым кіраўніцтвам [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р.&nbsp;Забелы]] быў праведзены бягучы рамонт фасадаў, падчас якога будынку былі вернутыя некаторыя рысы канструктывісцкага аблічча 1930-х&nbsp;гг.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2023/02/28/shpacyr-pa-pradmesci|title=Вялікі шпацыр па Ракаўскім прадмесці. Што паспелі пабудаваць каля хлебазавода і якія артэфакты знайшлі - Недвижимость Onlíner|last=Надзея Конан, Вiкторыя Голубева. Фота: Аляксандр Ружачка|website=Onlíner|date=2023-02-28|access-date=2026-07-04}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} * [http://www.radzima.org/be/pub/3448_p/?id_type=17 Здымкі будынка сынагогі на сайце Radzima.org] * {{Архіварта|sinagoga-zalcmana}} {{Сінагогі Беларусі}} [[Катэгорыя:Сінагогі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:1864 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Ракаўская вуліца (Мінск)]] 6awq2y3jcmbctjzng68s893va1x49ri 5161058 5161034 2026-07-05T01:15:27Z Artagonist 83283 афармленне 5161058 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = | Арыгінальная назва = | Выява = Miensk, Rakaŭskaja, Zalcman Synagogue. Менск, Ракаўская. Сінагога Зальцмана 2023 (1).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Класіцызм Канструктывізм | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = 1840 | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Заканчэнне будаўніцтва = 1864 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = | Імя = Зальцманава сінагога | Прыбудоўкі = 1930-я, 1980-я }} '''Сінагога Зальцмана''' — былая [[яўрэі|яўрэйская]] бажніца артадаксальнага кірунку, якая размяшчаецца ў [[Мінск]]у на вуліцы [[Ракаўская вуліца (Мінск)|Ракаўскай]], 24 (у часы [[СССР]] — Астроўскага, 24). [[Файл:Miensk-Rakaŭskaje pradmieście.jpg|злева|міні|301x301пкс|Будынак па Ракаўскай, 24. 2009 г.]] [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja, Zalcman Synagogue. Менск, Ракаўская. Сінагога Зальцмана 1962.jpg|злева|міні|296x296пкс|Кінатэтр "Беларусь". Каля 1962 года]] == Гісторыя == Сінагога пабудавана ў 1840 годзе на сродкі купца Зальцмана для бедных габрэяў Мінска на [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскім прадмесці]]. Першапачаткова будынак школы быў драўляны. Дакладная дата ўзвядзення мураванага будынка школы не вядома, аднак устаноўлена, што ў 1880 г. ён ужо існаваў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/budynak-1_5_30|title=Будынак — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. Будынак быў аднапавярховы, размяшчаўся з невялікім адступам ад лініі забудовы ўгыб участка. З боку вуліцы было два ўваходы. У 1929&nbsp;г. сінагога была ліквідаваная, а будынак адданы пад размяшчэнне клуба для працоўных «Хлебзавода». У 1930-я гг. Будынак быў перабудаваны ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] пад [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Беларусь»]]. Быў надбудаваны другі паверх, дабудаваны часткі з тарцовых фасадаў, а таксама зменена архітэктурна-дэкаратыўнае рашэнне фасадаў і зменена планіроўка. Зала размяшчалася на другім паверсе. Кінатэатр дзейнічаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і пасля яе заканчэння да 1961&nbsp;г., калі быў перанесены ў новы будынак на [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2025/12/17/cinema|title=Без попкорна и на деревянных креслах: минские кинотеатры нашего детства - Недвижимость Onlíner|last=darriuss|website=Onlíner|date=2025-12-17|access-date=2026-07-04}}</ref>. Пасля ў будынку размясціўся гарадскі Дом піянераў. У 1973&nbsp;г. будынак перадали пад размяшчэнне спецыялізаваная дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву (СДЮШАР) па шахматах і шашках горада Мінска, акая знаходзіцца тут на на сёння (2026&nbsp;г.)<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://sdushor11.by/|title=Главная - СДЮШОР по шахматам и шашкам|website=sdushor11.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. У 1980-х&nbsp;гг. будынак быў рэканструяваны з дабудовай з боку двара дадатковага аб’ёму. Галоўны фасад страціў ўваход з боку вкліцы, стужкавае ашкленне, былі прабітыя дадатковыя праёмы, зменены каларыт. У 2021-2023&nbsp;гг. пад навуковым кіраўніцтвам [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р.&nbsp;Забелы]] быў праведзены бягучы рамонт фасадаў, падчас якога будынку былі вернутыя некаторыя рысы канструктывісцкага аблічча 1930-х&nbsp;гг.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2023/02/28/shpacyr-pa-pradmesci|title=Вялікі шпацыр па Ракаўскім прадмесці. Што паспелі пабудаваць каля хлебазавода і якія артэфакты знайшлі - Недвижимость Onlíner|last=Надзея Конан, Вiкторыя Голубева. Фота: Аляксандр Ружачка|website=Onlíner|date=2023-02-28|access-date=2026-07-04}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} * [http://www.radzima.org/be/pub/3448_p/?id_type=17 Здымкі будынка сынагогі на сайце Radzima.org] * {{Архіварта|sinagoga-zalcmana}} {{Сінагогі Беларусі}} [[Катэгорыя:Сінагогі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:1864 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Ракаўская вуліца (Мінск)]] 1b3c3nsaiqji1gtrds5auvsv94b1wyb 5161059 5161058 2026-07-05T01:16:04Z Artagonist 83283 5161059 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = | Арыгінальная назва = | Выява = Miensk, Rakaŭskaja, Zalcman Synagogue. Менск, Ракаўская. Сінагога Зальцмана 2023 (1).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = Класіцызм Канструктывізм | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = 1840 | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Заканчэнне будаўніцтва = 1864 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = | Імя = Зальцманава сінагога | Прыбудоўкі = 1930-я, 1980-я }} '''Сінагога Зальцмана''' — былая [[яўрэі|яўрэйская]] бажніца артадаксальнага кірунку, якая размяшчаецца ў [[Мінск]]у на вуліцы [[Ракаўская вуліца (Мінск)|Ракаўскай]], 24 (у часы [[СССР]] — Астроўскага, 24). [[Файл:Miensk-Rakaŭskaje pradmieście.jpg|злева|міні|301x301пкс|Будынак па Ракаўскай, 24. 2009 г.]] [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja, Zalcman Synagogue. Менск, Ракаўская. Сінагога Зальцмана 1962.jpg|злева|міні|296x296пкс|Кінатэтр "Беларусь". Каля 1962 года]] == Гісторыя == Сінагога пабудавана ў 1840 годзе на сродкі купца Зальцмана для бедных габрэяў Мінска на [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскім прадмесці]]. Першапачаткова будынак школы быў драўляны. Дакладная дата ўзвядзення мураванага будынка школы не вядома, аднак устаноўлена, што ў 1880 г. ён ужо існаваў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/budynak-1_5_30|title=Будынак — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. Будынак быў аднапавярховы, размяшчаўся з невялікім адступам ад лініі забудовы ўгыб участка. З боку вуліцы было два ўваходы. У 1929&nbsp;г. сінагога была ліквідаваная, а будынак адданы пад размяшчэнне клуба для працоўных «Хлебзавода». У 1930-я гг. Будынак быў перабудаваны ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] пад [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Беларусь»]]. Быў надбудаваны другі паверх, дабудаваны часткі з тарцовых фасадаў, а таксама зменена архітэктурна-дэкаратыўнае рашэнне фасадаў і зменена планіроўка. Зала размяшчалася на другім паверсе. Кінатэатр дзейнічаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і пасля яе заканчэння да 1961&nbsp;г., калі быў перанесены ў новы будынак на [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2025/12/17/cinema|title=Без попкорна и на деревянных креслах: минские кинотеатры нашего детства - Недвижимость Onlíner|last=darriuss|website=Onlíner|date=2025-12-17|access-date=2026-07-04}}</ref>. Пасля ў будынку размясціўся гарадскі Дом піянераў. У 1973&nbsp;г. будынак перадали пад размяшчэнне [[Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву № 11 (Мінск)|спецыялізаваная дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву (СДЮШАР) па шахматах і шашках горада Мінска]], акая знаходзіцца тут на на сёння (2026&nbsp;г.)<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://sdushor11.by/|title=Главная - СДЮШОР по шахматам и шашкам|website=sdushor11.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. У 1980-х&nbsp;гг. будынак быў рэканструяваны з дабудовай з боку двара дадатковага аб’ёму. Галоўны фасад страціў ўваход з боку вкліцы, стужкавае ашкленне, былі прабітыя дадатковыя праёмы, зменены каларыт. У 2021-2023&nbsp;гг. пад навуковым кіраўніцтвам [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р.&nbsp;Забелы]] быў праведзены бягучы рамонт фасадаў, падчас якога будынку былі вернутыя некаторыя рысы канструктывісцкага аблічча 1930-х&nbsp;гг.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2023/02/28/shpacyr-pa-pradmesci|title=Вялікі шпацыр па Ракаўскім прадмесці. Што паспелі пабудаваць каля хлебазавода і якія артэфакты знайшлі - Недвижимость Onlíner|last=Надзея Конан, Вiкторыя Голубева. Фота: Аляксандр Ружачка|website=Onlíner|date=2023-02-28|access-date=2026-07-04}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} * [http://www.radzima.org/be/pub/3448_p/?id_type=17 Здымкі будынка сынагогі на сайце Radzima.org] * {{Архіварта|sinagoga-zalcmana}} {{Сінагогі Беларусі}} [[Катэгорыя:Сінагогі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:1864 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Ракаўская вуліца (Мінск)]] jflvvo121vxlwnsev9piggvko8jti5j 0 79485 5161076 5062667 2026-07-05T04:41:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161076 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = 2021-07-10 Thalasseus sandvicensis, St Marys Island, Northumberland 06.jpg | image title = | image descr = | parent = Sterna | rang = Від | latin = Thalasseus sandvicensis | author = [[Latham]], [[1787]] | syn = * ''Sterna sandvicensis'' | typus = | children = | range map = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Thalasseus sandvicensis | commons = Category:Thalasseus sandvicensis | iucn = 144242 | itis = 176932 | ncbi = 126723 | eol = }} '''Крычка пярэстаносая''' (''Thalasseus sandvicensis'') — птушка атрада сеўцападобных сямейства [[крачкавыя|крачкавых]]. == Апісанне == Даўжыня каля 40 см, важыць ад 180 да 310 г, размах крылаў ад 100 да 110 см. Доўгая, тонкая чорная дзюба, на канцы светла-жоўтага колеру. Верхні бок крылаў светла-шэрага колеру, ніжні бок і шыя белыя. Верх галавы і хахол на патыліцы чорнага колеру. Самцы і самкі афарбаваны аднолькава. Крык нагадвае карканне «кэррык». Працягласць жыцця да 23 гадоў. == Месцапражыванне == Насяляе еўрапейскае ўзбярэжжа Паўночнага, Балтыйскага, Міжземнага, Чорнага, Каспійскага мораў і Атлантыкі. У Цэнтральнай Еўропе знаходзіцца з сакавіка па верасень. Узімку пералятае ў Паўднёвую Еўропу і Паўднёвую Афрыку. Селіцца на берагах і невялікіх астравах на плыткаводдзі, багатым кормам. Дзве самыя значныя гнездавыя калоніі размешчаны на незаселеных астравах [[Халіг]], [[Нордэрааг]] і востраве [[Трышэ]], на ўзбярэжжы Паўночнага мора. Пара птушак назіралася на тэрыторыі рыбгаса [[Днепрабугскі рыбгас|Днепрабугскі]] 23 мая 2011 года. Гэта першы выпадак назірання такога віду птушак на Беларусі.<ref>{{Cite web |url=http://ahova-ptushak.livejournal.com/14569.html |title=Первая регистрация пестроносой крачки в Беларуси |access-date=28 мая 2011 |archive-date=18 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918142431/https://ahova-ptushak.livejournal.com/14569.html |url-status=dead }}</ref> == Харчаванне == Здабывае корм, ныраючы за ім з паветра. Сілкуецца галоўным чынам дробнай рыбай, а таксама марскімі чарвякамі, малюскамі і насякомымі. == Размнажэнне == [[Палавая спеласць]] надыходзіць праз 3—4 гады. Часцей за ўсё гняздуецца на невялікіх незаселеных выспах, утвараючы вялізныя калоніі. Перыяд гнездавання з мая па ліпень. Калонія птушак можа налічваць ад 1000 да 9000 пар, пры гэтым на адным квадратным метры можа размясціцца да 10 пар птушак. Касякі птушак могуць эфектыўна абараняцца ад ворагаў: гучна крычаць, кружаць над імі шчыльным воблакам і паліваюць памётам. Гняздо — ямка велічынёй 20 см знаходзіцца ў дзюнах або на водмелі. Самец і самка выседжваюць 1—3 яйкі прыкладна 24 дні. Праз 2 дні птушаняты пакідаюць гняздо і даследуюць разам наваколлі. Праз 4—5 тыдняў птушаняты становяцца самастойнымі, але яшчэ некаторы час бацькі прыносяць ім корм. [[Прыліў|Прылівы]] і чалавек наносяць вялікі ўрон папуляцыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://ptushki.org/bird/163.html ptushki.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200323193508/https://ptushki.org/bird/163.html |date=23 сакавіка 2020 }} [[Катэгорыя:Крачкавыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1787 годзе]] m8xzvu7e4w4g3ant4dg7gjk9u0h7wp8 0 80939 5160942 4582518 2026-07-04T13:45:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160942 wikitext text/x-wiki [[Выява:Classic sites 1.svg|thumb|right|350px|Класічная культура Веракрус і іншыя важныя паселішчы класічнай эры]] <!--[[Выява:El Taji'n, Nischenpyramdie.fcm.jpg|right|thumb|Піраміда ніш, Эль-Тахін]] [[Выява:El Tajin Ballcourt Mural (Tom Aleto).jpg?|thumb|right|Серыя насценных рэльефных малюнкаў з Паўднёвага [[Стадыён для месаамерыканскай гульні ў мяч|стадыёна для гульні ў мяч]] у Эль-Тахіне, якая паказвае прынясенне ў ахвяру іграка ў мяч]]--> [[Выява:Palmas (Mesoamerican ballgame) 2.jpg|thumb|right|Дзве «пальмы» (прыладдзе для гульні ў мяч, гл. тэкст), культура Веракрус, вышыня 45 см]] <!--[[Выява:Jugador de pelota decapitado. Museo de Jalapa. Me'xico.jpg|thumb|right|Стэла з Апарысіё, якая паказвае прынясенне ў ахвяру [[месаамерыканская гульня ў мяч|іграка ў мяч]], 400—700 гг, вышыня 125 см]]--> [[Выява:Columpio Veracruz 059.jpg|right|thumb|Пары фігурак на арэлях з [[Рэмахадас]], прыкладна IV—IX стст.]] [[Выява:Male-female duality figure from Remojadas.jpg|thumb|right|Буйная жаноча-мужчынская падвойная фігура з Рэмахадас. Звярніце ўвагу на жаночыя грудзі і птушак справа ад фігуры.]] '''Класічная культура Веракрус''', ці '''Класічная культура ўзбярэжжа Мексіканскага заліва''' — культурная вобласць у паўночнай і цэнтральнай частцы сучаснага мексіканскага штата [[Веракрус (штат)|Веракрус]], дзе існавала індзейская культура прыкладна з I па XI ст. н. э. Па [[месаамерыканская храналогія|месаамерыканскай храналогіі]] культура належала да класічнай эры<ref>Розныя аўтары па-рознаму датуюць часавыя рамкі культуры, напрыклад, Noble (p. 645) — з 250 па 900 гг, іншыя больш абцякальна спасылаюцца на класічную эру месаамерыканскай храналогіі, часавыя рамкі якой для розных рэгіёнаў розныя.</ref>. Часам памылкова называецца '''[[татанкы|татанакскай культурай]]'''. Цэнтрам культуры быў [[Эль-Тахін]]; сярод іншых паселішчаў вылучаліся [[Ігерас]] (Higueras), [[Сапаталь]], [[Сера-дэ-лас-Месас]], [[Напілоа]] і [[Рэмахадас]] (апошнія былі двума важнымі цэнтрамі вытворчасці [[Кераміка|керамікі]]). Культура Веракрус распаўсюджвалася ўздоўж узбярэжжа [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]] паміж рэкамі [[Панука]] на поўначы і [[Папалаапан]] на поўдні. == Характарыстыка == Асноўнай тэмай мастацтва культуры Веракрус з'яўляецца [[чалавечае ахвярапрынашэнне]], у прыватнасці, у кантэксце [[Месаамерыканская гульня ў мяч|мясцовай гульні ў мяч]]<ref>Kampen (1978) p. 116.</ref>. Характэрным элементам з'яўляюцца спіралепадобныя завіткі, прадстаўленыя як на манументальнай архітэктуры, так і на малых вырабах, у тым ліку кераміцы і нават на разьбе па костцы. Прынамсі адзін даследнік выказаў здагадку, што галовы і іншыя фігуры, утвораныя завіткамі, уяўляюць сабою форму [[месаамерыканскія сістэмы пісьма|піктаграфічнай пісьменнасці культуры Веракрус]]<ref>See Kampen-O’Riley, p. 299.</ref>. Падобны стыль завіткоў мог развіцца з малюнкаў у [[Ч'япа-дэ-Корса]] і [[Камінальхую]]<ref>Kubler, p. 141.</ref>. Акрамя завіткоў, архітэктура пакрыта мноствам іншых арнаментаў, падобных прадстаўленым на Пірамідзе ніш у [[Эль-Тахін]]е. Арнаменты ўяўляюць сабою рэзкі кантраст святла і цені<ref>Kubler, p. 139.</ref>. Хоць на культуру Веракрус аказалі прыкметны ўплыў [[Тэатыўакан]] і [[Цывілізацыя мая|мая]], ніводная з азначаных дзвюх культур не з'яўляецца яе прамым папярэднікам. Насупраць, уплыў культуры Веракрус прыкметна як мінімум у асобных цэнтрах [[Эпіёльмекі|эпіёльмекскай культуры]], напрыклад, [[Сера-дэ-лас-Месас]] і [[Ла-Махара]]<ref>Wilkerson, p. 46-47.</ref>. Часам класічную культуру Веракрус памылковы асацыююць з [[татанкі|татанкамі]], якія займалі гэтую тэрыторыю падчас [[канкіста|канкісты]]. Тым не менш, як адзначаюць [[Майкл Коу]] і Кюблер, сведчанняў таго, што татанкі сапраўды мелі дачыненне да гэтай культуры, пакуль не выяўлена<ref>Coe, p. 115, і Kubler, p. 137</ref>. Назву «татанакская культура» па гэтай прычыне варта лічыць памылковай. == Сацыяльная арганізацыя == На сацыяльнае расслаенне, наяўнасць эліты і рамесную спецыялізацыю грамадства Веракрус указваюць пахаванні, манументальныя скульптуры, разьбяныя рэльефы і распаўсюджванне архітэктуры ў рэгіянальных цэнтрах. Спадчынныя кіраўнікі кіравалі рэгіянальнымі цэнтрамі малога і сярэдняга памераў, якія не перавышалі па плошчы 2000 км², і ажыццяўлялі сваё кіраванне шляхам палітычнага і рэлігійнага кантролю над далёка ідучымі гандлёвымі сеткамі, а таксама падтрымлівалі сваю легітымнасць шляхам такіх традыцыйных для Месаамерыкі абрадаў, як кровапусканне, чалавечыя ахвяры, войны і выкарыстанне экзатычных тавараў<ref>Pool, et al., p. 207.</ref>. Большасць насельніцтва жыло ў ізаляваных сялянскіх сядзібах ці паселішчах<ref>Pool, p. 205.</ref>. Падобна папярэднім [[альмекі|альмекам]] і [[эпіёльмекі|эпіёльмекам]], культура Веракрус была заснавана на [[падсечна-агнявая гаспадарка|падсечна-агнявой гаспадарцы]], земляробстве перакладнага тыпу. Асноўным відам харчавання была [[кукуруза]], а дадатковымі — хатнія сабакі, дзікія алені і іншыя жывёлы, а таксама рыба і малюскі. Важнай пасяўной культурай таксама была [[бавоўна]]<ref>Pool, p. 212.</ref>. Класічная культура Веракрус шанавала шматлікіх месаамерыканскіх богаў, у прыватнасці, бога смерці (асабліва важную ролю ён гуляў у Эль-Тахіне; яго часта асацыююць з ацтэкскім богам [[Міктлантэкутлі]]) і монстра зямлі (відаць, перанятага ад [[альмекі|альмекаў]])<ref>Pool, et al., p. 208.</ref>. == Гульня ў мяч == {{main|Месаамерыканская гульня ў мяч}} Відаць, гульня ў мяч атрымала ў культуры Веракрус шырокае распаўсюджанне<ref>Дэвіс (Davies, p. 123) і [[Майкл Коу]] (Coe, p. 118) аднадушна адзначаюць, што гэтая гульня сярод насельнікаў Эль-Тахіна стала «масавым вар'яцтвам».</ref>. У кожным з культурных цэнтраў гэтай культуры мелася хоць бы адно [[Стадыён для месаамерыканскай гульні ў мяч|поле для гульні ў мяч]], а ў [[Эль-Тахін]]е іх было выяўлена 18<ref>Па дадзеных [[Музей Метраполітан, Нью-Ёрк|Метраполітан-музея]], гульнявых палёў у Эль-Тахіне было 17 [http://www.metmuseum.org/toah/ho/06/cam/hod_1978.412.16.htm «Palma with Skeletal Head Figure (Mexico, Veracruz) (1978.412.16)»], тады як Дэй (Day, p. 75) піша аб 18-ці. Па дадзеных іншых даследнікаў, гульнявых палёў было менш. Магчыма, разыходжанні звязаны з тым, што кнігі пісаліся ў розны час, тады як даследчыкі працягвалі рабіць новыя адкрыцці.</ref>. Менавіта ў культуры Веракрус паслякласічнай эры гульня дасягнула свайго росквіту<ref>Уілкерсан (Wilkerson, p. 48) адзначае: «Рытуал гульні ў мяч дасягае свайго піку пры культуры Веракрус — такім моцным захапленне гэтай гульнёй не было нідзе больш у Месаамерыцы».</ref>. Рытуалы гульні ў мяч шырока прадстаўлены ў манументальным мастацтве Веракрус. Сцены найбуйнейшага са стадыёнаў для гульні ў мяч, Паўднёвага Стадыёна ў Эль-Тахіне, пакрыты разьбянымі насценнымі малюнкамі, дзе прадстаўлены сюжэты чалавечага ахвярапрынашэння ў кантэксце гульні. Найболей драматычным з'яўляецца сюжэт, дзе [[Тлалок|бог дажджу]] праколвае свой пеніс (акт рытуальнага [[кровапусканне|кровапусканні]]) і напаўняе крывёй з яго рытуальны бак з адурманьваючым напоем [[пульке]], які, відаць, выпівалі па канчатку гульні, пасля рытуалу ахвярапрынашэнняў<ref>Wilkerson, p. 65.</ref>. Характэрным для культуры Веракрус з'яўляецца выкарыстанне спецыфічнага каменнага інвентара для гульні ў мяч: «ярмо» (ці «хамут»), «свечак» ({{lang-es|hachas}}) і «пальмаў» ({{lang-es|palmas}}). «Ярмо» уяўляла сабою U-падобны камень, які надзяваўся на талію іграка, а «свечкі» і «пальмы» насаджваліся на яго. Археолагі мяркуюць, што падобныя каменныя паясы не выкарыстоўваліся ў гульні, а з'яўляліся рытуальнымі малюнкамі, тады як у рэальнасці гульнявое «ярмо» выраблялася са скуры ці тканіны. Па прычыне недаўгавечнасці гэтых матэрыялаў у раскопках падобныя прадметы не былі выяўлены. Існавала і мясцовая спецыфіка выкарыстання інвентара: «хамуты» і «свечкі» выяўлены ў раскопках ад Тэатыўакана да Гватэмалы, а «пальма» сустракалася на тэрыторыі сучаснага штата Веракрус. == Кераміка == Да пачатку 1950-х гг. меліся толькі нешматлікія ўзоры керамікі Веракрус, звычайна з няясным месцам паходжання. З тых часоў былі адкрыты тысячы фігурак і фрагментаў керамікі на такіх археалагічных помніках, як [[Рэмахадас]], Лос-Серас, Дыча-Туэрта і [[Тэненешпан]] (некаторыя — «чорнымі археолагамі»). Яны патрапілі ў шматлікія музейныя экспазіцыі і дапамаглі пашырыць сучаснае ўяўленне пра дадзеную культуру<ref>Medellin Zenil. See also Covarrubias, p. 191.</ref>. Фігуркі ў стылі [[Рэмахадас]] — магчыма, найбольш характэрныя для дадзенай культуры — звычайна вырабляліся ўручную і ўпрыгожваліся накладным арнаментам. Асабліва варта адзначыць фігуркі з усмешлівымі тварамі ({{lang-es|Sonrientes}}) з трохкутнымі галовамі і выцягнутымі вушамі. Фігуркі ў стылі напілоа<ref>[http://www.thelandsbeyondprecolumbian.com/gallery/gallery.cfm?category=Mexico&subcategory=Nopiloa Pre-Columbian Gallery: Mexico — Nopiloa || The Lands Beyond]{{Недаступная спасылка}}</ref> звычайна горш упрыгожаны, без накладнога арнаменту, нярэдка вырабляліся шляхам адліўкі<ref>Covarrubias, p. 191.</ref>. Да культуры Веракрус належаць некалькі з вядомых месаамерыканскіх фігурак з коламі ([[кола]] было нехарактэрным для месаамерыканскіх культур). Акрамя таго, культура Веракрус выкарыстоўвала для афарбоўкі [[бітум]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Bruhns, Karen Olsen [http://userwww.sfsu.edu/~kbruhns/470_study_guide.htm Anthropology 470 Study Guide.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120211094619/http://userwww.sfsu.edu/~kbruhns/470_study_guide.htm |date=11 лютага 2012 }} * Coe, Michael D. (2002); ''Mexico: From the Olmecs to the Aztecs'' Thames and Hudson, London. * Covarrubias, Miguel (1957) ''Indian Art of Mexico and Central America'', Alfred A. Knopf, New York. * Davies, Nigel (1982) ''The Ancient Kingdoms of Mexico'', Penguin Books, London, 1990 printing, ISBN 0-14-013587-1. * {{cite book |author={{aut|Day, Jane Stevenson}} |year=2001 |chapter=Performing on the Court |title=The Sport of Life and Death: The Mesoamerican Ballgame |editor=E. Michael Whittington (Ed.) |publisher=Thames & Hudson |location=New York |pages=[https://archive.org/details/sportoflifedeath00emic/page/65 65-77] |isbn=0-500-05108-9 |url=https://archive.org/details/sportoflifedeath00emic/page/65 }} * Kampen, M. E. (1978) «Classic Veracruz Grotesques and Sacrificial Iconography», in ''Man'', Vol. 13, No. 1 (Mar., 1978), pp.&nbsp;116–126. * Kampen-O’Riley, Michael (2006) ''Art Beyond the West'', Prentice-Hall Art, Second Edition, ISBN 978-0132240109. * Kubler, George (1990) ''The Art and Architecture of Ancient America'', 3rd Edition, Yale University Press, ISBN 0-300-05325-8. * Noble, John; Nystrom, Andrew Dean; Konn, Morgan; Grosberg, Michael (2004) ''Mexico'', Lonely Planet, 9th Ed, ISBN 1740596862. * Medillin Zenil, Alfonso; Frederick A. Peterson (1954) «A Smiling Head Complex from Central Veracruz, Mexico» in ''American Antiquity'', Vol. 20, No. 2. (Oct., 1954), pp.&nbsp;162–169. * Metropolitan Museum of Art, [http://www.metmuseum.org/toah/ho/06/cam/hod_1978.412.16.htm «Palma with Skeletal Head Figure (Mexico, Veracruz) (1978.412.16)»] (October 2006) in ''Timeline of Art History'', New York. * Pool, Christopher (2002) «Gulf Coast Classic» in ''Encyclopedia of Prehistory; Volume 5, Middle America'', Peter Neal Peregrine and Melvin Ember, eds., Springer Publishing. * {{cite book |author={{aut|Solis, Felipe}} |year=1994 |chapter=La Costa del Golfo: el arte del centro de Veracruz y del mundo huasteco |editor=Mari'a Luisa Sabau Garci'a (ed.) |title=Me'xico en el mundo de las colecciones de arte: Mesoamerica, {{nowrap|vol. 1}} |others=Beatriz de la Fuente (Mesoamerican research coordinator), Mari'a Olga Sa'enz Gonza'lez (project coordinator) |location=Me'xico, D.F. |publisher=[[Secretari'a de Relaciones Exteriores]], Instituto de Investigaciones Este'ticas-UNAM, and Consejo Nacional para la Cultura y las Artes |pages=183-241 |isbn=968-6963-36-7 |oclc=33194574}} {{Ref-es}} * Wilkerson, S. Jeffrey K. (1991) «Then They Were Sacrificed: The Ritual Ballgame of Northeastern Mesoamerica Through Time and Space», in ''The Mesoamerican Ballgame'', University of Arizona Press, ISBN 0-8165-1360-0. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Classic Veracruz|Класічная культура Веракрус}} * [https://web.archive.org/web/20071109163655/http://mesoamerica.narod.ru/civhistveracruz.html Гісторыя індзейцаў штата Веракрус] * [http://www.artic.edu/aic/collections/citi/object?id=110317&CollCatID=&keyword=coast&objtype=3 A Nopiloa-style figurine of a woman in ceremonial dress, 700—900 CE.] * [http://www.metmuseum.org/toah/ho/06/cam/hod_1989.28.htm A Nopiloa-style ballplayer figurine, 700—1000 CE. Note the yoke worn about the waist.] * [http://www.beloit.edu/logan/collections/catalogue/central_america/veracruz/veracruz/veracruz.php Вялікая калекцыя керамікі класічнага Веракруса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100529140734/http://www.beloit.edu/logan/collections/catalogue/central_america/veracruz/veracruz/veracruz.php |date=29 мая 2010 }} у музеі Логан [[Белойцкі каледж|Белойцкага каледжа]]. {{ref-en}} {{Дакалумбавы культуры Месаамерыкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мексікі]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы]] [[Катэгорыя:Індзейцы Цэнтральнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Дакалумбава Амерыка]] 193j4o3uwhtj5zu4ieh5i0umtlh73dg 0 98305 5161043 4815477 2026-07-04T23:52:45Z Summershell67 159583 /* */ 5161043 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Пасёлак гарадскога тыпу | беларуская назва = Бэзлюдзіўка | арыгінальная назва = Безлюдівка | падначаленне = | краіна = Украіна | герб = Coat of arms of Bezlyudivka.png | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat = | long = | lat_dir = | lat_deg = 49.869444444444447 | lat_min = 0 | lat_sec = 0 | lon_dir = | lon_deg = 36.271944444444443 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | CoordAddon = | CoordScale = 50000 | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | від рэгіёна = | рэгіён = | від раёна = | раён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 7,7 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 9135 | год перапісу = 2022 | шчыльнасць = 1258,830 | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = 057 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = 62489-62490 | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Бэзлюдзіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Безлюдівка}}) — пасёлак у [[Харкаўскі раён|Харкаўскім раёне]], [[Украіна]]. Размешчаны на левым беразе ракі Уды. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110708024952/http://bezludivka-tv.blogspot.com/ Мясцовы тэлеканал] {{Харкаўскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]] csvop0hlhtsi1rsmjos9fq53n4g0h9k 5161105 5161043 2026-07-05T06:08:19Z M.L.Bot 261 мяняйце на Вікіданых, афармленне 5161105 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Пасёлак гарадскога тыпу | беларуская назва = Бэзлюдзіўка | арыгінальная назва = Безлюдівка | падначаленне = | краіна = Украіна | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat = | long = | lat_dir = | lat_deg = 49.869444444444447 | lat_min = 0 | lat_sec = 0 | lon_dir = | lon_deg = 36.271944444444443 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | CoordAddon = | CoordScale = 50000 | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | від рэгіёна = | рэгіён = | від раёна = | раён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 7,7 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 9135 | год перапісу = 2022 | шчыльнасць = 1258,830 | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = 057 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = 62489-62490 | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Бэзлюдзіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Безлюдівка}}) — пасёлак у [[Харкаўскі раён|Харкаўскім раёне]], [[Украіна]]. Размешчаны на левым беразе ракі Уды. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110708024952/http://bezludivka-tv.blogspot.com/ Мясцовы тэлеканал] {{Харкаўскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]] 8e1w3g5fwpg8ql45azskn6c3xspf54t 0 99433 5161013 4635741 2026-07-04T21:46:37Z 5161013 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Марыупаль (значэнні)}} {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Марыупаль | арыгінальная назва = {{lang-uk|Маріуполь}} | падначаленне = | краіна = Украіна | герб = Mariupol gerb.png | сцяг = Flag of Mariupol.svg | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Mariupol collage.png | подпіс = | lat = | long = | lat_dir = | lat_deg = 47 | lat_min = 07 | lat_sec = 50 | lon_dir = | lon_deg = 37 | lon_min = 33 | lon_sec = 50 | CoordAddon = | CoordScale = 30000 | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | від рэгіёна = Вобласць | рэгіён = Данецкая вобласць | від раёна = Раён | раён = Марыупальскі раён | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 244,0 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = | год перапісу = | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = +380 629 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = 87500—87590 | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Mariupol | сайт = http://www.marsovet.org.ua | мова сайта = ru | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Марыупаль'''<ref name=pr>Напісанне '''Марыупаль''' у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.10. Мн., 2000, С.159</ref> ({{lang-uk|Маріуполь}}) — горад у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на беразе [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] ў вусці рэк Кальміўс і Кальчык. Насельніцтва — 440 367 чалавек (2019). Раён кампактнага пражывання [[грэкі|грэкаў]]. Уваходзіць у дзясятку буйнейшых гарадоў Украіны, з’яўляецца найважнейшым прамысловым і эканамічным цэнтрам краіны. Адзін з найвялікшых вялікіх цэнтраў [[Металургія|металургіі]] і [[Машынабудаванне|машынабудавання]], тут вырабляецца найбольшая колькасць чыгуну і сталі ў краіне, працуе найбуйнейшы машынабудаўнічы завод Украіны. Буйны марскі порт. Кліматычны і [[Бальнеалогія|бальнеалагічны]] курорт. Марыупаль у канцы XX — пачатку XXI стст. сутыкнуўся з экалагічнымі і эканамічнымі праблемамі. З 20 мая 2022 года Марыупаль знаходзіцца пад поўнай расійскай акупацыяй. == Назва == Сучасная назва ўтворана з асабістага імя ''Марыя'' і грэчаскага слова ''поліс'' ({{lang-grc|πόλις}} — «горад») і значыць «Горад Марыі», у гонар Марыі Фёдараўны — спадчынніцы расійскага імператарскага прастола. == Гісторыя == Марыупаль быў заснаваны ў XVI стагоддзі як [[Казацтва|казацкі]] вартавы пост («зымовнык») спачатку пад назвай «Дамаха», а пазней як казацкая крэпасць пад назвай «Кальміўс» (па назве размешчанай тут ракі). У 1611 годзе стаў адміністрацыйным цэнтрам «Кальміўскай Паланкі» — адміністрацыйнай адзінкі ўкраінскіх казакоў. З 1774 года тэрыторыя сучаснага горада стала належыць [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]], згодна з Кючук-Кайнарджыйскім мірным дагаворам. У 1778 годзе тут быў заснаваны першы на тэрыторыі сучаснага [[Данецкі каменнавугальны басейн|Данбаса]] горад — Паўлаўск, з’явілася першая царква. Праз год расійскі царскі ўрад вырашыў перасяліць сюды 18408 грэкаў з [[Крым]]а. Перасяленнем грэкаў з Крыма кіраваў мітрапаліт [[Ігнат Марыупальскі|Ігнат]], які затым доўгі час кіраваў горадам. З 29 верасня 1779 года горад мае цяперашнюю назву — Марыупаль. Доўгі час Марыупаль з’яўляўся месцам выключнага пражывання грэкаў, развіваўся як буйны цэнтр гандлю і рыбнай лоўлі. У XIX стагоддзі горад стаў цэнтрам Марыупальскага павета — адміністрацыйнай адзінкі Расійскай Імперыі. У 1882 годзе пабудавана чыгунка, якая злучыла Марыупаль з Данецкам. 29 жніўня 1889 года адкрыты марскі порт. Пачала развівацца цяжкая прамысловасць — 1 лютага 1897 года пабудаваны завод Нікапаль-Марыупальскага горнага і металургічнага таварыства, а ў 1899 пабудаваны завод «Рускі Провіданс» (цяпер гэтыя два заводы ўваходзяць у склад Марыупальскага металургічнага камбіната імя Ілліча). Да 1920 года горад стаў адным з найбуйнейшых металургічных цэнтраў дзяржавы. Савецкая ўлада ў горадзе была ўстаноўлена 30 снежня 1917 года ў выніку ўзброенага паўстання, але практычна без ахвяр. З 7 сакавіка 1923 года па 27 лютага 1932 года горад быў цэнтрам Марыупальскай акругі — адміністрацыйнай адзінкі [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]], а з 17 ліпеня 1932 года ўвайшоў у склад [[Сталінская вобласць|Сталінскай вобласці]]. У савецкі перыяд гісторыі горада Марыупаль значна павялічыўся, насельніцтва горада павялічылася больш чым у дзесяць разоў, з’явіліся першыя шматпавярховікі, унутрыгарадскі транспарт (трамваі і тралейбусы), з’явіліся новыя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку металургічны завод «Азоўсталь» (11 жніўня 1933 года), коксахімічны завод «Маркохім» (27 верасня 1935 г.) і машынабудаўнічы завод «Азоўмаш» (28 красавіка 1958). Вялікія страты горад панёс у выніку [[Галадаморы (Украіна)|галадамораў]] 1921—1922, 1932—1933, 1946—1947 гадоў, [[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх рэпрэсій]] 1933 і 1937 гадоў, генацыду грэчаскага народа сіламі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] у 1937 годзе, а таксама ў часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецкай акупацыі горада ў 1941—1943 гг. Аднак жыхары Марыупаля хутка аднавілі разбураныя падчас вайны заводы і жылыя кварталы горада. З 22 кастрычніка 1948 года па 13 студзеня 1989 года горад меў назву Жданаў (у гонар савецкага палітычнага дзеяча). === Расійска-ўкраінская вайна === {{Гл. таксама|Баі пад Марыупалем (2014—2022)}} {{Гл. таксама|Баі за Марыупаль (2022)}} {{Гл. таксама|Генацыд у Марыупалі}} Увесну 2014 года ў Марыупалі адбывалася процістаянне [[Сепаратызм|прарасійскіх элементаў]] і ўкраінскіх сілавікоў. Урэшце, горад застаўся падкантрольным Украіне. 24 студзеня 2015 года ў выніку [[Абстрэл Марыупаля 24 студзеня 2015 года|абстрэла горада]] сіламі [[ДНР]] загінула 30, паранена 97 чалавек. З 1 сакавіка 2022 года горад знаходзіўся ў блакадзе расійскіх войскаў. Паводле звестак Марыупальскага гарсавета, на 14 сакавіка колькасць загінулых мірных жыхароў у сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскім уварваннем ва Украіну]] складала больш за 2300 чалавек. Расійскія войскі выкарыстоўвалі акружную тактыку, каб заблакіраваць дастаўку гуманітарнай дапамогі жыхарам горада. Расійская армія падчас блакады горада неаднаразова праводзіла авіяўдары па цывільных аб’ектах, сярод іх удар па радзільнаму дому № 2, а гэтак жа ўдар па [[Данецкі акадэмічны абласны драматычны тэатр|драматычнаму тэатру]] 16 сакавіка, які выкарыстоўвалі ў якасці прытулку мірных жыхароў і бежанцаў. {{Гл. таксама|Баі за Азоўсталь}} 10 красавіка, больш чым праз месяц пасля пачатку ўварвання, расійскім войскам удалося цалкам акружыць апошніх украінскіх вайскоўцаў на тэрыторыі завода «[[Азоўсталь]]», які меў складаную сістэму глыбокіх падземных сховішчаў і камунікацый. Дзеянні расійскіх войскаў на тэрыторыі «Азоўсталі» выклікалі гуманітарную катастрофу: украінскія вайскоўцы, якія апынуліся замкнутымі ў падзямеллях комплексу разам з цывільнымі, адчувалі востры недахоп вады, ежы, лекавых сродкаў, боепрыпасаў. З 20 мая 2022 года Марыупаль знаходзіцца пад поўнай расійскай акупацыяй. == Насельніцтва == Насельніцтва Марыупаля складае 440 367 чалавек (2019). Максімальная колькасць насельніцтва — 529.000 чалавек назіралася ў 1989 годзе. Нацыянальны склад: украінцы каля 48 %, рускія — 43 %, грэкі — 7 %, а таксама беларусы, яўрэі, армяне, балгары і іншыя народы. Абсалютная большасць насельніцтва (каля 87 %) размаўляе на рускай мове, украінскай мовай карыстаецца менш за 10 % насельніцтва. Адметнай асаблівасцю горада з’яўляюцца мясцовыя грэчаскія мовы (мовы «грэкаў Прыазоўя»): румейская мова (грэка-элінская) і ўрумская мова (грэка-татарская). На мясцовых грэчаскіх мовах размаўляюць 2 % насельніцтва. == Прамысловасць == У горадзе маецца вялікая колькасць буйных прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку найбуйнейшае прадпрыемства Данбаса — Марыупальскі металургічны камбінат імя Ілліча, а таксама металургічны завод «Азоўсталь», машынабудаўнічы завод-гігант «Азоўмаш», суднарамонтны завод, прадпрыемствы хімічнай, коксахімічнай, харчовай і лёгкай прамысловасці. Найбуйнейшыя транспартныя прадпрыемствы: гандлёвы марскі порт, аэрапорт, чыгуначны вакзал, аўтавакзалы і ўнутрыгарадскі транспарт (трамвай, тралейбус, аўтобус, маршрутныя таксі). == Адміністрацыйны падзел == Марыупаль падзяляецца на чатыры адміністрацыйных раёны з колькасцю насельніцтва больш за 100 000 чалавек: Цэнтральны (самы вялікі па насельніцтве), Кальміўскі, Левабярэжны, Прыморскі. Акрамя таго, гарадскім уладам падпарадкаваныя побач размешчаныя пасёлкі: Сартана, Стары Крым і Талакоўка. == Кіраўніцтва == Жыццём горада кіруе гарадскі савет Марыупаля, які складаецца з 76 дэпутатаў. На чале гарадскога савета знаходзіцца [[мэр]] горада («гарадскі галава»). У 1998 годзе мэрам горада быў Юрый Хатлубей. Раней абсалютная большасць дэпутатаў прадстаўлялі палітычную Партыю рэгіёнаў Украіны, меліся таксама дэпутаты камуністычнай, сацыялістычнай і іншых партый. == Архітэктура == Цэнтральная частка горада прадстаўлена пераважна пяціпавярховымі дамамі. Новыя жылыя кварталы, забудаваныя дамамі ў 10 і 12 паверхаў, размешчаны па перыферыі і ўдалечыні ад прамысловых прадпрыемстваў. Каля паловы жылой забудовы прыходзіцца на аднапавярховыя сядзібныя хаты. Значная тэрыторыя занята прамысловымі прадпрыемствамі. == Экалогія == Марыупаль з’яўляецца адным з самых забруджаных гарадоў Украіны з-за вялікай колькасці выкіданых прамысловых газаў і пылу. Самай вялікай крыніцай [[Забруджванне|забруджвання]] экалогіі з’яўляюцца металургічныя і коксахімічныя прадпрыемствы. Цэнтральная частка горада размешчана на шляху ветру ад металургічнага завода «Азоўсталь», пабудаванага ў 1933 годзе ў самым цэнтры горада на беразе Азоўскага мора. Акрамя таго, важнай крыніцай забруджвання з’яўляецца перагрузка небяспечных грузаў у марскім порце. == Адукацыя == У Марыупалі знаходзяцца каля шасцідзесяці школ, некалькі тэхнікумаў, каледжаў, ліцэяў. Вышэйшыя навучальныя ўстановы: * [[Марыупальскі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Прыазоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]] == Культура == У горадзе маецца рускі драматычны тэатр, мноства кінатэатраў, забаўляльных цэнтраў, тры музеі і выставачныя залы. Выпускаюцца дзясяткі газет, маецца 4 тэлекампаніі. == Спорт == Марыупаль з’яўляецца спартыўным цэнтрам рэгіёна: моцная школа бокса, грэка-рымскай барацьбы, маюцца футбольныя, ватэрпольныя і баскетбольныя каманды, якія ўдзельнічаюць у чэмпіянатах Украіны. У горадзе дзейнічаюць лядовы комплекс «Айсберг» (парк імя Пятроўскага), плавальны басейн «Няптун» (праспект Металургаў), гарналыжны спуск «Аляска» (штучны), стадыёны «Ільічавец», «Азоўсталь» і іншыя. == Ахова здароўя == Марыупаль — буйны медыцынскі цэнтр на поўдні Данецкай вобласці. Спіс дзяржаўных бальніц (2021): * Марыупальская абласная бальніца інтэнсіўнага лячэння * Марыупальская гарадская бальніца № 1 * Марыупальская гарадская бальніца № 4 * Марыупальская гарадская бальніца № 9 == Славутасці == Асноўныя славутасці горада: краязнаўчы і мастацкія музеі (вул. Георгіеўская), парк «Гарадскі сад», луна-парк «Экстрым-Парк», плавальны басейн «Няптун» (праспект Металургаў), гарадскія марскія пляжы, старая ваданапорная вежа (вуліца Варганава), жылыя дамы са шпілямі і будынак тэатра (Тэатральная плошча), палац культуры «Маладзёжны» (вуліца Харлампіеўская), корпус Індустрыяльнага тэхнікума (вуліца Георгіеўская), помнікі Уладзіміру Высоцкаму, Архіпу Куінджы (нарадзіўся ў Марыупалі), мітрапаліту Ігнату, Тарасу Шаўчэнку. Таксама ёсць праваслаўныя і мусульманскія храмы. Побач з горадам размешчаны запаведнікі «Каменныя магілы» і «Хамутоўскі стэп» з унікальнай мясцовай флорай і фаўнай. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Марыупаля}} * [[Сяргей Валянцінавіч Войчанка|Сяргей Войчанка]] (1955—2004) — беларускі мастак-[[Графіка (мастацтва)|графік]], [[жывапіс]]ец, [[Скульптура|скульптар]], [[дызайн]]ер. * [[Ніна Іванаўна Гуд]] (нар. 1955) — беларускі фалькларыстка, рэжысёр, сцэнарыстка, педагог. * [[Іван Дзмітрыевіч Мішэнін]] (1899—1974) — вучоны, [[тэрапеўт]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1941), [[прафесар]] (1964), акадэмік [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]] (1966), [[Заслужаны ўрач РСФСР]] (1945), [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1964)<ref name="Бел">{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=499}}</ref>. * [[Таісія Аляксееўна Шчарбакова]] (1932—2015) — беларускі музыказнавец, педагог. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.mariupol.com.ua Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070411050426/http://www.mariupol.com.ua/ |date=11 красавіка 2007 }} {{Марыупальскі гарадскі савет}} {{Данецкая вобласць}} {{Гарады-героі Украіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:Марыупаль| ]] 7542mfcapfi91a5buz08uv5roddfpfl 5161014 5161013 2026-07-04T21:49:28Z 5161014 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Марыупаль (значэнні)}} {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Марыупаль | арыгінальная назва = {{lang-uk|Маріуполь}} | падначаленне = | краіна = Украіна | герб = Mariupol coat.svg | сцяг = Flag of Mariupol.svg | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Mariupol collage.png | подпіс = | lat = | long = | lat_dir = | lat_deg = 47 | lat_min = 07 | lat_sec = 50 | lon_dir = | lon_deg = 37 | lon_min = 33 | lon_sec = 50 | CoordAddon = | CoordScale = 30000 | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | від рэгіёна = Вобласць | рэгіён = Данецкая вобласць | від раёна = Раён | раён = Марыупальскі раён | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 244,0 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = | год перапісу = | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = +380 629 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = 87500—87590 | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Mariupol | сайт = http://www.marsovet.org.ua | мова сайта = ru | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Марыупаль'''<ref name=pr>Напісанне '''Марыупаль''' у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.10. Мн., 2000, С.159</ref> ({{lang-uk|Маріуполь}}) — горад у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на беразе [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] ў вусці рэк Кальміўс і Кальчык. Насельніцтва — 440 367 чалавек (2019). Раён кампактнага пражывання [[грэкі|грэкаў]]. Уваходзіць у дзясятку буйнейшых гарадоў Украіны, з’яўляецца найважнейшым прамысловым і эканамічным цэнтрам краіны. Адзін з найвялікшых вялікіх цэнтраў [[Металургія|металургіі]] і [[Машынабудаванне|машынабудавання]], тут вырабляецца найбольшая колькасць чыгуну і сталі ў краіне, працуе найбуйнейшы машынабудаўнічы завод Украіны. Буйны марскі порт. Кліматычны і [[Бальнеалогія|бальнеалагічны]] курорт. Марыупаль у канцы XX — пачатку XXI стст. сутыкнуўся з экалагічнымі і эканамічнымі праблемамі. З 20 мая 2022 года Марыупаль знаходзіцца пад поўнай расійскай акупацыяй. == Назва == Сучасная назва ўтворана з асабістага імя ''Марыя'' і грэчаскага слова ''поліс'' ({{lang-grc|πόλις}} — «горад») і значыць «Горад Марыі», у гонар Марыі Фёдараўны — спадчынніцы расійскага імператарскага прастола. == Гісторыя == Марыупаль быў заснаваны ў XVI стагоддзі як [[Казацтва|казацкі]] вартавы пост («зымовнык») спачатку пад назвай «Дамаха», а пазней як казацкая крэпасць пад назвай «Кальміўс» (па назве размешчанай тут ракі). У 1611 годзе стаў адміністрацыйным цэнтрам «Кальміўскай Паланкі» — адміністрацыйнай адзінкі ўкраінскіх казакоў. З 1774 года тэрыторыя сучаснага горада стала належыць [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]], згодна з Кючук-Кайнарджыйскім мірным дагаворам. У 1778 годзе тут быў заснаваны першы на тэрыторыі сучаснага [[Данецкі каменнавугальны басейн|Данбаса]] горад — Паўлаўск, з’явілася першая царква. Праз год расійскі царскі ўрад вырашыў перасяліць сюды 18408 грэкаў з [[Крым]]а. Перасяленнем грэкаў з Крыма кіраваў мітрапаліт [[Ігнат Марыупальскі|Ігнат]], які затым доўгі час кіраваў горадам. З 29 верасня 1779 года горад мае цяперашнюю назву — Марыупаль. Доўгі час Марыупаль з’яўляўся месцам выключнага пражывання грэкаў, развіваўся як буйны цэнтр гандлю і рыбнай лоўлі. У XIX стагоддзі горад стаў цэнтрам Марыупальскага павета — адміністрацыйнай адзінкі Расійскай Імперыі. У 1882 годзе пабудавана чыгунка, якая злучыла Марыупаль з Данецкам. 29 жніўня 1889 года адкрыты марскі порт. Пачала развівацца цяжкая прамысловасць — 1 лютага 1897 года пабудаваны завод Нікапаль-Марыупальскага горнага і металургічнага таварыства, а ў 1899 пабудаваны завод «Рускі Провіданс» (цяпер гэтыя два заводы ўваходзяць у склад Марыупальскага металургічнага камбіната імя Ілліча). Да 1920 года горад стаў адным з найбуйнейшых металургічных цэнтраў дзяржавы. Савецкая ўлада ў горадзе была ўстаноўлена 30 снежня 1917 года ў выніку ўзброенага паўстання, але практычна без ахвяр. З 7 сакавіка 1923 года па 27 лютага 1932 года горад быў цэнтрам Марыупальскай акругі — адміністрацыйнай адзінкі [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]], а з 17 ліпеня 1932 года ўвайшоў у склад [[Сталінская вобласць|Сталінскай вобласці]]. У савецкі перыяд гісторыі горада Марыупаль значна павялічыўся, насельніцтва горада павялічылася больш чым у дзесяць разоў, з’явіліся першыя шматпавярховікі, унутрыгарадскі транспарт (трамваі і тралейбусы), з’явіліся новыя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку металургічны завод «Азоўсталь» (11 жніўня 1933 года), коксахімічны завод «Маркохім» (27 верасня 1935 г.) і машынабудаўнічы завод «Азоўмаш» (28 красавіка 1958). Вялікія страты горад панёс у выніку [[Галадаморы (Украіна)|галадамораў]] 1921—1922, 1932—1933, 1946—1947 гадоў, [[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх рэпрэсій]] 1933 і 1937 гадоў, генацыду грэчаскага народа сіламі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] у 1937 годзе, а таксама ў часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецкай акупацыі горада ў 1941—1943 гг. Аднак жыхары Марыупаля хутка аднавілі разбураныя падчас вайны заводы і жылыя кварталы горада. З 22 кастрычніка 1948 года па 13 студзеня 1989 года горад меў назву Жданаў (у гонар савецкага палітычнага дзеяча). === Расійска-ўкраінская вайна === {{Гл. таксама|Баі пад Марыупалем (2014—2022)}} {{Гл. таксама|Баі за Марыупаль (2022)}} {{Гл. таксама|Генацыд у Марыупалі}} Увесну 2014 года ў Марыупалі адбывалася процістаянне [[Сепаратызм|прарасійскіх элементаў]] і ўкраінскіх сілавікоў. Урэшце, горад застаўся падкантрольным Украіне. 24 студзеня 2015 года ў выніку [[Абстрэл Марыупаля 24 студзеня 2015 года|абстрэла горада]] сіламі [[ДНР]] загінула 30, паранена 97 чалавек. З 1 сакавіка 2022 года горад знаходзіўся ў блакадзе расійскіх войскаў. Паводле звестак Марыупальскага гарсавета, на 14 сакавіка колькасць загінулых мірных жыхароў у сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскім уварваннем ва Украіну]] складала больш за 2300 чалавек. Расійскія войскі выкарыстоўвалі акружную тактыку, каб заблакіраваць дастаўку гуманітарнай дапамогі жыхарам горада. Расійская армія падчас блакады горада неаднаразова праводзіла авіяўдары па цывільных аб’ектах, сярод іх удар па радзільнаму дому № 2, а гэтак жа ўдар па [[Данецкі акадэмічны абласны драматычны тэатр|драматычнаму тэатру]] 16 сакавіка, які выкарыстоўвалі ў якасці прытулку мірных жыхароў і бежанцаў. {{Гл. таксама|Баі за Азоўсталь}} 10 красавіка, больш чым праз месяц пасля пачатку ўварвання, расійскім войскам удалося цалкам акружыць апошніх украінскіх вайскоўцаў на тэрыторыі завода «[[Азоўсталь]]», які меў складаную сістэму глыбокіх падземных сховішчаў і камунікацый. Дзеянні расійскіх войскаў на тэрыторыі «Азоўсталі» выклікалі гуманітарную катастрофу: украінскія вайскоўцы, якія апынуліся замкнутымі ў падзямеллях комплексу разам з цывільнымі, адчувалі востры недахоп вады, ежы, лекавых сродкаў, боепрыпасаў. З 20 мая 2022 года Марыупаль знаходзіцца пад поўнай расійскай акупацыяй. == Насельніцтва == Насельніцтва Марыупаля складае 440 367 чалавек (2019). Максімальная колькасць насельніцтва — 529.000 чалавек назіралася ў 1989 годзе. Нацыянальны склад: украінцы каля 48 %, рускія — 43 %, грэкі — 7 %, а таксама беларусы, яўрэі, армяне, балгары і іншыя народы. Абсалютная большасць насельніцтва (каля 87 %) размаўляе на рускай мове, украінскай мовай карыстаецца менш за 10 % насельніцтва. Адметнай асаблівасцю горада з’яўляюцца мясцовыя грэчаскія мовы (мовы «грэкаў Прыазоўя»): румейская мова (грэка-элінская) і ўрумская мова (грэка-татарская). На мясцовых грэчаскіх мовах размаўляюць 2 % насельніцтва. == Прамысловасць == У горадзе маецца вялікая колькасць буйных прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку найбуйнейшае прадпрыемства Данбаса — Марыупальскі металургічны камбінат імя Ілліча, а таксама металургічны завод «Азоўсталь», машынабудаўнічы завод-гігант «Азоўмаш», суднарамонтны завод, прадпрыемствы хімічнай, коксахімічнай, харчовай і лёгкай прамысловасці. Найбуйнейшыя транспартныя прадпрыемствы: гандлёвы марскі порт, аэрапорт, чыгуначны вакзал, аўтавакзалы і ўнутрыгарадскі транспарт (трамвай, тралейбус, аўтобус, маршрутныя таксі). == Адміністрацыйны падзел == Марыупаль падзяляецца на чатыры адміністрацыйных раёны з колькасцю насельніцтва больш за 100 000 чалавек: Цэнтральны (самы вялікі па насельніцтве), Кальміўскі, Левабярэжны, Прыморскі. Акрамя таго, гарадскім уладам падпарадкаваныя побач размешчаныя пасёлкі: Сартана, Стары Крым і Талакоўка. == Кіраўніцтва == Жыццём горада кіруе гарадскі савет Марыупаля, які складаецца з 76 дэпутатаў. На чале гарадскога савета знаходзіцца [[мэр]] горада («гарадскі галава»). У 1998 годзе мэрам горада быў Юрый Хатлубей. Раней абсалютная большасць дэпутатаў прадстаўлялі палітычную Партыю рэгіёнаў Украіны, меліся таксама дэпутаты камуністычнай, сацыялістычнай і іншых партый. == Архітэктура == Цэнтральная частка горада прадстаўлена пераважна пяціпавярховымі дамамі. Новыя жылыя кварталы, забудаваныя дамамі ў 10 і 12 паверхаў, размешчаны па перыферыі і ўдалечыні ад прамысловых прадпрыемстваў. Каля паловы жылой забудовы прыходзіцца на аднапавярховыя сядзібныя хаты. Значная тэрыторыя занята прамысловымі прадпрыемствамі. == Экалогія == Марыупаль з’яўляецца адным з самых забруджаных гарадоў Украіны з-за вялікай колькасці выкіданых прамысловых газаў і пылу. Самай вялікай крыніцай [[Забруджванне|забруджвання]] экалогіі з’яўляюцца металургічныя і коксахімічныя прадпрыемствы. Цэнтральная частка горада размешчана на шляху ветру ад металургічнага завода «Азоўсталь», пабудаванага ў 1933 годзе ў самым цэнтры горада на беразе Азоўскага мора. Акрамя таго, важнай крыніцай забруджвання з’яўляецца перагрузка небяспечных грузаў у марскім порце. == Адукацыя == У Марыупалі знаходзяцца каля шасцідзесяці школ, некалькі тэхнікумаў, каледжаў, ліцэяў. Вышэйшыя навучальныя ўстановы: * [[Марыупальскі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Прыазоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]] == Культура == У горадзе маецца рускі драматычны тэатр, мноства кінатэатраў, забаўляльных цэнтраў, тры музеі і выставачныя залы. Выпускаюцца дзясяткі газет, маецца 4 тэлекампаніі. == Спорт == Марыупаль з’яўляецца спартыўным цэнтрам рэгіёна: моцная школа бокса, грэка-рымскай барацьбы, маюцца футбольныя, ватэрпольныя і баскетбольныя каманды, якія ўдзельнічаюць у чэмпіянатах Украіны. У горадзе дзейнічаюць лядовы комплекс «Айсберг» (парк імя Пятроўскага), плавальны басейн «Няптун» (праспект Металургаў), гарналыжны спуск «Аляска» (штучны), стадыёны «Ільічавец», «Азоўсталь» і іншыя. == Ахова здароўя == Марыупаль — буйны медыцынскі цэнтр на поўдні Данецкай вобласці. Спіс дзяржаўных бальніц (2021): * Марыупальская абласная бальніца інтэнсіўнага лячэння * Марыупальская гарадская бальніца № 1 * Марыупальская гарадская бальніца № 4 * Марыупальская гарадская бальніца № 9 == Славутасці == Асноўныя славутасці горада: краязнаўчы і мастацкія музеі (вул. Георгіеўская), парк «Гарадскі сад», луна-парк «Экстрым-Парк», плавальны басейн «Няптун» (праспект Металургаў), гарадскія марскія пляжы, старая ваданапорная вежа (вуліца Варганава), жылыя дамы са шпілямі і будынак тэатра (Тэатральная плошча), палац культуры «Маладзёжны» (вуліца Харлампіеўская), корпус Індустрыяльнага тэхнікума (вуліца Георгіеўская), помнікі Уладзіміру Высоцкаму, Архіпу Куінджы (нарадзіўся ў Марыупалі), мітрапаліту Ігнату, Тарасу Шаўчэнку. Таксама ёсць праваслаўныя і мусульманскія храмы. Побач з горадам размешчаны запаведнікі «Каменныя магілы» і «Хамутоўскі стэп» з унікальнай мясцовай флорай і фаўнай. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Марыупаля}} * [[Сяргей Валянцінавіч Войчанка|Сяргей Войчанка]] (1955—2004) — беларускі мастак-[[Графіка (мастацтва)|графік]], [[жывапіс]]ец, [[Скульптура|скульптар]], [[дызайн]]ер. * [[Ніна Іванаўна Гуд]] (нар. 1955) — беларускі фалькларыстка, рэжысёр, сцэнарыстка, педагог. * [[Іван Дзмітрыевіч Мішэнін]] (1899—1974) — вучоны, [[тэрапеўт]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1941), [[прафесар]] (1964), акадэмік [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]] (1966), [[Заслужаны ўрач РСФСР]] (1945), [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1964)<ref name="Бел">{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=499}}</ref>. * [[Таісія Аляксееўна Шчарбакова]] (1932—2015) — беларускі музыказнавец, педагог. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.mariupol.com.ua Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070411050426/http://www.mariupol.com.ua/ |date=11 красавіка 2007 }} {{Марыупальскі гарадскі савет}} {{Данецкая вобласць}} {{Гарады-героі Украіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:Марыупаль| ]] 6xzhive02712v1z2rzaevefafid71kc 0 100438 5161044 5160691 2026-07-05T00:08:25Z LLlypuk82 50493 5161044 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Заронава}} {{Возера2 |Назва = Заро́нава (Заро́наўскае) |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = 12 ручаёў |Выцякаюць = Заронаўка (Шэ́вінка) | Краіна = Беларусь |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Плошча = 3,61 |Аб'ём = 0,02311 |Вышыня над узроўнем мора = 144 |Сярэдняя глыбіня = 6,4 |Найбольшая глыбіня=13,5 |Даўжыня =7,6 |Шырыня =1,05 |Даўжыня берагавой лініі=21,3 |Салёнасць =0,2 |Празрыстасць =1,4 |lat_deg= 55|lat_min= 18|lat_sec= 30|lat_dir=N |lon_deg= 29|lon_min= 50|lon_sec= 56|lon_dir=E |Плошча вадазбору = 147 |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Заро́нава, Заро́наўскае''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] на мяжы з [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёнам]] ([[Віцебская вобласць]]). Знаходзіцца на паўночны ўсход ад [[Віцебск]]а ў басейне ракі [[Шэвінка|Заронаўка]] (Шэ́вінка), за 12 км на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], за 0,1 км на поўдзень ад аграгарадка [[Заронава (аграгарадок)|Заронава]]. Плошча паверхні Заронава складае 31,6 км², даўжыня 7,6 км, шырыня 1,05 км, даўжыня берагавой лініі 21,3 км. Плошча [[вадазбор]]у — 147 км². Найбольшая глыбіня возера 13,5 м, сярэдняя 6,4 м. Аб’ём вады 23,11 млн м³. Берагавая лінія звілістая, даўжынёй 21,3 км. [[Катлавіна]] лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Падводная частка катлавіны падзелена на [[плёс]]ы. Схілы катлавіны маюць вышыню ад 5 да 10 м. [[Бераг]]і возера [[Пясок|пясчаныя]], пясчана-[[Галька|галечныя]], у залівах на захадзе і ўсходзе [[Сплавіна|сплавінныя]]. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], зарастае да глыбіні 3—5 метраў. На паўднёвым усходзе возера 5 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 3 [[Гектар|га]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае, пясчана-галечнае з [[валун]]амі. У Заронава ўпадаюць 12<ref name="ben6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref> [[Ручай|ручаёў]] (адным з іх злучана з возерам [[Княжно (возера, Віцебскі раён)|Княжно́]]) і выцякае рака Заронаўка. Уздоўж Заронава праходзіць [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтамабільная дарога]] {{таблічка-by|Н|2302}} да аўтадарогі {{таблічка-by|Р|114}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1 {{Ref-ru}} * Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас. / Редактор И. Н. Шлык. — Мн.: РУП «Белкартография», 2008. — 5000 экз. — ISBN 978-985-508-049-8 {{Ref-ru}} * Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г. {{Ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }}{{Ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }}{{Ref-ru}} [[Катэгорыя:Азёры Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Шэвінкі]] mgyaufxn6vdqp5vbvcpsxof5suywx8i 5161102 5161044 2026-07-05T06:01:48Z M.L.Bot 261 5161102 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Заронава}} {{Возера2 |Назва = Заро́нава (Заро́наўскае) |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = 12 ручаёў |Выцякаюць = Заронаўка (Шэ́вінка) | Краіна = Беларусь |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Плошча = 3,61 |Аб'ём = 0,02311 |Вышыня над узроўнем мора = 144 |Сярэдняя глыбіня = 6,4 |Найбольшая глыбіня=13,5 |Даўжыня =7,6 |Шырыня =1,05 |Даўжыня берагавой лініі=21,3 |Салёнасць =0,2 |Празрыстасць =1,4 |lat_deg= 55|lat_min= 18|lat_sec= 30|lat_dir=N |lon_deg= 29|lon_min= 50|lon_sec= 56|lon_dir=E |Плошча вадазбору = 147 |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Заро́нава''', '''Заро́наўскае''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] на мяжы з [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёнам]] ([[Віцебская вобласць]]). Знаходзіцца на паўночны ўсход ад [[Віцебск]]а ў басейне ракі [[Шэвінка|Заронаўка]] (Шэ́вінка), за 12 км на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], за 0,1 км на поўдзень ад аграгарадка [[Заронава (аграгарадок)|Заронава]]. Плошча паверхні Заронава складае 31,6 км², даўжыня 7,6 км, шырыня 1,05 км, даўжыня берагавой лініі 21,3 км. Плошча [[вадазбор]]у — 147 км². Найбольшая глыбіня возера 13,5 м, сярэдняя 6,4 м. Аб’ём вады 23,11 млн м³. Берагавая лінія звілістая, даўжынёй 21,3 км. [[Катлавіна]] лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Падводная частка катлавіны падзелена на [[Плёс азёрны|плёсы]]. Схілы катлавіны маюць вышыню ад 5 да 10 м. [[Бераг]]і возера [[Пясок|пясчаныя]], пясчана-[[Галька|галечныя]], у залівах на захадзе і ўсходзе [[Сплавіна|сплавінныя]]. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], зарастае да глыбіні 3—5 метраў. На паўднёвым усходзе возера 5 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай 3 [[Гектар|га]]. [[Мелкаводдзе]] пясчанае, пясчана-галечнае з [[валун]]амі. У Заронава ўпадаюць 12<ref name="ben6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref> [[Ручай|ручаёў]] (адным з іх злучана з возерам [[Княжно (возера, Віцебскі раён)|Княжно́]]) і выцякае рака Заронаўка. Уздоўж Заронава праходзіць [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтамабільная дарога]] {{таблічка-by|Н|2302}} да аўтадарогі {{таблічка-by|Р|114}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1 {{Ref-ru}} * Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас. / Редактор И. Н. Шлык. — Мн.: РУП «Белкартография», 2008. — 5000 экз. — ISBN 978-985-508-049-8 {{Ref-ru}} * Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г. {{Ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }}{{Ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }}{{Ref-ru}} [[Катэгорыя:Азёры Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Шэвінкі]] jfksgb03l4gndfbdwdyjma2j8foh2g8 0 104766 5161092 5097948 2026-07-05T05:30:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161092 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ксенія Анатольеўна Сабчак | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Ксения Анатольевна Собчак}} | партрэт = Ksenia_Sobchak_2017.jpg | шырыня партрэта = 270px | подпіс = Ксенія Сабчак на прэс-канферэнцыі прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна (2017) | пасада = Член палітычнага савета партыі «[[Грамадзянская ініцыятыва]]» | сцяг = Flag_of_Russia.svg | перыядпачатак = [[23 снежня]] [[2017]] | пасада_2 = Член Каардынацыйнага савета расійскай апазіцыі | парадак_2 = | сцяг_2 = White_ribbon.svg | сцяг2_2 = Flag_of_Russia.svg | перыядпачатак_2 = [[22 кастрычніка]] [[2012]] | перыядканец_2 = [[19 кастрычніка]] [[2013]] | муж = Максім Эмануілавіч Вітарган | дзеці = Платон Максімавіч Вітарган | партыя = «[[Грамадзянская ініцыятыва]]» | дзейнасць = [[Расія|расійскі]] [[палітык]], свецкая львіца, тэле- і радыёвядоўца, [[журналіст]]ка, грамадская дзяячка, {{актрыса|Расіі|XXI стагоддзя}}, [[пісьменнік|пісьменніца]] | прафесія = [[палітолаг]] | адукацыя = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (I-II курсы)<br>[[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін]] (III-VI курсы) | рэлігія = [[Хрышчэнне|хрышчоная]] ў [[праваслаўе|праваслаўі]] (1993), [[дэізм|пазаканфесійная веруючая]]<ref name="Размовы з Дудзем">{{YouTube|wpfpey_0G5A|Собчак - о Навальном, крестном и выборах / вДудь (24.10.2017)|start=2294s}}</ref> | узнагароды = [[Файл:YouTube Silver Play Button 2.svg|35px|Сярэбраная кнопка YouTube, якой узнагароджваюць за дасягненне каналам адзнакі ў 100 000 (сто тысяч) падпісчыкаў або больш]]<br>Прэмія «Улада №4» (Інстытут грамадскага праектавання) | аўтограф = Ksenia Sobchak's signature.svg | Commons = Kseniya Sobchak | сайт = {{url|ksenia-sobchak.com}} }} {{цёзкі2|Сабчак}} {{Listen|filename=Kseniya Sobchak voice.oga|title=Запіс голасу К. Собчак|description=Запісана 26 лістапада 2012}} '''Ксе́нія Анато́льеўна Сабча́к''' ({{lang-ru|Ксения Анатольевна Собчак}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Расія|расійская]] тэлевядучая, дачка першага мэра Санкт-Пецярбурга [[Анатоль Аляксандравіч Сабчак|Анатоля Сабчака]] і члена [[Савет Федэрацыі|Савета Федэрацыі]] Людмілы Нарусавай. == Дзяцінства == Нарадзілася 5 лістапада 1981 года ў сям’і юрыста Анатоля Аляксандравіча Сабчака (мэр [[Санкт-Пецярбург]]а ў 1991—1996 гадах) і гісторыка Людмілы Барысаўны Нарусавай. Хросным бацькам Ксеніі стаў айцец Гурый, які служыў у той час у [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]], а хроснай маці — універсітэцкая сяброўка Людмілы Нарусавай Наталля. Жыла з бацькамі ў доме 21 па вуліцы Кустодзіева, потым — у камуналцы на набярэжнай ракі Мойкі. У дзяцінстве займалася балетам пры [[Марыінскі тэатр|Марыінскім тэатры]], а таксама жывапісам пры [[Эрмітаж]]ы. Вучылася ў сярэдняй школе № 185 з паглыбленым вывучэннем англійскай мовы. Скончыла школу пры [[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна|РДПУ імя А. І. Герцэна]]. == Вучоба == У 1998 годзе паступіла на факультэт міжнародных адносін ВНУ ў Санкт-Пецярбургу. У 2000 годзе пераехала ў Маскву і перавялася на факультэт міжнародных адносін [[МДІМА]]. У 2002 годзе атрымала ступень бакалаўра, а ў 2004 годзе з адзнакай скончыла магістратуру МДІМА па кірунку «Паліталогія» (тэма дыплома — «Параўнальны аналіз інстытутаў прэзідэнцтва ў Францыі і Расіі»). Валодае англійскай, французскай і іспанскай мовамі. == Дарослае жыццё == З 2004 года вяла перадачу «Дом-2» на тэлеканале «[[ТНТ (тэлеканал)|ТНТ]]» разам з Ксеніяй Барадзіной (потым да іх далучылася Вольга Бузава), але ўлетку 2012 года не стала падаўжаць кантракт з тэлекампаніяй. Вяла такія перадачы, як «Хто не хоча стаць мільянерам» на «ТНТ», «Апошні герой-6» на «[[Першы канал (Расія)|Першым канале]]», «Бландынка ў Шакаладзе» на «Муз-ТБ». З’яўлялася адной з вядоўцаў перадачы «Дзве зоркі» на «Першым канале». У 2008 і 2010 гадах разам з Іванам Ургантам была вядучай «Прэміі Муз-ТБ». Здымалася ў рэкламных роліках кампаніі «Еўрасетка». З’яўлялася вядоўцай уласнай радыёперадачы «Будні Барабакі» на радыёстанцыі «Сярэбраны дождж»; у наш час разам з Сяргеем Кальварскім вядзе праграму «Барабака і шэры воўк» на той жа радыёстанцыі. З 15 сакавіка 2010 года вяла перадачу «Воля думкі» на Пятым канале, але неўзабаве пакінула працу на канале, бо, паводле яе слоў, «усё звялося да абмеркавання праблем ЖКГ». З 23 красавіка па 23 кастрычніка 2010 года брала ўдзел у забаўляльнай перадачы «Дзяўчаты» (Расія-1). Адной з прычын адыходу Сабчак адтуль стаў шэраг скандалаў. У 2011—2012 гадах вяла перадачу «Топ-мадэль па-руску», аднак пасля яе замяніла мадэль Ірына Шэйк. У тым жа годзе стала адным з журы фэсту пародый «Вялікая розніца ў Адэсе». У 2011 годзе вяла перадачу «Давай пажэнімся» на канале «СТБ» на ўкраінскім тэлебачанні. Вядзе перадачу «Сабчак жыўцом» на тэлеканале «Дождж», у якой бяруць удзел вядомыя асобы. З 7 лютага 2012 года — вядучая перадачы «Дзярждэп з Ксеніяй Сабчак» на канале MTV Расія. Закрыццё праграмы пасля першага выпуску тэлеканала растлумачыла нізкім рэйтынгам. З красавіка па кастрычнік 2012 года вяла перадачу «Галоўная тэма» на грузінскім тэлеканале ПІК. 1 ліпеня 2012 года абвясціла пра адыход з праекта «Дом-2» на тэлеканале «ТНТ», а 23 ліпеня стала вядома, што тэлеканал «Муз-ТБ» на падставе абнаўлення канцэпцыі і «нефармату» вядоўцы скасаваў з Сабчак кантракт на вядзенне перадачы «Топ-мадэль па-руску». Сама Сабчак назвала дзеянні федэральных тэлеканалаў у дачыненні да яе «жахлівай сістэмай кругавой парукі»{{спасылка}}. У 2013—2014 год вяла перадачу «Угода» на тэлеканале «Пятніца!». У 2015 годзе была вядоўцай перадачы «Бітва рэстаранаў» на тэлеканале «Пятніца!». Вядоўца прэміі Муз-ТБ (2007—2008, 2010—2011, 2014—2017). З верасня 2017 года — вядоўца «Новай фабрыкі зорак» на тэлеканале «Муз-ТБ». У кастрычніку 2017 года стала вядома пра работу Ксеніі Сабчак над дакументальным фільмам да 80-годдзя Анатоля Сабчака, сярод інтэрвіяваных быў [[Прэзідэнт Расіі]] (і былы супрацоўнік А. Сабчака) [[Уладзімір Пуцін]]. 22 кастрычніка 2017 года стала гераіняй праграмы «Новыя рускія сенсацыі» на тэлеканале НТБ («Кажа Ксенія Сабчак»). == Асабістае жыццё == У інтэрв’ю Сабчак паведаміла: «Я ў 17 гадоў пайшла з дому, у мяне быў грамадзянскі шлюб. Гэтага я не таю. У мяне былі нейкія мужчыны, былі раманы. Калі мне было ўсяго 17 гадоў, мой грамадзянскі муж падтрымліваў мяне ў тым ліку матэрыяльна». Летам 2005 года збіралася замуж за амерыканскага купца Аляксандра Шустэровіча, пра што было публічна абвешчана. Аднак за некалькі дзён да цырымоніі, запланаванай на 1 ліпеня 2005 года, па ўласным прызнанні ў прэсе, Сабчак скасавала вяселле. 16 лістапада 2011 года ў эфіры тэлепраграмы «Пусть говорят» на «Першым канале» Ксеніі публічна прызнаўся ў каханні кіраўнік дэпартамента культуры Масквы і экс-дэпутат Дзярждумы Расіі Сяргей Капкоў, з якім Сабчак гуляла прыблізна год. У чэрвені 2012 года ў прэсе з’явілася інфармацыя пра тое, што Сабчак мае блізкія адносіны з Ільём Яшыным. У інтэрв’ю «Анатомія кахання і пратэсту» тэлеканалу «Дождж» абое гэта пацвердзілі. Пра раставанне з Яшыным стала вядома ў снежні 2012 года. 1 лютага 2013 года выйшла замуж за акцёра Максіма Вітаргана. 18 лістапада 2016 года ў іх нарадзіўся сын Платон. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://silver.ru/sobchak/ Ксенія Сабчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090403053910/http://www.silver.ru/sobchak/ |date=3 красавіка 2009 }} на сайце радыёстанцыі «Серебряный дождь» {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сабчак Ксенія Анатольеўна}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Расіі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Расіі]] 43yy6a1keg4paxqpygr4iw86dbero3m 0 115201 5161027 5133792 2026-07-04T22:58:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161027 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Kopiva.JPG |image title = |image descr = {{bt-bellat|Крапіва двухдомная|Urtica dioica}} |regnum = Расліны |parent = Urticeae |ref = |comment = |rang = Род |latin = Urtica |author = L. |syn = |typus = {{bt-latbel|Urtica dioica|aut=L.|txt=<ref name="ING">{{ING|Urtica|Urtica}}</ref>|Крапіва двухдомная}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Urtica |commons = Category:Urtica |itis = 19151 |ncbi = 3500 |eol = 38080 |grin = |ipni = 149535-3 |tpl = }} '''Крапівá'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|136}}</ref><ref name=pr>'''Крапіва''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.8. Мн., 1999, С.451</ref> (''Urtīca'') — род кветкавых раслін сямейства [[крапіўныя]]. Сцёблы і лісце пакрытыя пякучымі валасінкамі (якія далі лацінскую назву: {{lang-la|Ūrō}} — «пяку»). == Арэал == Расце, у асноўным, у зоне ўмеранага клімату ў Паўночным і (радзей) Паўднёвым паўшар’ях. У Беларусі 5 відаў<ref>{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&gen=Urtica |title=Растения Беларуси |access-date=13 мая 2012 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204165615/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-%20%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE%20-&gen=Urtica |url-status=dead }}</ref>: найбольш распаўсюджаны {{bt-bellat|крапіва двухдомная|Urtica dioica}} і {{bt-bellat|жыгучка|Urtica urens}}. Рэдкі від, занесены ў Чырвоную кнігу — {{bt-bellat|крапіва кіеўская|Urtica kioviensis}}. Таксама сустракаюцца {{bt-bellat||Urtica galeopsifolia}} і {{bt-bellat||Urtica sondenii}}. == Ужыванне == Шэраг відаў прымяняюць у [[Медыцына|медыцыне]] і можа ўжываць у ежу ([[крапіва двухдомная]], [[крапіва пякучая]]) і на корм жывёле. * Крапіву выкарыстоўваюць для гатавання [[Салата (страва)|салат]], [[Суп|супоў]], [[Соус|соусаў]], начынку для піражкоў, а таксама [[Кансерваванне|соляць і квасяць]]. Маладыя далікатныя суквецці заварваюць як [[Чай|гарбату]], сушаць. * Крапіву ўжываюць таксама пры доглядзе валасоў, бо адвар крапівы дапамагае ад выпадання валасоў. * Крапіву нарыхтоўваюць і выкарыстоўваюць у лясніцтвах для падкорму капытных (ласёў, аленяў, казуль, [[Дзік|дзікоў]] і іншых) у зімовы час Крапіва спрадвеку ўжываецца для вырабу прадметаў ужытку. З крапіўнага палатна на Русі і ў іншых краінах шылі трывалыя ветразі, а яшчэ — трывалыя мяшкі, чулы і кулі з грубай крапіўнай тканіны, «крапіўнікі». У Японіі крапіўны жгут у спалучэнні з шоўкам быў галоўным матэрыялам вырабу дарагіх [[Самурай|самурайскіх]] даспехаў, са здзервянелых сцёблаў рабілі [[шчыт]]ы, а з наймацнейшага крапіўнага валакна, кручанага і нацёртага воскам, — цецівы для [[Лук|лукаў]]<ref>{{Cite web|url=http://www.orujielavka.ru/east/samurai/|title=Оружейная лавка/Оружие самурая|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824071630/http://www.orujielavka.ru/east/samurai/|archive-date=2010-08-24|access-date=2010-05-23|url-status=live}}</ref>. [[Расліннае валакно|Валакно]] практычна з любога віду крапівы мае выдатныя якасці, якія дазваляюць крапіве канкурыраваць з [[лён]]ам і [[бавоўна]]й. «Пустазельныя» віды крапівы, якія растуць у Еўропе, даюць сыравіну для такой лёгкай, цёплай і гігіенічнай тканіны, як [[шавіёт]]<ref>[http://steb-clair.narod.ru/tkach.html «Сегодня (в Европе, прим.) крапивное полотно вырабатывается только в Югославии. Из него ткут шевиот, который высоко ценится на международном рынке»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211202244/https://steb-clair.narod.ru/tkach.html |date=11 снежня 2025 }}.</ref>. Герой рамана [[Віктор Гюго|Віктара Гюго]] «Адрынутыя» Жан Вальжан, збег з катаргі і стаў фабрыкантам менавіта гэтай тканіны. Тканіна, якую робяць з [[рамі]], кітайскай крапівы, па ўласцівасцях набліжаецца да [[шоўк]]у<ref>«Частный корреспондент»: [http://www.chaskor.ru/article/tkanyj_mir_10510 Тканый мир/Одежда от злых чар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110402023432/http://www.chaskor.ru/article/tkanyj_mir_10510 |date=2 красавіка 2011 }}</ref>. Як сыравіна для вытворчасці адзення крапіва вядома чалавецтву тысячагоддзі. Але ёсць народы, якія аддаюць перавагу крапіўным тканінам перад усімі іншымі. З якім піетэтам ставяцца да лёну ў [[Еўропа|Еўропе]], з такім самым ставіцца да крапівы ў [[Кітай|Кітаі]], [[Інданезія|Інданезіі]], [[Філіпіны|Філіпінах]], [[Карэя|Карэі]], [[Японія|Японіі]]. Асобныя часткі [[Карэйскі нацыянальны касцюм|карэйскага нацыянальнага касцюма]] не шыюць ні з якой іншай тканіны<ref>[http://www.museum.ru/C3594 У нас одежда, изготовленная из крапивного волокна, является национальной одеждой обских угров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071116061625/http://www.museum.ru/C3594 |date=16 лістапада 2007 }} ([[ханты]] и [[Мансі|манси]])</ref>. У [[Кветкаводства|кветкаводстве]] апырскванне настоем крапівы выкарыстоўваецца для прафілактыкі сопкай расы і барацьбы з [[Тлі|тлямі]]. Прыгатаванне: 500—700 грам свежай або 200 грам сухой сыравіны настойваюць суткі ў 5 л халоднай вады<ref>{{Cite web|url=http://www.vestnik-cvetovoda.ru/plant_growing/rasteniya_i_uhod_za_nimi/news11826.php|title=Болезни роз.|author=Панкратова Г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513102648/http://www.vestnik-cvetovoda.ru/plant_growing/rasteniya_i_uhod_za_nimi/news11826.php|archive-date=2012-05-13|access-date=2012-05-04|url-status=dead}}</ref>. Раней з крапівы рабілі жоўтую фарбу. == Віды == [[Файл:Заросли крапивы.jpg|thumb|250px|right|Зараснікі {{bt-bellat|Крапіва двухдомная{{!}}крапівы двухдомнай|Urtica dioica}} ў {{нп3|Таўрычаскі сад|Таўрычаскім садзе|ru|Таврический сад}}, [[Санкт-Пецярбург]]]] Паводле базы даных ''[[The Plant List]]'', род уключае 53 віды<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Urticaceae/Urtica/|title=''Urtica''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170904172629/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Urticaceae/Urtica/|archivedate=4 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>: {{кал}} * {{bt-latbel|Urtica andicola|aut=[[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica angustifolia|aut=[[Fisch.]] ex [[Hornem.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica aquatica|aut=[[Liebm.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica ardens|aut={{H.F.Link}}|}} * {{bt-latbel|Urtica atrichocaulis|aut=([[Hand.-Mazz.]]) [[C.J.Chen]]|}} * {{bt-latbel|Urtica atrovirens|aut=[[Req.]] ex [[Loisel.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica ballotifolia|aut=[[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica berteroana|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica cannabina|aut=[[L.]]|Крапіва канаплёвая}} * {{bt-latbel|Urtica chamaedryoides|aut=[[Pursh]]|}} * {{bt-latbel|Urtica circularis|aut=[[Sorarú]]|}} * {{bt-latbel|Urtica dioica|aut=[[L.]]|txt={{Typus}}<ref name="ING" />|Крапіва двухдомная|Крапіва двухдомная{{!}}Крапіва|Жгучка|Крапіва двухдомная{{!}}Крапіва вялікая}} * {{bt-latbel|Urtica echinata|aut=[[Benth.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica fissa|aut=[[E.Pritz.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica flabellata|aut=[[Kunth]]|}} * {{bt-latbel|Urtica galeopsifolia|aut=[[J.Jacq.]] ex [[Blume]]|}} * {{bt-latbel|Urtica glomeruliflora|aut=[[Steud.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica gracilenta|aut=[[Greene]]|}} * {{bt-latbel|Urtica haussknechtii|aut=[[Boiss.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica hyperborea|aut=[[Jacq.]] ex [[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica kioviensis|aut=[[Rogow.]]|Крапіва кіеўская}} * {{bt-latbel|Urtica laetevirens|aut=[[Maxim.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica leptophylla|aut=[[Kunth]]|}} * {{bt-latbel|Urtica lilloi|aut=([[Hauman]]) [[Geltman]]|}} * {{bt-latbel|Urtica longispica|aut=[[Killip]]|}} * {{bt-latbel|Urtica macbridei|aut=[[Killip]]|}} * {{bt-latbel|Urtica magellanica|aut=[[Juss.]] ex [[Poir.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica mairei|aut=[[H.Lév.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica masafuerae|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica massaica|aut=[[Mildbr.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica membranacea|aut=[[Poir.]] ex [[Savigny]]|}} * {{bt-latbel|Urtica mexicana|aut=[[Liebm.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica minutifolia|aut=[[Griseb.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica mollis|aut=[[Steud.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica morifolia|aut=[[Poir.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica orizabae|aut=[[Liebm.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica parviflora|aut=[[Roxb.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica pilulifera|aut=[[L.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica platyphylla|aut=[[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica praetermissa|aut=[[V.W.Steinm.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica pseudomagellanica|aut=[[Geltman]]|}} * {{bt-latbel|Urtica pubescens|aut=[[Ledeb.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica purpurascens|aut=[[Nutt.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica rupestris|aut=[[Guss.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica sondenii|aut=([[Simmons]]) [[Avrorin]] ex [[Geltman]]|}} * {{bt-latbel|Urtica spiralis|aut=[[Blume]]|}} * {{bt-latbel|Urtica stachyoides|aut=[[Webb]] & [[Berthel.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica subincisa|aut=[[Benth.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica taiwaniana|aut=[[S.S.Ying]]|}} * {{bt-latbel|Urtica thunbergiana|aut=[[Siebold]] & [[Zucc.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica triangularis|aut=[[Hand.-Mazz.]]|}} * {{bt-latbel|Urtica trichantha|aut=([[Wedd.]]) [[Acevedo]] & [[L.E.Navas]]|}} * {{bt-latbel|Urtica urens|aut=[[L.]]|Крапіва пякучая|Жыгучка|Стрэківа|Крапіва пякучая{{!}}Крапіва|Джыгучка|Крапіва пякучая{{!}}Крапіва вялікая|Жыжка}} {{канец кал}} {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крапіва| ]] [[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]] 4zt27eyfctvlbe8rb2gxe3akwzopayn 0 115202 5161029 4320838 2026-07-04T23:12:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161029 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = Atropa belladonna 030705.jpg | image title = Беладонна. Тыпавы від роду. Агульны від расліны | image descr = {{bt-bellat|Беладонна|Atropa belladonna}}. <br />[[Тыпавы від]] роду. <br />Агульны выгляд расліны | parent = | rang = Род | latin = Atropa | author = [[L.]], [[1753]] | syn = {{bt|Belladona|[[Duhamel]]}} {{bt|Pauia|[[Deb]] & [[R.M.Dutta]]}} | typus = {{bt-latbel|Atropa belladonna|aut=[[L.]]|Беладонна}} | wikispecies = Atropa | commons = Category:Atropa | itis = 30487 | ncbi = 24609 | eol = 70977 | grin = 1147 | ipni = 38280 }} '''Краса́ўка'''<ref name=pr>'''Красаўка''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т. 8. — Мн., 1999. — С. 454.</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|21}}</ref> (''Atrópa'') — [[род (біялогія)|род]] [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{Bt-bellat|Паслёнавыя|Solanaceae}}. == Назва == Па [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]], Атропа — адна з сясцёр Мойр, багіня падземнага свету, ўвасабляе няўхільнасць смерці. [[File:Illustration Atropa bella-donna0 clean.jpg|thumb|left|{{Bt-bellat|Красаўка беладонна|Atropa belladonna}}. {{Бат.іл.|Тамэ}}]] == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] карэнішчавыя [[травы]] вышынёю да 2 м. [[Лісце]] суцэльнае, на кароткіх чаранках. [[Кветка|Кветкі]] буйныя, адзіночныя. [[Плод]] — [[ягада]]. Ядавітая. [[Лекавыя расліны]]. == Арэал == Адрозніваецца каля 5 відаў. Пашырана ў [[Еўразія|Еўразіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] інтрадукавана {{Bt-bellat|красаўка беладонна|Atropa belladonna}}, або соннае ачмурэнне, ці шалёная ягада. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|''Пашына Г. В.'' Красаўка}} — С. 66. == Спасылкі == * {{Плантарыум|44663|Красавка — род Atropa}} * [https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=1147 Genus: ''Atropa'' L. // Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy)]{{Ref-en}} * {{EOL|70977|title=Беладонна}}{{ref-en}} <small>Праверана 02 лютага 2009 г.</small> * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ATROP ''Беладонна'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622105900/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ATROP |date=22 чэрвеня 2013 }}{{ref-en}} <small>Праверана 27 снежня 2008 г.</small> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паслёнавыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Энтэагены]] qzpa8m6puro4tjp080ylcs5wvp1ttsb 0 115702 5161063 4320842 2026-07-05T02:29:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161063 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Toten 1.jpg |image title = Крывасмок лекавы |image descr = {{bt-bellat|Крывасмок лекавы|Sanguisorba officinalis}}&nbsp;— [[тыпавы від]] рода Крывасмок. <br />Агульны выгляд групы квітнеючых раслін. |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Sanguisorba |author = |syn = Poterium |typus = {{bt-latbel|Sanguisorba officinalis|aut=[[L.]]|txt={{typus}}|Крывасмок лекавы}} |children name = Віды |children = <center> ''Гл. тэкст'' |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Sanguisorba |commons = Category:Sanguisorba |itis = 25299 |ncbi = 57937 |eol = |grin = |ipni = }} {{Значэнні2|Крывасмок}} [[Выява:1996. Stamp of Belarus 0164.jpg|250px|thumb|{{bt-bellat|Крывасмок лекавы|Sanguisorba officinalis}} на паштовай марцы Беларусі]] '''Крывасмо́к'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|117}}</ref><ref name=pr>'''Крывасмок''' у адпаведнасці з {{крыніцы/БелЭн|8к}} — С.493.</ref> (''Sanguisórba'') — род [[шматгадовыя расліны|шматгадовых]] травяністых карэнішчавых раслін сямейства {{Bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}. [[Арэал]] роду ахоплівае амаль усе рэгіёны [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар’я]] з [[Умераны клімат|умераным кліматам]]. == Назва == Лацінская назва роду паходзіць ад лац. ''sanguis'' — кроў і ''sorbeo'' — смактаць, паглынаць; беларуская назва — калька з латыні. == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] травяністыя расліны, зрэдку [[куст]]ы і паўкусты. [[Сцябло|Сцёблы]] прамастойныя. [[Лісце]] чаргаванае, перыстае, на чаранках. [[Кветка|Кветкі]] дробныя, сабраныя ў галоўчатыя ці коласападобныя [[Суквецце|суквецці]]. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|арэшак]]. == Віды == Колькасць [[Біялагічны від|відаў]] — каля дваццаці (9<ref name="ТПЛ">[http://www.theplantlist.org/browse/A/Rosaceae/Sanguisorba/ Sanguisorba]{{ref-en}} // [[The Plant List]]</ref>). Некаторыя з іх: * {{bt-latbel|Sanguisorba albanica}} * {{bt-latbel|Sanguisorba albiflora}} * {{bt-latbel|Sanguisorba alpina|aut=[[Bunge]]|Крывасмок альпійскі}} * {{bt-latbel|Sanguisorba ancistroides}} * {{bt-latbel|Sanguisorba annua}} * {{bt-latbel|Sanguisorba canadensis}} * {{bt-latbel|Sanguisorba diandra}} * {{bt-latbel|Sanguisorba dodecandra}} * {{bt-latbel|Sanguisorba hakusanensis}} * {{bt-latbel|Sanguisorba hybrida}} * {{bt-latbel|Sanguisorba menziesii}} * {{bt-latbel|Sanguisorba minor}} * {{bt-latbel|Sanguisorba obtusa}} * {{bt-latbel|Sanguisorba occidentalis}} * {{bt-latbel|Sanguisorba officinalis|aut=[[L.]]|txt={{typus}}<ref>[http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Sanguisorba NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for ''Sanguisorba'' L.] {{ref-en}} {{v|28|7|2010}}</ref>|Крывасмок лекавы|Крывасмок аптэчны}}<ref name="ЛРКЛ">Назва '''Крывасмок лекавы''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> * {{bt-latbel|Sanguisorba tenuifolia|Крывасмок танкалісты}} == Гаспадарчае значэнне == [[Лекавыя расліны|Лекавыя]] і [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]] расліны. Крывасмок — кармавая расліна вусеняў {{bt-bellat|Чарнаватая блакітніца{{!}}чарнаватай блакітніцы|Phengaris nausithous}} і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Крывасмок}} — С. 493. == Спасылкі == * {{Плантарыум|44390|Кровохлёбка — род Sanguisorba}} * {{GRIN|genus|10695|{{v|28|7|2010}}}} * {{EOL|30021|{{v|28|7|2010}}}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SANGU2 ''Крывасмок''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130618071331/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SANGU2 |date=18 чэрвеня 2013 }} на сайце USDA NRCS{{ref-en}} {{v|28|7|2010}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Кровохлебка}} {{v|28|7|2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ружавыя]] 9opnww9h74xhextkt84f5r61uygzxvj 0 117914 5161008 4281404 2026-07-04T20:47:08Z Skatsubo 169741 Add burial place 5161008 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Яўген Аляксеевіч Барбашын''' ({{ДН|17|1|1918}}, с. [[Уінскае]], [[Пермскі край]] — {{ДС|5|7|1969}}) — беларускі савецкі матэматык. Акадэмік АН БССР (1966), доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар (1951)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Барбашин Евгений Алексеевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 41 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Уральскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. М. Горкага|Уральскі ўніверсітэт]] у 1940 годзе. У 1961—1966 гадах загадчык аддзела матэматычнага аналізу матэматычнага інстытута [[АН СССР]] (Свярдлоўскае аддзяленне), з 1966 года загадчык лабараторыі прыкладной матэматыкі і механікі [[Інстытут матэматыкі АН БССР|Інстытута матэматыкі АН БССР]] і адначасова загадчык кафедры прыкладной матэматыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]<ref name="БС"/>. Памёр у [[Мінск|Мінску]] 5 ліпеня 1969 года. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]<ref>{{cite web|title=Евгений Алексеевич Барбашин|url=https://billiongraves.com/grave/wd/172621021|website=billiongraves.com|url-status=live}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне [[дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльных раўнанняў]], тэорыі ўстойлівасці руху. Развіў {{нп3|Дынамічная сістэма|тэорыю дынамічных сістэм|ru|Динамическая система}} без здагадкі [[адзінасць|адзінасці]], выканаў серыю работ па праграмнаму рэгуляванню, у якіх асветленая сувязь задачы аб ажыццяўленні праграмных рухаў з агульнай тэорыяй {{нп3|Устойлівасць, дынамічныя сістэмы|устойлівасці руху|ru|Устойчивость (динамические системы)}}, з тэорыяй аптымальных працэсаў і з {{нп3|Тэорыя набліжэнняў|тэорыяй набліжэння функцый|ru|Теория приближений}}<ref name="БС"/>. === Навуковыя працы === Аўтар больш за 80 навуковых прац, у тым ліку 3 манаграфій<ref name="АБЕ">[http://nasb.gov.by/rus/members/academicians/barbashin.php Академик БАРБАШИН Евгений Алексеевич] {{ref-ru}}</ref>. * О построении функций Ляпунова для нелинейных систе. М.: Изд-во Академии наук СССР, 1960. * Введение в теорию устойчивости. М.: Наука, 1967. * Динамические системы с цилиндрическим фазовым пространством. М.: Наука, 1969 (совм. с В. А. Табуевой). * Функции Ляпунова. М.: Наука, 1970. * Метод сечений в теории динамических систем. Мн.: Наука и техника, 1979. == Узнагароды == Дзяржаўная прэмія СССР 1972 года за цыкл работ па праблемах ўстойлівасці сістэм аўтаматычнага рэгулявання, апублікаваных у 1967—1970 гадах<ref name="БС"/>. Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1967), медалямі<ref name="АБЕ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Евгений Алексеевич Барбашин (К 50-летию со дня рождения) // Дифференц. уравнения. 1967. T.3, № 12. == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/67548/barbashin-evgeniy-alekseevich/ Яўген Аляксеевіч Барбашын] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барбашын Яўген Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Інстытут матэматыкі НАНБ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пермскім краі]] f4yascaygh0k67qomoqc6i3hycpu9uq 14 120419 5160958 1598318 2026-07-04T14:42:33Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Дамы-музеі]]; дададзена [[Катэгорыя:Дамы-музеі паводле краін]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160958 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Дамы-музеі паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Музеі Беларусі|*]] 4fqisv6a4i1bco4z9qe3lefeayiwody 100 121975 5160976 5160579 2026-07-04T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5160976 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дар'я Сяргееўна Вярэніч|2026-07-03T23:15:46Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Ёнас Браткунас|2026-07-03T21:11:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Браніслаў Раманавіч Анцілеўскі|2026-07-03T16:53:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аляксандр Карнаўх|2026-07-03T15:40:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Драздовічы герба «Ястрабец»|2026-07-03T11:16:01Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аўгуст Фрыдрых Пот|2026-07-03T06:58:18Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уільям Джонс (філолаг)|2026-07-02T20:02:53Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Франц Боп|2026-07-02T19:36:51Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Расмус Раск|2026-07-02T19:15:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|2026-07-02T15:35:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ігар Барысавіч Грэкаў|2026-07-02T10:54:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Філіп Дэвіс|2026-07-02T04:41:24Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Размова (фільм)|2026-07-02T02:36:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэ-Ален Сахель|2026-07-01T08:45:17Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Логвінаў|2026-07-01T08:26:48Z|null}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Логвінаў|2026-07-01T08:03:01Z|null}} {{Новы артыкул|Уінфрэд Леман|2026-06-30T19:54:37Z|Цімур}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9ji5gl81acsgm7sfba7po9bp7z5nwxy 0 125992 5161083 4988722 2026-07-05T05:14:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161083 wikitext text/x-wiki {{нейтральнасць}} '''Крэсы''' ({{lang-pl|Kresy}}) — ускраіны, ад ({{lang-pl|kres}} ― вобласць, мяжа, кардон). Крэсы ўсходнія ― тэрмін у польскай гістарыяграфіі, які азначае беларускія, ўкраінскія і літоўскія землі, што часова апынуліся ў складзе польскай дзяржавы [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|II Рэчы Паспалітай]] ([[1921]]—[[1939]]). У беларускай гістарыяграфіі гэтыя тэрыторыі вызначаюцца як [[Заходняя Беларусь]] і [[Заходняя Украіна]]. У адрозненне ад іншых рэгіёнаў Другой Польскай Рэспублікі, Крэсы былі шматнацыянальнымі. Палякі складалі каля 50 % жыхароў Крэсаў у 1931 годзе, 35 % украінцаў і беларусаў разам, 10 % яўрэяў і 5 % іншых нацыянальнасцей (немцаў, літоўцаў, чэхаў, армян і інш.). Палякі складалі пераважную большасць у Вільні і на Віленшчыне, у Гродне і яго ваколіцах, Лідзе і ваколіцах, а таксама на ўсёй Гродзеншчыне, Львове і ваколіцах, у Тарнопалі і ваколіцах. Палякі складалі меншасць на карысць украінцаў і беларусаў на Палессі і Валыні (за выключэннем гарадоў, дзе таксама яўрэі складалі значны працэнт), а таксама ў ваколіцах Станіславава (зараз [[Івана-Франкоўск]]). Працэнт палякаў ва ўсходніх ваяводствах: * [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]] — 60 % (22 % беларусы) * [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае ваяводства]] — 54 % (39 % беларусы) * [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]] — 72 % (беларусаў каля 12 %) * [[Палескае ваяводства]] — 15 % (беларусаў ці «тутэйшых» каля 70 %) * [[Валынскае ваяводства]] — 17 % (украінцы 68 %) * [[Тарнопольскае ваяводства]] — 50 % (украінцаў 45 %). * [[Львоўскае ваяводства]] — 58 % (каля 33 % украінцаў) * [[Станіслаўскае ваяводства]] — 23-25 % (украінцы каля 65 %){{крыніца?}} Тэрмін выкарыстоўваецца і выкарыстоўваўся нацыянальнымі, нацыяналістычнымі і рэакцыйнымі коламі польскага грамадства на працягу XX—XXI стст., для таго каб падкрэсліць прыналежнасць усходніх ад «[[лінія Керзана|лініі Керзана]]» тэрыторый з «польскім насельніцтвам», да Польшчы. Назву «Крэсы ўсходне» ўжывалі афіцыйныя польскія ўлады ў дачыненні да [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]], калі тыя ўваходзілі ў склад Польшчы<ref>{{Крыніцы/БелЭн|том=8}}</ref>. Польскі даследчык {{нп3|Ежы Тамашэўскі|Ежы Тамашэўскі|pl|Jerzy Tomaszewski}} адзначае, што:<ref>Радзік, Р. Палякі — Беларусы: узаемныя стэрэатыпы ў XIX і XX ст. (да 1939 г.) / Рышард Радзік // Беларускі гістарычны агляд. — 1997. — Т. 4. — Сш. 1—2 (6—7). — Снежань. — С. 51. Са спасылкай на: Białorusini w oczachpolaków. 1919—1939 // Literatura na świecie. — 1991. — № 8—9. — S. 237—238.</ref> {{цытата|…вялікая частка польскага грамадства нічога не ведала пра беларусаў і думала, што «крэсовую» вёску насяляюць палякі, прынамсі этнічна польскае насельніцтва, якое, аднак, з прычыны захопу расейцамі падлегла чужым уплывам і страціла нацыянальную свядомасць}} У 1924 парламентам Польскай Рэспублікі быў прыняты адмысловы «крэсавы» закон, паводле якога з мэтай асіміляцыі мясцовага насельніцтва ў Заходняй Украіне і ў Заходняй Беларусі ўводзілася двухмоўная школьная адукацыя<ref name="lyt">''Литвин В.'' Західноукраїнські землі у міжвоєнний період: [http://pidruchniki.ws/15640509/istoriya/kulturno-duhovne_zhittya Культурно-духовне життя] // Історія України: підручник / Відп. ред. В. Смолій. НАН України. Інститут історії України. — К.: Наукова думка, 2013. — 991 с. — ISBN 978-966-00-1356-8 — С. 654—657.</ref>. Польскія жыхары гэтых тэрыторый, у тым ліку перасяленцы ў Польшчу, могуць называцца крэсавякамі ці грэбліва — забуголямі<ref name="gaz">''Гаврилюк Ю.'' [https://web.archive.org/web/20071221191356/http://www.gazeta.lviv.ua/articles/2007/04/26/23183/ Тут «Креси», там — «Закерзоння»…] // Львівська газета, № 72 (142). — Четвер, 26 квітня 2007.</ref>. Паводле прафесара, доктара навук Анджэя Новака, слова «Крэсы» мае сэнс не толькі тэрытарыяльны, але таксама часовы. Ва ўмовах падзелаў Рэчы Паспалітай «Крэсы» значылі не толькі ўскраіны польскай дзяржавы, ''першую лінію абароны'', але таксама канец, ''крэс'' існавання польскай культуры і тоеснасці гэтых зямель. Пад уплывам палітыкі Расійскай імперыі, а пазней таксама ў выніку канкурэнцыі з боку новых нацыяналізмаў — украінскага, літоўскага і ў канцы беларускага — польская культура гэтых зямель траціла сваю пазіцыю і сілу, цярпела пастаянны рэгрэс. Слова «Крэсы» моцна звязанае з пачуццём страты<ref>Joanna Wieliczka-Szarkowa: ''Czarna księga Kresów''. Kraków 2011</ref>. Паводле даследавання, праведзенага ў 2007 годзе Інстытутам ''Pentor'' для тыднёвіка ''Wprost'', 52,2 % палякаў лічаць Крэсы ўсходнія разам з Вільняй і Львовам польскімі землямі, у тым ліку 51 % даследаваных узростам менш за 29 гадоў (выхаваных пасля 1989 года)<ref>Antoni Dudek. Nie ma jak Lwów. «Wprost». 10 (1263), s. 30-33, 10 marca 2007. Warszawa: Agencja Wydawniczo-Reklamowa «Wprost». ISSN 0209-1747</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * Каментар гісторыка, прафесара [[Алесь Краўцэвіч|Алеся Краўцэвіча]] : [https://www.racyja.com/hramadstva/kresy-uskhodniya-tsi-treba-abrazhatstsa/ «Крэсы ўсходнія». Ці трэба абражацца?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210922024542/https://www.racyja.com/hramadstva/kresy-uskhodniya-tsi-treba-abrazhatstsa/ |date=22 верасня 2021 }} {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел II Рэчы Паспалітай}} [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Заходняя Украіна]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]] f7f604tg3857vreo3fheni9yn8sjjhy 0 137786 5161143 4431893 2026-07-05T07:02:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161143 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[30 ліпеня]] [[2008]] — [[31 мая]] [[2009]] |назва = |удзельнікаў = 51 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 64 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = [[Сяргей Нікіфарэнка]] ([[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]) |бгалоў = 7 |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|2007/08]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|2009/10]] }} [[Выява:Нафтан и кубок.jpg|300px|thumb|Футбалісты «Нафтана» з Кубкам.]] '''Кубак Беларусі па футболе 2008/2009''' — 18-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка ўпершыню стаў футбольны клуб [[ФК Нафтан|«Нафтан»]] з [[Наваполацк]]а, які ў фінале перамог салігорскі [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёр»]] у дадатковы час з лікам 2:1. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/64 фінала|| 30 ліпеня 2008 || 3 || 51 → 48 || 6 |- align=center | 1/32 фінала|| 30 ліпеня — 6 жніўня 2008 || 16 || 48 → 32 || 29 |- align=center | 1/16 фінала|| 3 — 7 верасня 2008 || 16 || 32 → 16 || 16 |- align=center | 1/8 фінала|| 11 кастрычніка — 20 лістапада 2008 || 16 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 15 — 21 сакавіка 2009 || 8 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 9 — 22 красавіка 2009|| 4 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 31 мая 2009 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/64 фінала == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 6 клубаў: * 2 пераможцы рэгіянальных Кубкаў (Д4 — КФК); * 4 клубы [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д3)]]. Гульні прайшлі [[30 ліпеня]] [[2008]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матчу.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| МЗАЛ (Мінск, КФК)||align=center| '''0:10''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК ДБК-Гомель|ДБК-Гомель (Д3)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''Чавусы (КФК)''' ||align=center| '''4:1'''||[[ФК Лівадыя Дзяржынск|Лівадыя (Дзяржынск, Д3)]] |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль (Калінкавічы, Д3)]]''' ||align=center| '''+:-'''||[[ФК Мясакамбінат Віцебск|Мясакамбінат (Віцебск, Д3)]] |} == 1/32 фінала == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 32 клубы: * 3 пераможцы 1/64 фінала; * 4 пераможцы рэгіянальных Кубкаў (Д4 — КФК); * 11 клубаў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д3)]] (усе клубы лігі, акрамя клуба [[ФК Мінск-2|«Мінск-2»]] і чатырох пачаўшых з 1/64); * 14 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі (Д2)]] (усе клубы лігі). Гульні прайшлі з [[30 ліпеня]] па [[6 жніўня]] [[2008]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матчу.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| [[ФК Бяроза|Бяроза (Д3)]]||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Мінск|Мінск (Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| ПМК-7 (Ганцавічы, КФК)||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія-Мазыр (Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| [[ФК Гарадзея|Гарадзея (Д3)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белкард|Дынама-Белкард (Гродна, Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| [[ФК Жлобін|Жлобін (Д3)]]||align=center| '''2:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца, Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| Нафтавік (Рэчыца, КФК)||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ліда|Ліда (Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| [[ФК БДАТУ-Ніва|БДАТУ-Ніва (Самахвалавічы, Д3)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК ПМЦ Паставы|ПМЦ-Паставы (Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| [[ФК Орша|Орша (Д3)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Верас Нясвіж|Верас (Нясвіж, Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Масты|Нёман (Масты, Д3)]]''' ||align=center| '''2:0'''||[[ФК Баранавічы|Баранавічы (Д2)]] |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ (Мінск, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0'''||[[ФК Слуцкцукар|Слуцкцукар (Д3)]] |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Асіповічы|Асіповічы (Д3)]]''' ||align=center| '''5:3'''||[[ФК Полацк|Полацк (Д2)]] |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| [[ФК Маладзечна|ФК Маладзечна (Д3)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хваля Пінск|Хваля (Пінск, Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| Цэментнік (Ваўкавыскі раён, КФК)||align=center| '''1:7''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім, Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right| Старт (Мёры, КФК)||align=center| '''1:6''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]''' |- |align=center| 30 ліпеня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Клечаск|Клечаск (Клецк, Д3)]]''' ||align=center| '''0:0''' (4:2 ^пен.)||[[ФК Спартак Шклоў|Спартак (Шклоў, Д2)]] |- |align=center| 3 жніўня 2008 ||align=right| Чавусы, КФК||align=center| '''0:8''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск, Д2)]]''' |- |align=center| 6 жніўня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль (Калінкавічы, Д3)]]''' ||align=center| '''3:1'''||[[ФК ДБК-Гомель|ДБК-Гомель (Д3)]] |} == 1/16 фінала == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 32 клубы: * 16 пераможцаў 1/32 фінала; * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай Лігі]] (усе клубы лігі). Гульні прайшлі з [[3 верасня|3]] па [[7 верасня]] [[2008]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матчу.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 3 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ (Мінск, Д3)]] ||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт-Мікашэвічы]]''' |- |align=center| 3 верасня 2008 ||align=right| [[ФК ПМЦ Паставы|ПМЦ-Паставы (Д2)]] ||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА (Мінск)]]''' |- |align=center| 3 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Ліда|ФК Ліда (Д2)]] ||align=center| '''1:1''' (1:3 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' |- |align=center| 3 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль (Калінкавічы, Д3)]] ||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК СКВІЧ|Лакаматыў (Мінск)]]''' |- |align=center| 4 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Верас Нясвіж|Верас (Нясвіж, Д2)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]''' |- |align=center| 4 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Асіповічы|Асіповічы (Д3)]] ||align=center| '''2:4''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |- |align=center| 4 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца, Д2)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]''' |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белкард|Дынама-Белкард (Гродна, Д2)]]''' ||align=center| '''0:0''' (3:2 ^пен.) ||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск, Д2)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Клечаск|Клечаск (Клецк, Д3)]] ||align=center| '''0:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Віцебск]]''' |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хваля Пінск|Хваля (Пінск, Д2)]]''' ||align=center| '''3:2''' ||[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Славія Мазыр|Славія-Мазыр (Д2)]] ||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна)]]''' |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Мінск|Мінск (Д2)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Савіт|Савіт (Магілёў)]] |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім, Д2)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Дарыда|Дарыда (Мінскі раён)]] |- |align=center| 7 верасня 2008 ||align=right| [[ФК Нёман Масты|Нёман (Масты, Д3)]] ||align=center| '''3:7''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]''' |} == 1/8 фінала == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі з [[11 кастрычніка]] па [[4 лістапада]] [[2008]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 11 кастрычніка 2008 ||align=right| [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] ||align=center| '''1:4''' || [[ФК Мінск|Мінск (Д2)]] |- |align=center| 12 кастрычніка 2008 ||align=right| [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА (Мінск)]] ||align=center| '''4:0''' || [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] |- |align=center| 29 кастрычніка 2008 ||align=right| [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] ||align=center| '''5:0''' || [[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім, Д2)]] |- |align=center| 29 кастрычніка 2008 ||align=right| [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]] ||align=center| '''3:0''' || [[ФК СКВІЧ|Лакаматыў (Мінск)]] |- |align=center| 29 кастрычніка 2008 ||align=right| [[ФК Белкард|Дынама-Белкард (Гродна, Д2)]] ||align=center| '''0:4''' || [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |- |align=center| 29 кастрычніка 2008 ||align=right| [[ФК Хваля Пінск|Хваля (Пінск, Д2)]] ||align=center| '''0:2''' || [[ФК Гомель|Гомель]] |- |align=center| 29 кастрычніка 2008 ||align=right| [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск, Д2)]] ||align=center| '''1:4''' || [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт-Мікашэвічы]] |- |align=center| 4 лістапада 2008 ||align=right| [[ФК Віцебск|Віцебск]] ||align=center| '''0:1''' || [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна)]] |} === Адказныя матчы === Адказныя матчы прайшлі з [[2 лістапада|2]] па [[20 лістапада]] [[2008]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 2 лістапада 2008 ||align=right| [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] ||align=center| '''2:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА (Мінск)]]'''||align=center| '''2:6''' |- |align=center| 2 лістапада 2008 ||align=right| [[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім, Д2)]] ||align=center| '''0:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]'''||align=center| '''0:10''' |- |align=center| 2 лістапада 2008 ||align=right| [[ФК СКВІЧ|Лакаматыў (Мінск)]] ||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]'''||align=center| '''0:7''' |- |align=center| 2 лістапада 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Белкард|Дынама-Белкард (Гродна, Д2)]]||align=center| '''7:1''' |- |align=center| 2 лістапада 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' ||align=center| '''4:2''' ||[[ФК Хваля Пінск|Хваля (Пінск, Д2)]]||align=center| '''6:2''' |- |align=center| 2 лістапада 2008 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт-Мікашэвічы]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск, Д2)]]||align=center| '''5:1''' |- |align=center| 20 лістапада 2008 ||align=right| [[ФК Мінск|Мінск (Д2)]] ||align=center| '''1:4''' (3:4 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]'''||align=center| '''5:5''' (3:4 ^пен.) |- |align=center| 20 лістапада 2008 ||align=right| [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна)]] ||align=center| '''1:3''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Віцебск]]'''||align=center| '''2:3''' |} == Чвэрцьфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[15 сакавіка]] [[2009]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 15 сакавіка 2009 ||align=right| [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы)]] |- |align=center| 15 сакавіка 2009 ||align=right| [[ФК Гомель|Гомель]] ||align=center| '''1:2''' || [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]] |- |align=center| 15 сакавіка 2009 ||align=right| [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА (Мінск)]]||align=center| '''0:0''' ||[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |- |align=center| 15 сакавіка 2009 ||align=right| [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Віцебск|Віцебск]] |} === Адказныя матчы === Адказныя матчы прайшлі [[21 сакавіка]] [[2009]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 21 сакавіка 2009 ||align=right|[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]'''||align=center| '''0:5''' |- |align=center| 21 сакавіка 2009 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]''' ||align=center| '''0:1''' ||[[ФК Гомель|Гомель]]||align=center| '''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 2:1) |- |align=center| 21 сакавіка 2009 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' ||align=center| '''3:0''' ||[[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА (Мінск)]]||align=center| '''3:0''' |- |align=center| 21 сакавіка 2009 ||align=right| [[ФК Віцебск|Віцебск]] ||align=center| '''1:1'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]'''||align=center| '''1:2''' |} == Паўфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[9 красавіка]] [[2009]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 9 красавіка 2009 ||align=right|[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]||align=center| '''1:1''' || [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 9 красавіка 2009 ||align=right|[[ФК Нафтан Наваполацк|Нафтан (Наваполацк)]] ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |} === Адказныя матчы === Адказныя матчы прайшлі [[22 красавіка]] [[2009]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 22 красавіка 2009 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' ||align=center| '''2:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]||align=center| '''3:2''' |- |align=center| 22 красавіка 2009 ||align=right | [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан Наваполацк|Нафтан (Наваполацк)]]'''||align=center| '''0:3''' |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[31 мая]] [[2009]] | час= 18:00 | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=9000 | арбітр=А. Жукаў ([[Мінск]]) | каманда1=[[ФК Нафтан|Нафтан]] ([[Наваполацк]]) | каманда2=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] ([[Салігорск]]) | лік=2:1<br/>({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) | галы1=[[Валерый Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] {{гол|42}}<br/>[[Дзмітрый Мікалаевіч Верхаўцоў|Дз. Верхаўцоў]] {{гол|96}} | галы2= [[Сяргей Уладзіміравіч Кавальчук|С. Кавальчук]] {{гол|86}} | справаздача= }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''2009''' |- |<br />'''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]</big>'''<br />'''<small>Першы кубак</small>''' |} == Спасылкі == * [http://www.football.by/cup/2008/ football.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160215105703/http://www.football.by/cup/2008/ |date=15 лютага 2016 }} * [http://www.weltfussballarchiv.com/comp.php?land=50&s=972 weltfussballarchiv.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140321055212/http://www.weltfussballarchiv.com/comp.php?land=50&s=972 |date=21 сакавіка 2014 }} * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_2008_2009 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014210642/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_2008_2009 |date=14 кастрычніка 2012 }} {{Футбол у Беларусі}} {{няма зносак|У гэтым артыкуле}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|2009]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:2008 год у футболе]] [[Катэгорыя:2009 год у футболе]] k7dg5yb90cq0eqk5zzx2dpyqycelvti 0 138188 5161142 4842300 2026-07-05T06:58:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161142 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[14 чэрвеня]] [[2000]] — [[27 мая]] [[2001]] |назва = |удзельнікаў = 43 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]] |разоў = 3 |2 месца = [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 48 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1999/2000]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|2001/02]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 2000/2001''' — 10-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка стаў футбольны клуб «[[ФК Белшына|Белшына]]» з [[Бабруйск]]а (трэці раз у гісторыі), які ў фінале ў дадатковы час дзякуючы «залатому голу» перамог мазырскую «[[ФК Славія Мазыр|Славію]]» з лікам 1:0. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/32 фіналу|| 14 чэрвеня 2000 || 13 || 43 → 30 || 27 |- align=center | 1/16 фіналу|| 8 — 12 ліпеня 2000 || 14 || 30 → 16 || 16 |- align=center | 1/8 фіналу|| 2 кастрычніка 2000 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 20 красавіка — 2 мая 2001 || 8 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 10 — 18 мая 2001|| 4 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 27 мая 2001 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/32 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 27 клубаў: * 13 клубаў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д3)]] (з 23); * 14 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі (Д2)]] (з 16). Клубы Другой лігі супрацьстаялі клубам Першай лігі. Па жараб’ёўцы клуб [[ФК Хімік Светлагорск|«Хімік» (Светлагорск)]] аўтаматычна прайшоў у наступны раўнд. Гульні прайшлі [[14 чэрвеня]] [[2000]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Баранавічы|Баранавічы (Д3)]]''' ||align=center| '''2:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Нёман Масты|Нёман (Масты, Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Верас Нясвіж|Верас (Нясвіж, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Маладзечна|Маладзечна (Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right| [[ФК Арбіта Мінск|Арбіта (Мінск, Д3)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-ВА-БДУ (Мінск, Д2)]]''' |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Азярцы Глыбокае|Азярцы (Глыбокае, Д3)]]''' ||align=center| '''3:1'''||[[ФК Орша|Орша (Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right| Пружаны (Д3) ||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы, Д2)]]''' |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right| [[ФК Старыя Дарогі|Старыя Дарогі (Д3)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Рагачоў|Рагачоў (Д2)]]''' |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right| [[ФК Ніва Жыткавічы|Ніва (Жыткавічы, Д3)]] ||align=center| '''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]''' |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль (Калінкавічы, Д3)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Палессе Козенкі|Палессе (Козенкі, Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Вадаканал-Транзіт Брэст|Вадаканал-Транзіт (Брэст, Д3)]]''' ||align=center| '''2:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Асіповічы|Свіслач-Дах (Асіповічы, Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дарыда|Дарыда (Ждановічы, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Лунінец|Лунінец (Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Забудова Чысць|Забудова (Чысць, Д3)]]''' ||align=center| '''2:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК ЗЛіН|ЗЛіН (Гомель, Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Смаргонь|Смаргонь (Д3)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Бяроза|Керамік (Бяроза, Д2)]] |- |align=center| 14 чэрвеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Пінск-900|Пінск-900 (Д3)]]''' ||align=center| '''+:-''' ||[[ФК Трактар Мінск|Трактар (Мінск, Д2)]] |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]''' |} == 1/16 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 30 клубаў: * 14 пераможцаў 1/32 фіналу; * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Вышэйшай лігі. Па жараб’ёўцы 2 клубы Вышэйшай лігі аўтаматычна прайшлі ў наступны раўнд. Гульні прайшлі [[8 ліпеня|8]] і [[12 ліпеня]] [[2000]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 8 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль (Калінкавічы, Д3)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Пінск-900|Пінск-900 (Д3)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right|[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-ВА-БДУ (Мінск, Д2)]] ||align=center| '''1:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right|[[ФК Рагачоў|Рагачоў (Д2)]] ||align=center| '''0:2'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Забудова Чысць|Забудова (Чысць, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]] |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right|[[ФК Дарыда|Дарыда (Ждановічы, Д3)]] ||align=center| '''1:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right|[[ФК Баранавічы|Баранавічы (Д3)]] ||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Азярцы Глыбокае|Азярцы (Глыбокае, Д3)]]||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Бедкард (Гродна)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы, Д2)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Ліда|Ліда]] |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]] ||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Верас Нясвіж|Верас (Нясвіж, Д3)]] ||align=center| '''2:8''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Вадаканал-Транзіт Брэст|Вадаканал-Транзіт (Брэст, Д3)]] ||align=center| '''0:8''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Смаргонь|Смаргонь (Д3)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 12 ліпеня 2000 ||align=right| [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]] ||align=center| '''0:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[2 кастрычніка]] [[2000]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right| [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]''' |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right|[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў)]]''' |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы, Д2)]] |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' ||align=center| '''4:1'''||[[ФК Забудова Чысць|Забудова (Чысць, Д3)]] |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right|[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Бедкард (Гродна)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' ||align=center| '''2:2''' (7:6 ^пен.)||[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]] |- |align=center| 2 кастрычніка 2000 ||align=right|[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім)]] ||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |} == Чвэрцьфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[20 красавіка]] [[2001]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 20 красавіка 2001 ||align=right|[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца)]]||align=center| '''2:0''' || [[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў, Д2)]] |- |align=center| 20 красавіка 2001 ||align=right|[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]||align=center| '''0:2''' || [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |- |align=center| 20 красавіка 2001 ||align=right|[[ФК Гомель|Гомель]]||align=center| '''2:2''' || [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]] |- |align=center| 20 красавіка 2001 ||align=right|[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]||align=center| '''1:3''' || [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |} === Матчы ў адказ === Матчы ў адказ прайшлі [[2 мая]] [[2001]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 2 мая 2001 ||align=right|[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў, Д2)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца)]]'''||align=center| '''0:4''' |- |align=center| 2 мая 2001 ||align=right|[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] ||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]'''||align=center| '''3:3'''({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 2:3) |- |align=center| 2 мая 2001 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Гомель|Гомель]]||align=center| '''5:3''' |- |align=center| 2 мая 2001 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:2''' ||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]||align=center| '''6:3''' |} == Паўфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[10 мая]] [[2001]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 10 мая 2001 ||align=right|[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||align=center| '''0:1''' || [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]] |- |align=center| 10 мая 2001 ||align=right|[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]||align=center| '''0:0''' || [[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца)]] |} === Матчы ў адказ === Матчы ў адказ прайшлі [[18 мая]] [[2001]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 18 мая 2001 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' ||align=center| '''1:1''' ||[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||align=center| '''2:1''' |- |align=center| 18 мая 2001 ||align=right|[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца)]] ||align=center| '''1:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]'''||align=center| '''1:1'''({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[27 мая]] [[2001]] | час= 17:00 | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=9000 | арбітр=У. Сухавараў ([[Орша]]) | каманда1=[[ФК Белшына|Белшына]] ([[Бабруйск]]) | каманда2=[[ФК Славія Мазыр|Славія]] ([[Мазыр]]) | лік=1:0<br />({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) | галы1=[[Эдуард Градабоеў|Э. Градабоеў]] {{зГол|95}} | галы2= | справаздача= [http://kick-off.by/abff/2001cupf.htm kick-off.by] }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''2001''' |- |<br />'''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]</big>'''<br />'''<small>Трэці кубак</small>''' |} == Спасылкі == * [http://www.football.by/cup/2000/ football.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121019064537/http://football.by/cup/2000/ |date=19 кастрычніка 2012 }} * [http://kick-off.by/abff/2001cup.htm kick-off.by] * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_2000_2001 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014212940/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_2000_2001 |date=14 кастрычніка 2012 }} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|2001]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:2000 год у футболе]] [[Катэгорыя:2001 год у футболе]] n19p3adqjtvua7ded84abirr3zmj4jc 0 138189 5161129 4845207 2026-07-05T06:42:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161129 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[6 мая]] — [[24 чэрвеня]] [[1992]] |назва = |удзельнікаў = 48 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 47 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = [[Радзіслаў Арлоўскі]] ([[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]) |бгалоў = 7 |лепшы = |папярэдні сезон = |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1992''' — першы розыгрыш суверэннага [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Першым пераможцам Кубка стаў футбольны клуб [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] з [[Мінск]]а, які ў фінале разграміў магілёўскі [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпро»]] з лікам 6:1. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/32 фіналу|| 6 мая 1992 || 16 || 48 → 32 || 32 |- align=center | 1/16 фіналу|| 13 мая 1992 || 16 || 32 → 16 || 16 |- align=center | 1/8 фіналу|| 20 мая 1992 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 27 мая 1992 || 4 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 3 чэрвеня 1992|| 2 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 24 чэрвеня 1992 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/32 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 32 клубы: * 16 клубаў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Трэцяй Лігі (Д3)]] (усе клубы лігі); * 16 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д2)]] (усе клубы лігі). Гульні прайшлі [[6 мая]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]''' ||align=center| '''3:0'''||[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right| [[ФК Будаўнік Бяроза|Будаўнік (Бяроза, Д3)]]||align=center| '''3:4''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Камунальнік Слонім|Альбярцін (Слонім, Д3)]]''' |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Шыннік (Бабруйск, Д2)]]''' ||align=center| '''3:0'''||[[ФК Славія Мазыр|Палессе (Мазыр, Д2)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Зара Языль|Зара (Языль, Д3)]]''' ||align=center| '''1:1''' (3:1 ^пен.)||[[ФК СКІФ-РШВСМ|СКІФ-РШСВМ (Мінск, Д2)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right| [[ФК Спартак Шклоў|Спартак (Шклоў, Д3)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Смаргонь|Станкабудаўнік (Смаргонь, Д2)]]''' |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93|Дынама-2 (Мінск, Д2)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Арэса Любань|Арэса (Любань, Д3)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right| [[ФК Хімік Клецк|Хімік (Клецк, Д3)]]||align=center| '''2:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск-2|КІМ-2 (Віцебск, Д2)]]''' |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Мінск|Змена (Мінск, Д3)]]''' ||align=center| '''5:2''' ||[[ФК Дрэваапрацоўчык Масты|Дрэваапрацоўчык (Масты, Д3)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро (Рагачоў, Д3)]]''' ||align=center| '''2:2''' (4:3 ^пен.)||[[ФК Метрабуд Мінск|Метрабуд (Мінск, Д3)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ніва Самахвалавічы|Ніва (Самахвалавічы, Д2)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Трактар Мінск|Трактар (Мінск, Д3)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right| [[ФК Нёман Стоўбцы|Нёман (Стоўбцы, Д2)]]||align=center| '''2:6''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Легмаш Орша|Легмаш (Орша, Д3)]]''' |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Трансмаш Магілёў|Сельмаш (Магілёў, Д2)]]''' ||align=center| '''+:-''' ||[[ФК Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна (Барысаў, Д3)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Колас Вусце|Колас (Вусце, Д2)]]''' ||align=center| '''+:-''' ||[[ФК Беларусь Мар’іна Горка|Беларусь (Мар’іна Горка, Д2)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right| [[ФК Арбіта Мінск|Арбіта (Мінск, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Атака Мінск|Атака-407 (Мінск, Д3)]]''' |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Прамень Мінск (1987)|Прамень (Мінск, Д2)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Хімвалакно Гродна|Хімвалакно (Гродна, Д2)]] |- |align=center| 6 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК ЗЛіН|ЗЛіН (Гомель, Д3)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк, Д3)]] |} == 1/16 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 32 клубы: * 16 пераможцаў 1/32 фіналу; * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Першай лігі. Гульні прайшлі [[13 мая]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' ||align=center| '''4:1'''||[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]] |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК Камунальнік Слонім|Альбярцін (Слонім, Д3)]]|| align="center" | '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Трактар Бабруйск|Трактар (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомсельмаш (Гомель)]]''' ||align=center| '''1:1''' (3:2 ^пен.)||[[ФК Белшына|Шыннік (Бабруйск, Д2)]] |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''4:1''' ||[[ФК Зара Языль|Зара (Языль, Д3)]] |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК Смаргонь|Станкабудаўнік (Смаргонь, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' ||align=center| '''1:1''' (3:1 ^пен.)||[[ФК Дынама-93|Дынама-2 (Мінск, Д2)]] |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК Віцебск-2|КІМ-2 (Віцебск, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Мінск|Змена (Мінск, Д3)]] |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро (Рагачоў, Д3)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]] |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Хімік (Гродна)]]''' ||align=center| '''+:-''' ||[[ФК Ніва Самахвалавічы|Ніва (Самахвалавічы, Д2)]] |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК Легмаш Орша|Легмаш (Орша, Д3)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК Тарпеда Жодзіна|БелАЗ (Жодзіна)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Трансмаш Магілёў|Сельмаш (Магілёў, Д2)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]||align=center| '''0:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Колас Вусце|Колас (Вусце, Д2)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК Атака Мінск|Атака-407 (Мінск, Д3)]]||align=center| '''1:1''' (2:3 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ліда|Абутнік (Ліда)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right| [[ФК СКБ-Лакаматыў Віцебск|СКБ-Лакаматыў (Віцебск)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Прамень Мінск (1987)|Прамень (Мінск, Д2)]]''' |- |align=center| 13 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''11:0'''||[[ФК ЗЛіН|ЗЛіН (Гомель, Д3)]] |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[20 мая]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Трактар Бабруйск|Трактар (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''6:2'''||[[ФК Гомель|Гомсельмаш (Гомель)]] |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right| [[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]]''' ||align=center| '''0:0''' (4:3 ^пен.)||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right| [[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро (Рагачоў, Д3)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]]''' |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' ||align=center| '''4:2''' ||[[ФК Нёман Гродна|Хімік (Гродна)]] |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right| [[ФК Трансмаш Магілёў|Сельмаш (Магілёў, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right| [[ФК Прамень Мінск (1987)|Прамень (Мінск, Д2)]]||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Колас Вусце|Колас (Вусце, Д2)]]''' |- |align=center| 20 мая 1992 ||align=right| [[ФК Ліда|Абутнік (Ліда)]]||align=center| '''0:6''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі [[27 мая]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 27 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' ||align=center| '''0:0''' (5:3 ^пен.)||[[ФК Трактар Бабруйск|Трактар (Бабруйск)]] |- |align=center| 27 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''5:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]] |- |align=center| 27 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Колас Вусце|Колас (Вусце, Д2)]] |- |align=center| 27 мая 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |} == Паўфіналы == Гульні прайшлі [[3 чэрвеня]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 3 чэрвеня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''3:2''' ||[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] |- |align=center| 3 чэрвеня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:2''' ||[[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]] |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[24 чэрвеня]] [[1992]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=2500 | арбітр=Вадзім Жук ([[Мінск]]) | каманда1=[[ФК Дынама Мінск|Дынама]] ([[Мінск]]) | каманда2=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] ([[Магілёў]]) | лік=6:1 | галы1= [[Валянцін Бялькевіч|Бялькевіч]] {{гол|45}} <br/>Антановіч {{гол|59}}<br/>Вялічка {{гол|63}}<br/>Герасімец {{гол|78}}<br/>[[Уладзімір Іванавіч Журавель|Журавель]] {{гол|81}}, {{гол|90}} | галы2= Смірноў {{гол|66|пен}} | справаздача= }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1992''' |- |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]</big>'''<br />'''<small>Першы кубак</small>''' |} == Статыстыка == === Бамбардзіры === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Месца !Ігрок !Клуб !Галы |- ! 1 |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} [[Радзіслаў Арлоўскі]] |align="left"| [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]] ! 7 |- !rowspan="2"| 2 |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} [[Валянцін Бялькевіч]] |align="left"| [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]] !rowspan="2"| 6 |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} [[Сяргей Герасімец]] |align="left"| [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]] |- !rowspan="2"| 4 |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Сяргей Бараноўскі |align="left"| [[ФК Металург Маладзечна|Металург]] !rowspan="2"| 5 |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Сяргей Дамашэвіч |align="left"| [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] |} == Гл. таксама == * [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992]] * [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992]] * [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992]] == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1992 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014205513/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1992 |date=14 кастрычніка 2012 }} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1992]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:1992 год у футболе]] pe94dmeyw0giy3t8y8g9ravetk6vptp 0 138687 5161139 4431883 2026-07-05T06:55:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161139 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[18 ліпеня]] [[1998]] — [[29 мая]] [[1999]] |назва = |удзельнікаў = 32 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]] |разоў = 2 |2 месца = [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 31 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1997/98]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1999/2000]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1998/1999''' — 8-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка стаў футбольны клуб [[ФК Белшына Бабруйск|«Белшына»]] з [[Бабруйск]]а (другі раз у гісторыі), які ў фінале ў серыі пенальці перамог мазырскую [[ФК Славія Мазыр|«Славію»]]. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/16 фіналу|| 18 ліпеня 1998 || 16 || 32 → 16 || 32 |- align=center | 1/8 фіналу|| 23 верасня 1998 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 30 красавіка 1999 || 4 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 11 мая 1999|| 2 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 29 мая 1999 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/16 фіналу == Усе 32 клубы-ўдзельнікі пачалі са стадыі 1/16 фіналу, сярод іх: * 2 клубы [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д3)]] (з 30); * 14 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі (Д2)]] (з 16). * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Вышэйшай лігі. Гульні прайшлі [[18 ліпеня]] [[1998]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Асіповічы|Свіслач-Дах (Асіповічы, Д2)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Дынама-Энергагаз Віцебск|Дынама-Энергагаз (Віцебск, Д2)]] ||align=center| '''3:3''' (3:4 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Палессе Козенкі|Палессе (Козенкі, Д2)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Рагачоў|Рагачоў (Д2)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімік Светлагорск|Камунальнік (Светлагорск, Д2)]]''' ||align=center| '''0:0''' (4:3 ^пен.)||[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім)]] |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца, Д2)]]||align=center| '''0:9''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК ЗЛіН|ЗЛіН (Гомель, Д2)]]||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Верас Нясвіж|Верас (Нясвіж, Д3)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]||align=center| '''2:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Белкард|Белкард (Гродна, Д2)]]||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Ліда|Ліда (Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Бяроза|Бяроза (Д2)]]||align=center| '''1:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-ВА-БДУ (Д3)]]''' ||align=center| '''2:2''' (5:4 ^пен.)||[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]] |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Пінск-900|Пінск-900 (Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Вейна|Вейна (Магілёўскі раён, Д2)]]||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' |- |align=center| 18 ліпеня 1998 ||align=right|[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[23 верасня]] [[1998]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]''' ||align=center| '''7:1'''||[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-ВА-БДУ (Мінск, Д3)]] |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' ||align=center| '''2:1'''||[[ФК Хімік Светлагорск|Камунальнік (Светлагорск, Д2)]] |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right|[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]''' ||align=center| '''2:0'''||[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]] |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right|[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель]]''' |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''3:0'''||[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]] |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' ||align=center| '''1:1''' (8:7 ^пен.)||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 23 верасня 1998 ||align=right|[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ||align=center| '''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі [[30 красавіка]] [[1999]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 30 красавіка 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]] |- |align=center| 30 красавіка 1999 ||align=right|[[ФК Маладзечна|Маладзечна]] ||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]]''' |- |align=center| 30 красавіка 1999 ||align=right|[[ФК Гомель|Гомель]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' |- |align=center| 30 красавіка 1999 ||align=right|[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Бедкард (Гродна)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]''' |} == Паўфіналы == Гульні прайшлі [[11 мая]] [[1999]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 11 мая 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''1:0'''||[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-МАЗ (Мінск)]] |- |align=center| 11 мая 1999 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[29 мая]] [[1999]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=5000 | арбітр=Вадзім Жук ([[Мінск]]) | каманда1=[[ФК Белшына|Белшына]] ([[Бабруйск]]) | каманда2=[[ФК Славія Мазыр|Славія]] ([[Мазыр]]) | лік=1:1 <br /> ([[Пенальці|пен.]] 4:2) | галы1=[[Андрэй Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] {{гол|9}} | галы2=[[Валерый Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] {{гол|48}} | справаздача= }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1999''' |- |<br />'''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]</big>'''<br />'''<small>Другі кубак</small>''' |} == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1998_1999 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014221114/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1998_1999 |date=14 кастрычніка 2012 }} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1999]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1998 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:1998 год у футболе]] [[Катэгорыя:1999 год у футболе]] 45zpbhyspea3bpbz8a67v5315lq3h8v 0 138718 5161138 4431882 2026-07-05T06:53:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161138 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[2 жніўня]] [[1997]] — [[26 мая]] [[1998]] |назва = |удзельнікаў = 32 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 31 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1996/97]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1998/99]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1997/1998''' — 7-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка ўпершыню стаў футбольны клуб [[ФК Віцебск|«Лакаматыў-96»]] з [[Віцебск]]а, які ў фінале ў дадатковы час дзякуючы "залатому голу" перамог мінскае [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] з лікам 2:1. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/16 фіналу|| 2 жніўня — 9 кастрычніка 1997 || 16 || 32 → 16 || 32 |- align=center | 1/8 фіналу|| 16 — 18 кастрычніка 1997 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 30 красавіка 1998 || 4 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 14 мая 1998|| 2 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 26 мая 1998 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/16 фіналу == Усе 32 клубы-ўдзельнікі пачалі са стадыі 1/16 фіналу, сярод іх: * 2 клубы [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д3)]] (з 29); * 14 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі (Д2)]] (з 16). * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Вышэйшай лігі. Гульні прайшлі з [[2 жніўня]] па [[9 кастрычніка]] [[1997]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 2 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]||align=center| '''2:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро (Рагачоў, Д2)]] ||align=center| '''0:6''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Хімік Светлагорск|Камунальнік (Светлагорск, Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК СКБ-Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск, Д2)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў, Д2)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Атака Мінск|Атака (Мінск)]] |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Гомель|Гомель (Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі, Д2)]]||align=center| '''0:7''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ліда|Ліда (Д2)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Трансмаш Магілёў|Трансмаш (Магілёў)]] |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 (Рэчыца, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Асіповічы|Свіслач-Дах (Асіповічы, Д3)]] ||align=center| '''1:1''' (3:5 ^пен.) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Белаазёрск|Белаазёрск (Д2)]] ||align=center| '''1:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Бяроза|Бяроза (Д2)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Пінск-900|Пінск-900 (Д2)]]||align=center| '''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1997 ||align=right|[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д2)]] ||align=center| '''0:0''' (3:4 ^пен.) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]]''' |- |align=center| 9 кастрычніка 1997 ||align=right|[[ФК Верас Нясвіж|Верас (Высокая Ліпа, Д3)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]''' |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[16 кастрычніка|16]] і [[18 кастрычніка]] [[1997]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 16 кастрычніка 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''1:0'''||[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |- |align=center| 16 кастрычніка 1997 ||align=right|[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] ||align=center| '''0:0''' (2:4 ^пен.) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 16 кастрычніка 1997 ||align=right|[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' |- |align=center| 16 кастрычніка 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' ||align=center| '''4:2''' ||[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]] |- |align=center| 16 кастрычніка 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' ||align=center| '''4:0'''||[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда-Кадзіна (Магілёў)]] |- |align=center| 16 кастрычніка 1997 ||align=right|[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]] ||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]''' |- |align=center| 18 кастрычніка 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў, Д2)]]''' ||align=center| '''1:0'''||[[ФК Ліда|Ліда (Д2)]] |- |align=center| 18 кастрычніка 1997 ||align=right|[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] ||align=center| '''1:1''' (2:4 ^пен.) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі [[30 красавіка]] [[1998]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 30 красавіка 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||[[ФК Маладзечна|Маладзечна]] |- |align=center| 30 красавіка 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' ||align=center| '''2:0'''||[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |- |align=center| 30 красавіка 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''1:1''' (4:3 ^пен.) ||[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]] (былы МПКЦ) |- |align=center| 30 красавіка 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |} == Паўфіналы == Гульні прайшлі [[14 мая]] [[1998]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 14 мая 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' ||align=center| '''0:0''' (4:2 ^пен.)||[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]] |- |align=center| 14 мая 1998 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]] |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[26 мая]] [[1998]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=4000 | арбітр= Сяргей Шмолік ([[Брэст]]) | каманда1=[[ФК Дынама Мінск|Дынама]] ([[Мінск]]) | каманда2=[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96]] ([[Віцебск]]) | лік=1:2 <br />({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) | галы1=[[Андрэй Доўнар|А. Доўнар]] {{гол|37}} | галы2=[[Віталь Рагожкін|В. Рагожкін]] {{гол|90|пен}}<br />[[Максім Разумаў|М. Разумаў]] {{ЗГол|112}} | справаздача= }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1998''' |- |<br />'''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]</big>'''<br />'''<small>Першы кубак</small>''' |} == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1997_1998 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014203746/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1997_1998 |date=14 кастрычніка 2012 }} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1998]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1998 годзе]] [[Катэгорыя:1997 год у футболе]] [[Катэгорыя:1998 год у футболе]] 7j1tcrrqgzq9xra4b2o75fmb9woc4bo 0 138812 5161135 4431881 2026-07-05T06:51:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161135 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[20 ліпеня]] [[1996]] — [[25 мая]] [[1997]] |назва = |удзельнікаў = 32 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 31 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1995/96]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1997/98]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1996/1997''' — шосты розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка ўпершыню стаў футбольны клуб [[ФК Белшына|«Белшына»]] з [[Бабруйск]]а, які ў фінале ў перамог мінскае [[ФК Дынама-93 Мінск|«Дынама-93»]] з лікам 2:0. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/16 фіналу|| 20 — 24 ліпеня 1996 || 16 || 32 → 16 || 32 |- align=center | 1/8 фіналу|| 1 — 4 жніўня 1996 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 7 — 8 мая 1997 || 4 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 16 мая 1997 || 2 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 25 мая 1997 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/16 фіналу == Усе 32 клубы-ўдзельнікі пачалі са стадыі 1/16 фіналу, сярод іх: * 3 клубы [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д3)]] (з 29); * 13 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі (Д2)]] (усе). * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Вышэйшай лігі. Гульні прайшлі з [[20 ліпеня|20]] па [[24 ліпеня]] [[1996]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 20 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Крышталь Смалявічы|Крышталь (Смалявічы, Д3)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 20 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі, Д2)]]||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 23 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік (Слонім, Д2)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск, Д2)]]||align=center| '''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Кобрын|Кобрын (Д2)]]''' ||align=center| '''4:2''' ||[[ФК Ліда|Абутнік (Ліда)]] |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Гомель|Гомель (Д2)]] ||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Будаўнік Бяроза|Будаўнік (Бяроза, Д2)]]||align=center| '''0:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Трансмаш Магілёў|Трансмаш (Магілёў, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Верас Нясвіж|Верас (Высокая Ліпа, Д3)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў, Д3)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Максім-Легмаш Орша|Максім-Легмаш (Орша, Д2)]] ||align=center| '''1:1''' (8:9 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right|[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск)]]''' |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д2)]]''' ||align=center| '''1:1''' (3:2 ^пен.)||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 24 ліпеня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д2)]]''' ||align=center| '''1:1''' (4:2 ^пен.)||[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк)]] |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі з [[1 жніўня|1]] па [[4 жніўня]] [[1996]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 1 жніўня 1996 ||align=right|[[ФК Маладзечна|Маладзечна]] ||align=center| '''0:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 2 жніўня 1996 ||align=right|[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]] ||align=center| '''1:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |- |align=center| 4 жніўня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д2)]] |- |align=center| 4 жніўня 1996 ||align=right|[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]] ||align=center| '''2:3'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Кобрын|Кобрын (Д2)]]''' |- |align=center| 4 жніўня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''3:1'''||[[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д2)]] |- |align=center| 4 жніўня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''3:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |- |align=center| 4 жніўня 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]]''' ||align=center| '''6:1''' ||[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]] |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі [[7 мая|7]] і [[8 мая]] [[1997]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''+:-''' ||[[ФК Кобрын|Кобрын]] (дыскваліфікаваны) |- |align=center| 7 мая 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:0''' ||[[ФК Віцебск|Лакаматыў-96 (Віцебск)]] |- |align=center| 8 мая 1997 ||align=right|[[ФК Атака Мінск|Атака (Мінск)]] ||align=center| '''1:2'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 8 мая 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] |} == Паўфіналы == Гульні прайшлі [[16 мая]] [[1997]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 16 мая 1997 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Белшына (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''2:0''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |- |align=center| 16 мая 1997 ||align=right|[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ||align=center| '''2:4''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[25 мая]] [[1997]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=7000 | арбітр= Сяргей Шмолік ([[Брэст]]) | каманда1=[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93]] ([[Мінск]]) | каманда2=[[ФК Белшына|Белшына]] ([[Бабруйск]]) | лік=0:2 | галы1= | галы2=[[Васіль Смірных|В. Смірных]] {{гол|82}}<br />[[Дзмітрый Балашоў|Дз. Балашоў]] {{гол|86}} | справаздача= [http://kick-off.by/abff/1997cupf.htm kick-off.by] }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1997''' |- |<br />'''[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]</big>'''<br />'''<small>Першы кубак</small>''' |} == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1996_1997 wildstat.ru]{{Недаступная спасылка}} * [http://kick-off.by/abff/1997cup.htm kick-off.by] {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1997]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:1996 год у футболе]] [[Катэгорыя:1997 год у футболе]] snsv4ktrkyxs979vqo7x47swubtw6yl 0 138813 5161134 4431880 2026-07-05T06:49:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161134 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[4 жніўня]] [[1995]] — [[17 мая]] [[1996]] |назва = |удзельнікаў = 32 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 31 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір =[[Сяргей Яромка]] ([[ФК Славія Мазыр|МПКЦ]]) |бгалоў = 6 |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1996/97]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1995/1996''' — пяты розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка ўпершыню стаў футбольны клуб [[ФК Славія Мазыр|МПКЦ]] з [[Мазыр]]а, які ў фінале ў перамог мінскае [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] з лікам 4:1. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/16 фіналу|| 4 — 6 жніўня 1995 || 16 || 32 → 16 || 32 |- align=center | 1/8 фіналу|| 31 жніўня — 1 верасня 1995 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 22 кастрычніка 1995 — 28 красавіка 1996 || 4 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 5 мая 1996 || 2 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 17 мая 1996 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/16 фіналу == Усе 32 клубы-ўдзельнікі пачалі са стадыі 1/16 фіналу, сярод іх: * 1 клуб [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Трэцяй Лігі (Д3)]] (з 24); * 15 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д2)]] (усе). * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Вышэйшай лігі. Гульні прайшлі з [[4 жніўня|4]] па [[6 жніўня]] [[1995]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 4 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт (Барысаў, Д2)]]''' ||align=center| '''0:0''' (6:5 ^пен.)||[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Віцебск-2|Кімавец (Віцебск, Д2)]] ||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Брэстбытхім|Брэстбытхім (Брэст, Д2)]]||align=center| '''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Трансмаш Магілёў|Трансмаш (Магілёў, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]''' ||align=center| '''4:1''' ||[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель (Д2)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Віцебск|Дзвіна (Віцебск)]] |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д2)]]''' ||align=center| '''6:2''' ||[[ФК Ліда|Абутнік (Ліда)]] |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон (Наваполацк, Д2)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск)]]''' |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д2)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]] |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Камунальнік Слонім|КПФ (Слонім, Д2)]]''' ||align=center| '''3:0''' ||[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]] |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]||align=center| '''1:8''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]''' |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы, Д3)]]||align=center| '''1:6''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' |- |align=center| 5 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі, Д2)]]||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]''' |- |align=center| 6 жніўня 1995 ||align=right|[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |- |align=center| 6 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімвалакно Гродна|Хімвалакно (Гродна, Д2)]]''' ||align=center| '''+:-''' ||[[ФК Бабруйск|Бабруйск]] |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[31 жніўня]] і [[1 верасня]] [[1995]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 31 жніўня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д2)]] |- |align=center| 1 верасня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]] |- |align=center| 1 верасня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |- |align=center| 1 верасня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' ||align=center| '''7:1''' ||[[ФК Хімвалакно Гродна|Хімвалакно (Гродна, Д2)]] |- |align=center| 1 верасня 1995 ||align=right|[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] ||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| 1 верасня 1995 ||align=right|[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомель (Д2)]]''' |- |align=center| 1 верасня 1995 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' ||align=center| '''2:1'''||[[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д2)]] |- |align=center| 1 верасня 1995 ||align=right|[[ФК Камунальнік Слонім|КПФ (Слонім, Д2)]] ||align=center| '''1:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт (Барысаў, Д2)]]''' |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі з [[22 кастрычніка]] [[1995]] па [[28 красавіка]] [[1996]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 22 кастрычніка 1995 ||align=right|[[ФК Маладзечна|Маладзечна]] ||align=center| '''0:1'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 22 кастрычніка 1995 ||align=right|[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] ||align=center| '''2:3'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]''' |- |align=center| 3 лістапада 1995 ||align=right|[[ФК Гомель|Гомель (Д2)]] ||align=center| '''0:4'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск)]]''' |- |align=center| 28 красавіка 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт (Барысаў, Д2)]] |} == Паўфіналы == Гульні прайшлі [[5 мая]] [[1996]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 5 мая 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''4:0''' ||[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]] |- |align=center| 5 мая 1996 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]''' ||align=center| '''5:4''' ||[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск)]] |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[17 мая]] [[1996]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=7600 | арбітр= Яўген Сярожкін ([[Магілёў]]) | каманда1=[[ФК Дынама Мінск|Дынама]] ([[Мінск]]) | каманда2=[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ]] ([[Мазыр]]) | лік=1:4 | галы1=[[Алег Чарняўскі|А. Чарняўскі]] {{гол|65}} | галы2=[[Максім Рамашчанка]] {{гол|43|штр}}<br />[[Сяргей Яромка|С. Яромка]] {{гол|44}} {{гол|79}}<br />[[Уладзімір Канавалаў|У. Канавалаў]] {{гол|89}} | справаздача= [http://kick-off.by/abff/1996cupf.htm kick-off.by] }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1996''' |- |<br />'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ (Мазыр)]]</big>'''<br />'''<small>Першы кубак</small>''' |} == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1995_1996 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014220318/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1995_1996 |date=14 кастрычніка 2012 }} * [http://kick-off.by/abff/1996cup.htm kick-off.by] {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1996]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:1995 год у футболе]] [[Катэгорыя:1996 год у футболе]] 3qb8q69iym4z79gjmpn68guv15gi9ja 0 139010 5161133 4857406 2026-07-05T06:47:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161133 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[3 жніўня]] [[1994]] — [[28 чэрвеня]] [[1995]] |назва = |удзельнікаў = 41 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 40 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = Уладзімір Скарабагаты ([[ФК Славія Мазыр|Палессе]]) |бгалоў = 4 |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1995/96]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1994/1995''' — чацвёрты розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка ўпершыню стаў футбольны клуб [[ФК Дынама-93 Мінск|«Дынама-93»]] з [[Мінск]]а, які ў фінале ў серыі пенальці перамог магілёўскае [[ФК Тарпеда-Кадзіна|«Тарпеда»]]. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/32 фіналу|| 3 жніўня 1994 || 9 || 41 → 32 || 25 |- align=center | 1/16 фіналу|| 31 жніўня 1994 || 16 || 32 → 16 || 16 |- align=center | 1/8 фіналу|| 21 верасня 1994 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 4 — 5 кастрычніка 1994 || 4 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 26 кастрычніка 1994 || 2 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 28 чэрвеня 1995 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/32 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 25 клубаў: * 12 клубаў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Трэцяй Лігі (Д3)]] (з 24); * 13 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д2)]] (з 16). Па жараб’ёўцы 7 клубаў аўтаматычна прайшлі ў наступны раўнд. Гульні прайшлі [[3 жніўня]] [[1994]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]''' ||align=center| '''3:2'''||[[ФК Легмаш Орша|Легмаш (Орша, Д3)]] |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right| [[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро (Рагачоў, Д3)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт (Барысаў, Д3)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]''' ||align=center| '''3:1'''||[[ФК ЗЛіН|ЗЛіН (Гомель, Д2)]] |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right| [[ФК Камунальнік Слонім|КПФ (Слонім, Д2)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Сантанас Самахвалавічы|Сантанас (Самахвалавічы, Д2)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Будаўнік Бяроза|Будаўнік (Бяроза, Д3)]]''' ||align=center| '''5:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||[[ФК Аўтапровад Шчучын|Аўтапровад (Шчучын, Д3)]] |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]''' ||align=center| '''3:1'''||[[ФК Біёлаг Наваполацк|Біёлаг (Наваполацк, Д3)]] |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0'''||[[ФК Трансмаш Магілёў|Трансмаш (Магілёў, Д2)]] |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right| [[ФК Зара Языль|Зара (Языль, Д3)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Баранавічы|Метапол (Баранавічы, Д3)]]''' |- |align=center| 3 жніўня 1994 ||align=right| [[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д2)]]||align=center| '''2:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Палессе (Мазыр, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д3)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Брэстбытхім|Брэстбытхім (Брэст, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімвалакно Гродна|Хімвалакно (Гродна, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Бабруйск-2|Фандак-2 (Бабруйск, Д3)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дрэваапрацоўчык Масты|Дрэваапрацоўчык (Масты, Д3)]]''' |} == 1/16 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 32 клубы: * 16 пераможцаў 1/32 фіналу; * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Першай лігі. Гульні прайшлі [[31 жніўня]] [[1994]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Брэстбытхім|Брэстбытхім (Брэст, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра (Мінск, Д2)]]||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Палессе (Мазыр, Д2)]]''' ||align=center| '''5:1''' ||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Баранавічы|Метапол (Баранавічы, Д3)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]||align=center| '''2:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт (Барысаў, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]] |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск, Д3)]]||align=center| '''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Хімвалакно Гродна|Хімвалакно (Гродна, Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі, Д2)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]] |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Бабруйск-2|Фандак-2 (Бабруйск, Д3)]]||align=center| '''0:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Дрэваапрацоўчык Масты|Дрэваапрацоўчык (Масты, Д3)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ліда|Абутнік (Ліда)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Сантанас Самахвалавічы|Сантанас (Самахвалавічы, Д2)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк, Д3)]]''' ||align=center| '''5:1''' ||[[ФК Гомель|Гомсельмаш (Гомель)]] |- |align=center| 31 жніўня 1994 ||align=right|[[ФК Будаўнік Бяроза|Будаўнік (Бяроза, Д3)]]||align=center| '''1:1''' (1:4 ^пен.) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[21 верасня]] [[1994]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right|[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right|[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]||align=center| '''0:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]''' |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right|[[ФК Ліда|Абутнік (Ліда)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі, Д2)]]''' |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]''' ||align=center| '''2:1''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||[[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт (Барысаў, Д3)]] |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right|[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Славія Мазыр|Палессе (Мазыр, Д2)]]''' |- |align=center| 21 верасня 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк, Д3)]] |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі [[4 кастрычніка|4]] і [[5 кастрычніка]] [[1994]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 4 кастрычніка 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Славія Мазыр|Палессе (Мазыр, Д2)]] |- |align=center| 5 кастрычніка 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Маладзечна|Маладзечна]] |- |align=center| 5 кастрычніка 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі, Д2)]] |- |align=center| 5 кастрычніка 1994 ||align=right|[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]] ||align=center| '''0:0''' (1:4 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]]''' |} == Паўфіналы == Гульні прайшлі [[26 кастрычніка]] [[1994]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 26 кастрычніка 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]''' ||align=center| '''1:1''' (6:5 ^пен.)||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |- |align=center| 26 кастрычніка 1994 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]''' ||align=center| '''4:0'''||[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]] |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[28 чэрвеня]] [[1995]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=2500 | арбітр= Вадзім Жук ([[Мінск]]) | каманда1=[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93]] ([[Мінск]]) | каманда2=[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда]] ([[Магілёў]]) | лік=1:1 <br /> ([[Пенальці|пен.]] 7:6) | галы1=[[Андрэй Доўнар|А. Доўнар]] {{гол|76}} | галы2=[[Алег Кузьмянок|А. Кузьмянок]] {{гол|39}} | справаздача= [http://kick-off.by/abff/1995cupf.htm kick-off.by] }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1995''' |- |<br />'''[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]]</big>'''<br />'''<small>Першы кубак</small>''' |} == Статыстыка == === Бамбардзіры === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Месца !Ігрок !Клуб !Галы |- !1 |align="left"| {{Сцяг|RUS}} Уладзімір Скарабагаты |align="left"| [[ФК Славія Мазыр|Палессе]] !4 |- !rowspan="3"| 2 |align="left"| {{Сцяг|RUS}} Дзмітрый Галавін |align="left"| [[ФК Тарпеда Магілёў|Тарпеда Магілёў]] !rowspan="3"| 3 |- |align="left"| {{Сцяг|UKR}} Раман Мялешка |align="left"| [[ФК Славія Мазыр|Палессе]] |- |align="left"| {{Сцяг|BLR|1995}} Валерый Швед |align="left"| [[ФК Будаўнік Бяроза|Будаўнік Бяроза]] |} == Гл. таксама == * [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995]] * [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995]] * [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995]] == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1994_1995 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014211606/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1994_1995 |date=14 кастрычніка 2012 }} * [http://kick-off.by/abff/1995cup.htm kick-off.by] {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1995]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:1994 год у футболе]] [[Катэгорыя:1995 год у футболе]] mp8qs0lf15jq720wzq9v9veipf8k079 0 139011 5161132 4851154 2026-07-05T06:46:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161132 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[3 ліпеня]] [[1993]] — [[24 чэрвеня]] [[1994]] |назва = |удзельнікаў = 28 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |разоў = 2 |2 месца = [[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 33 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = [[Сяргей Герасімец]] ([[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]), [[Сяргей Яромка]] ([[ФК Фандак|Фандак]], [[ФК Шыннік Бабруйск|Шыннік]]) |бгалоў = 4 |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1993/1994''' — трэці розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка стаў футбольны клуб [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] з [[Мінск]]а (другі раз у гісторыі), які ў фінале перамог бабруйскі [[ФК Бабруйск|«Фандак»]] з лікам 3:1. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/16 фіналу|| 3 ліпеня 1993 || 12 || 28 → 16 || 28 |- align=center | 1/8 фіналу|| 7 ліпеня 1993 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 11 ліпеня — 8 жніўня 1993 || 8 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 6 — 28 кастрычніка 1993 || 4 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 24 чэрвеня 1994 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/16 фіналу == Усе 28 клубаў-удзельнікаў пачалі са стадыі 1/16 фіналу, сярод іх: * 4 клубы [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Трэцяй Лігі]] (з 18); * 8 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі]] (з 15); * 16 клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі]] (усе). Клубы ніжэйшых ліг супрацьстаялі клубам Першай лігі. Па жараб’ёўцы 4 клубы Першай лігі аўтаматычна прайшлі ў наступны раўнд. Гульні прайшлі [[3 ліпеня]] [[1993]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Ліда|Абутнік (Ліда, Д2)]]||align=center| '''1:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}}) ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Сантанас Самахвалавічы|Сантанас (Самахвалавічы, Д2)]]||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Зара Языль|Зара (Языль, Д3)]]||align=center| '''0:9''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]''' ||align=center| '''5:2''' ||[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]] |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Колас Вусце|Колас-Будаўнік (Вусце, Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Славія Мазыр|Палессе (Мазыр, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]]''' ||align=center| '''1:1''' (4:2 ^пен.)||[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск)]] |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Мінск|Змена (Мінск, Д2)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Камунальнік Слонім|Альбярцін (Слонім, Д2)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Легмаш Орша|Легмаш (Орша, Д3)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Атака Мінск|Атака-407 (Мінск, Д3)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]]''' |- |align=center| 3 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 (Мінск)]] |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомсельмаш (Гомель)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[7 ліпеня]] [[1993]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Гомель|Гомсельмаш (Гомель)]]||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]''' |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''2:1''' ||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]] |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]] |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''3:2''' ||[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна, Д2)]] |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Камунальнік Слонім|Альбярцін (Слонім, Д2)]] |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д3)]] |- |align=center| 7 ліпеня 1993 ||align=right|[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]''' |} == Чвэрцьфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[11 ліпеня]] [[1993]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 11 ліпеня 1993 ||align=right| [[ФК Маладзечна|Маладзечна]]||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 11 ліпеня 1993 ||align=right| [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ||align=center| '''1:0''' || [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |- |align=center| 11 ліпеня 1993 ||align=right| [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]] |- |align=center| 11 ліпеня 1993 ||align=right| [[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]] ||align=center| '''0:0''' ||[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]] |} === Матчы ў адказ === Матчы ў адказ прайшлі [[2 жніўня|2]] і [[8 жніўня]] [[1993]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 2 жніўня 1993 ||align=right|[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Маладзечна]]'''||align=center| '''0:2''' |- |align=center| 8 жніўня 1993 ||align=right|[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] ||align=center| '''0:0''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]'''||align=center| '''0:1''' |- |align=center| 8 жніўня 1993 ||align=right|[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]'''||align=center| '''0:3''' |- |align=center| 8 жніўня 1993 ||align=right|[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск)]] ||align=center| '''0:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]]'''||align=center| '''0:1''' |} == Паўфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[6 кастрычніка]] [[1993]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 6 кастрычніка 1993 ||align=right|[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||align=center| '''4:0''' || [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] |- |align=center| 6 кастрычніка 1993 ||align=right|[[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]] ||align=center| '''3:0''' ||[[ФК Маладзечна|Маладзечна]] |} === Матчы ў адказ === Матчы ў адказ прайшлі [[28 кастрычніка]] [[1993]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 28 кастрычніка 1993 ||align=right | [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] ||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]'''||align=center| '''0:6''' |- |align=center| 28 кастрычніка 1993 ||align=right | [[ФК Маладзечна|Маладзечна]] ||align=center| '''1:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Бабруйск|Фандак (Бабруйск)]]'''||align=center| '''1:4''' |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[24 чэрвеня]] [[1994]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=3000 | арбітр= Вадзім Жук ([[Мінск]]) | каманда1=[[ФК Дынама Мінск|Дынама]] ([[Мінск]]) | каманда2=[[ФК Бабруйск|Фандак]] ([[Бабруйск]]) | лік=3:1 | галы1=[[Пётр Качура|П. Качура]] {{гол|20}}<br />[[Юрый Уладзіміравіч Шуканаў|Ю. Шуканаў]] {{гол|68}}<br />[[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] {{гол|90}} | галы2=[[Сяргей Яромка|С. Яромка]] {{гол|28}} | справаздача= [http://kick-off.by/abff/1994cupf.htm kick-off.by] }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1994''' |- |<br />'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]</big>'''<br />'''<small>Другі кубак</small>''' |} == Статыстыка == === Бамбардзіры === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Месца !Ігрок !Клуб !Галы |- !rowspan="2"| 1 |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} [[Сяргей Герасімец]] |align="left"| [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]] !rowspan="2"| 4 |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} [[Сяргей Яромка]] |align="left"| [[ФК Фандак|Фандак]], [[ФК Шыннік Бабруйск|Шыннік]] |- !rowspan="5"| 3 |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Эдуард Градабоеў |align="left"| [[ФК Фандак|Фандак]] !rowspan="5"| 3 |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Дзмітрый Клюйко |align="left"| [[ФК Шыннік Бабруйск|Шыннік]] |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Алег Манчак |align="left"| [[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]] |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Андрэй Шэп |align="left"| [[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]] |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} [[Алег Радушка]] |align="left"| [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] |} == Гл. таксама == * [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994]] * [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994]] * [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994]] == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1993_1994 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014203516/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1993_1994 |date=14 кастрычніка 2012 }} * [http://kick-off.by/abff/1994cup.htm kick-off.by] {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1994]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у футболе]] [[Катэгорыя:1994 год у футболе]] 1w2ktc3j19n1xcav49k36jt2yioho8m 0 139013 5161131 4849452 2026-07-05T06:44:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161131 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат| |лагатып = |памер = |подпіс = |час =[[24 верасня]] [[1992]] — [[22 чэрвеня]] [[1993]] |назва = |удзельнікаў = 43 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |разоў = 2 |2 месца = [[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 48 |галоў = 164 |гледачоў = |бамбардзір = Сяргей Бараноўскі ([[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]) |бгалоў = 6 |лепшы = |папярэдні сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1992]] |наступны сезон =[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] }} '''Кубак Беларусі па футболе 1992/1993''' — другі розыгрыш [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. Пераможцам Кубка стаў футбольны клуб [[ФК Нёман Гродна|«Нёман»]] з [[Гродна]], які ў фінале перамог рэчыцкі [[ФК Ведрыч-97|«Ведрыч»]] з лікам 2:1. == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! width=100 | Колькасць клубаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/32 фіналу|| 24 — 30 верасня 1992 || 11 || 43 → 32 || 27 |- align=center | 1/16 фіналу|| 7 кастрычніка 1992 || 16 || 32 → 16 || 16 |- align=center | 1/8 фіналу|| 14 кастрычніка 1992 || 8 || 16 → 8 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы|| 21 кастрычніка — 5 лістапада 1992 || 8 || 8 → 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 24 сакавіка — 2 мая 1993 || 4 || 4 → 2 || няма |- align=center | Фінал || 22 чэрвеня 1993 || 1 || 2 → 1 || няма |} == 1/32 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 27 клубаў: * 13 клубаў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Трэцяй Лігі (Д3)]] (з 16); * 13 клубаў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой Лігі (Д2)]] (з 16); * 1 клуб [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі]] (з 17). Па жараб’ёўцы 5 клубаў аўтаматычна прайшлі ў наступны раўнд. Гульні прайшлі [[24 верасня|24]] і [[30 верасня]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Беларусь Мар’іна Горка|Беларусь (Мар’іна Горка, Д2)]]''' ||align=center| '''2:0'''||[[ФК Славія Мазыр|Палессе (Мазыр, Д2)]] |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Арэса Любань|Арэса (Любань, Д3)]]''' ||align=center| '''3:2'''||[[ФК Вікторыя Клецк|Вікторыя (Клецк, Д3)]] |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right| [[ФК Будаўнік Бяроза|Будаўнік (Бяроза, Д3)]]||align=center| '''2:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК АФВіС-РШВСМ|АФВіС-РШВСМ (Мінск, Д2)]]''' |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Легмаш Орша|Легмаш (Орша, Д3)]]''' ||align=center| '''3:2'''||[[ФК Тэхнолаг Івацэвічы|Тэхнолаг (Івацэвічы, Д3)]] |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right| [[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс (Гродна, Д3)]]||align=center| '''0:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск, Д2)]]''' |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right| [[ФК Колас Вусце|Колас (Вусце, Д2)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]''' |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right| [[ФК Маладзечна-2|Электрамодуль (Маладзечна, Д3)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дрэваапрацоўчык Масты|Дрэваапрацоўчык (Масты, Д3)]]''' |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right|[[ФК Атака Мінск|Атака-407 (Мінск, Д3)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк, Д3)]]''' |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]]''' ||align=center| '''2:2''' (4:2 ^пен.)||[[ФК Камунальнік Слонім|Альбярцін (Слонім, Д2)]] |- |align=center| 24 верасня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Зара Языль|Зара (Языль, Д3)]]''' ||align=center| '''+:-'''||[[ФК Спартак Шклоў|Спартак (Шклоў, Д3)]] |- |align=center| 30 верасня 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь (Мінск)]]''' ||align=center| '''1:0'''||[[ФК Мінск|Змена (Мінск, Д2)]] |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Трансмаш Магілёў|Сельмаш (Магілёў, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Смаргонь|Станкабудаўнік (Смаргонь, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Стоўбцы|Нёман (Стоўбцы, Д2)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Брэстбытхім|Брэстбытхім (Брэст, Д3)]]''' |- |align=center| ||align=right| ||align=center| '''-:+''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ніва Самахвалавічы|Ніва-Працоўныя рэзервы (Самахвалавічы, Д2)]]''' |} == 1/16 фіналу == На гэтай стадыі прынялі ўдзел 32 клубы: * 16 пераможцаў 1/32 фіналу; * 16 астатніх клубаў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай Лігі]]. Гульні прайшлі [[7 кастрычніка]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Трансмаш Магілёў|Сельмаш (Магілёў, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Хімік (Гродна)]]''' |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Ніва Самахвалавічы|Ніва-Працоўныя рэзервы (Самахвалавічы, Д2)]]||align=center| '''0:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]]''' |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Гомель|Гомсельмаш (Гомель)]]''' ||align=center| '''8:0''' ||[[ФК Беларусь Мар’іна Горка|Беларусь (Мар’іна Горка, Д2)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''3:2''' ||[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь (Мінск)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Арэса Любань|Арэса (Любань, Д3)]]''' ||align=center| '''3:2''' ||[[ФК Бабруйск|Трактар (Бабруйск)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК АФВіС-РШВСМ|АФВіС-РШВСМ (Мінск, Д2)]]||align=center| '''0:8''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда Жодзіна|БелАЗ (Жодзіна)]]''' ||align=center| '''5:0''' ||[[ФК Легмаш Орша|Легмаш (Орша, Д3)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Белшына Бабруйск|Шыннік (Бабруйск, Д2)]]||align=center| '''0:0''' (3:4 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск)]]''' |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дрэваапрацоўчык Масты|Дрэваапрацоўчык (Масты, Д3)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк, Д3)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Ліда|Абутнік (Ліда)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]''' ||align=center| '''+:-''' ||[[ФК Зара Языль|Зара (Языль, Д3)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]]''' ||align=center| '''5:0''' ||[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск, Д2)]] |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Нёман Стоўбцы|Нёман (Стоўбцы, Д2)]]||align=center| '''0:6''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]''' |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Брэстбытхім|Брэстбытхім (Брэст, Д3)]]||align=center| '''1:2''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]]''' |- |align=center| 7 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Смаргонь|Станкабудаўнік (Смаргонь, Д2)]]||align=center| '''0:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]''' |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі [[14 кастрычніка]] [[1992]].<br /> ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Старыя Дарогі|Будаўнік (Старыя Дарогі)]]||align=center| '''2:3''' ({{Comment|д.ч.|у дадатковы час}})||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Хімік (Гродна)]]''' |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]''' ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Гомель|Гомсельмаш (Гомель)]] |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Арэса Любань|Арэса (Любань, Д3)]]||align=center| '''0:5''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск)]]''' ||align=center| '''1:0''' ||[[ФК Тарпеда Жодзіна|БелАЗ (Жодзіна)]] |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Дрэваапрацоўчык Масты|Дрэваапрацоўчык (Масты, Д3)]]||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]''' |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк, Д3)]]||align=center| '''1:2''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]''' |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]||align=center| '''1:1''' (9:10 ^пен.)||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]]''' |- |align=center| 14 кастрычніка 1992 ||align=right|[[ФК Тарпеда-Кадзіна|Тарпеда (Магілёў)]]||align=center| '''1:3'''||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]]''' |} == Чвэрцьфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[21 кастрычніка]] [[1992]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 21 кастрычніка 1992 ||align=right| [[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]||align=center| '''0:1''' ||[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]] |- |align=center| 21 кастрычніка 1992 ||align=right| [[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]] ||align=center| '''1:0''' || [[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]] |- |align=center| 21 кастрычніка 1992 ||align=right| [[ФК Нёман Гродна|Хімік (Гродна)]]||align=center| '''0:1''' ||[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |- |align=center| 21 кастрычніка 1992 ||align=right| [[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск)]] ||align=center| '''1:8''' ||[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |} === Матчы ў адказ === Матчы ў адказ прайшлі [[5 лістапада]] [[1992]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 5 лістапада 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]''' ||align=center| '''3:1''' ||[[ФК Хваля Пінск|Камунальнік (Пінск, Д2)]]||align=center| '''3:2''' |- |align=center| 5 лістапада 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]]''' ||align=center| '''3:0''' ||[[ФК Маладзечна|Металург (Маладзечна)]]||align=center| '''3:1''' |- |align=center| 5 лістапада 1992 ||align=right|[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] ||align=center| '''1:3''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Хімік (Гродна)]]'''||align=center| '''2:3''' |- |align=center| 5 лістапада 1992 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]''' ||align=center| '''2:2''' ||[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў (Віцебск)]]||align=center| '''10:3''' |} == Паўфіналы == ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніках двух матчаў.'' === Першыя матчы === Першыя матчы прайшлі [[24 сакавіка]] [[1993]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 24 сакавіка 1993 ||align=right|[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||align=center| '''2:3''' || [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] (былы Хімік) |- |align=center| 24 сакавіка 1993 ||align=right|[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]] ||align=center| '''2:0''' ||[[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]] |} === Матчы ў адказ === Матчы ў адказ прайшлі [[2 мая]] [[1993]]. {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 2 мая 1993 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]''' ||align=center| '''1:2''' ||[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||align=center| '''4:4''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 3:2) |- |align=center| 2 мая 1993 ||align=right | [[ФК Віцебск|КІМ (Віцебск)]] ||align=center| '''1:1''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч (Рэчыца)]]'''||align=center| '''1:3''' |} == Фінал == {{Футбольныматч | bg=#FFD700 | дата=[[22 чэрвеня]] [[1993]] | час= | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=2500 | арбітр= Вадзім Жук ([[Мінск]]) | каманда1=[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] ([[Гродна]]) | каманда2=[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч]] ([[Рэчыца]]) | лік=2:1 | галы1=[[Алег Сысоеў|А. Сысоеў]] {{гол|18}}<br />[[Юрый Эдвардавіч Мазурчык|Ю. Мазурчык]] {{гол|28}} | галы2=[[Аляксей Агееў|А. Агееў]] {{гол|84}} | справаздача= [http://kick-off.by/abff/1993cupf.htm kick-off.by] }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Пераможца Кубка Беларусі<br />'''1993''' |- |<br />'''[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]</big>'''<br />'''<small>Першы кубак</small>''' |} == Статыстыка == === Бамбардзіры === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Месца !Ігрок !Клуб !Галы |- ! 1 |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Сяргей Бараноўскі |align="left"| [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]] ! 6 |- ! 2 |align="left"| {{Сцяг|AZE}} Руслан Лукін |align="left"| [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]] ! 5 |- !rowspan="3"| 3 |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Ігар Балотнік |align="left"| [[ФК Нафтан|Нафтан]] !rowspan="3"| 4 |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Віталь Кірылка |align="left"| [[ФК Хваля Пінск|Камунальнік]] |- |align="left"| {{Бел-чырвона-белы сцяг}} [[Сяргей Саладоўнікаў]] |align="left"| [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |} == Гл. таксама == * [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993]] * [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993]] * [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993]] == Спасылкі == * [http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1992_1993 wildstat.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121014215059/http://wildstat.ru/p/2802/ch/BLR_CUP_1992_1993 |date=14 кастрычніка 2012 }} * [http://kick-off.by/abff/1993cup.htm kick-off.by] {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па футболе|1993]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:1992 год у футболе]] [[Катэгорыя:1993 год у футболе]] 2qii7mnml843mm6qf09ajjm3p1ksg40 0 140399 5161056 4478304 2026-07-05T01:00:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161056 wikitext text/x-wiki '''Кросплатформавае (міжплатформавае) праграмнае забеспячэнне ''' — [[праграмнае забеспячэнне]], якое працуе больш чым на адной апаратнай платформе і/ці [[аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэме]]. Тыповым прыкладам з’яўляецца праграмнае забеспячэнне, прызначанае для работы ў аперацыйных сістэмах [[Linux]] і [[Windows]]. == Як дабіваюцца кросплатформавасці == [[Выява:Gui-widgets.png|thumb|[[Swing]] выглядае аднолькава на ўсіх АС.]] [[Выява:Firefox-deerpark.png|thumb|[[Mozilla Firefox]], ужывае [[XUL]], афармляе вокны ў стылі АС (у гэтым прыкладзе — [[Linux]]).]] === Кросплатформавыя мовы праграмавання === Кросплатформавымі можна назваць большасць сучасных высокаўзроўневых [[мова праграмавання|моў праграмавання]]. Напрыклад, [[C (мова праграмавання)|C]], [[C++]], Free [[Pascal]] — кросплатформавыя мовы на ўзроўні кампіляцыі, гэта значыць для гэтых моў ёсць кампілятары пад розныя платформы. Не менш важныя для кросплатформавасці стандартызаваныя [[бібліятэка часу выканання|бібліятэкі часу выканання]] ({{lang-en|runtime library}}). У прыватнасці, стандартам стала [[Стандартная бібліятэка C|бібліятэка мовы С]] (гл. [[POSIX]]). З буйных кросплатформавых бібліятэк — Qt, GTK+, FLTK, стандартная бібліятэка шаблонаў, Boost, OpenGL, SDL, OpenAL, OpenCL. === Кросплатформавыя асяроддзі выканання === Яшчэ на пачатку эпохі ПК кампанія [[IBM]] зрабіла [[IBM PC|свой персанальны камп’ютар]] сумяшчальным з [[CP/M]]. Гэта дазволіла запускаць на ім ужо існуючыя праграмы. [[PHP]], [[ActionScript]], [[Perl]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[Tcl]] і [[Ruby]] — кросплатформавыя інтэрпрэтавальныя мовы, іх інтэрпрэтатары існуюць для многіх платформ. Асяроддзі выканання [[Java (праграмная платформа)#Java Virtual Machine|Java Virtual Machine]] і [[.NET Framework|.NET]] таксама кросплатформавыя, аднак на іх уваход падаецца не [[зыходны код]], а [[прамежкавы код]]. Таму праграмы, напісаныя на [[Java]] і [[C Sharp|C#]], можна запускаць пад разнастайнымі АС без папярэдняй перакампіляцыі. === Кросплатформавы інтэрфейс карыстальніка === На розных АС — незалежна ад таго, як тэхнічна дасягнута работа ў іх — стандартныя элементы інтэрфейса маюць розныя памеры. Таму простае жорсткае размяшчэнне элементаў інтэрфейса немагчыма — пад іншай АС яны могуць налазіць адзін на другі. Існуе некалькі падыходаў. # Адзіны стыль, агульны для ўсіх АС. Праграмы выглядаюць аднолькава на ўсіх АС. Так працуюць інтэрфейсныя бібліятэкі [[Java]] падобныя да [[Swing]]. #* Плюс: можна жорстка расстаўляць элементы кіравання на манер Delphi; арыгінальны стыль. #* Мінус: сістэме даводзіцца мець свае экранныя шрыфты; стыль адрозніваецца ад стылю АС. # [[Інтэрфейс]] з самапрыстасавальнасцю, які падстройвае сетку пад сапраўдныя памеры элементаў кіравання. Тыповыя прыклады — [[wxWidgets]], [[XUL]]. #* Плюс: стандартны стыль АС, вельмі хуткі і наладжвальны пад [[Windows XP]], [[Windows Vista|Vista]] і [[Windows 7|7]]; некаторая аўтаматызацыя [[лакалізацыя|лакалізацыі]]. #* Мінус: каб збудаваць самапрыстасавальную сетку, патрабуецца кваліфікаваны праграміст; ускладнена шчыльная кампаноўка. # Гібрыдны падыход рэалізаваны ў [[GTK+]]. #* Плюс: [[камп’ютарны шрыфт|шрыфты]] можна браць з сістэмы, а не «цягнуць» свае; некаторая аўтаматызацыя [[лакалізацыя|лакалізацыі]]. #* Мінус: атрымлівае ўсе недахопы ад першых двух падыходаў. Стыль адрозніваецца ад стылю АС; ускладнена шчыльная кампаноўка. У любым выпадку, пад іншымі АС патрабуецца хаця б мінімальнае тэсціраванне, таму што магчымы памылкі кампаноўкі. === Умоўная кампіляцыя === Нават нягледзячы на шырокую стандартызацыю [[Апаратнае забеспячэнне|апаратнага]] і праграмнага забеспячэння, праграмісту часта даводзіцца наладжваць галіны пад розныя АС, уключаючы тую ці іншую з дапамогай [[умоўная кампіляцыя|умоўнай кампіляцыі]]. Браўзер [[Mozilla Firefox]] мае розныя наборы іконак пад розныя АС. == Прыкладныя праграмы == Вялікая колькасць прыкладных праграм таксама з’яўляюцца кросплатформавымі. Асабліва гэтая якасць уласціва праграмам, першапачаткова распрацаваным для [[UNIX]]-падобных аперацыйных сістэм. Важнай умовай іх пераноснасці на іншыя платформы з’яўляецца сумяшчальнасць платформ з рэкамендацыямі [[POSIX]], а таксама існаванне кампілятара [[GCC]] для платформы, на якую ажыццяўляецца перанос. == Аперацыйныя сістэмы == Сучасныя аперацыйныя сістэмы таксама часта з’яўляюцца кросплатформавымі. Напрыклад, аперацыйныя сістэмы з адкрытым зыходным кодам, напрыклад, [[NetBSD]], [[Linux]], [[FreeBSD]], [[AROS]] могуць працаваць на некалькіх розных платформах, часцей за ўсё гэта [[x86]], [[m68k]], [[PowerPC]], [[DEC Alpha|Alpha]], [[AMD64]], [[SPARC]]. [[Microsoft Windows]] можа працаваць як на платформе [[Intel]] [[x86]], так і на Intel [[Itanium]] (дакладней, для Itanium ёсць толькі версіі Windows 2000/XP, Windows 2003 і Windows 2008, пасля чаго падтрымка была згорнута). Аперацыйная сістэма [[NetBSD]] з’яўляецца самай пераноснай<ref>[http://netbsd.org/about/portability.html Portability and supported hardware platforms]</ref>, яна перанесена на большасць існуючых платформ. == Эмуляцыя == Калі праграма не прызначана для выканання (запуску) на азначанай платформе, але для гэтай платформы існуе [[эмулятар]] платформы, асноўнай для праграмы, то праграма можа быць выканана ў асяроддзі эмулятара. Звычайна выкананне праграмы ў асяроддзі эмулятара прыводзіць да зніжэння прадукцыйнасці ў параўнанні з аналагічнымі праграмамі, для якіх платформа з’яўлялася базавай, таму што значная частка рэсурсаў сістэмы спажываецца на выкананне функцый эмулятара. == Гл. таксама == * [[Камп’ютарная платформа]] * [[Перанос праграмнага забеспячэння]] * [[Кросбраўзернасць]] * [[Кроскампіляцыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.crossplatform.ru/ Усё аб кросплатформавым праграмаванні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121031131841/http://crossplatform.ru/ |date=31 кастрычніка 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне| ]] 2odklnjt96yjpecgrlilasfkq4f4i1m 0 150234 5161023 4471153 2026-07-04T22:25:12Z Artagonist 83283 абнаўленне звестак 5161023 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Ракаўская |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = Астроўскага |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = 53.905223 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 27.545793 |lon_min = |lon_sec = |фота = Rakaǔskaja street (Miensk).JPG |памер фота = |подпіс = вул. Ракаўская, 20 |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] |гістарычны раён = [[Ракаўскае прадмесце]] |метро = <font color=white size=2><span style="background:red;align:center;">'''&nbsp;2&nbsp;'''</span></font>[[Фрунзенская (станцыя метро, Мінск)|Фрунзенская]] (80 м),<br/><font color=white size=2><span style="background:red;align:center;">'''&nbsp;2&nbsp;'''</span></font>[[Няміга (станцыя метро, Мінск)|Няміга]] (250 м)<br><font color=white size=2><span style="background:green;align:center;">'''&nbsp;3&nbsp;'''</span></font> [[Юбілейная плошча (станцыя метро)|Юбілейная плошча]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 0,6 км |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Ра́каўская''' (у 1937—1993 гадах — '''вуліца Астроўскага''') — вуліца ў [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскім прадмесці]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] горада [[Мінск]]а. Вуліца пачынаецца ад [[вуліца Няміга|вуліцы Няміга]] і заканчваецца [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчай]], ляжыць паміж [[праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і вуліцай [[вуліца Раманаўская Слабада|Раманаўская Слабада]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад [[Вуліца Няміга|вул. Нямігі]]. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Rakaŭskaja. Менск, Ракаўская (XX).jpg|міні|злева|Ракаўская вуліца ў пач. XX ст.]] У [[XVII]] стагоддзі, частка зямельных участкаў [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]] перайшла ва ўладанне Свята-Петрапаўлаўскага праваслаўнага манастыра. На вуліцы з часам пачалі з'яўляцца каменныя і драўляна-мураваныя будынкі. Галоўным чынам, гэта былі так званыя [[даходны дом|даходныя дамы]], якія знаходзіліся ва ўласнасці буйных домаўладальнікаў і царквы<ref name="tsm"/>. Вуліца Ракаўская пазначана на захаваным «Плане губернскага горада Мінска 1793 года». Па тых часах яна была даволі працяглай; Яна адыходзіла ад Нямігскай вуліцы з паўночнага захаду і ўлівалася ў былы [[Ракаўскі тракт]] (сучасная [[вуліца Харкаўская (Мінск)|вул. Харкаўская]]), які злучаў [[Мінск]] з мястэчкам [[Ракаў]]. Ніжні ўчастак Ракаўскай нейкі час называўся Юр'еўскай вуліцай, але ўжо да канца XIX стагоддзі апошняя знікае з карты горада. Паводле паліцэйскай справаздачы [[1893]] года, яе працягласць на той час складала 320 [[сажань|сажаняў]] (672 метра), а шырыня вагалася ад 3 (6,3 метра) да 4,7 сажаняў (9,9 метра). Ракаўская мела [[маставая|маставую]] і ў цёмны час сутак асвятлялася ліхтарамі<ref name="tsm"/>. З канца [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] Ракаўская ператвараецца ў фабрычна-завадскую вуліцу. У [[1896]] годзе тут адкрылася шпалерная фабрыка Шыфмановіча. Яна размясцілася ў доме Дам'е на рагу Ракаўскай і Няміга-Ракаўскай вуліц (сёння будынак належыць хлебазаводу № 1). У [[1912]] годзе на фабрыцы працавалі 29 рабочых, ужываліся паравая і дынама-машыны. Праз два гады пасля адкрыцця гэтага прадпрыемства купец Абрам Эпштэйн атрымлівае дазвол гарадскіх улад на размяшчэнне шпалернай фабрыкі ў доме Поляка на вуліцы Ракаўскай (будынак на гэтай вуліцы пад № 30 захаваўся і да гэтага часу). Прадпрыемства было абсталявана чатырма друкарнымі машынамі і вырабляла ў суткі каля 4 тысяч кавалкаў шпалер. У 1909 годзе на фабрыцы Эпштэйна здарыўся пажар. Тады ж гаспадар атрымаў дазвол на ўзвядзенне новага будынка, які быў пабудаваны непадалёк ад Ракаўскай у 1910 годзе. У пачатку ХХ стагоддзі на Ракаўскай адна за другой з'яўляюцца абутковыя фабрыкі. Першая з іх — «Труд» Гольдберга, Бенцмана і Гурвіча — адкрылася ў 1910 годзе пад адным дахам са шпалерным прадпрыемствам Эпштэйна. Паводле справаздач 1913 года, тут было выраблена 15 тысяч пар абутку. Прадпрыемства «Скараход» пачало працаваць у [[1912]] годзе ў будынку, які захаваўся да нашага часу (дом № 18). Праз год на фабрыцы, запушчанай Маскоўскім акцыянерным таварыствам скуры і механічнага абутку «Шэўрахром», працавалі 35 рабочых. У 1914 годзе, калі пачалася [[Першая сусветная вайна]], прадпрыемства шыла боты для дзеючай арміі. У гэты перыяд у вытворчасці былі заняты ўжо 79 чалавек<ref name="tsm"/>. У [[1937]] г. названа ў гонар рускага савецкага пісьменніка [[М. А. Астроўскі|М. А. Астроўскага]], які памёр за год да гэтага. У 1973 годзе пры рэканструкцыі Нямігі была знішчана забудова ў пачатку вуліцы<ref name="tsm"/>. == Характэрныя будынкі і збудаванні == Забудова вул. Ракаўскай з'яўляецца кампазіцыйнай воссю Ракаўскага прадмесця. Забудова складаецца з трох асноўных комплексаў, якія створаны ў [[19 стагоддзе|19]]—пачатку [[20 ст.]] Першы ўключае дамы № 12-20/45, другі — дамы № 15-19, трэці — дамы № 24—32. Архітэктура асобных будынкаў мае [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычны]] характар. Разам яны ўтвараюць цікавы куток [[Гістарычны цэнтр Мінска|старога Мінскa]]<ref name="ЗП"/>. === Па няцотным баку === Дамы № 15—19 утвараюць адзіны фронт забудовы<ref name="ЗП"/>. * № 15 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў сярэдзіне [[19 ст.]] Мае невялікі [[рызаліт]] і накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны фасад падзелены па гарызанталі [[карніз]]ам. Аконныя праёмы прамавугольнай формы, на другім паверсе дэкарыраваны прамымі [[сандрык]]амі. У цэнтральнай частцы дваровага фасада на другім паверсе маленькі [[балкон]]<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 17 — [[Дом Чэрчыса]]<ref name="tsm">[http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=5 Вуліца Ракаўская]</ref> — пабудаваны ў 1895 г. з цэглы. У пачатку [[20 ст.]] прыстасаваны пад танцавальную залу, потым — кінатэатр<ref name="ЗП"/>. Падчас [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]] 1905—1906 гг. у глядзельнай зале праходзілі зборы рэвалюцыянераў<ref name="tsm"/>. Двухпавярховы cіметрычны прамавугольны ў плане будынак. Цэнтрам кампазіцыі галоўнага фасада з'яўляецца неглыбокі [[рызаліт]], расчлянёны плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], паміж якімі выцягнутыя высокія паўцыркульныя [[акно|вокны]] на 2 паверхі з [[замковы камень|замковым каменем]]. Над карнізам рызаліта [[атык]]авая сценка, у якой прарэзаны невялікія прамавугольныя [[аконны праём|аконныя праёмы]]<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 19 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў канцы [[19 ст.]] Накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Галоўны фасад [[Чляненне (архітэктура)|расчлянёны]] па гарызанталі шматслаёвым [[карніз]]ам. Аконныя праёмы [[лучковая арка|лучковыя]], дэкарыраваны лучковымі на першым і прамымі на другім паверхах [[сандрык]]амі<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 19а  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 23  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 25  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} === Па цотным баку === ==== Ад Нямігі да вул. Вызвалення ==== * № 2а — мураваны царкоўны дом, пабудаваны ў [[1892]]—[[1897]] гг<ref name="ГККРБ">{{крыніцы/ГККРБ-2009|}}</ref>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} [[Файл:МИНСК. Петропавловская церковь - MINSK. St Peter and St Paul orthodox Church (1612).jpg|thumb|Петрапаўлаўская царква]] * № 4 — [[Петрапаўлаўская царква (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]], пабудаваная ў [[1613]] годзе, з фрагментам агароджы, якая была ўзведзена, верагодна, пад час капітальнай перабудовы царквы. Помнік архітэктуры [[барока]]<ref name="ГККРБ"/>. — {{ГККРБ 4|712Г000219}} : Будаўніцтва мураванай царквы і мужчынскага манастыра было распачата праваслаўным брацтвам у [[1611]]—[[1612]] гг. з дазволу [[Кароль польскі|польскага караля]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт III|Жыгімонта ІІІ]]. Пляц для будаўніцтва быў дараваны [[23 лістапада]] [[1611]] г. княгіняй Аўдоццяй Рыгораўнай Друцкай-Горскай, удавой [[маршалак каралеўскі|каралеўскага маршалка]] [[Багдан Статкевіч|Багдана Статкевіча]]. У [[1619]] г. тэрыторыя манастыра пашырылася за кошт пляца, ахвяраванага Ганнай Агінскай, які таксама знаходзіўся на вул. Вялікай Юр’еўскай (сучасная вул. Ракаўская) сумежна з манастырскай зямлёй. У [[1624]] г. [[кіеўскі мітрапаліт]] [[Пётр Магіла]] выдаў грамату з благаславеннем на адкрыццё пры храме жаночага манастыра<ref name="ГККРБ"/>. : У часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Свята-Кацярынінская царква была надзелена статусам кафедральнага [[Сабор (храм)|сабора]], але ў [[1799]] г. з-за таго, што храм знаходзіўся на ўскраіне горада, пераўтвораны ў прыходскую царкву і толькі ў [[1844]] г. зноў узведзены ў статус гарадскога сабора. У [[1812]] г. пад час французскай акупацыі царква моцна пацярпела. Аднак у [[1813]]—[[1814]] гг. храм быў адрамантаваны. У [[1870]]—[[1872]] гг. на вылучаныя графам Мураўёвым сродкі храм капітальна перабудаваны і былі распісаны сцены. У чэрвені 1881 г. у Мінску адбыўся [[Пажар 1881 года ў Мінску|вялікі пажар]], пад час якога была пашкоджана царква. У [[1911]] г. зноў разглядалася пытанне аб рамонце царквы. Вядома, што ў [[1914]] г. быў праведзены ўнутраны рамонт. Знадворныя рамонтныя работы (замена даху, афарбоўка сцен) не выкананы<ref name="ГККРБ"/>. : Пасля [[1917]] г. храм быў закрыты. У [[1941]] г. зноў асвячоны і адкрыты для набажэнстваў. Пашкоджаны ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Пасля [[вызваленне Мінска|вызвалення Мінска]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў царква была часова прыстасавана пад жыллё. У [[1946]] г. было вырашана прыстасаваць яе пад [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральны дзяржаўны архіў Кастрычніцкай рэвалюцыі]], тут былі размешчаны [[Архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі БССР]] і [[Архіў-музей літаратуры і мастацтва БССР]]<ref name="ГККРБ"/>. У сувязі з гэтым цалкам перароблены інтэр’еры, цэнтральны неф быў падзелены на чатыры паверхі, у апсідзе зроблена лесвіца. У [[1972]]—[[1979]] гг. царква рэстаўрыравана (архітэктар [[А. І. Курто]]) з аднаўленнем аблічча храма паводле стану на [[XVII]]—[[XVIII]] стст. У [[1991]] г. перададзена вернікам. : Царква ўяўляе сабой мураваную трохнефавую шасціслуповую [[базіліка|базіліку]] з пяціграннай [[апсіда]]й і дзвюма [[вежа]]мі. Галоўны фасад трохчасткавы: цэнтральная частка завершана высокім трохвугольным [[франтон]]ам, над уваходам вялікае паўцыркульнае [[акно]]; дзве бакавыя часткі дэкарыраваны неглыбокімі [[ніша]]мі паўцыркульнага і прамавугольнага абрысу, фланкіраваны трох’яруснымі [[вежа]]мі-[[званіца]]мі, якія завершаны шлемападобнымі [[купал]]амі. Над апсідай — [[франтон]] асноўнага аб’ёму з люкарнай. Бакавыя фасады дэкарыраваны высокімі [[пілястра]]мі, паміж імі ў неглыбокіх нішах размешчаны спараныя паўцыркульныя вокны, якія асвятляюць бакавыя і цэнтральныя [[неф]]ы. Сцены завершаны тонкапрафіляваным [[карніз]]ам. У [[інтэр'ер]]ы цэнтральны неф мае [[цыліндрычныя скляпенні]] з [[распалубка]]мі, бакавыя нефы — [[Крыжовыя скляпенні|крыжовыя]]<ref name="ГККРБ"/>. * № 12 — двухпавярховы чатырохвугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў пачатку [[19 ст.]] Мае сіметрычнае аб’ёмна-прасторавае вырашэнне. Галоўны фасад падзелены [[карніз]]ам. Цэнтральная частка вылучана [[партал]]ам-[[арка]]й увахода. Сцены першага паверха прарэзаны невялікімі лучковымі [[аконны праём|аконнымі праёмамі]] без [[ліштвы|ліштваў]], на другім паверсе вокны дэкарыраваны прамымі [[сандрык]]амі. Пад карнізам пакатага [[двухсхільны дах|двухсхільнага даху]] праходзіць пояс [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Цяпер у будынку размешчаны грамадскія ўстановы<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 12а — трохпавярховы Г-падобны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў [[19 ст.]] Размешчаны ў глыбіні квартала. Накрыты чатырохсхільным [[вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Фасады вырашаны строга і лаканічна. Плоскія сцены члянёны лучковымі вокнамі без [[ліштва]]ў. Дэкаратыўныя элементы ў архітэктурнай аздобе адсутнічаюць. Выкарыстоўваецца як жылы<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 14 — [[Дом Рубінштэйна]]<ref name="руб">{{ГБ|http://globustut.by/minsk/index6.htm#rakovskaya14_muzh_uchilische|Дом Рубінштэйна}}</ref> — двухпавярховы складанай у плане формы цагляны будынак, пабудаваны ў сярэдзіне [[19 ст.]] з цэглы. Мае асіметрычную кампазіцыю і злучаны з домам № 12 дэкаратыўнай сценкай, у цэнты якой прарэзана лучковая [[арка]]. Да вуліцы пастаўлены [[тарэц|тарцовым]] фасадам. Паверхі падзелены [[карніз]]ным поясам. На першым паверсе лучковыя аконныя праёмы, на другім — прамавугольныя. У цэнтры галоўнага фасада на другім паверсе маленькі [[балкон]]. Будынак накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]], схілы якога ўтвараюць у дваровай частцы няправільныя трохвугольныя [[франтон]]чыкі. Цяпер у будынку размешчана грамадская ўстанова<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|}}</ref>, раней — Другое мужчынскае аднакласнае прыхадское вучылішча<ref name="руб"/>, пры якім дзейнічала нядзельная школа, дзе навучалася мужчынскае насельніцтва горада. Ініцыятарам стварэння школы была эсэрка Кацярына Ізмайловіч, пакараная смерцю ў [[1906]] годзе ў [[Севастопаль|Севастопалі]] за замах на адмірала Чухніна. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 14а — аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак, пабудаваны з цэглы і дрэва ў [[19 ст.]] Размешчаны ў глыбіні квартала. Мае невялікую драўляную прыбудову, накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Аконныя праёмы прамавугольныя без [[ліштва]]ў. З тарцоў схілы даху ўтвараюць трохвугольныя [[франтон]]ы. Выкарыстоўваецтда як жылы<ref name="ЗП"/>. — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 16 — двухпавярховы чатырохвугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны на рубяжы 19—20 стагоддзяў. Не атынкаваны, мае [[прыбудова|прыбудову]] ў дваровай частцы, што надае яму асіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. У паўднёва-ўсходняй частцы — [[лучковая арка]] ва ўнутраны двор. Першы і другі паверхі галоўнага і дваровага фасадаў падзелены [[карніз]]ам. Галоўны фасад члянёны лучковымі аконнымі праёмамі з дэкаратыўнымі [[ліштва]]мі. Цэнтральную частку фасада аздабляе невялікі [[балкон]] з ажурнай [[агароджа]]й (чыгуннае ліццё). Выкарыстоўваецца як жылы<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 16а — Двухпавярховы будынак з асіметрычнай кампазіцыяй плана і фасадаў, пабудаваны з цэглы і дрэва ў [[19 ст.]] Размешчаны ў глыбіні квартала. Накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Фасады плоскасныя, члянёны прамавугольнымі вокнамі без [[ліштва]]ў. З паўднёва-ўсходняга боку да дома прымыкае драўляная гарызантальна [[шалёўка|ашаляваная]] прыбудова на мураваным фундаменце<ref name="ЗП"/>. У час нямецкай акупацыі і пасля вызвалення Мінска ў доме жыла беларускі архітэктар [[Ірына Антонаўна Іода]]<ref>Ирина Иодо, Ксения Хачатрянц. [https://ais.by/story/654 Аллюзии по поводу исторического центра Минска]. 21.10.2005 06:43</ref>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 18 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў канцы [[19 ст.]] Накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], фасады вырашаны плоскасна, члянёны лучковымі вокнамі без [[ліштва]]ў, на першым паверсе дэкарыраваны лучковымі [[сандрык]]амі<ref name="ЗП"/>. У будынку размяшчалася абутковая фабрыка «Скараход»<ref name="Скараход">{{ГБ|http://globustut.by/minsk/index6.htm#rakovskaya18_fabr_obuvi_skorohod|Абутковая фабрыка «Скараход»}}</ref>, у савецкія часы — [[Рэспубліканскі галіновы вылічальны цэнтр]]<ref name="ЗП"/>. Цяпер старое фабрычнае памяшканне выкарыстоўваецца пад [[рэстаран]] і [[офіс]]ы<ref name="Скараход"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} [[Файл:Минск Раковская 20-15.JPG|thumb|Дом № 20/15]] * № 20/15 — двухпавярховы вуглавы Г-падобны ў плане цагляны, не атынкаваны будынак, пабудаваны на рубяжы 19—20 ст. Накрыты [[Вальмавы дах|вальмавым дахам]], злучаны з суседнімі пабудовамі. Паверхі фасада, які выходзіць на вуліцу Ракаўскую, падзелены [[карніз|карнізным поясам]]. Лучковыя аконныя праёмы маюць дэкаратыўныя [[ліштвы]] на другім паверсе і аздоблены прамымі [[сандрык]]амі на першым. У паўночна-заходняй частцы фасада — скразная [[лучковая арка]], побач размешчаны ўваход. На другім паверсе невялікія [[балкон]]ы. Пад карнізам даху праходзіць пояс [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Уваходныя дзверы аздоблены фігурнымі [[філёнга]]мі, вітымі [[калона|калонкамі]] па баках, якія завершаны стылізаванымі [[капітэль|капітэлямі]]. Вуглавая частка будынка скошана, акцэнтавана [[балкон]]ам з чыгуннай [[агароджа]]й і [[атык]]авай сценкай. Фасад, які выходзіць на [[Вуліца Вызвалення (Мінск)|вул. Вызвалення]], таксама падзелены карнізным поясам, дэкарыраваны паясамі сухарыкаў, ліштвамі, накладнымі цаглянымі падаконнымі ўстаўкамі, [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} ==== Ад вул. Вызвалення да вул. Шпалернай ==== [[Файл:Miensk-Rakaŭskaje pradmieście.jpg|thumb|Былая сінагога]] * № 24 — [[Сінагога Зальцмана]] — двухпавярховы са складаным планам цагляны будынак, пабудаваны ў пачатку [[19 ст.]] У пачатку [[20 ст.]] перабудаваны. Галоўны фасад асіметрычнай кампазіцыі, цэнтральная яго частка вылучана [[рызаліт]]ам, завершаным фігурным [[атык]]ам. Вокны першага паверха паўцыркульныя, высокія, без [[ліштва]]ў, другога — прамавугольныя. У вуглавым (у паўднёва-ўсходняй частцы) неглыбокім рызаліце прарэзана вузкае высокае [[акно]], якое асвятляе [[лесвіца|лесвічны]] вузел<ref name="ЗП"/> Цяпер у будынку размяшчаецца спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву па шахматах і шашках<ref name="tsm"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 26 — Двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў канцы [[19 ст.]] У цэнтры галоўнага фасада сіметрычнай кампазіцыі — лучковая [[арка]]-праезд. Паверхня сцен прарэзана строгімі прамавугольнымі вокнамі без [[ліштва]]ў. На другім паверсе праёмы дэкарыраваны прамымі [[сандрык]]амі, пад вокнамі — невялікія прамавугольныя [[ніша|нішы]]. Пад карнізам даху праходзіць пояс фігурных [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Несіметрычна на другім паверсе навісае невялікі [[балкон]] з ажурнай [[агароджа]]й (чыгуннае ліццё). Выкарыстоўваецца як жылы<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 28, 30 — [[Дом Поляка]]<ref name="tsm"/> — двухпавярховыя прамавугольныя ў плане цагляныя будынкі пад [[Двухсхільны дах|двухсхільнымі дахамі]], пабудаваны ў канцы [[19 ст.]] Шчыльна далучаны адзін да аднаго, утвараючы агульны [[фасад]]. Першы і другі паверхі аддзелены міжпаверхавым [[карніз|карнізным поясам]]. Пад карнізам даху праходзіць пояс фігурных [[Дэнтыкул|сухарыкаў]]. Плоскасць сцяны на другім паверсе расчлянёна плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Вокны першага паверха ў доме № 28 лучковыя, у доме № 30 з прамымі [[сандрык]]амі, на другім паверсе прамавугольныя і лучковыя, без [[ліштва]]ў, аздобленыя прамымі [[сандрык]]амі і дэкаратыўнымі маленькімі прамавугольнымі [[ніша]]мі — па дзве на кожнае акно. Выкарыстоўваюцца як жылыя<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} * № 32 — двухпавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак, пабудаваны ў канцы [[19 ст.]] Накрыты чатырохсхільным [[вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Галоўны фасад вырашаны плоскасна, расчлянёны прамавугольнымі вокнамі без [[ліштва]]ў. Цяпер у доме размешчаны грамадскія ўстановы<ref name="ЗП"/>.  — {{ГККРБ 4|711Е000001}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} {{Commons|Category:Rakowskaya street, Minsk}} * [http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=5 Вуліца Ракаўская] * {{Архіварта|vulica-rakauskaja}} [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Ракаўскае прадмесце]] [[Катэгорыя:Ракаўская вуліца (Мінск)| ]] m5g2dzfaucdwspjwrl8l033fp1l6hk5 0 161601 5161004 5009706 2026-07-04T19:39:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161004 wikitext text/x-wiki {{ESC-Box | Назва = Конкурс песні Еўрабачанне 2013 | Лагатып = [[Файл:Eurovision Song Contest logo 2013.png]] | 1-ы паўфінал = 14 мая 2013 | 2-і паўфінал = 16 мая 2013 | Фінал = 18 мая 2013 | Месца = [[Мальмё Арэна]]<br/>[[Мальмё]], [[Швецыя]] | Вядучыя = [[Петра Медэ]] | Дырэктар = [[Ён Ола Санд]] | Тэлеканал гаспадароў = [[Sveriges Television]] (SVT) | Адкрыццё = '''1-ы паўфінал''': Выкананне "[[Euphoria]]" [[Ларын]] разам з дзецьмі.<br/>'''2-і паўфінал''': "Urban Orchestra" (харэаграфія Джэні Відэгрэн і Фрэдрыка Рыдмана)<br/>'''Фінал''': "[[We Write the Story]]" ([[Б'ёрн Ульвеус]], [[Бэні Андэрсэн]] і [[Авічы]]) | Інтэрвал-акт ='''1-ы паўфінал''': "Northern Lights"(харэаграфія Джэні Відэгрэн і Фрэдрыка Рыдмана)<br/>'''2-і паўфінал''': "Swedish Pop Voices" (Дарын і [[Агнэс]] Карлсан)<br/>'''Фінал''': [[Ларын]] (мікс з "[[We Got The Power]]", "[[My Heart Is Refusing Me]]" and "Euphoria"), [[Сара Доўн Файнер]] "[[The Winner Takes It All]]" і [[Петра Медэ]] "Swedish Smörgåsbord" | Колькасць краін = 39 | Дэбют = няма | Вяртанне = {{ESC|Арменія}} | Сыход = {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}<br/>{{ESC|Партугалія}}<br/>{{ESC|Славакія}}<br/>{{ESC|Турцыя}} | Карта = ESC_2013_Map.svg |колер1 = #782167 |метка1 = Краіны, якія пацвердзілі ўдзел |колер2 = #22B14C |метка2 = Краіны, якія абралі прадстаўніка або песню |колер3 = #FFC20E |метка3 = Краіны, якія адмовіліся ад удзелу | Сістэма галасавання = Кожная краіна дае 1-8, 10, 12 балаў 10 песням, якія набралі больш за ўсё балаў падчас галасвання тэлегледачоў і журы (50/50) | Нуль ачкоў = няма | Пераможная песня = {{ESC|Данія}}<br/>"[[Only Teardrops]]" | пап = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | наст = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | theme = We Are One }} '''Конкурс песні Еўрабачанне 2013''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2013}}; {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2013}}; {{lang-sv|Eurovisionsschlagerfestivalen 2013}}) — 58-ы конкурс песні «[[конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]». Конкурс прайшоў у [[Швецыя|шведскім]] горадзе [[Мальмё]] пасля перамогі [[Ларын]] на «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанні 2012]]» у [[Баку]]<ref name="Baku">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=loreen_rocks_the_european_charts Loreen rocks the European charts | News | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref>. Конкурс 2013 года стаў пятым для Швецыі і другім для Мальмё. Раней краіна прымала конкурсы Еўрабачання ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=291 Eurovision Song Contest 1975 | Year page | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref>, [[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|1985]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=301 Eurovision Song Contest 1985 | Year page | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref>, [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|1992]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=308 Eurovision Song Contest 1992 | Year page | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref> (у Мальмё) і [[конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=315 Eurovision Song Contest 2000 | Year page | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref> гадах. Кандыдатамі на правядзенне папулярнага музычнага фэсту сталі тры гарады — [[Стакгольм]], [[Гётэборг]] і [[Мальмё]]<ref name="expressen" />. Апошні ў ліпені 2012 года і быў абраны тэлеканалам [[Sveriges Television|SVT]] горадам-гаспадаром «Еўрабачання». Сам конкурс прайшоў у «[[Мальмё Арэна|Мальмё Арэне]]»<ref name=autogenerated20130114-2>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=malmoe_to_host_eurovision_2013 Malmo to host Eurovision Song Contest 2013]{{ref-en}}</ref>. 39 краін разам з [[Арменія на конкурсе песні Еўрабачанне|Арменіяй]]<ref name=Armenia>[http://www.esctoday.com/?p=38334 «Armenia confirms participation!»]</ref>, але без [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Босніі і Герцагавіны]]<ref name=Bosnia />, [[Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|Партугаліі]]<ref name=Portugal />, [[Турцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Турцыі]]<ref name=Turkey /> і [[Славакія на конкурсе песні Еўрабачанне|Славакіі]]<ref name=Slovakia /> прынялі ўдзел у фэсце. Вядучай стала папулярная шведская тэлевядучая і актрыса [[Петра Медэ]]. Слоганам конкура стала фраза «We Are One» («Мы — адзіныя»), якая адлюстроўвае адзінства ўсіх [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін у незалежнасці ад абставін. Асновай графічнага дызайна стала выява матылька, які ўяўляў сабой сцяг кожнай краіны падчас тэлетрансляцыі конкурса. Відэапаштоўкі, якія звычайна транслююцца перад выступам кожнага артыста, на гэты раз паказвалі менавіта самога артыста і краіну, якую ён прэзентуе. Для гэтага каманда аператараў праехала ўсе 39 краін-удзельніц. == Месца правядзення == === [[Мальмё]] === «[[Мальмё Арэна]]» у горадзе [[Мальмё]] была абрана мясцовай тэлерадыёкампаніяй пляцоўкай для правядзення хуткага «Еўрабачання». Мальмё размешчаны ў правінцыі [[Сконэ]] на поўдні Швецыі, і з’яўляецца трэцім па велічыні горадам сваёй краіны, а таксама адным з найбуйных гарадоў [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Горад знаходзіцца на тэрыторыі двух муніцыпалітэтаў: уласна [[Мальмё (муніцыпалітэт)|Мальмё]] і [[Бурлеў (муніцыпалітэт)|Бурлеў]]. Насельніцтва горада складае 303 873 чалавека (па стане на 2010 год); амаль траціна насельніцтва — [[імігрант]]ы і іх нашчадкі.<ref>[http://www.malmo.se/Kommun--politik/Om-oss/Statistik-om-Malmo.html Statistik om Malmo — Malmo stad] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412100342/http://www.malmo.se/Kommun--politik/Om-oss/Statistik-om-Malmo.html |date=12 красавіка 2010 }}</ref><ref>[http://articles.cnn.com/2010-10-23/world/sweden.serial.shooter_1_serial-shooter-immigrant-women-text-message?_s=PM:WORLD Swedish police hunt serial shooter — CNN]</ref> Таксама 280 415 чалавек жыве ў прыгарадах.<ref>http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01/Tatorternami0810tab1_4.xls</ref> === Выбар месца правядзення === Пасля перамогі Швецыі на [[Еўрабачанне 2012|Еўрабачанні 2012 года]] старшыня шведскай тэлекампаніі [[Sveriges Television|SVT]] Ева Гамільтан заявіла мясцовым СМІ пра тое, што на правядзенне конкурсу прэтэндуюць тры гарады: [[Стакгольм]], [[Гётэбарг]] і [[Мальмё]]<ref name="expressen">[http://www.expressen.se/noje/svt-redan-forberedda-pa-schlager-em-2013/ SVT redan forberedda pa schlager-EM 2013 | Noje | Expressen Noje | Nojesnyheter Musiknyheter Filmnyheter]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.goteborgdaily.se/gothenburg-wants-to-host-eurovision-2013 |title=Gothenburg wants to host Eurovision 2013 — Goteborg Daily |access-date=12 мая 2013 |archive-date=3 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603040250/http://www.goteborgdaily.se/gothenburg-wants-to-host-eurovision-2013 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.mynewsdesk.com/se/pressroom/betsson/pressrelease/view/stockholm-arrangerar-eurovision-2013-enligt-oddsen-766281 Betsson — Stockholm arrangerar Eurovision 2013 — enligt oddsen — Mynewsdesk]</ref>. Ідэя пра магчымасць правядзення конкурса ў [[Глобен-Арэна|Глобен-Арэне]] (Стакгольм) была адхілена па чынніку правядзення ў ёй ва ўсталяваныя тэрміны [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2013|чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2013]]<ref name="expressen" />. Таксама мясцовай тэлекампаніяй абдумваўся варыянт правядзення конкурса адразу ў трох гарадах: абодва паўфіналу ў [[Гётэбарг]]у і [[Мальмё]] і фінал у [[Стакгольм]]е,<ref>[http://eurovisiontimes.wordpress.com/2012/06/05/eurovision-2013-split-over-three-cities/ Eurovision 2013: Split Over Three Cities? " The Eurovision Times]</ref> аднак 18 чэрвеня 2012 года гэты варыянт быў адпрэчаны<ref>[http://escxtra.com/2012/06/bjorkman-ends-speculation-on-three-host-cities-for-2013/ Bjorkman ends speculation on Eurovision three host cities for 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621223545/http://escxtra.com/2012/06/bjorkman-ends-speculation-on-three-host-cities-for-2013/ |date=21 чэрвеня 2012 }}</ref>. 20 чэрвеня 2012 года стала вядома, што ў красавіку 2013 года на тэрыторыі арэны «Scandinavium» у [[Гётэбарг]]а будзе праведзена [[:sv:Goteborg Horse Show|традыцыйная выстаўка канёў]]<ref name=autogenerated20130114-5>[http://www.sydsvenskan.se/kultur-och-nojen/inget-schlager-em-i-goteborg Inget schlager-EM i Goteborg — Kultur & Nojen — Sydsvenskan-Nyheter Dygnet Runt] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120622005446/http://www.sydsvenskan.se/kultur-och-nojen/inget-schlager-em-i-goteborg |date=22 чэрвеня 2012 }}</ref>. У мясцовых СМІ выяўляліся і іншыя асцярогі, у прыватнасці злучаныя з коштам гасцінічных нумароў у гэтым горадзе<ref name=autogenerated20130114-5 />. У сувязі з гэтымі праблемамі Гётэбарг таксама зняў сваю заяўку на правядзенне конкурса<ref>[http://escxtra.com/2012/06/gothenburg-will-not-host-eurovision/ Gothenburg will not host Eurovision] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120623041743/http://escxtra.com/2012/06/gothenburg-will-not-host-eurovision/ |date=23 чэрвеня 2012 }}</ref>. Раніцай 8 ліпеня ў «SVT» абвясцілі канчатковае рашэнне. Конкурс будзе праходзіць у горадзе [[Мальмё]] на «[[Мальмё Арэна]]» ёмістасцю ў 15 500 гледачоў<ref name=autogenerated20130114-2 />. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Горад ! Арэна ! Ёмістасць ! Дад. інфармацыя |- | [[Стакгольм]]<br />([[Сольна]]) | «[[Friends Arena]]» | 67 500 | У дадзены момант у стадыі будаўніцтва; у сакавіку 2013 года тут плануецца правесці фінал «[[Melodifestivalen]]»'а, а таксама [[:en:2013 Svenska Cupen Final|Фінал Кубка Швецыі па футболе]] праз пяць дзён пасля фіналу Еўрабачання. |-bgcolor = "gold" | '''[[Мальмё]]''' | {{nowrap|'''«[[Malmo Arena]]»'''}} | '''15 500''' | Арэна прымала ў сябе паўфіналы «Melodifestivalen»'а на працягу апошніх чатырох гадоў. |- |rowspan=2| [[Гётэбарг]] | «[[Scandinavium]]» | 14 000 | На арэне праводзілася [[Еўрабачанне 1985|«Еўрабачанне» 1985 года]]. |- | «[[Svenska Massan]]» | — | — |- |} «SVT» выяўляла жаданне правесці конкурс на арэне некалькі меншай, чым былі ў апошнія гады ў іншых краінах, якія праводзілі «Еўрабачанне», таму галоўны акцэнт першапачаткова ставіўся на «Malmo Arena».<ref name=autogenerated20130114-1>[http://www.svt.se/melodifestivalen/eurovision-song-contest-2013-halls-i-malmo Eurovision Song Contest 2013 halls i Malmo — Melodifestivalen | SVT.se<]</ref> Выканаўчы прадзюсар хуткага конкурсу Марцін Эстэрдаль у інтэрв'ю шведскай прэсе растлумачыў, што яму не падабаецца ідэя правядзення песеннага фэсту на вялікіх пляцоўках. Паводле меркавання Эстэрдаля, гэта не робіць «Еўрабачанне» лепш; пры гэтым прадзюсар у якасці своеасаблівага «антыпрыкладу» паказаў на месца правядзення [[Еўрабачанне 2001|Еўрабачання 2001 года]], стадыёна «[[Паркен (стадыён)|Паркен]]» ([[Капенгаген]], [[Данія]]).<ref name=autogenerated20130114-1 /><ref>[http://www.svt.se/melodifestivalen/malmo Darfor fick Malmo Eurovision — Melodifestivalen | SVT.se]</ref> Таксама Марцін Эстэрдаль выказаў надзею на тое, што хуткае «Еўрабачанне» «падніме досвед у яго правядзенні на новы ўзровень»<ref name=autogenerated20130114-1 /> == Адказныя за арганізацыю конкурса == Выканаўчым прадзюсарам хуткага конкурса быў прызначаны Марцін Эстэрдаль<ref name=autogenerated20130114-4>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=svt_picks_team_for_eurovision_2013 SVT picks team for Eurovision 2013 | News | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref>. 21 чэрвеня 2012 года STV таксама паведаміла пра ўключэнне ў «конкурсную каманду» Крысталя Тольза Вілерса (кіраўнік па сувязях з грамадскасцю), [[Крыстар Б'ёркман|Крыстара Б'ёркмана]] (шоў-прадзюсар; па сумяшчальніцтве таксама старшыня журы [[Melodifestivalen]]'a і ўдзельнік [[Еўрабачанне 1992|Еўрабачання 1992]]) і Ёхана Бернхагена (адказны за трансляцыю)<ref name=autogenerated20130114-4 />. == Фармат == [[Файл:ESC 2013 Semi-Finals.svg|thumb|right|280px| {{legend|#D40000|Краіны-ўдзельніцы першага паўфіналу}} {{legend|#FFAAAA|Краіны, якія галасуюць у першым паўфінале}} {{legend|#000080|Краіны-ўдзельніцы другога паўфіналу}} {{legend|#5599FF|Краіны, што галасуюць у другім паўфінале}}]] === Галасаванне === У спалучэнні вынікаў галасавання журы і тэлегледачоў адбыліся змены, гэтыя змены былі падрабязна выкладзены ў афіцыйных правілах конкурсу 2013 года.<ref>[http://www.eurovision.tv/upload/press-downloads/2013/Public_version_ESC_2013_Rules_ENG_FINAL.pdf «2013 Eurovision Song Contest rules»]</ref><ref>[http://www.esctoday.com/48047/eurovision-rules-change-juries-are-ranking-all-the-songs/ «Eurovision rules change: Juries are ranking all the songs»]</ref> Кожнаму сябру журы адпаведнай краіны будзе прапанавана ранжыраваць кожную песню, акрамя ўласнай жа краіны. Вынікі галасавання ад кожнага сябра журы ці іншай нацыі будуць аб’яднаны для атрымання агульнага рэйтынгу ад першага да апошняга месца. Акрамя таго, вынікі тэлегаласавання будуць інтэрпрэтаваны як поўны рэйтынг з улікам поўнага выніку тэлегаласавання, а не толькі 10 лепшых. Спалучэнне поўнага рэйтынгу журы і рэйтынгу тэлегаласавання будзе вырабляць агульны рэйтынг усіх канкуруючых запісаў. Песня якая атрымае самую высокую адзнаку атрымае 12 балаў, у той час як лепшае дзясятае месца атрымае 1 бал. === Вядучыя === 17 кастрычніка 2012 года Марцін Эстэрдаль у інтэрв'ю шведскай газеце «[[Dagens Nyheter]]» паведаміў, што SVT плануе на конкурсе 2013 года мець толькі аднаго вядучага, у адрозненне ад папярэдніх гадоў правядзення, калі вядучых было трое. Апошні раз адным вядучым конкурс праводзіўся ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1995|1995 года]].<ref>{{cite web|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=5312493|title=Just one presenter for 2013 Eurovision|work=[[Sveriges Radio]]|accessdate=1 лістапада 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004134128/http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=5312493|archivedate=4 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=malmoe_just_one_presenter_in_2013|title=Malmo: Just one presenter in 2013|accessdate=1 лістапада 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004094508/http://www.eurovision.tv/page/news?id=malmoe_just_one_presenter_in_2013|archivedate=4 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref> Афіцыйнай тэлевядучай конкурсу стала [[Петра Медэ]] якая была абвешчана 28 студзеня 2013 года.<ref name="Host"/> === Графічны дызайн === 17 студзеня 2013 года, падчас размеркавання ўдзельнікаў па паўфіналах, афіцыйны вяшчальнік конкурсу «[[European Broadcasting Union|EBU]]» прадэманстраваў графічны дызайн, створаны брэндынгавым агенцтвам «Happy F&B» для конкурсу 2013 года, паказваючы форму матылька і лозунг ''«We Are One»'' ({{lang-be|Мы адзіныя}}). Матылёк мае мноства кветкаў і тэкстураў, ён таксама ўяўляе нешта тое маленькае, якое можа пачаць магутныя і вялікія рухі, вядомае як [[эфект матылька]], паказваючы што ўзмах ад аднога матылька можа пачаць ураган.<ref>[http://www.esctoday.com/42381/malm?-2013-theme-art-presented-we-are-one/ «Malmo 2013 Theme Art presented: We Are One»]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.esctoday.com/?p=38342|title=Happy F&B the agency to create the 2013 look|work=ESCToday.com|accessdate=1 лістапада 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COZ9cxoy?url=http://www.esctoday.com/?p=38342|archivedate=23 лістапада 2012|url-status=live}}</ref> === Продаж квіткоў === 11 ліпеня 2012 года шоў-прадзюсар конкурсу Крыстар Б'ёркман параіў фанатам Еўрабачання ўстрымацца ад куплі квіткоў, якія знаходзіліся некаторы час у звароце. Ён заявіў, што планіроўка арэны яшчэ не завершана, а продаж афіцыйных квіткоў яшчэ не пачаўся.<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=63543&_t=swedish_hosts_advise_fans_on_tickets_and_accommodation_for_malmoe_2013 Swedish hosts advise fans on tickets and accommodation for Malmo 2013 | News | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref> Заява была зроблена пасля таго, як шведскі вэб-сайт «Biljett Nu» пачаў прадаваць квіткі на конкурс. Кошт на такі квіток складаў 5 000—7 000 [[шведская крона|шведскіх кронаў]]. Пазней гэтыя квіткі выключылі з продажу.<ref>{{Cite web |url=http://escwebs.net/2012/07/31/ceo-of-the-ticket-company-selling-nonexistent-tickets-arrested/ |title=CEO of the ticket company selling nonexistent tickets arrested {{!}} ESC Webs |access-date=12 мая 2013 |archive-date=21 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521235116/http://escwebs.net/2012/07/31/ceo-of-the-ticket-company-selling-nonexistent-tickets-arrested/ |url-status=dead }}</ref> 21 лістапада 2012 года тэлеканал «[[Sveriges Television|SVT]]» афіцыйна абвясціў пра пачатак старту продажу квіткоў, якія можна набыць ужо цяпер.<ref>[http://www.esctoday.com/?p=39134 «First tickets released for sale on Monday 26 November»]</ref><ref>[http://www.esctoday.com/?p=39206 «Eurovision ticket sales start Monday morning»]</ref> === Фундатары === Афіцыйнымі фундатарамі трансляцыі з’яўляюцца тэлекамунікацыйная кампанія сотавай сувязі «[[TeliaSonera]]»<ref>[http://www.esctoday.com/?p=39128 «TeliaSonera once again Eurovision presenting partner»]</ref>, нямецкая касметычная кампанія «[[Schwarzkopf]]»<ref>[http://www.esctoday.com/?p=39148 «Cosmetics giant again Eurovision Beauty Partner»]</ref>, сетка супермаркетаў «ICA» і «[[Tetra Pak]]» і шведская касметычная кампанія «IsaDora».<ref>[http://esc.blogg.se/2013/march/eurovisions-sponsorer.html «Eurovisions sponsorer!»]</ref><ref>[http://www.resume.se/nyheter/pr/2013/03/19/ica-gar-in-som-partner-till-eurovision «Ica gar in som partner till Eurovision»]</ref> == Правядзенне == === Лёсаванне === 3 студзеня 2013 года было абвешчана, што размеркаванне на паўфіналы будзе праведзена 17 студзеня 2013 года ў старой зале горада Мальмё.<ref name="Semifinals">[http://www.esctoday.com/40972/eurovision-semifinals-allocation-draw-on-january-17/ «Eurovision Semifinals Allocation Draw on January 17»]</ref> Краіны-ўдзельніцы, за выключэннем Даніі, Нарвегіі і Ізраілю ў тым ліку краінаў «Вялікай пяцёркі» былі аўтаматычна размеркаваны на два паўфіналу і фінал, астатнія краіны былі падзелены на 5 кошыкаў.<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=71223&_t=tomorrow_countries_drawn_into_semi-finals_in_malmoe «Tomorrow: Countries drawn into Semi-Finals in Malmo»]</ref> 18 студзеня 2013 года стала вядома што размеркаванне парадкавых нумароў выступу ўдзельнікаў будзе вырашана і прадстаўлена ў красавіку 2013 года.<ref>[http://www.esctoday.com/42501/eurovision-semi-finals-running-order-to-be-announced-in-april/ «Eurovision semi-finals running order to be announced in April»]</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto;" |- ! style="width:16%;"| Кошык 1 ! style="width:16%;"| Кошык 2 ! style="width:16%;"| Кошык 3 ! style="width:16%;"| Кошык 4 ! style="width:16%;"| Кошык 5 |- | valign="top" | * {{ESC|Албанія}} * {{ESC|Харватыя}} * {{ESC|Македонія}} * {{Сцягафікацыя|Чарнагорыя}} * {{ESC|Сербія}} * {{ESC|Швейцарыя}} | valign="top" | * {{ESC|Эстонія}} * {{ESC|Фінляндыя}} * {{ESC|Ісландыя}} * {{ESC|Ірландыя}} * {{ESC|Латвія}} * {{ESC|Літва}} | valign="top" | * {{ESC|Арменія}} * {{ESC|Азербайджан}} * {{ESC|Беларусь}} * {{ESC|Грузія}} * {{ESC|Расія}} * {{ESC|Украіна}} | valign="top" | * {{ESC|Балгарыя}} * {{ESC|Бельгія}} * {{ESC|Кіпр}} * {{ESC|Грэцыя}} * {{ESC|Мальта}} * {{ESC|Нідэрланды}} | valign="top" | * {{ESC|Аўстрыя}} * {{ESC|Венгрыя}} * {{Сцягафікацыя|Малдавія}} * {{ESC|Румынія}} * {{ESC|Сан-Марына}} * {{ESC|Славенія}} |} == Удзельнікі == 21 снежня 2012 года быў абвешчаны канчатковы спіс удзельнікаў міжнароднага песеннага конкурсу «Еўрабачанне 2013», які складаецца з 39 краінаў, што пацвердзілі свой удзел.<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=39_countries_to_take_part_in_eurovision_2013 «39 countries to take part in Eurovision 2013»]</ref> === Паўфіналісты === ==== Першы паўфінал ==== У першым паўфінале галасуюць [[Вялікабрытанія]], [[Італія]] і [[Швецыя]]. 10 краін, якія выйшлі ў фінал вылучаны аранжавым колерам. {| class="sortable wikitable" |- ! №<ref name="Runningorder">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_2013_semi-final_running_order_revealed «Eurovision 2013: Semi-Final running order revealed»]</ref> ! Краіна<ref name="Draw">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=draw_results_whos_in_which_semi-final «Draw results: Who's in which Semi-Final?»]</ref> ! Мова ! Артыст ! Песня ! Пераклад ! Месца ! Балы |- | 01 | {{ESC|Аўстрыя|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Наталля Келі]] | «[[Shine (песня Наталлі Келі)|Shine]]» | «Ззяй» | 14 | 27 |-bgcolor = #ED9121 | '''02''' | '''{{ESC|Эстонія|2013}}''' | '''[[Эстонская мова|Эстонская]]''' | '''[[Біргіт Ыйгемеэль]]''' | '''«[[Et uus saaks alguse]]»''' | '''«Новы пачатак»''' | '''10''' | '''52''' |- | 03 | {{ESC|Славенія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Ханна Манчыні|Ханна]] | «[[Straight Into Love]]» | «Прама ў каханне» | 16 | 8 |- | 04 | {{ESC|Харватыя|2013}} | [[Харвацкая мова|Харвацкая]] | «[[Klapa s mora]]» | «[[Mižerja]]» | «Смутак» | 13 | 38 |-bgcolor = #ED9121 | '''05''' | '''{{ESC|Данія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Эмілі дэ Форэст]]''' | '''«[[Only Teardrops]]»''' | '''«Толькі кроплі слёзаў»''' | '''1''' | '''167''' |-bgcolor = #ED9121 | '''06''' | '''{{ESC|Расія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Дзіна Фагімаўна Гарыпава|Дзіна Гарыпава]]''' | '''«[[What If]]»''' | '''«Што калі»''' | '''2''' | '''156''' |-bgcolor = #ED9121 | '''07''' | '''{{ESC|Украіна|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Злата Огневіч]]''' | '''«[[Gravity (песня Златы Огневіч)|Gravity]]»''' | '''«Прыцягненне»''' | '''3''' | '''140''' |-bgcolor = #ED9121 | '''08''' | '''{{ESC|Нідэрланды|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Анук]]''' | '''«[[Birds (песня Анук)|Birds]]»''' | '''«Птушкі» | '''6''' | '''75''' |- | 09 | {{ESC|Чарнагорыя|2013}} | [[Чарнагорская мова|Чарнагорская]] | «[[Who See]]» і [[Ніна Жіжыч]] | «[[Igranka]]» | «Вечарынка» | 12 | 41 |-bgcolor = #ED9121 | '''10''' | '''{{ESC|Літва|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Андрус Паявіс]]''' | '''«[[Something (песня Андруса Паявіса)|Something]]»''' | '''«Штосьці»''' | '''9''' | '''53''' |-bgcolor = #ED9121 | '''11''' | '''{{ESC|Беларусь|2013}}''' | '''[[Англійская]]''' | '''[[Алена Ланская]]''' | '''«[[Solayoh]]»''' | '''«Салэа»''' | '''7''' | '''64''' |-bgcolor = #ED9121 | '''12''' | '''{{ESC|Малдова|2013}}''' | '''[[Румынская мова|Румынская]]''' | '''[[Алена Мун]]''' | '''«[[O mie (песня Алены Мун)|O mie]]»''' | '''«Тысяча»''' | '''4''' | '''95''' |-bgcolor = #ED9121 | '''13''' | '''{{ESC|Ірландыя|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Раян Долан]]''' | '''«[[Only Love Survives]]»''' | '''«Выжыве толькі каханне»''' | '''8''' | '''54''' |- | 14 | {{ESC|Кіпр|2013}} | [[Грэцкая мова|Грэцкая]] | [[Дэспіна Алімпіу]] | «[[An Me Thimase]]» (Αν Με Θυμάσαι) | «Калі ты памятаеш мяне» | 15 | 11 |-bgcolor = #ED9121 | '''15''' | '''{{ESC|Бельгія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Раберта Белароса]]''' | '''«[[Love Kills (песня Раберта Беларозы)|Love Kills]]»''' | '''«Каханне забівае»''' | '''5''' | '''75''' |- | 16 | {{ESC|Сербія|2013}} | [[Сербская мова|Сербская]] | «[[Moje 3]]» | «[[Ljubav je svuda]]» (Љубав је свуда) | «Каханне паўсюль» | 11 | 46 |} ==== Другі паўфінал ==== У першым паўфінале галасуюць [[Германія]], [[Іспанія]] і [[Францыя]]. 10 краін, якія выйшлі ў фінал вылучаны аранжавым колерам. {| class="sortable wikitable" |- ! №<ref name=Runningorder /> ! Краіна<ref name=Draw /> ! Мова ! Артыст ! Песня ! Пераклад ! Месца ! Балы |- | 01 | {{ESC|Латвія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[PeR (група)|PeR]]» | «[[Here We Go]]» | «Паехалі» | 17 | 13 |- | 02 | {{ESC|Сан-Марына|2013}} | [[Італьянская мова|Італьянская]] | [[Валянціна Манэта]] | «[[Crisalide (Vola)]]» | «Лялячка (Ляці)» | 11 | 47 |- | 03 | {{ESC|Македонія|2013}} | [[Македонская мова|Македонская]], [[Цыганская мова|Цыганская]] | [[Эсма Рэджэпава|Эсма]] і [[Влатко Лозаноскі|Влатко]] | «[[Pred da se razdeni]]» (Пред да се раздени) | «Перад усходам сонца» | 16 | 28 |-bgcolor = #ED9121 | '''04''' | '''{{ESC|Азербайджан|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Фарыд Мамедаў]]''' | '''«[[Hold Me (песня Фарыда Мамедава)|Hold Me]]»''' | '''«Трымай мяне»''' | '''1''' | '''139''' |-bgcolor = #ED9121 | '''05''' | '''{{ESC|Фінляндыя|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Крыста Сіегфрыдс]]''' | '''«[[Marry Me]]»''' | '''«Ажаніся на мне»''' | '''9''' | '''64''' |-bgcolor = #ED9121 | '''06''' | '''{{ESC|Мальта|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Джанлука Безіна]]''' | '''«[[Tomorrow (песня Джанлукі Безіны)|Tomorrow]]»''' | '''«Заўтра»''' | '''4''' | '''118''' |- | 07 | {{ESC|Балгарыя|2013}} | [[Балгарская мова|Балгарская]] | [[Еліца Тадорава]] і [[Стаян Янкулаў]] | «[[Samo shampioni]]» (Само шампиони) | «Толькі чэмпіёны» | 12 | 45 |-bgcolor = #ED9121 | '''08''' | '''{{ESC|Ісландыя|2013}}''' | '''[[Ісландская мова|Ісландская]]''' | '''[[Эйтоур Інгі Гюнлейгсон]]''' | '''«[[Eg a lif]]»''' | '''«У мяне ёсць жыццё»''' | '''6''' | '''72''' |-bgcolor = #ED9121 | '''09''' | '''{{ESC|Грэцыя|2013}}''' | '''[[Грэцкая мова|Грэцкая]]''' | '''«[[Koza Mostra]]» і [[Агафонас Якавідыс]]''' | '''«[[Alcohol Is Free]]»''' | '''«Бясплатны алкаголь»''' | '''2''' | '''121''' |- | 10 | {{ESC|Ізраіль|2013}} | [[Іўрыт]] | [[Моран Мазар]] | «[[Rak bishvilo]]» (רק בשבילו) | «Толькі для яго» | 14 | 40 |-bgcolor = #ED9121 | '''11''' | '''{{ESC|Арменія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''«[[Dorians]]»''' | '''«[[Lonely Planet (песня Dorians)|Lonely Planet]]»''' | '''«Самотная планета»''' | '''7''' | '''69''' |-bgcolor = #ED9121 | '''12''' | '''{{ESC|Венгрыя|2013}}''' | '''[[Венгерская мова|Венгерская]]''' | '''[[ByeAlex]]''' | '''«[[Kedvesem]]»''' | '''«Каханая»''' | '''8''' | '''66''' |-bgcolor = #ED9121 | '''13''' | '''{{ESC|Нарвегія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Маргарэт Бергер]]''' | '''«[[I Feed You My Love]]»''' | '''«Падсілкоўваю цябе каханнем»''' | '''3''' | '''120''' |- | 14 | {{ESC|Албанія|2013}} | [[Албанская мова|Албанская]] | [[Адрыян Лулгюрай]] і [[Бледар Сейко]] | «[[Identitet]]» | «Ідэнтычнасць» | 15 | 31 |-bgcolor = #ED9121 | '''15''' | '''{{ESC|Грузія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Надзі Тацішвілі]] і [[Сафі Гелавані]]''' | '''«[[Waterfall (песня Надзі Тацішвілі і Сафі Гелавані)|Waterfall]]»''' | '''«Вадаспад»''' | '''10''' | '''63''' |- | 16 | {{ESC|Швейцарыя|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Takasa (група)|Takasa]]» | «[[You and Me (песня Takasa)|You and Me]]» | «Ты і я» | 13 | 41 |-bgcolor = #ED9121 | '''17''' | '''{{ESC|Румынія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Чэзар Аўату|Чэзар]]''' | '''«[[It's My Life (песня Чэзара)|It's My Life]]»''' | '''«Гэта маё жыццё»''' | '''5''' | '''83''' |} == Фіналісты == {| class="sortable wikitable" ! № ! Краіна ! Мова ! Артыст ! Песня ! Пераклад ! Месца ! Балы |- | 01 | {{ESC|Францыя|2013}} | [[Французская мова|Французская]] | [[Амандзін Буржуа]] | «[[L’enfer et moi]]» | «Пекла і я» | 23 | 14 |- | 02 | {{ESC|Літва|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Андрус Паявіс]] | «[[Something (песня Андруса Паявіса)|Something]]» | «Штосьці» | 22 | 17 |- | 03 | {{ESC|Малдова|2013}} | [[Румынская мова|Румынская]] | [[Алена Мун]] | «[[O mie (песня Алены Мун)|O mie]]» | «Тысяча»''' | 11 | 71 |- | 04 | {{ESC|Фінляндыя|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Крыста Сіегфрыдс]] | «[[Marry Me]]» | «Ажаніся на мне» | 24 | 13 |- | 05 | {{ESC|Іспанія|2013}} | [[Іспанская мова|Іспанская]], [[Англійская мова|Англійская]] | «[[El Sueno de Morfeo]]» | «[[Contigo hasta el final]]» | «З табою да самага канца» | 25 | 8 |- | 06 | {{ESC|Бельгія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Раберта Белароса]] | «[[Love Kills (песня Раберта Беларозы)|Love Kills]]» | «Каханне забівае» | 12 | 71 |- | 07 | {{ESC|Эстонія|2013}} | [[Эстонская мова|Эстонская]] | [[Біргіт Ыйгемеэль]] | «[[Et uus saaks alguse]]» | «Новы пачатак» | 20 | 19 |- | 08 | {{ESC|Беларусь|2013}} | [[Англійская]] | [[Алена Ланская]] | «[[Solayoh]]» | «Салэа» | 16 | 48 |- | 09 | {{ESC|Мальта|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Джанлука Безіна]] | «[[Tomorrow (песня Джанлукі Безіны)|Tomorrow]]» | «Заўтра» | 8 | 120 |- | 10 | {{ESC|Расія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дзіна Фагімаўна Гарыпава|Дзіна Гарыпава]] | «[[What If]]» | «Што калі» | 5 | 174 |- | 11 | {{ESC|Германія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Cascada]]» | «[[Glorious (песня Cascada)|Glorious]]» | «Хвалебныя» | 21 | 18 |- | 12 | {{ESC|Арменія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Dorians]]» | «[[Lonely Planet (песня Dorians)|Lonely Planet]]» | «Самотная планета» | 18 | 41 |- | 13 | {{ESC|Нідэрланды|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Анук]] | «[[Birds (песня Анук)|Birds]]» | «Птушкі» | 9 | 114 |- | 14 | {{ESC|Румынія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Чэзар Аўату|Чэзар]] | «[[It's My Life (песня Чэзара)|It's My Life]]» | «Гэта маё жыццё» | 13 | 65 |- | 15 | {{ESC|Вялікабрытанія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Боні Тайлер]] | «[[Believe in Me (песня Боні Тайлер)|Believe in Me]]» | «Павер у мяне» | 19 | 23 |- | 16 | {{ESC|Швецыя|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Робін Шэрнберг]] | «[[You (песня Робіна Шэрнберга)|You]]» | «Ты» | 14 | 62 |- | 17 | {{ESC|Венгрыя|2013}} | [[Венгерская мова|Венгерская]] | [[ByeAlex]] | «[[Kedvesem]]» | «Каханая» | 10 | 84 |-style="font-weight:bold;background:gold;" | 18 | '''{{ESC|Данія|2013}}''' | '''[[Англійская мова|Англійская]]''' | '''[[Эмілі дэ Форэст]]''' | '''«[[Only Teardrops]]»''' | '''«Толькі кроплі слёзаў»''' | '''1''' | '''281''' |- | 19 | {{ESC|Ісландыя|2013}} | [[Ісландская мова|Ісландская]] | [[Эйтоур Інгі Гюнлейгсон]] | «[[Eg a lif]]» | «У мяне ёсць жыццё» | 17 | 47 |- | 20 | {{ESC|Азербайджан|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Фарыд Мамедаў]] | «[[Hold Me (песня Фарыда Мамедава)|Hold Me]]» | «Трымай мяне» | 2 | 234 |- | 21 | {{ESC|Грэцыя|2013}} | [[Грэцкая мова|Грэцкая]] | «[[Koza Mostra]]» і [[Агафонас Якавідыс]] | «[[Alcohol Is Free]]» | «Бясплатны алкаголь» | 6 | 152 |- | 22 | {{ESC|Украіна|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Злата Огневіч]] | «[[Gravity (песня Златы Огневіч)|Gravity]]» | «Прыцягненне» | 3 | 214 |- | 23 | {{ESC|Італія|2013}} | [[Італьянская мова|Італьянская]] | [[Марка Менгоні]] | «[[L'essenziale]]» | «Самае галоўнае» | 7 | 126 |- | 24 | {{ESC|Нарвегія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Маргарэт Бергер]] | «[[I Feed You My Love]]» | «Падсілкоўваю цябе каханнем» | 4 | 191 |- | 25 | {{ESC|Грузія|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Надзі Тацішвілі]] і [[Сафі Гелавані]] | «[[Waterfall (песня Надзі Тацішвілі і Сафі Гелавані)|Waterfall]]» | «Вадаспад» | 15 | 50 |- | 26 | {{ESC|Ірландыя|2013}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Раян Долан]] | «[[Only Love Survives]]» | «Выжыве толькі каханне» | 26 | 5 |} === Вяртанне === * {{ESC|Арменія}} — Пасля адмовы ад удзелу ў сувязі з заявай шэрагу артыстаў з патрабаваннем пра адмову ад удзелу ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] года, Арменія абвясціла пра сваё вяртанне ў конкурс.<ref name=Armenia /> === Адмова ад удзелу === * {{Сцягафікацыя|Андора}} — Падчас сустрэчы з кіраўніцтвам Еўрапейскага вяшчальнага саюза прэм'ер-міністр Андоры [[Антоні Марці Петыт]] заявіў, што Андора не вернецца на «Еўрабачанне» 2013 года з-за скарачэння фінансавых інвестыцый<ref>[http://eurovoix.com/andorra-will-not-be-at-the-contest-in-2013/ Andorra: Will Not Be At The Contest In 2013]</ref>. * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — 14 снежня 2012 года баснійская тэлекампанія BHRT абвясціла пра адмову ад удзелу ў конкурсе Еўрабачанне 2013 з-за фінансавых чыннікаў.<ref name=Bosnia>[http://www.esctoday.com/40002/bosnia-herzegovina-will-not-be-in-malmo/ «Bosnia and Herzegovina will not be in Malmo»]</ref> * {{ESC|Люксембург}} — 13 верасня 2012 года, мясцовы тэлеканал «[[RTL Tele Letzebuerg]]» афіцыйна абвясціў, што Люксембург не вернецца на конкурс у 2013 годзе. Чыннікам стаў недахоп працоўных рэсурсаў і скарачэнне бюджэту краіны.<ref>[http://www.esctoday.com/?p=37282 «Luxembourg won't be in Malmo»]</ref> * {{ESC|Марока}} — 20 верасня 2012 года мараканская тэлерадыёкампанія «SNRT» афіцыйна адмовілася ад вяртання на конкурс. Чыннікі адмовы абвешчаны не былі.<ref name=autogenerated20130114-3 /> * {{ESC|Манака}} — 24 верасня 2012 года мясцовы тэлеканал «[[Tele Monte Carlo]]» афіцыйна заявіў пра адмову Манака ад удзелу ў 2013 годзе. Чыннік адмовы не быў абвешчаны.<ref>[http://www.esctoday.com/?p=37643 «Monaco will not be in Eurovision 2013!»]</ref> * {{ESC|Польшча}} — 22 лістапада 2012 года польскі тэлеканал «[[TVP Polonia|TVP]]» афіцыйна абвясціў пра адмову ад вяртання на конкурс па невядомым чынніку.<ref name=Poland>[http://www.esctoday.com/?p=39143 «No return: Poland will not be in Malmo»]</ref> * {{ESC|Партугалія}} — 22 лістапада 2012 года партугальскі тэлеканал «[[Radio e Televisao de Portugal|RTP]]» афіцыйна заявіў пра адмову Партугаліі ад удзелу ў 2013 годзе. Чыннік адмовы не быў абвешчаны.<ref name=Portugal>[http://www.esctoday.com/?p=39164 «Portugal will not participate in Eurovision 2013»]</ref> * {{ESC|Славакія}} — 4 снежня 2012 года славацкі тэлеканал «[[Славацкае тэлебачанне|STV]]» афіцыйна абвясціў пра адмову Славакіі ад удзелу ў 2013 годзе. Чыннік адмовы не быў абвешчаны.<ref name=Slovakia>[http://www.esctoday.com/?p=39448 «Slovakia will not be in Malmo»]</ref> * {{ESC|Турцыя}} — 14 снежня 2012 года мясцовы тэлеканал «[[TRT]]» афіцыйна абвесціў пра сыход Турцыі з конкурсу 2013 года. Чыннікам з’яўляецца незадаволенасць існаю сістэмаю галасавання і статусу краінаў «Вялікай пяцёркі».<ref name="Turkey">[http://www.esctoday.com/40037/turkey-will-not-be-in-malmo/ «Turkey will not go to Eurovision in Malmo»]</ref> * {{Сцягафікацыя|Чэхія}} — Прадстаўнікі чэшскай тэлерадыёкампаніі адмовіліся ад удзелу ў сувязі з адсутнасцю цікавасці да конкурсу, не выключаючы, аднак, магчымасці вяртання ў 2014 годзе.<ref>[http://www.esctoday.com/?p=37548&utm_source=dlvr.it&utm_medium=facebook esctoday.com " Blog Archive " Czech Republic won't be in Sweden 2013]</ref> === Дэбют, які не адбыўся === * {{Сцягафікацыя|Ліхтэнштэйн}} — Па старшыні часткі мясцовай тэлекампаніі «1FLTV» Петэра Келбеля, з-за непадавання ўрадам неабходных субсідыяў, у краіны няма шанцаў для ўдзелу на Еўрабачанні ў найблізкія гады<ref>[http://eurovisiontimes.wordpress.com/2011/11/29/exclusive-no-participation-of-liechtenstein-at-eurovision-2012/ No Participation of Liechtenstein at Eurovision 2012 " The Eurovision Times]</ref>. Пазней, 17 верасня 2012 года, было канчаткова прынята рашэнне, па якім карлікавая дзяржава не будзе дэбютаваць на конкурсе ў Мальмё.<ref>[http://www.esctoday.com/?p=37490 «Liechtenstein won't be in Malmo»]</ref> === Выканаўцы, якія вярнуліся === ==== Што выступалі як паўнавартасныя выканаўцы ==== * {{ESC|Сан-Марына}}: [[Валянціна Манэта]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]] — {{ESC|Сан-Марына}}). * {{ESC|Балгарыя}}: [[Еліца Тадорава]] і [[Стаян Янкулаў]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|Еўрабачанне 2007]] — {{ESC|Балгарыя}}). ==== Якія выступалі як бэк-вакалісты ==== * {{ESC|Арменія}}: [[Гор Суджан]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|Еўрабачанне 2010]], як бэк-вакаліст [[Ева Рывас]] ({{ESC|Арменія}}) — 7 месца). * {{ESC|Малдова}}: [[Алена Мун]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]], як бэк-вакаліст [[Паша Парфен]] ({{Сцягафікацыя|Малдавія}}) — 11 месца). == Іншыя прэміі == === Прэмія OGAE === [[OGAE]] ({{lang-fr|Organisation Generale des Amateurs de l'Eurovision}}; {{lang-en|General Organisation of Eurovision Fans}}) з’яўляецца адным з найбуйнейшых міжнародных фан-клубаў конкурсу Еўрабачанне. Ён мае філіялы па ўсёй Еўропе.<ref name=OGAEClubs>{{cite web|title=Eurovision Fanclub Network|url=http://www.ogae.net/|accessdate=15 June 2012}}</ref> Утвораны ў [[1984 год]]зе ў Фінляндыі.<ref>{{cite web|title=Club History|url=http://www.euroviisuklubi.fi/index.php?option=com_content&view=section&id=8&Itemid=41|publisher=[[OGAE]] FInland|accessdate=17 June 2012|date=05 June 2012|language=Finnish|archiveurl=https://www.webcitation.org/69pBkveFx?url=http://www.euroviisuklubi.fi/index.php?option=com_content&view=section&id=8&Itemid=41|archivedate=10 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref> Усе краіны, якія хоць раз прымалі ўдзел у Еўрабачанні, могуць мець свае ўласныя прэміі ОГАЕ. Краіны, якія не маюць свайго ўласнага фан-клуба, з [[2004 год]]а аб’яднаны ў агульную арганізацыю «OGAE Rest of World». Кожны год арганізацыя фармулюе чатыры некамерцыйных конкурсы — конкурс песні, «Другі шанец», відэаконкурс і конкурс аўтарскай песні.<ref name=OGAEClubs/> Традыцыйна ўсе еўрапейскія ОГАЕ фан-клубы ўладкоўваюць апытанне, падчас якіх і выяўляецца пераможца. Пяцёрка лепшых песняў па версіі ОГАЕ прадстаўлена ў табліцы:<ref>{{cite web|author=OGAE International|title=OGAE 2013 Results|url=http://www.ogaeinternational.com/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=71|publisher=OGAE|accessdate=19 April 2013|date=19 April 2013}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Краіна ! Песня ! Выканавец(і) ! Кампазітар(ы) ! Вынік |-bgcolor="gold" | '''{{ESC|Данія}}''' | '''«[[Only Teardrops]]»''' | '''[[Эмілі дэ Форэст]]''' | '''Ліза Кейбл, Юлія Фабрын Якабсан, Томас Стэнгаард''' | '''374''' |-bgcolor="silver" | {{ESC|Сан-Марына}} | «[[Crisalide (Vola)]]» | [[Валянціна Манэта]] | Маўро Балестры, [[Ральф Зігель]] | 282 |-bgcolor="#CC9966" | {{ESC|Нарвегія}} | «[[I Feed You My Love]]» | [[Маргарэт Бергер]] | Карын Парк, «Machopsycho» | 269 |- | {{ESC|Германія}} | «[[Glorious (песня Cascada)|Glorious]]» | «[[Cascada]]» | Ян Пайфер, Мануэль Реўтэр, Андрэс Балінас, Тоні Карнэлісэн | 195 |- | {{ESC|Італія}} | «[[L'essenziale]]» | [[Марка Менгоні]] | Марка Менгоні, Раберта Казаліна, Франчэска Дэ Бенедзеціс | 177 |} === Прэмія Марсэля Безансона === [[Прэмія Марсэля Безансона]] была створана падчас [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачання 2002]] у [[Талін]]е ([[Эстонія]]) шведскім прадзюсарам і прадстаўніком [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыі]] на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|Еўрабачанні 1992]] [[Крыстэн Б'ёркман|Крыстэнам Б'ёркманам]] і ўдзельнікам гурта «[[Herreys]]», які перамог на Еўрабачанні ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1984|1984]] годзе, у гонар стваральніка конкурсу Еўрабачанне [[Марсэль Безансон|Марсэля Безансона]]. Прэмія даецца ў трох катэгорыях: прэмія прэсы, прэмія кампазітараў і прэмія ўдзельнікаў. Вынікі конкурсаў 2013 год прыведзены ў табліцы: {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Катэгорыя ! Краіна ! Песня ! Выканавец ! Кампазітар(ы) |- | Прэмія прэсы | {{ESC|Грузія}} | «[[Waterfall (песня Надзі Тацішвілі і Сафі Гелавані)|Waterfall]]» | [[Надзі Тацішвілі]] і [[Сафі Гелавані]] | [[Томас Густафсан]] |- | Прэмія кампазітараў | {{ESC|Швецыя}} | «[[You (песня Робіна Шэрнберга)|You]]» | [[Робін Штэрнберг]] | Робін Шернберг, Лінеа Деб, Джой Деб, Якім Харэстад Хаукаас |- | Прэмія ўдзельнікаў | {{ESC|Азербайджан}} | «[[Hold Me (песня Фарыда Мамедава)|Hold Me]]» | [[Фарыд Мамадаў]] | Джон Балард, Ральф Чарлі |} == Вяшчальнікі == {{кал}} # {{ESC|Сан-Марына}} — [[Джон Кенедзі О'Конар]] # {{ESC|Швецыя}} — [[Ёхіо]] # {{ESC|Албанія}} — Андры Ксаху # {{ESC|Нідэрланды}} — Корнальд Маас # {{ESC|Аўстрыя}} — Катарына Белавіч # {{ESC|Вялікабрытанія}} — Скот Мілз # {{ESC|Ізраіль}} — Офер Нахшон # {{ESC|Сербія}} — Мая Нікаліч # {{ESC|Украіна}} — Маціас # {{ESC|Венгрыя}} — Эва Навадомскі # {{ESC|Румынія}} — Соня Аргінт # {{ESC|Малдова}} — Алівія Фуртуна # {{ESC|Азербайджан}} — Таміла Шырынава # {{ESC|Нарвегія}} — [[Туджы]] <small>(прадстаўнік Нарвегіі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|«Еўрабачанні 2012»]])</small> # {{ESC|Арменія}} — [[Андрэ]] <small>(прадстаўнік Арменіі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|«Еўрабачанні 2006»]])</small> # {{ESC|Італія}} — Федэрыка Джэнціле # {{ESC|Фінляндыя}} — Крысцііна Велер # {{ESC|Іспанія}} — Інес Пас # {{ESC|Беларусь}} — [[Дар’я Домрачава]] # {{ESC|Латвія}} — [[Анмары]] <small>(прадстаўніца Латвіі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|«Еўрабачанні 2012»]])</small> # {{ESC|Балгарыя}} — Яана Драгнева # {{ESC|Бельгія}} — Барбара Луіс # {{ESC|Расія}} — [[Алсу]] <small>(прадстаўніца Расіі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|«Еўрабачанні 2000»]], савядучая [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|«Еўрабачання 2009»]])</small> # {{ESC|Мальта}} — Эма Хікі # {{ESC|Эстонія}} — Рольф Руусалу # {{ESC|Германія}} — [[Лена Маер-Ландрут|Лена]] <small>(прадстаўніца Германіі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|«Еўрабачанні 2010»]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|«Еўрабачанні 2011»]])</small> # {{ESC|Ісландыя}} — Марыя Сігнур Хільмарсдоцір # {{ESC|Францыя}} — Марын Вігнес # {{ESC|Грэцыя}} — Адрыяана Маганія # {{ESC|Ірландыя}} — Нікі Бірн # {{ESC|Данія}} — Сафі Ласен-Кальке # {{ESC|Чарнагорыя}} — Івана Себек # {{ESC|Славенія}} — Андрэа # {{ESC|Грузія}} — Ліза Ціклаўры # {{ESC|Македонія}} — Дзімітар Атанасоўскі # {{ESC|Кіпр}} — Лукас Хаматсас # {{ESC|Харватыя}} — Уршуля Толь # {{ESC|Швейцарыя}} — Мелані Фрэйманд # {{ESC|Літва}} — Ігнас Крупавічус {{канец кал}} == Каментатары == * {{ESC|Аўстралія}} — Джулія Земіра ({{lang-en|Julia Zemiro}}) і Сэм Пенг ({{lang-en|Sam Pang}})<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=71103&_t=australia_2012_coverage_a_big_success «Australia: 2012 coverage a big success»]</ref> * {{ESC|Аўстрыя}} — Эндзі Нол ({{lang-de|Andi Knoll}})<ref>{{Cite web |url=http://kundendienst.orf.at/programm/fernsehen/orf1/sc.html |title=«Natalia Kelly eroffnet den „Eurovision Song Contest 2013“» |access-date=12 мая 2013 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620112916/http://kundendienst.orf.at/programm/fernsehen/orf1/sc.html |url-status=dead }}</ref> * {{ESC|Арменія}} — Гоар Гаспаран ({{lang-hy|Գոհար Գասպարյան}})<ref>[http://www.armenianow.com/arts_and_culture/45797/armenia_eurovision2013_dorians_gor_sujyan_tony_iommy «Let's rock it: Armenia's Eurovision entry favored for Sweden show»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130507114034/http://armenianow.com/arts_and_culture/45797/armenia_eurovision2013_dorians_gor_sujyan_tony_iommy |date=7 мая 2013 }}</ref> * {{ESC|Беларусь}} — Яўгеній Перлін <ref>[http://www.tvr.by/rus/eurovision2013.asp?pr=allrel&st=news&id=1983 «Беларуская дэлегацыя адправіцца на конкурс песні „Еўрабачанне-2013“ 4 траўня»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116140348/http://www.tvr.by/rus/eurovision2013.asp?pr=allrel&st=news&id=1983 |date=16 студзеня 2014 }}</ref> * {{ESC|Бельгія}} — Андрэ Вермюлен ({{lang-de|Andre Vermeulen}}) і Том Дэ Кок ({{lang-en|Tom De Kock}})<ref>[http://www.eurosong.be/51818/tom-de-kock-en-andre-vermeulen-geven-commentaar «Tom De Kock en Andre Vermeulen geven commentaar»]</ref>; Маурин Луйс ({{lang-fr|Maureen Louys}}) і Жан-Луі Лаайе ({{lang-fr|Jean-Louis Lahaye}})<ref>[http://www.dhnet.be/cine-tele/television/article/430666/maureen-louys-a-l-eurovision.html «Maureen Louys a l'Eurovision !»]</ref> * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — ''будзе абвешчаны''<ref>[http://www.bhrt.ba/lat/default.wbsp?p=35&n=10473 «Malme: Takmicenje za Pjesmu Eurovizije 2013»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130901084423/http://www.bhrt.ba/120.html |date=1 верасня 2013 }}</ref> * {{ESC|Вялікабрытанія}} — Скот Мілс ({{lang-en|Scott Mills}}) і [[Ана Матронік]] ({{lang-en|Ana Matronic}}); [[Грэм Нортон]] ({{lang-en|Graham Norton}})<ref>[http://www.esctoday.com/47670/united-kingdom-ana-matronic-to-commentate/ «UK: Ana Matronic to commentate»]</ref> * {{ESC|Венгрыя}} — Габор Гундзель Такач ({{lang-hu|Gabor Gundel Takacs}})<ref>[http://port.hu/eurovizios_dalfesztival_2013/pls/fi/films.film_page?i_perf_id=21287255&i_topic_id=1 «Eurovizios Dalfesztival 2013»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116124733/http://port.hu/eurovizios_dalfesztival_2013/pls/fi/films.film_page?i_perf_id=21287255&i_topic_id=1 |date=16 студзеня 2014 }}</ref> * {{ESC|Германія}} — Пётр Урбан ({{lang-en|Peter Urban}})<ref>[http://www.eurovision.de/peterurban117.html «Peter Urban: Die Stimme»]</ref> * {{ESC|Грэцыя}} — Марыя Козакоў ({{lang-gr|Μαρία Κοζάκου}}) і Гіоргас Капуцідзіс ({{lang-gr|Γιώργος Καπουτζίδης}})<ref>[http://www.thebest.gr/news/index/viewStory/189584 «O Γ. Καπουτζίδης και η Μαρία Κοζάκου θα σχολιάσουν live τις βραδιές της φετινής Eurovision»]</ref> * {{ESC|Данія}} — Олі Топхальм ({{lang-da|Ole Topholm}})<ref>[http://www.dr.dk/melodigrandprix/Artikler/2013/0318162457.htm «Kommentator forudser: Emmelie far kamp til stregen»]</ref> * {{ESC|Нідэрланды}} — Ян Сміт ({{lang-nl|Jan Smit}}) і Даніэль Декер ({{lang-nl|Daniel Dekker}})<ref>[http://www.eurovisionartists.nl/index.htm?content/esf480.asp «Nederlandse televisiecommentatoren bij het Eurovisie Songfestival»]</ref> * {{ESC|Нарвегія}} — Олаў Віксмо Слетан ({{lang-no|Olav Viksmo Slettan}})<ref>[http://tv.nrk.no/serie/eurovision-song-contest/muhu13006313/18-05-2013 «Eurovision Song Contest 2013 — finale 18.05.2013»]</ref> * {{ESC|Ірландыя}} — Марты Уілан ({{lang-en|Marty Whelan}})<ref>[http://www.independent.ie/lifestyle/martys-off-to-malmo-and-he-fancies-our-chances-29177727.html «Marty's off to Malmo and he fancies our chances»]</ref> * {{ESC|Ісландыя}} — Фелікс Бергсан ({{lang-is|Felix Bergsson}})<ref>[http://www.ruv.is/frett/felix-tekur-vid-af-hrafnhildi-i-eurovision «Felix tekur vi? af Hrafnhildi i Eurovision»]</ref> * {{ESC|Іспанія}} — Хасэ Марыя Іньіга ({{lang-es|José María Íñigo}})<ref>[http://www.eurovision-spain.com/iphp/noticia.php?numero=8690&idioma= «TVE vuelve a confiar en Jose Maria Inigo para comentar Eurovision 2013»]</ref> * {{ESC|Італія}} — Федэрыка Дженціле ({{lang-it|Federica Gentile}}), Марка Ардемані ({{lang-it|Marco Ardemagni}}), Філіпа Салібела ({{lang-it|Filippo Solibello}}) і Наташа Лузенці ({{lang-it|Natascha Lusenti}})<ref>[http://www.eurofestival.ws/2013/03/29/esc-2013-al-timone-rai-ancora-federica-gentile-e-solibello-ardemagni/ «ESC 2013: al timone Rai ancora Federica Gentile e Solibello-Ardemagni»]</ref><ref>[http://www.eurofestival.ws/2013/04/05/natascha-lusenti-affianchera-ardemagni-solibello-nel-commento-alleurovision-2013/ «Natascha Lusenti affianchera Ardemagni-Solibello nel commento all'Eurovision 2013»]</ref> * {{ESC|Кіпр}} — Меліна Карагеоргіў ({{lang-gr|?????? ????????????}})<ref>[http://www.cybc.com.cy/index.php/rik-announcements/257-2013-9-5-1 «58?? ??????????? ?????????? ??? Eurovision — ?????? ??????????»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140215072730/http://www.cybc.com.cy/index.php/rik-announcements/257-2013-9-5-1 |date=15 лютага 2014 }}</ref> * {{ESC|Латвія}} — Валтерс Фриденбергс ({{lang-lv|Valters Fridenbergs}}) і Карлис Бумейстарс ({{lang-lv|Karlis Bumeistars}})<ref name=Latviancommentators /> * {{ESC|Літва}} — Дариус Узкурайтис ({{lang-lt|Μελίνα Καραγεωργίου}})<ref>[http://www.15min.lt/naujiena/eurovizija/lietuviai-eurovizijoje/eurovizijos-vilkai-apie-menka-andriaus-pojavio-savireklama-konkurse-rezultatams-tai-itakos-nedaro-bet-remejams-rupi-124-319730 «„Eurovizijos“ vilkai apie menka Andriaus Pojavio savireklama konkurse: rezultatams tai itakos nedaro, bet remejams — rupi»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116130511/http://www.15min.lt/naujiena/eurovizija/lietuviai-eurovizijoje/eurovizijos-vilkai-apie-menka-andriaus-pojavio-savireklama-konkurse-rezultatams-tai-itakos-nedaro-bet-remejams-rupi-124-319730 |date=16 студзеня 2014 }}</ref> * {{ESC|Македонія}} — Караліна Петроўска ({{lang-mk|Karolina Petkovska}})<ref name=Macedoniancommentators /> * {{ESC|Мальта}} — Гордан Банэло ({{lang-mt|Gordon Bonello}}) і Радні Гаучы ({{lang-mt|Rodney Gauci}})<ref>[http://escflashmalta.com/index.php/music-news/local-music-scene-news/item/2922-exclusive-commentators-for-pbs-coverage-revealed «Exclusive: Commentators for PBS Coverage Revealed»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150118215300/http://escflashmalta.com/index.php/music-news/local-music-scene-news/item/2922-exclusive-commentators-for-pbs-coverage-revealed |date=18 студзеня 2015 }}</ref> * {{ESC|Расія}} — [[Яна Чурыкава]]<ref>[http://bublik.delfi.ee/news/glamour/yana-churikova-pered-evrovideniem-dina-garipova-pohudela-rovno-vdvoe.d?id=66052008 «Яна Чурыкава: перад „Еўрабачаннем“ Дына Гарыпава схуднела роўна ўдвая!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150118220400/http://bublik.delfi.ee/news/glamour/yana-churikova-pered-evrovideniem-dina-garipova-pohudela-rovno-vdvoe.d?id=66052008 |date=18 студзеня 2015 }}</ref> * {{ESC|Партугалія}} — Сільвія Альберта ({{lang-pt|Silvia Alberto}})<ref>[http://www.atelevisao.com/rtp/rtp1-transmite-todo-o-festival-eurovisao-da-canc/ «Confirmado: RTP1 transmite todo o „Festival Eurovisao da Cancao 2013“]</ref> * {{ESC|Сан-Марына}} — Лія Фьарыа ({{lang-it|Lia Fiorio}}) і Джыджы Ресціва ({{lang-it|Gigi Restivo}})<ref>[http://www.eurofestival.ws/2013/03/27/sm-tv-san-marino-confermati-i-conduttori-per-leurovision-2013/# „SM Tv San Marino: confermati i conduttori per l'Eurovision 2013“]</ref>; Джон Кэнэдзі О'Коннор ({{lang-en|John Kennedy O'Connor}})<ref>[http://www.smtvsanmarino.sm/cultura/2013/05/03/eurovision-song-contest-2013-parola-critico „Eurovision Song Contest 2013 — la parola al critico“]</ref> * {{ESC|Сербія}} — Душка Вучыніч ({{lang-sr|Duska Vucinic}}) і Драгалюб Іліч ({{lang-sr|Dragoljub Ilic}}) <ref>[http://www.rts.rs/page/tv/ci/story/17/РТС+1/1321318/Песма+Евровизије+2013+-+прво+паўфінале.html „Песма Евровизије 2013 — прво паўфінале“]</ref> * {{ESC|Славенія}} — Андрэй Хофер ({{lang-sl|Andrej Hofer}})<ref>[http://www.rtvslo.si/sporocila-za-javnost/evrovizijsko-obarvan-program-televizije-slovenija/307375 „Evrovizijsko obarvan program Televizije Slovenija“]</ref> * {{ESC|Турцыя}} — ''будзе абвешчаны''<ref>{{Cite web |url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=23242282 |title=„Canl? yay?nda olursa TRT bunu yapacak“ |access-date=12 мая 2013 |archive-date=12 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012052846/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=23242282 |url-status=dead }}</ref> * {{ESC|Фінляндыя}} — Айно Толінэн ({{lang-fi|Aino Tollinen}}) і Юусо Мякіляхдэ ({{lang-fi|Juuso Makilahde}})<ref>[http://escxtra.com/2013/04/yle-announces-new-commentators/ „Finland: YLE announces new commentators“] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130719065420/http://escxtra.com/2013/04/yle-announces-new-commentators/ |date=19 ліпеня 2013 }}</ref>; Сана Коджа ({{lang-fi|Sanna Kojo}}) і Ёрма Хіетамякі ({{lang-fi|Jorma Hietamaki}})<ref>{{Cite web |url=http://yle.fi/musiikki/euroviisut |title=„ESC 2013 Ylen kanavilla“ |access-date=12 мая 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503055822/http://yle.fi/musiikki/euroviisut |archivedate=3 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>; Ева Франц ({{lang-sv|Eva Frantz}}) і Йохан Линдрос ({{lang-sv|Johan Lindroos}})<ref>[http://svenska.yle.fi/artikel/2013/02/12/eva-och-johan-kommenterar-esc-fran-malmo „Eva och Johan refererar ESC fran Malmo“]</ref> * {{ESC|Францыя}} — Адры Шаво ({{lang-fr|Audrey Chauveau}}) і Бруно Берберэс ({{lang-fr|Bruno Berberes}})<ref>[http://www.toutelatele.com/eurovision-2013-tous-en-piste-sur-france-3-48488 „Eurovision 2013 : Tous en piste sur France 3“]</ref>; Сириль Феро ({{lang-fr|Cyril Feraud}}) і Мирей Дзюма ({{lang-fr|Mireille Dumas}})<ref>[http://www.esctoday.com/39579/special-selection-committee-to-select-french-entry-and-representative/ „Special Committee to select French entry and representative“]</ref> * {{ESC|Украіна}} — Цімур Мірашнічэнка ({{lang-uk|Тімур Мірошниченко}})<ref>[http://1tv.com.ua/uk/about/news/2013/04/26/38676 »«Євробачення-2013» — історичний шанец для України у ефірі двох загальнонаціональних телеканалів"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130607172954/http://1tv.com.ua/uk/about/news/2013/04/26/38676 |date=7 чэрвеня 2013 }}</ref> * {{ESC|Харватыя}} — Душка Курліч ({{lang-hr|Dusko Curlic}})<ref>[http://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=3&datum=2013-05-14 «Drugi program HTV»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151005152129/http://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=3&datum=2013-05-14 |date=5 кастрычніка 2015 }}</ref> * {{ESC|Швецыя}} — Жазэфіна Сундстрэм ({{lang-sv|Josefine Sundstrom}})<ref>[http://www.svt.se/melodifestivalen/josefine-sundstrom-blir-kommentator-under-eurovision-song-contest-2013-i-malmo-1 «Josefine Sundstrom kommenterar Eurovision»]</ref>; Караліна Норэн ({{lang-sv|Carolina Noren}}) і Б'ёрн Чэльман ({{lang-sv|Bjorn Kjellman}})<ref>[http://sverigesradio.se/sida/gruppsida.aspx?programid=2023&grupp=19035&artikel=5530839 «Hang med Noren och Ritterland hela vagen fram till finalen i ESC»]</ref> * {{ESC|Швейцарыя}} — Свен Эпіні ({{lang-de|Sven Epiney}}) і Алесандра Бертольё ({{lang-it|Alessandro Bertoglio}})<ref>[http://tvprogramm.srf.ch/details/56f1a884-f924-42b1-9107-f7b93dd838cf «Eurovision Song Contest 2013 — Internationales Finale aus Malmo/Schweden»]</ref><ref>[http://www.eurofestival.ws/2013/04/18/svizzera-il-commento-dellesc-ad-alessandro-bertoglio-rsi-lintervista/ «Svizzera: il commento dell'ESC ad Alessandro Bertoglio (RSI). L'intervista»]</ref>; Жан-Марк Рычард ({{lang-fr|Jean-Marc Richard}}) і Нікалас Танэр ({{lang-fr|Nicholas Tanner}})<ref>[http://tvprogramm.srf.ch/details/767840584 «SRF TV-Programm, Eurosong 2013»]</ref> * {{ESC|Эстонія}} — Марка Рэйкап ({{lang-et|Marko Reikop}})<ref>[http://publik.delfi.ee/news/eurovisioon2013/eurovisiooniks-valmis-birgit-oigemeele-pildiga-piimasokolaad.d?id=66014900 «Eurovisiooniks valmis Birgit Oigemeele pildiga piimasokolaad»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130701085143/http://publik.delfi.ee/news/eurovisioon2013/eurovisiooniks-valmis-birgit-oigemeele-pildiga-piimasokolaad.d?id=66014900 |date=1 ліпеня 2013 }}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.euroforum.com.ru/ Афіцыйны рускамоўны форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130519170421/http://www.euroforum.com.ru/ |date=19 мая 2013 }} {{ref-ru}}{{ref-uk}} {{Конкурс песні Еўрабачанне}} {{Удзельнікі Еўрабачання 2013}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне 2013| ]] [[Катэгорыя:2013 год у музыцы]] [[Катэгорыя:Май 2013 года]] [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне паводле гадоў|2013]] 84it0x4mopleoh9hifoijwciimyq5e7 0 171793 5160980 4845148 2026-07-04T16:12:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160980 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сербія (значэнні)}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Княства Сербія |саманазва = Кнежевина Србија |статус = Княства |сцяг = Flag of Serbia (1835–1882).svg |герб = COA of Principality of Serbia.svg |карта = Srbsko 1879.svg |апісанне = Сербія пасля [[Берлінскі кангрэс|Берлінскага кангрэса]] [[1878]] года |p1 = Сербская дэспатыя |flag_p1 = |p2 = Асманская імперыя |flag_p2 = Ottoman_flag.svg |утворана = 1817 |ліквідавана = 1882 |s1 = Каралеўства Сербія |flag_s1 = State Flag of Serbia (1882-1918).svg |сталіца = [[Крагуевац]], [[Бялград]] (з [[1838]] года) |гарады = |мова = [[Сербская мова|сербскі]] |валюта = [[Сербскі дынар|Дынар]] |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = [[Абрэнавічы]], [[Карагеоргіевічы]] |тытул_кіраўнікоў = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = Дзяржаўнасць |Дата1 = [[15 лютага]] |Год1 = [[1835]] года |Этап2 = [[Берлінскі кангрэс|Міжнароднае прызнанне]] |Дата2 = [[13 ліпеня]] |Год2 = [[1878]] года }} {{Гісторыя Сербіі}} '''''Княства Сербія''''' ([[Сербская мова|сербск.]]: Кнежевина Србија, ''Kneževina Srbija'') — [[балканы|балканская]] дзяржава, утвораная пасля [[Сербская рэвалюцыя|сербскай рэвалюцыі]] ў [[1817]] годзе. Першапачаткова дзяржава займала тэрыторыю былога [[Бялградскі пашалык|Бялградскага пашалыка]], аднак у [[1831]]—[[1833]] гадах яна пашырыла свае межы на захад, усход і поўдзень. == Гісторыя == * [[1829]] год — адбылося прызнанне туркамі [[аўтаномія|аўтаноміі]] [[Сербія|Сербіі]]. * [[1867]] год — [[Асманская імперыя|асманскія]] войскі пакідаюць тэрыторыю княства. * [[1869]] год — [[Канстытуцыя Сербіі 1869 года|новая канстытуцыя]] вызначыла Сербію як незалежную дзяржаву. * [[1878]] год — Княства Сербія яшчэ пашырыла свае межы на паўднёвы ўсход, у тым жа годзе адбыўся [[Берлінскі кангрэс]], які гарантаваў прызнанне Сербіі з боку дзяржаў і поўную [[незалежнасць]] ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. * [[1882]] год — Княства Сербія абвешчана [[Каралеўства Сербія|Каралеўствам]]. <gallery> File:Serbia1817.png File:Serbia1833.png File:Serbia1878.png </gallery> == Кіраўнікі == Дзяржавай кіравала дынастыя [[Абрэнавічы|Абрэнавічаў]] ({{lang-sr|Обреновићи}})<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Обреновичи}}</ref>. * [[Мілаш Абрэнавіч]] [[1815]]—[[1839]] * [[Міхаіл III Абрэнавіч]] [[1839]]—[[1842]] У [[1842]] Абрэнавічы былі выгнаны з краіны. Князем быў абвешчаны [[Аляксандр Карагеоргіевіч, князь Сербіі|Аляксандр Карагеоргіевіч]]. У [[1858]] Абрэнавічы адноўлены на сербскім прастоле. * [[Мілаш Абрэнавіч]] [[1858]]—[[1860]] (другі раз) * [[Міхаіл III Абрэнавіч]] [[1860]]—[[1868]] (другі раз) * [[Мілан IV Абрэнавіч]] [[1868]]—[[1882]] ён жа, як [[кароль]] Сербіі Мілан I: [[1882]]—[[1889]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://bse.sci-lib.com/article083260.html Абрэнавічы ў Вялікай савецкай энцыклапедыі] * [https://web.archive.org/web/20070225012924/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/185915BK.GIF Княства Сербія ў 1833 годзе] * [http://www.canvasopedia.org/images/in-Img_Balkan-3.gif Княства Сербія ў 1878 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070926213417/http://www.canvasopedia.org/images/in-Img_Balkan-3.gif |date=26 верасня 2007 }} * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/ward_1912/balkan_peninsula_1878.jpg 1878] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/51.gif Карта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130929230342/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/51.gif |date=29 верасня 2013 }} * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/99.gif Карта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071025040818/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/99.gif |date=25 кастрычніка 2007 }} {{Славянскія краіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Балканаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Сербіі]] aslizocmlgqeq4acsrea6bqyqukbe45 0 189890 5160933 4954587 2026-07-04T13:07:23Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Paramount Pictures]]; дададзена [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Paramount Pictures]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160933 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = Тытанік | Выява = Titanic 3D Poster.jpg | Памер = 250px }} '''«Тыта́нік»''' ({{lang-en|Titanic}}) — [[фільм-катастрофа]] [[1997]] года, зняты [[Джэймс Кэмеран|Джэймсам Кэмеранам]], у якім паказана [[Крушэнне парахода «Тытанік»|гібель]] легендарнага лайнера «[[Тытанік]]». Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Кейт Уінслет]] (Роза Дзьюіт Б’юкейтэр) і [[Леанарда Дзі Капрыа]] (Джэк Доўсан). Героі фільма, быўшы членамі розных сацыяльных слаёў, закахаліся адзін у аднаго на борце злашчаснага карабля, які здзяйсняў свой рэйс праз [[Атлантычны акіян]] у [[1912]] годзе. Прэм’ера фільма ў ЗША адбылася [[19 снежня]] [[1997]] года. [[Дыстрыбутар]]ам фільма ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] выступіла кампанія «[[Paramount Pictures]]», а ва ўсім астатнім свеце — «[[20th Century Studios|20th Century Fox]]». [[Бюджэт]] склаў 200 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў ЗША]]<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm |title=Box office statistics for Titanic (1997) |archiveurl=https://archive.today/20120526/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=titanic.htm |archivedate=26 мая 2012 |accessdate=3 лютага 2014 |url-status=live }}. BoxOfficeMojo.com. Праверана 6 сакавіка 2007 года</ref> — рэкордны для свайго часу. «Тытанік» усталяваў рэкорд, стаўшы самым прыбытковым фільмам за ўсю гісторыю [[кінематограф]]а, сабраўшы ў пракаце ва ўсім свеце звыш 1,8 мільярдаў долараў, і ўтрымліваў гэта дасягненне на працягу 12 гадоў, пакуль яно не было пабіта фільмам таго ж рэжысёра «[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]]»<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/59913.stm |title=Titanic sinks competitors without a trace |archiveurl=https://archive.today/20120629/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/59913.stm |archivedate=29 чэрвеня 2012 |accessdate=3 лютага 2014 |url-status=live }}. [[BBC]], 25 лютага 1998 года. Праверана 6 сакавіка 2007 года</ref>. Апроч гэтага ён узначальваў амерыканскі бокс-офіс 15 тыдняў, што зрабіла яго другім фільмам пасля «[[Іншапланецянін (фільм)|Іншапланецяніна]]» (1982), які знаходзіўся на гэтай пазіцыі даўжэй усіх — 16 тыдняў. У 1998 годзе «Тытанік» быў вылучаны на «Оскар» у 14 намінацыях, у выніку [[Спіс рэкордаў «Оскара»|атрымаў 11 з іх]], уключаючы ўзнагароду «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» 1997 года. Фільм [[Спіс рэкордаў «Оскара»|стаў рэкардсменам па колькасці атрыманых узнагарод «Оскар»]] нароўні з такімі фільмамі, як «[[Усё пра Еву]]» (1950), «[[Бэн-Гур (фільм, 1959)|Бен-Гур]]» (1959) і «[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]]» (2003), у сувязі з чым часта прызнаецца найлепшым фільмам у жанры [[меладрама]]. 5 красавіка 2012 года, у сувязі са стагоддзем легендарнага крушэння адбылася прэм’ера гэтага фільма ў фармаце [[Стэрэакінематограф|3D]] і [[IMAX|IMAX 3D]]<ref>{{cite web |url=http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c |title=Paramount Pictures, Twentieth Century Fox і Lightstorm Entertainment сумесна заявілі пра перавыпуск у 3D-фармаце фільма «Тытанік» Джэймса Кэмерана 6 красавіка 2012 года. |archiveurl=https://archive.today/20120913/http://www.paramount.com/news/press-releases/paramount-pictures-twentieth-century-fox-and-lightstorm-entertainment-to-set-sail-again-with-james-c |archivedate=13 верасня 2012 |accessdate=3 лютага 2014 |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.titanicmovie.com/ Афіцыйны сайт фільма]{{ref-en}} * {{imdb_title | id=0120338 | title=«Тытанік»}} * [http://allmovie.com/cg/avg.dll?p=avg&sql=1:158894 «Тытанік»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} на сайце All Movie Guide * [http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=titanic.htm «Тытанік»]{{ref-en}} на сайце Box Office Mojo * [http://movies.yahoo.com/movie/1800026398/info «Тытанік»]{{ref-en}} на сайце Yahoo! Movies {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Джэймса Кэмерана}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Оскар» за візуальныя эфекты}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Хорнер]] [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Paramount Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма]] 2qwvqfwempb1fazx7puyvthi8ddhfnk 0 193310 5161019 4974968 2026-07-04T22:00:35Z Summershell67 159583 /* */ 5161019 wikitext text/x-wiki {{іншае значэнне|Гэта артыкул пра суб’ект Расійскай Федэрацыі, магчыма, вы шукалі артыкул пра [[Крым|Крымскі паўвостраў]] або [[Крым, значэнні|іншыя значэнні]].}} {{пра|адміністрацыйную адзінку ў складзе Украіны|Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Рэспубліка Крым | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Республика Крым}}<br />{{lang-uk|Республіка Крим}}<br />{{lang-crh|Къырым Джумхуриети}} | Герб = Coat of arms of Crimea.svg | Сцяг = | Краіна = {{RUS}} | Гімн = | Статус = Рэспубліка | Уваходзіць у = [[Паўднёвая федэральная акруга|Паўднёвую федэральную акругу]] | Уключае = | Адміністрацыйны цэнтр = [[Сімферопаль]] | Буйныгорад = | Буйныягарады = Сімферопаль, [[Керч]], [[Ялта]] | Датаўтварэння = 18.3.2014 | Глава = | Назва главы = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = 1 893 245 | Год перапісу = 2015 | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 26 081 | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Crimea_in_Russia.svg | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = crimea.gov.ru | Заўвагі = }} <!-- {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Крым |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Республика Крым}}<br />{{lang-uk|Республіка Крим}}<br />{{lang-crh|Къырым Джумхуриети,<br />Qırım Cumhuriyeti}} |Родны склон = Рэспублікі Крым |Герб = Emblem of Crimea.svg |Замест герба = |Дэвіз = Росквіт у адзінстве! |Назва гімна = Нівы і горы твае чароўныя, Радзіма |Аўдыё = |Форма кіравання = [[парламенцкая рэспубліка]]<ref>{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/17_03_2014_5|title=З 17 сакавіка 2014 года вышэйшым органам улады Рэспублікі Крым з'яўляецца парламент Рэспублікі Крым у дзеючым дэпутацкім складзе на тэрмін паўнамоцтваў да верасня 2015 года}}</ref> |Дзяржаўная рэлігія = |На карце = Crimea (orthographic projection).svg |подпіс да карты = |На карце2 = |Мовы = [[руская мова|руская]], [[украінская мова|украінская]], [[крымскататарская мова|крымскататарская]] |Спрэчны статус = так |Дата ўтварэння = |Абвяшчэнне незалежнасці = {{дата|17|03|2014|1}} |Дыпламатычнае прызнанне = [[Расійская Федэрацыя]] |Незалежнасць ад = [[Украіна|Украіны]] |Сталіца = [[Сімферопаль]] |Найбуйнейшыя гарады = Сімферопаль, [[Керч]], [[Ялта]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэм'ер-міністры Крыма|Прэм'ер-міністр]]<br />[[Старшыня]] [[Дзяржаўны Савет Крыма|Дзяржрады]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320473-verkhovnyi-sovet-ark-pereymenovan-v-hosudarstvennyi-sovet-respublyky-krym Вярхоўны Савет АРК пераназваны ў Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым]</ref> |Кіраўнікі = [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]]<br />[[Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў]] |Месца па тэрыторыі = |Тэрыторыя = 26 945 |Працэнт вады = |Этнахаронім = крымчанін, крымчанка, крымчане |Месца па насельніцтве = |Насельніцтва = 2 352 581 |Год ацэнкі = 2013 |Насельніцтва паводле перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 87,31 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал) = |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва = |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[расійскі рубель]] |Дамены = .crimea.ua; .cr.ua |Тэлефонны код = 380-65 |Часавы пояс = [[Маскоўскі час|MSK]] ([[UTC+4]])<ref>{{cite web|url=http://www.km.ru/world/2014/03/17/protivostoyanie-na-ukraine-2013-14/734826-krym-perevedet-strelki-chasov-na-moskovsk|title=Крым перавядзе стрэлкі гадзінніка на маскоўскі час 30 сакавіка}}</ref> |Заўвагі = }} --> '''Рэспубліка Крым''' ({{lang-ru|Республика Крым}}, {{lang-ua|Республіка Крим}}, {{lang-crh|Къырым Джумхуриети, Qırım Cumhuriyeti}}) — суб'ект [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]{{У Крыме|group=заўв}}, уваходзіць у склад [[Паўднёвая федэральная акруга|Паўднёвай федэральнай акругі]], утвораны [[18 сакавіка]] [[2014]] г. Займае большую частку [[Крым]]скага паўвострава. Рэспубліка Крым была абвешчаная 17 сакавіка 2014 года<ref name="recrimea">{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/17_03_2014_1|title=Крым абвешчаны незалежнай суверэннай дзяржавай – Рэспублікай Крым}}</ref> на тэрыторыі [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] і горада [[Севастопаль|Севастопаля]], якія ўваходзілі ў склад [[Украіна|Украіны]]. Самастойнасць Рэспублікі Крым была прызнана толькі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]]<ref>{{cite news|url=http://www.kremlin.ru/acts/20596|title=Подписан Указ о признании Республики Крым|date=2014-03-17|publisher=kremlin.ru|accessdate=2014-03-17}}</ref><ref>[http://russian.rt.com/article/24484 Прэзідэнт РФ падпісаў указ пра прызнанне незалежнасці Крыма]</ref>. Абвяшчэнне незалежнасці падтрымана часткова прызнанымі [[Рэспубліка Абхазія|Рэспублікай Абхазія]]<ref name="абх">{{cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1051588 |title=Анкваб: Абхазия уважает волю крымчан, поддерживает и признает их судьбоносный выбор|publisher=// [[ИТАР-ТАСС]]|date = 2014-03-16|accessdate=2014-03-16|lang=}}</ref> і [[Рэспубліка Паўднёвая Асеція|Рэспублікай Паўднёвая Асеція]]<ref name="юо">{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/polit/1779241.html |title= Заявления о непризнании воли народа Крыма можно считать признанием плебисцита — посол Южной Осетии в РФ |author=|date=2014-03-17|work=|publisher=// ИА REGNUM|accessdate=2014-03-17|lang=|quote=Южная Осетия в лице президента Леонида Тибилова выразила свое отношение к этому акту: „Принятое жителями Крыма решение не только отражает исторический опыт и чаяния крымчан, но и опирается на фундаментальные принципы демократии и международного права“}}</ref>. 18 сакавіка 2014 Рэспубліка Крым прынята ў склад Расіі, пры гэтым горад Севастопаль стаў асобным суб'ектам РФ. Міжнародная супольнасць не прызнала ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} [[Катэгорыя:Крымская федэральная акруга]] [[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй]] odh4aiahv2cemn2g9jwwegx25ly1n2u 100 193441 5160973 5160577 2026-07-04T15:50:33Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5160973 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1862—1922)|2026-07-04T09:51:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1939—1946)|2026-07-04T09:19:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходняя чыгунка|2026-07-04T09:08:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пінскі рачны порт|2026-07-04T08:01:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Падшыпнікавы праезд (Мінск)|2026-07-02T18:47:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Магілёўская губернская турма|2026-06-28T18:56:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|2026-06-26T14:22:06Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вуліца Філатава (Мінск)|2026-06-25T17:33:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Калодзежная вежа (Навагрудак)|2026-06-23T07:39:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пасадская вежа (Навагрудак)|2026-06-22T21:05:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Малая брама (Навагрудак)|2026-06-22T20:25:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскграда|2026-06-22T19:26:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Касцельная вежа|2026-06-22T10:13:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іаган Фрыдрых Кнобель|2026-06-22T07:53:24Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Юзаф Міцкевіч|2026-06-21T08:13:21Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Асінагарадок)|2026-06-20T19:40:19Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Абарончае дойлідства Беларусі (XIII—XVIII стагоддзі)|2026-06-19T14:42:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9j60kv7o0csaofm1uu0254cc5rw9zps 100 193443 5160978 5160033 2026-07-04T15:51:54Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5160978 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|2026-06-29T08:37:38Z|~2026-37208-86}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|2026-06-28T09:20:41Z|~2026-37290-08}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|2026-06-27T17:50:27Z|~2026-36917-71}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лакаматыў (стадыён, Брэст)|2026-06-13T07:09:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> rmmi87w51yqgl1o810tjk24tsgzo3qm 0 195435 5161065 4431590 2026-07-05T03:09:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161065 wikitext text/x-wiki [[Выява:Crimtatarlang2001ua.PNG|thumb|праворуч|300px|Доля насельніцтва, якая назвала роднай мовай крымскататарскую паводле перапісу 2001&nbsp;г.]] [[Выява:Crimeantatarlang2001.PNG|thumb|праворуч|300px|Доля насельніцтва ў сельсаветах і гарадах Крыма, што ўказала крымскататарскую мову роднай паводле перапісу 2001&nbsp;г.]] '''Крымскататарская мова ва Украі́не''' ({{lang-uk|Кримськотатарська мова в Україні}}) — адна з моў [[нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] [[Украіна|Украіны]], у вялікай ступені распаўсюджаная сярод [[Крымскія татары|крымскіх татараў]] краіны. Пашыраная пераважна ў [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Украіны 2001|перапісу насельніцтва 2001 года]] каля 230 тыс. грамадзян Украіны назвалі [[Крымскататарская мова|крымскататарскую мову]] роднай, у тым ліку 228373 з 248193 крымскіх татараў (92,0%), якія пераважна жылі ў Крыме, які [[Анексія Крыма Расіяй|з 2014 года уваходзіць ў склад Расіі]]. Высокі працэнт асоб, якія назвалі роднай мовай крымскататарскую, назіраецца ў сельскіх раёнах [[Рэспубліка Крым|Крыма]] — [[Білагірскі раён (Крым)|Белагорскім]] (29,2%), [[Кіраўскі раён (Крым)|Кіраўскім]] (25,5%), [[Савецкі раён (Крым)|Савецкім]] (22,2%), [[Джанкойскі раён|Джанкойскім]] (21,6%), [[Бахчысарайскі раён|Бахчысарайскім]] (21,3%). У цэлым па Крыму (без [[Севастопаль|Севастопаля]]) крымскататарскую назвалі роднай мовай 11,3% насельніцтва. == Распаўсюджанасць == Родная мова [[Крымскія татары|крымскіх татараў]] паводле даных перапісаў<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/ Розподіл населення за національністю та рідною мовою ]</ref><ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_021&ti=19A050501_021.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%ED%E0%F6%B3%EE%ED%E0%EB%FC%ED%B3%F1%F2%FE%20%F2%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280,1%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk Перепис населення 1989 року. Розподіл населення за національністю та рідною мовою.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029090750/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_021&ti=19A050501_021.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%ED%E0%F6%B3%EE%ED%E0%EB%FC%ED%B3%F1%F2%FE%20%F2%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk |date=29 кастрычніка 2020 }}</ref> {|class="standard" !мова !1989 !2001 |- | [[Крымскататарская мова|Крымскататарская]] | align=center|92,6% | align=center|92,0% |- | [[Руская мова|Руская]] | align=center|4,0% | align=center|6,1% |- | [[Украінская мова|Украінская]] | align=center|0,2% | align=center|0,1% |- | іншая | align=center|3,2%<ref>у прыватнасці татарская — 3,0%</ref> | align=center|1,8% |- |} {|class="standard" |+ ! colspan=4 | ''Родная мова крымскіх татараў паводле перапісу 2001<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=3 Всеукраїнський перепис населення 2001 року. Розподіл населення за національністю та рідною мовою]</ref>'' |- ! !ўсё насельніцтва !гарадское насельніцтва !сельскае насельніцтва |- | [[Крымскататарская мова|Крымскататарская]] | align=center|92,0% | align=center|89,1% | align=center|93,5% |- | [[Руская мова|Руская]] | align=center|6,1% | align=center|8,5% | align=center|4,9% |- | [[Украінская мова|Украінская]] | align=center|0,1% | align=center|0,1% | align=center|0,1% |- | іншая | align=center|1,7% | align=center|2,3% | align=center|1,4% |- |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://statistika.in.ua/mova2001/ugorska Інтэрактыўная карта распаўсюджанасці крымскататарскай мовы ва Украіне па адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140425124529/http://statistika.in.ua/mova2001/ugorska |date=25 красавіка 2014 }}{{ref-uk}}, statistika.in.ua [[Катэгорыя:Крымскататарская мова ў свеце|Украіна]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] aawhw6sq925va988bj9x9mcqtnmcw8r 0 196157 5161149 5150900 2026-07-05T07:26:48Z DBatura 73587 5161149 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai ([[Множны лік|мн. л.]]), gudas ([[Адзіночны лік|адз. л.]])}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы (народ)|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неадназначнасць ужывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянт «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] hjfeu74774wusfu9ngozhjro0eq6jrz 5161150 5161149 2026-07-05T07:27:50Z DBatura 73587 /* Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі */ 5161150 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai ([[Множны лік|мн. л.]]), gudas ([[Адзіночны лік|адз. л.]])}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неадназначнасць ужывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянт «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] htnbvxzr6c10vda7s9duuber693u1tq 5161152 5161150 2026-07-05T07:35:31Z DBatura 73587 /* Ужыванне ў адносінах да беларусаў */ 5161152 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai ([[Множны лік|мн. л.]]), gudas ([[Адзіночны лік|адз. л.]])}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неадназначнасць ужывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [[Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянт «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] hyqvlo826jkmj8kfbqeomvy2scd31ae 5161153 5161152 2026-07-05T07:37:36Z DBatura 73587 /* Ужыванне ў адносінах да беларусаў */ 5161153 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai ([[Множны лік|мн. л.]]), gudas ([[Адзіночны лік|адз. л.]])}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неадназначнасць ужывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [[Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянта «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] nn6cszkdjxvqi1uxnbl01ktbmiagj83 0 199349 5161215 4832172 2026-07-05T11:57:28Z DzBar 156353 шаблон 5161215 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Варанцоўскі палац}}{{Славутасць}}[[Выява:Spb 06-2012 Vorontsov Palace.jpg|thumb|right|300px|Варанцоўскі палац]] '''Варанцоўскі палац''' — палац у цэнтральнай частцы [[Санкт-Пецярбург]]а, які размяшчаецца на [[Садовая вуліца (Санкт-Пецярбург)|Садовай вуліцы]] насупраць [[Гасціны двор (Санкт-Пецярбург)|Гасцінага двара]]. Збудаваны архітэктарам [[Барталамеа Франчэска Растрэлі|Б. Ф. Растрэлі]] ў [[1749]]—[[1757]] гадах для канцлера [[Міхаіл Іларыёнавіч Варанцоў|М. І. Варанцова]]. Палац адрозніваецца багатым дэкорам фасадаў і пышным аздабленнем інтэр’ераў. У палацы больш за 50 парадных зал і памяшканняў. Палац упрыгожваюць ляпніна, пазалочаная разьба і іншыя элементы, звязаныя са стылем [[барока]]. Ад Садовай вуліцы палац аддзяляе парадны двор і вытанчаная агароджа, выкананая з літога чыгуну. За галоўным корпусам быў рэгулярны сад, які распасціраўся да [[Фантанка|Фантанкі]]. Будаўніцтва і аздабленне палаца запатрабавала вялікіх сродкаў і ў [[1763]] годзе граф Варанцоў за даўгі быў вымушаны саступіць яго расійскай казне. Пасля ўзыходжання на прастол [[Павел I|Паўла I]] палац у канцы [[1790-я|1790-х гадоў]] быў перададзены [[Мальтыйскі ордэн|Мальтыйскаму ордэну]], тут жа размяшчаўся Капітул расійскіх ордэнаў. У [[1798]]—[[1800]] гадах архітэктарам [[Джакама Кварэнгі]] ў палацы створана царква Ражства Святога Іаана Прадцечы, а з боку саду па яго ж праекту да галоўнага корпуса была прыбудавана [[Мальтыйская капэла]]. З [[1810]] па [[1918]] год у палацы размяшчаўся [[Пажаскі корпус]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] тут размясцілася Першая Петраградская пяхотная школа каманднага складу [[РСЧА]]. У [[1937]] годзе на базе гэтай школы было створана Ленінградскае пяхотнае вучылішча імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1955]] годзе тут жа размясцілася [[Санкт-Пецярбургскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Сувораўскае ваеннае вучылішча]]. == Гл. таксама == * [[Варанцоўскі палац (Алупка)]] == Літаратура == * Ленинград: Путеводитель / Сост. В. А. Витязева, Б. М. Кириков. — Издание 2-е, стереотипное, с изменениями. — Л.: Лениздат, 1988. — 366 с. — ISBN 5-289-00492-0 * {{крыніцы/Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград|Воронцо́ва дворе́ц|128—129}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Культурная спадчына РФ|7810648000}} {{Растрэлі}} {{Славутасці Санкт-Пецярбурга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Руская архітэктура XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пажаскі корпус]] 60ji2o4izquolj9oepluxx2gub5s16q 0 205737 5160981 4845149 2026-07-04T16:14:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160981 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва =Княства Чарнагорыя |саманазва =Књажевина Црна Гора<br /> Knjaževina Crna Gora |статус =[[княства]] |сцяг =Crnogorski alaj barjak.png |герб =Coat of arms of the Principality of Montenegro.svg |карта =Princedom of Montenegro after 1878.png |апісанне =Княства Чарнагорыя пасля [[1878]] года |p1 =Асманская імперыя |flag_p1 =Ottoman Flag.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана =1852 |ліквідавана =1910 |s1 =Каралеўства Чарнагорыя |flag_s1 =Flag of Montenegro (1905–1918).svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дадатковы_параметр1 = Валюта |змесціва_параметру1 = [[Чарнагорскі перпер]] |сталіца =[[Цэтынэ]] |мова =[[Сербская мова|сербская]] |форма_кіравання =[[канстытуцыйная манархія]] |дынастыя =[[дынастыя Петравічаў|Петравічы]] |рэлігія = |плошча =5,475 км² ([[1852]])<br />9,475 км² ([[1878]]) |насельніцтва =317,856 (1909) |Этап1 =[[Выява:Ottoman Flag.svg|border|30px]] Чарнагорыя выходзіць са складу Асманскай імперыі |Дата1 =[[13 сакавіка]] |Год1 =1852 |Этап2 = Абвяшчэнне Чарнагорыі каралеўствам |Дата2 =[[28 жніўня]] |Год2 =1910 |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} {{Гісторыя Чарнагорыі}} '''Княства Чарнагорыя''' ([[чарнагорская мова|чарн.]] ''Књажевина Црна Гора'', ''Knjaževina Crna Gora'') — колішняя дзяржава ў паўднёва-ўсходняй Еўропе. Княства існавала з [[13 сакавіка]] [[1852]] года па [[28 жніўня]] [[1910]] года, калі было абвешчана [[Каралеўства Чарнагорыя|каралеўствам]] [[Нікола I Петравіч|князем Ніколай]], які затым і стаў каралём. Сталіцай княства з'яўляўся горад [[Цэтынэ]]. Дзяржаўнай валютай быў [[Чарнагорскі перпер|перпер]], які быў уведзены ў абарот у [[1906]] годзе. Тэрыторыя былога княства ў гэты момант размяшчаецца ў цэнтральнай частцы сучаснай рэспублікі [[Чарнагорыя]]. == Гісторыя == Княства было ўтворана [[13 сакавіка]] [[1852]] года, калі [[Даніла I Петравіч|князь Даніла]] (вядомы таксама як Уладыка Даніла II), вырашыў скласці з сябе сан уладыкі ([[епіскап]]а) і жаніцца. Такім чынам Чарнагорыя з [[Тэакратыя|тэакратычнай]] дзяржавы ператварылася ў свецкую. Пасля забойства князя Данілы [[13 жніўня]] [[1860]] года, [[Нікола I Петравіч|Нікола I]], які з'яўляўся яго пляменнікам, стаў наступным кіраўніком Чарнагорыі. [[28 жніўня]] [[1910]] года, [[княства]] Чарнагорыя было абвешчана [[каралеўства]]м, і яго першым каралём стаў [[Нікола I Петравіч|Нікола I]]. == Канстытуцыя == Князь Даніла выкарыстоўваў законы [[Пётр I Петравіч|Пятра I Петравіча-Негаша]] ў якасці ўзору для свайго Асноўнага закона, ствараць які ён пачаў з [[1855]] года (''Законнік Данілы Першага''). У аснове праекта Данілы, які быў першай канстытуцыяй у [[Гісторыя Чарнагорыі|чарнагорскай гісторыі]], ляжалі традыцыі чарнагорскага народа. Былі выдадзены законы, якія абаранялі прыватную ўласнасць. Былі адменены ўсе прэтэнзіі на [[Котарскі заліў]] (тады — тэрыторыя Аўстрыі). Тэкст закона пачынаўся з фразы: {{цытата|Хоць на гэтай зямлі няма іншай нацыянальнасці апроч сербаў, і няма іншай рэлігіі акрамя Праваслаўя, любы чужынец і прадстаўнік іншага веравызнання надзелены такой жа свабодай і правамі як любы чарнагорац…}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070225012924/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/185915BK.GIF Княства Черногрия ў 1859] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/106.gif Карта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205191445/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/106.gif |date=5 лютага 2012 }} * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/107.gif Карта] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/330.gif Карта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205191821/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/330.gif |date=5 лютага 2012 }} [[Катэгорыя:Гісторыя Чарнагорыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Балканаў|Чарнагорыя, княства]] 6e24yp97u6l9a1egdd9kio61yipq50v 0 210860 5160993 5160865 2026-07-04T17:40:37Z M.L.Bot 261 5160993 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Талака}} {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Талака |лагатып = |подпіс = |тып = |заснавана = [[1985]] |заснавальнікі = |размяшчэнне = [[Рэспубліка Беларусь]], [[Мінск]] |ключавыя фігуры = [[Сяржук Вітушка]], [[Вінцук Вячорка]], [[Віктар Івашкевіч]], Алесь Суша |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = 50 |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = «''Дзе пачую талаку, туды ногі валаку''»<ref name="НН">{{cite web| author =| date =23 снежня 2015| url =https://nn.by/?c=ar&i=162333| title =У «Галіяфах» адкрылі выставу, прысвечаную 30-годдзю «Талакі»|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 2019-03-07}}</ref> |сайт = |дата ліквідацыі = [[1990]] }} '''«Талака́»''' — незалежная арганізацыя моладзі ў 1985—1990 гадах, гісторыка-культурнае аб’яднанне. Створана восенню 1985 года як клуб аховы помнікаў. Займалася ўдзелам у рэстаўрацыйных работах і археалагічных раскопах, аховай помнікаў гісторыі і архітэктуры, змаганнем за стварэнне беларускіх класаў і школ, правядзеннем экалагічных экспедыцый, культурна-асветніцкай дзейнасцю, адраджэннем народных традыцый і свят. У другой палове 1980-х (да 1989) «Талака» была самай вялікай і ўплывовай нефармальнай арганізацыяй<ref>{{cite web| author =Андросік Л.| date =1999| url = http://www.slounik.org/153746.html| title = «Талака» (Менск)|publisher =[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]| accessdate = 15 лютага 2019}}</ref>. == Гісторыя == {{External media| video1 = [https://belsat.eu/programs/talaka/ Сведкі. 1980-я. Талака]. [[БелСат]] (20 мая 2015)}} Таварыства «Талака» створана восенню 1985 года як клуб аховы помнікаў. Каля вытокаў заснавання былі [[Сяржук Вітушка]], [[Вінцук Вячорка]], [[Віктар Івашкевіч]], Алесь Суша<ref name="моцны">{{cite web|url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/|title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы|author=Юры Тамковіч|date=21 лютага 2020|publisher=mocny.by|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/|archivedate=24 лютага 2020|accessdate=24 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. Ініцыятарам назвы «Талака» быў скульптар [[Гэнік Лойка]]<ref>{{cite web| author =| date =10 мая 2015| url =https://belsat.eu/programs/talaka/ | title =Сведкі. 1980-я. Талака |publisher =[[БелСат]]| accessdate = 2019-03-07}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =11 красавіка 2015| url =https://www.svaboda.org/a/26950632.html| title = Гэнік Лойка: Але глянеш на яго і бачыш анёла|publisher =Радыё Свабода| accessdate = 2019-03-07}}</ref>. Покліч арганізацыі «''Дзе пачую талаку, туды ногі валаку''» прыдумаў Сяржук Вітушка<ref name="НН" />. За аснову сваёй эмблемы «Талака» ўзяла выяву [[Мінская ратуша|мінскай ратушы]], якая ў той час яшчэ не была адноўленая. У канцы 1980-х «Талака» зрабілася вялікай і ўплывовай нефармальнай арганізацыяй. Удзельнікі арганізацыі ўзнаўлялі і падтрымлівалі нацыянальныя традыцыі — ад культывацыі беларускага мовы, тэатру, літаратуры, выяўленчага мастацтва, фальклору, року і да пашырэння незалежніцкай палітычнай думкі, друку і арганізацыі<ref>{{cite web| author =Алеся Сёмуха| date =7 красавіка 2015| url = https://www.svaboda.org/a/26943103.html| title =Ён літаральна зьзяў гэтым непамысным натхненьнем|publisher =Радыё Свабода| accessdate = 2019-03-07}}</ref>. «Талака» зрабіла для сябе традыцыйным штогадовае правядзенне [[Купалле|Купалля]], Каляд, Гукання Вясны. Менавіта яна стала ініцыятарам адраджэння гэтых свят. Апроч таго праводзіліся археалагічныя раскопы, у тым ліку ў [[Высокі Рынак|Верхнім горадзе]] (старая частка [[Мінск]]а). Удзельнікі арганізацыі бралі ўдзел у [[Талака (звычай)|талоках]] — падчас рэстаўрацыі Траецкага прадмесця і будучага музея Ваньковіча ў Мінску, прыводзілі ў парадак мясціны, звязаныя з памяццю паўстанцаў 1863 года<ref name="Абламейка">{{cite web| author =Сяргей Абламейка| date =8 красавіка 2015| url = https://www.svaboda.org/a/26944976.html| title = Я ня бачу іншай кандыдатуры на тую ролю, на якую гісторыя абрала яго|publisher =Радыё Свабода| accessdate = 2019-03-07}}</ref>. «Талака» выпускала насценную газету «Ратуша» (дзе адлюстроўвалася дзейнасць суполкі), у 1986—1987 гадах наладзілі выпуск самвыдавецкага «Бурачка», у 1989 годзе выпусцілі гумарыстычнае выданне «Брук» (прымеркаванае да 23 лютага — дня Савецкай арміі). Разам з іншымі незалежнымі суполкамі «Талака» ўдзельнічала ў падрыхтоўцы і правядзенні масавых мерапрыемстваў: «Дзвінскае ралі’87», мітынг у абарону Верхняга гораду (1988), «Прыпяць’88», мітынгі ў [[Курапаты|Курапатах]] і на Усходніх могілках, антыракетны паход (1990) і інш.. «Талака» прычынілася да нараджэння новай хвалі нацыянальнага адраджэння 1980-1990-х гадоў. З ініцыятывы «Талакі» ў беларускую прастору быў вернуты покліч «[[Жыве Беларусь!]]», а таксама [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]] і герб «[[Пагоня]]»<ref name="НН" /><ref name="Абламейка" />. Першая публічная лекцыя, прысвечаная бел-чырвона-беламу сцягу, была праведзена «Талакой» у 1987 годзе, у залі Тэатра эстрады<ref name="НН" />. За час існавання Талакі ў яе пасяджэннях і мерапрыемствах бралі ўдзел сотні маладых людзей, але правадзейных членаў было каля пяцідзесяці<ref name="моцны" />. Кіраўніцтва ў клубе было калегіяльнае. Галоўным кіруючым органам была Рада, члены ў якую абіраліся падчас Сойму большасцю галасоў. Кіраўніком арганізацыі нязменна быў Сяржук Вітушка<ref name="Абламейка" />. == Архіў == Архіў Талакі захоўваўся ў асобным зборы Сяржука Вітушкі і быў перададзены [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскаму беларускаму музэю]], які ў 2026 годзе пачаў дыгітальную публікацыю матэрыялаў збора на сваёй архіўнай старонцы.<ref>{{cite web | url=https://archive.org/details/@muzej_vilenski/lists/52/ta%C5%82aka | title=Архіў Талакі ў Віленскім беларускім музэі імя Івана Луцкевіча}}</ref> == Фотагалерэя == <gallery perrow="5"> Выява:Talaka1.jpg|Талака ладзіць святкаванне «Гукання вясны» з гульнямі для моладзі, [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Парк Горкага]], 1990 Выява:Talaka2.jpg|Талака ладзіць святкаванне «[[Каляды|Каляд]]», 1989 Выява:Talaka3.jpg|Талака ладзіць святкаванне «Калядаў», 1989. Выява:Talaka4.jpg|Талака разам з [[Сяржук Сокалаў-Воюш|Сяржуком Сокалавым-Воюшам]], Парк Горкага, 1990. Выява:Talaka5.jpg|Талака на экскурсіі ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўскім музеі]], 1989 Выява:TalakaBaguszewiczKolor.jpg|Святкаванне 150-годдзя [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]] (в. [[Свіроніс|Свіраны]]). Ігар Гатальскі і [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]]. 1990. Выява:Talaka6.jpg|Талака ў Плябані пад час [[Дзяды|Дзядоў]] на ўшанаванні памяці [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанцаў Кастуся Каліноўскага]] ([[Алег Грушэцкі]]), 1989. Выява:Vitushko.jpg|Лідар Талакі — [[Сяржук Вітушка]]. 1989. </gallery> == Гл. таксама == * [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|«Талака́»||397}} * {{кніга|аўтар =Ларыса Андросік |частка =[http://www.slounik.org/153746.html «Талака» (Менск)] |загаловак =Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956—1991) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Архіў Найноўшае Гісторыі]] |год = 1999|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6374-08-1|тыраж = }} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|«Талака́»|[[Сяржук Вітушка]]|495}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|url=http://novychas.by/hramadstva/sjarzuk_vitushka_uzor_bielarus/|title=Сяржук Вітушка — узор беларускага інтэлігента|author=[[Валянцін Рыгоравіч Вячорка|Вінцук Вячорка]]|date=11 красавіка 2015|publisher=[[Новы Час]]|accessdate=21 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200415064159/https://novychas.by/hramadstva/sjarzuk_vitushka_uzor_bielarus|archivedate=15 красавіка 2020|url-status=}} [[Катэгорыя:Талака]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]] gqgn92p2x2hg44co69oj6eznxfz9v2s 0 216298 5160896 4749292 2026-07-04T12:14:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160896 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Келеборн<ref>Напісанне Келеборн згодна з выданнем {{Крыніцы/Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка}}</ref>''' ({{lang-sjn|Celeborn}}) — у легендарыуме [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]] муж [[Галадрыель]], бацька [[Келебрыян]], дзядуля [[Арвен]], [[Эладан і Элрахір|Эладана і Элрахіра]]. Яго імя ў перакладзе з [[сіндарын]]а азначае «срэбнае дрэва». == Літаратурная біяграфія == Лічыцца, што Келеборн быў сваяком (магчыма, пляменнікам) [[Цінгал]]а (сынам яго малодшага брата Эльма<ref>''Эльма'', які, паводле адной з прапанаваных Толкінам версій, даводзіўся дзедам Келеборну, згадваецца выключна ў [[Няскончаныя паданні|«Няскончаных паданнях Нуменора і Серадзем'я»]].</ref>). Калі [[Фінрад]] заснаваў крэпасць [[Нарготранд]], Галадрыель не пайшла з ім, а засталася ў [[Дарыят|Дарыяце]], скарыстаўшыся запрашэннем [[Меліян]]. Менавіта там яна сустрэла Келеборна, яны пакахалі адзін аднаго і там жа ўзялі шлюб. Калі эльфам [[Серадзем’е|Серадзем'я]] была зноў адкрыта дарога ў [[Валінор]], Келеборн і Галадрыель адмовіліся адплысці на Захад. Яны жылі ў [[Эрэгіян]]е да таго, як быў заснаваны [[Лорыен (лес)|Лорыен]]. Паводле некаторых звестак, Келеборн таксама з'яўляўся сваяком [[Німлат]], жонкі Дзіёра. Падчас Вайны Пярсцёнка насіў мянушку ''Прамудры''{{sfn|Толкин, Властелин Колец. Книга I. Содружество Кольца|1999|loc=Часть 2. Глава седьмая. Зеркало Галадриэли}}. {{пачатак цытаты}}…Пасля падзення Саўрана Цемра рассеялася, і войскі Ворага ахапілі страх і роспач. Оркі Дол-Гулдура тройчы штурмавалі [[Лорыен (лес)|Лорыен]], але сіла Блаславёных Земляў была такой вялікая, што без Саўрана ўзяць Лорыен не ўдалося. Лясы на межах моцна пацярпелі, але напады былі адбіты, а калі развеялася Завеса Цемры, Келеборн на чале вялікага атрада пераправіўся праз Андуін і ўзяў Дол-Гулдур. [[Галадрыель]] абрынула сцены крэпасці.{{канец цытаты|крыніца=Дж. Р. Р. Толкін. Уладар Пярсцёнкаў: Вяртанне караля. Дадатак II «Аповесць гадоў (Храналогія Заходніх Земляў)»}} Келеборн не пажадаў пакідаць Серадзем'е і застаўся ў Лорыене з апошнімі прадстаўнікамі свайго народа. Праз некалькі гадоў пасля адплыцця [[Галадрыель]] Келеборн адвёў лорыенскіх эльфаў у [[Імладрыс]] і стаў жыць там з сынамі Элранда. З часам ён таксама пакінуў Серадзем'е на апошнім караблі разам з кіраўніком Шэрых Гаваняў [[Кірдан Карабел|Кірданам]], які чакаў гэтай гадзіны. == Генеалагічнае дрэва == {{Генеалогія Першанароджаных Эльфаў}} == Літаратурная крытыка == Некаторыя крытыкі адзначаюць, што персанаж Келеборна выглядае меней значным у параўнанні з Галадрыель{{sfn|Jardillier, Les échos arthuriens dans Le Seigneur des anneaux|2007|p=149}}. Сярэбраныя валасы Келеборна і залатыя валасы яго жонкі нагадваюць Тэлперыян і Лаўрэлін, [[Дрэвы Валар|Дрэвы Валінора]], і сімвалізуюць сувязь персанажа з дрэвамі{{sfn|Tolkien Studies|2009|loc=|p=103}}. Таксама існуе сцвярджэнне пра сувязь Келеборна з персанажам Кюлеборн ({{lang-de|Kuhleborn}}) з аповесці [[Фрыдрых дэ ла Мот Фуке|Фрыдрыха дэ ла Мот Фуке]] «Ундзіна»<ref>{{артыкул|аўтар= Семенихина, М.|загаловак= О Келеборне и Ундине|спасылка= http://www.tolkien.spb.ru/Pal-57.pdf|выданне= Палантир|тып= часопіс|месца= |выдавецтва= Толкиновское общество Санкт-Петербурга|год= 2009|нумар= 57|старонкі= 17—29|archive-date= 4 сакавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160304093211/http://www.tolkien.spb.ru/Pal-57.pdf}}</ref>. == Вобраз Келеборна ў адаптацыях Толкіна == У кінатрылогіі Пітэра Джэксана «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]» у ролі Келеборна выступіў новазеландскі акцёр [[Мартан Чокаш]]. У фільме «Уладар Пярсцёнкаў: Вяртанне караля» ён далучаецца да [[Фрода Торбінс|Фрода]], [[Більба Торбінс|Більба]], [[Гандальф]]а і [[Элранд]]а, і разам са сваёй жонкай [[Галадрыель]] усходзіць на борт эльфійскага карабля, які плыве ў [[Валінор]] — гэты эпізод не апісваецца ў арыгінальнай версіі [[Вяртанне караля|аднайменнай кнігі]] Толкіна. == Цікавыя факты == Келеборн — імя не толькі аднаго з [[Эльдар (Серадзем’е)|эльдар]], але і дрэва, якое расло на [[Тол-Эрэсеа]], саджанца Галатыліяна. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= Jardillier, C.|частка=Les échos arthuriens dans Le Seigneur des anneaux |загаловак= Tolkien et le Moyen Âge|адказны= Réd. L. M. Carruthers|месца= Paris|выдавецтва= CNRS éditions|год= 2007|pages= |allpages= 331|isbn= 9782271065681|ref= Jardillier, Les échos arthuriens dans Le Seigneur des anneaux}} * {{артыкул|аўтар=Cohen, C. M.|загаловак=The Unique Representation of Trees in The Lord of the Rings {{ref-en}}|выданне={{нп5|Tolkien Studies|Tolkien Studies|en|Tolkien Studies}}|тып=journal|выдавецтва=West Virginia University Press|год=2009|volume=6|pages=91—125|issn=1547-3155|ref=Tolkien Studies}} * {{кніга |аўтар =[[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкин Дж. Р. Р.]] |частка = |загаловак =[[Властелин Колец]]. Книга I. [[Братство Кольца|Содружество Кольца]] |арыгінал =The Lord of the Rings. The Fellowship of the Ring |спасылка = |адказны =Пер. с англ. М. Каменкович, В. Каррика |выданне = |месца ={{comment|СПб|Санкт-Петербург}} |выдавецтва =[[Азбука, выдавецтва|Азбука]] |год =1999 |тыраж =7000 |том = |старонкі = |старонак =704 |серыя = |isbn =5-7684-0747-2 |ref =Толкин, Властелин Колец. Книга I. Содружество Кольца }} * {{кніга |аўтар =[[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкин Дж. Р. Р.]] |частка = |загаловак =[[Уладар Пярсцёнкаў|Властелин Колец]]. Книга III. [[Вяртанне караля|Возвращение Короля]] |арыгінал =The Lord of the Rings. The Return of the King |спасылка = |адказны =Пер. с англ. М. Каменкович, В. Каррика |выданне = |месца ={{comment|СПб|Санкт-Петербург}} |выдавецтва =[[Азбука, выдавецтва|Азбука]] |год =1999 |тыраж =7000 |том = |старонкі = |старонак =734 |серыя = |isbn =5-7684-0749-9 |ref =Толкин, Властелин Колец. Книга III. Возвращение Короля }} * {{Кніга Няскончаныя паданні}} {{Уладар Пярсцёнкаў}} {{Свет Серадзем’я}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Серадзем’я]] [[Катэгорыя:Выдуманыя каралі]] [[Катэгорыя:Персанажы рамана «Уладар Пярсцёнкаў»]] elryh6rirg6bhxusqc5ne6wycceb6vx 0 220501 5161159 4725795 2026-07-05T08:31:44Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161159 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Барнс}} {{Кінематаграфіст | Імя = Бен Барнс | Арыгінал імя = Ben Barnes | Фота = Ben Barnes by Gage Skidmore.jpg | Імя пры нараджэнні = Бенджамін Томас Барнс | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = {{GBR}} | Гады актыўнасці = 2006 — наш час | Узнагароды = | Сайт = }} '''Бенджамін Томас «Бен» Барнс'''<ref>[http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 TeenHollywood.com — Ben Barnes: Chatting with «Caspian»<!-- Bot generated title -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080518054305/http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 |date=18 мая 2008 }}</ref>({{lang-en|Benjamin «Ben» Barnes}}; нар. 20 жніўня 1981 года, [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]) — англійскі {{акцёр|Вялікабрытаніі}} і {{спявак|Вялікабрытаніі}}, вядомы ролямі ў фільмах «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]]», «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]», «[[Дорыян Грэй]]», «[[Сёмы сын]]». == Біяграфія == === Раннія гады === Бен нарадзіўся 20 жніўня 1981 года ў Лондане. Бацька Томас Р. Барнс — прафесар псіхіятрыі Лонданскага імперскага каледжа, які спецыялізуецца на шызафрэніі, маці Трыша Барнс<ref name=fanlexikon>{{cite web|last=|first=|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes: gerne on Tour|publisher=Fan Lexikon|date=2008-07-30|url=http://www.fan-lexikon.de/film-tv/news/ben-barnes-gerne-on-tour.52324.html|accessdate=2012-05-30|quote=sagte der 26-Jahrige: "Ich wurde mir noch gern mehr von Neuseeland anschauen. Oder ins Geburtsland meiner Mutter reisen... nach Sudafrika..." ("said the 26-year-old: "I would like to see more of New Zealand. Or travel to the birthplace of my mother... South Africa...")}}</ref><ref name=u236grabdi>{{cite web|last=Hay|first=Carla|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes opens up about his musician mindset and working with legendary actors|publisher=u2360gradi|date=2011-11-13|url=http://www.u2360gradi.it/2011/11/13/intervista-per-killing-bono/|accessdate=2012-05-30|quote="My mum was raised Jewish, my dad is very scientifically minded..." ("Mia madre e stata sollevata ebreo, mio padre e molto mentalita scientifica...")}}</ref> з’яўляецца вядучым брытанскім шлюбным тэрапеўтам і сусветна вядомым кансультантам па пытаннях сям’і і шлюбу, член брытанскай асацыяцыі тэрапеўтаў, якія займаюцца шлюбнымі і сексуальнымі праблемамі (British Association of Marital and Sexual Therapists)<ref>{{cite news | url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | location=London | work=The Sun | first=Grant | last=Rollings | title=Ben's a prince among men | date=30 June 2008 | accessdate=23 студзеня 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210185220/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | archivedate=10 снежня 2008 | url-status=dead }}</ref>, брат Джэк (на 3 гады маладзейшы). Бен вучыўся ў Кінгстанскім універсітэце (''Kingston University'')<ref name=barnesbio>[http://www.benbarneswebsite.com/biography.html ''Ben Barnes — Biography''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130601081913/http://www.benbarneswebsite.com/biography.html |date=1 чэрвеня 2013 }} ''Ben Barnes Website'' Retrieved: 4 November 2011.</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3553599/Ben-Barnes-the-new-prince-of-Hollywood.html ''Ben Barnes: the new prince of Hollywood''] [[The Daily Telegraph]] Created: 25 June 2008. Retrieved: 4 November 2011.</ref>, скончыўшы ў 2004 годзе са ступенню бакалаўра па англійскай мове і драме, а таксама быў членам Нацыянальнага музычнага маладзёжнага тэатра (National Youth Music Theatre) з 1997 па 2003 год. Спявае, іграе на [[барабан]]ах і [[фартэпіяна]]. === Акцёрская кар’ера === Прафесійны дэбют Барнса адбыўся ў 2004 годзе — ён выканаў ролю ''Дантэ Габрыэля Расеці'' ў спектаклі «Loving Ophelia». Сваю экранную кар’еру ён пачынаў з маленькіх роляў у англійскіх тэлевізійных шоу, такіх як «''Liquid News''», «''Making Up Your Mind''», «''Doctors''» і «''Split Decision''». У 2006 годзе ён атрымаў ролю Дэйкіна ў спектаклі «''Аматары гісторыі''» («The History Boys»). Барнс спяваў у групе «''Hyrise''» і ў 2004 годзе браў удзел у складзе гэтай групы ў брытанскім адборы на [[конкурс Еўрабачанне]]. Пазней Бен з’явіўся ў двух фільмах: «[[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]]» ({{год у гісторыі кіно|2007}}), дзе выканаў невялікую ролю юнага бацькі Трыстана Торна, і [[Больш чым Бен, фільм|«Больш чым Бен»]] ({{год у гісторыі кіно|2008}}), дзе сыграў Паўла Цяцерскага (Собака). Пасля таго, як яму прапанавалі ролю прынца Каспіяна ў фільме «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян, фільм|Прынц Каспіян]]»<ref>{{cite news |title=In brief: Barnes skips History for Caspian |date=6 February 2007 |url=http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,2006925,00.html|work=[[The Guardian]] |accessdate=2007-08-01 |location=London}}</ref>, Барнс скасаваў кантракт з «''The History Boys''». На Уэст-Эндзе Барнса замяніў Джэймі Кінг. Бен падпісаў кантракт з [[Walt Disney Pictures]] і [[Walden Media]] на тры фільмы. У {{год у гісторыі кіно|2010}} годзе на экраны выйшаў фільм «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]». У маі {{год у гісторыі кіно|2009}} года выйшаў фільм з удзелам Бена «[[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]]», дзе ён сыграў ''Джона Уітэйкера''. У верасні таго ж года адбылася прэм’ера [[Дорыян Грэй, фільм|экранізацыі]] твора Оскара Уайльда «[[Партрэт Дорыяна Грэючы]]» рэжысёра [[Олівер Паркер|Олівера Паркера]], у якой Барнс сыграў галоўную ролю<ref>{{cite news |author=Stuart Kemp |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |title=Ben Barnes to shine as Dorian Gray |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=18 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527224751/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |archivedate=27 мая 2008 |accessdate=23 студзеня 2015 |url-status=live }}</ref>. У лістападзе 2008 становіцца апекуном брытанскага дабрачыннага фонду «Загадай жаданне» («[[Make a Wish]]»), які займаецца выкананнем жаданняў цяжкахворых дзяцей. '''Асабістае жыццё''' Аддае перавагу не распаўсюджвацца пра сваё асабістае жыццё. == Фільмаграфія == # {{год у гісторыі кіно|2006}} — Урачы (тэлесерыял) / ''Doctors''; серыя «Facing Up» — ''Крэг Ануін'' # 2006 — Split Decision (ТБ) — ''Крыс Уілбур # {{год у гісторыі кіно|2007}} — [[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]] / ''Stardust'' — ''малады Данстан # {{год у гісторыі кіно|2008}} — [[Больш чым Бен, фільм|Больш чым Бен]] / ''Bigger than Ben'' — ''Собака / Cobakka # 2008 — [[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]] / ''The Chronicles of Narnia: Prince Caspian'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # 2008 — [[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]] / {{lang-en|Easy Virtue}} — ''Джон Уітэйкер # {{год у гісторыі кіно|2009}} — [[Дорыян Грэй, фільм|Дорыян Грэй]] / ''Dorian Gray'' — ''Дорыян Грэй # {{год у гісторыі кіно|2010}} — [[Запёрты, фільм|Запёрты]] / ''Locked in'' — ''Джош # 2010 — [[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]] / ''The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # {{год у гісторыі кіно|2011}} — [[Забіць Бона]] / ''Killing Bono'' — ''Нейл Мак-кормі # {{год у гісторыі кіно|2012}} — [[Словы, фільм|Словы]] / ''The Words'' — ''малады чалавек'' # {{год у гісторыі кіно|2013}} — [[Вялікае вяселле]] / ''The Big Wedding'' — ''Алехандра Грыфін # {{год у гісторыі кіно|2014}} — [[Ведае толькі Бог]] / ''God Only Knows'' — ''Нік Тартана'' # {{год у гісторыі кіно|2015}} — [[Сёмы сын]] / ''The Seventh Son'' — ''Том Уорд'' # 2015 — У сваім розуме / Джэкі і Раян— ''Раян'' {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|1602660|Бен Барнс}} {{бібліяінфармацыя}} 0i1f84n3dh5pm2z2lz3usdzl6yorug9 5161160 5161159 2026-07-05T08:33:16Z Feeleman 163471 Афармленне 5161160 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Барнс}} {{Кінематаграфіст | Гады актыўнасці = 2006 — наш час }} '''Бенджамін Томас «Бен» Барнс'''<ref>[http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 TeenHollywood.com — Ben Barnes: Chatting with «Caspian»<!-- Bot generated title -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080518054305/http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 |date=18 мая 2008 }}</ref>({{lang-en|Benjamin «Ben» Barnes}}; нар. 20 жніўня 1981 года, [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]) — англійскі {{акцёр|Вялікабрытаніі}} і {{спявак|Вялікабрытаніі}}, вядомы ролямі ў фільмах «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]]», «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]», «[[Дорыян Грэй]]», «[[Сёмы сын]]». == Біяграфія == === Раннія гады === Бен нарадзіўся 20 жніўня 1981 года ў Лондане. Бацька Томас Р. Барнс — прафесар псіхіятрыі Лонданскага імперскага каледжа, які спецыялізуецца на шызафрэніі, маці Трыша Барнс<ref name=fanlexikon>{{cite web|last=|first=|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes: gerne on Tour|publisher=Fan Lexikon|date=2008-07-30|url=http://www.fan-lexikon.de/film-tv/news/ben-barnes-gerne-on-tour.52324.html|accessdate=2012-05-30|quote=sagte der 26-Jahrige: "Ich wurde mir noch gern mehr von Neuseeland anschauen. Oder ins Geburtsland meiner Mutter reisen... nach Sudafrika..." ("said the 26-year-old: "I would like to see more of New Zealand. Or travel to the birthplace of my mother... South Africa...")}}</ref><ref name=u236grabdi>{{cite web|last=Hay|first=Carla|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes opens up about his musician mindset and working with legendary actors|publisher=u2360gradi|date=2011-11-13|url=http://www.u2360gradi.it/2011/11/13/intervista-per-killing-bono/|accessdate=2012-05-30|quote="My mum was raised Jewish, my dad is very scientifically minded..." ("Mia madre e stata sollevata ebreo, mio padre e molto mentalita scientifica...")}}</ref> з’яўляецца вядучым брытанскім шлюбным тэрапеўтам і сусветна вядомым кансультантам па пытаннях сям’і і шлюбу, член брытанскай асацыяцыі тэрапеўтаў, якія займаюцца шлюбнымі і сексуальнымі праблемамі (British Association of Marital and Sexual Therapists)<ref>{{cite news | url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | location=London | work=The Sun | first=Grant | last=Rollings | title=Ben's a prince among men | date=30 June 2008 | accessdate=23 студзеня 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210185220/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | archivedate=10 снежня 2008 | url-status=dead }}</ref>, брат Джэк (на 3 гады маладзейшы). Бен вучыўся ў Кінгстанскім універсітэце (''Kingston University'')<ref name=barnesbio>[http://www.benbarneswebsite.com/biography.html ''Ben Barnes — Biography''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130601081913/http://www.benbarneswebsite.com/biography.html |date=1 чэрвеня 2013 }} ''Ben Barnes Website'' Retrieved: 4 November 2011.</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3553599/Ben-Barnes-the-new-prince-of-Hollywood.html ''Ben Barnes: the new prince of Hollywood''] [[The Daily Telegraph]] Created: 25 June 2008. Retrieved: 4 November 2011.</ref>, скончыўшы ў 2004 годзе са ступенню бакалаўра па англійскай мове і драме, а таксама быў членам Нацыянальнага музычнага маладзёжнага тэатра (National Youth Music Theatre) з 1997 па 2003 год. Спявае, іграе на [[барабан]]ах і [[фартэпіяна]]. === Акцёрская кар’ера === Прафесійны дэбют Барнса адбыўся ў 2004 годзе — ён выканаў ролю ''Дантэ Габрыэля Расеці'' ў спектаклі «Loving Ophelia». Сваю экранную кар’еру ён пачынаў з маленькіх роляў у англійскіх тэлевізійных шоу, такіх як «''Liquid News''», «''Making Up Your Mind''», «''Doctors''» і «''Split Decision''». У 2006 годзе ён атрымаў ролю Дэйкіна ў спектаклі «''Аматары гісторыі''» («The History Boys»). Барнс спяваў у групе «''Hyrise''» і ў 2004 годзе браў удзел у складзе гэтай групы ў брытанскім адборы на [[конкурс Еўрабачанне]]. Пазней Бен з’явіўся ў двух фільмах: «[[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]]» ({{год у гісторыі кіно|2007}}), дзе выканаў невялікую ролю юнага бацькі Трыстана Торна, і [[Больш чым Бен, фільм|«Больш чым Бен»]] ({{год у гісторыі кіно|2008}}), дзе сыграў Паўла Цяцерскага (Собака). Пасля таго, як яму прапанавалі ролю прынца Каспіяна ў фільме «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян, фільм|Прынц Каспіян]]»<ref>{{cite news |title=In brief: Barnes skips History for Caspian |date=6 February 2007 |url=http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,2006925,00.html|work=[[The Guardian]] |accessdate=2007-08-01 |location=London}}</ref>, Барнс скасаваў кантракт з «''The History Boys''». На Уэст-Эндзе Барнса замяніў Джэймі Кінг. Бен падпісаў кантракт з [[Walt Disney Pictures]] і [[Walden Media]] на тры фільмы. У {{год у гісторыі кіно|2010}} годзе на экраны выйшаў фільм «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]». У маі {{год у гісторыі кіно|2009}} года выйшаў фільм з удзелам Бена «[[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]]», дзе ён сыграў ''Джона Уітэйкера''. У верасні таго ж года адбылася прэм’ера [[Дорыян Грэй, фільм|экранізацыі]] твора Оскара Уайльда «[[Партрэт Дорыяна Грэючы]]» рэжысёра [[Олівер Паркер|Олівера Паркера]], у якой Барнс сыграў галоўную ролю<ref>{{cite news |author=Stuart Kemp |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |title=Ben Barnes to shine as Dorian Gray |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=18 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527224751/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |archivedate=27 мая 2008 |accessdate=23 студзеня 2015 |url-status=live }}</ref>. У лістападзе 2008 становіцца апекуном брытанскага дабрачыннага фонду «Загадай жаданне» («[[Make a Wish]]»), які займаецца выкананнем жаданняў цяжкахворых дзяцей. '''Асабістае жыццё''' Аддае перавагу не распаўсюджвацца пра сваё асабістае жыццё. == Фільмаграфія == # {{год у гісторыі кіно|2006}} — Урачы (тэлесерыял) / ''Doctors''; серыя «Facing Up» — ''Крэг Ануін'' # 2006 — Split Decision (ТБ) — ''Крыс Уілбур # {{год у гісторыі кіно|2007}} — [[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]] / ''Stardust'' — ''малады Данстан # {{год у гісторыі кіно|2008}} — [[Больш чым Бен, фільм|Больш чым Бен]] / ''Bigger than Ben'' — ''Собака / Cobakka # 2008 — [[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]] / ''The Chronicles of Narnia: Prince Caspian'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # 2008 — [[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]] / {{lang-en|Easy Virtue}} — ''Джон Уітэйкер # {{год у гісторыі кіно|2009}} — [[Дорыян Грэй, фільм|Дорыян Грэй]] / ''Dorian Gray'' — ''Дорыян Грэй # {{год у гісторыі кіно|2010}} — [[Запёрты, фільм|Запёрты]] / ''Locked in'' — ''Джош # 2010 — [[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]] / ''The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # {{год у гісторыі кіно|2011}} — [[Забіць Бона]] / ''Killing Bono'' — ''Нейл Мак-кормі # {{год у гісторыі кіно|2012}} — [[Словы, фільм|Словы]] / ''The Words'' — ''малады чалавек'' # {{год у гісторыі кіно|2013}} — [[Вялікае вяселле]] / ''The Big Wedding'' — ''Алехандра Грыфін # {{год у гісторыі кіно|2014}} — [[Ведае толькі Бог]] / ''God Only Knows'' — ''Нік Тартана'' # {{год у гісторыі кіно|2015}} — [[Сёмы сын]] / ''The Seventh Son'' — ''Том Уорд'' # 2015 — У сваім розуме / Джэкі і Раян— ''Раян'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb name|1602660|Бен Барнс}} {{бібліяінфармацыя}} h3au0br94sxrfn0hwson979iiwquh49 5161162 5161160 2026-07-05T08:34:09Z Feeleman 163471 афармленне 5161162 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Барнс}} {{Кінематаграфіст | Гады актыўнасці = 2006 — наш час }} '''Бенджамін Томас «Бен» Барнс'''<ref>[http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 TeenHollywood.com — Ben Barnes: Chatting with «Caspian»<!-- Bot generated title -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080518054305/http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 |date=18 мая 2008 }}</ref>({{lang-en|Benjamin «Ben» Barnes}}; нар. 20 жніўня 1981 года, [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]) — англійскі {{акцёр|Вялікабрытаніі|XXI стагоддзя}} і {{спявак|Вялікабрытаніі|XXI стагоддзя}}, вядомы ролямі ў фільмах «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]]», «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]», «[[Дорыян Грэй]]», «[[Сёмы сын]]». == Біяграфія == === Раннія гады === Бен нарадзіўся 20 жніўня 1981 года ў Лондане. Бацька Томас Р. Барнс — прафесар псіхіятрыі Лонданскага імперскага каледжа, які спецыялізуецца на шызафрэніі, маці Трыша Барнс<ref name=fanlexikon>{{cite web|last=|first=|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes: gerne on Tour|publisher=Fan Lexikon|date=2008-07-30|url=http://www.fan-lexikon.de/film-tv/news/ben-barnes-gerne-on-tour.52324.html|accessdate=2012-05-30|quote=sagte der 26-Jahrige: "Ich wurde mir noch gern mehr von Neuseeland anschauen. Oder ins Geburtsland meiner Mutter reisen... nach Sudafrika..." ("said the 26-year-old: "I would like to see more of New Zealand. Or travel to the birthplace of my mother... South Africa...")}}</ref><ref name=u236grabdi>{{cite web|last=Hay|first=Carla|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes opens up about his musician mindset and working with legendary actors|publisher=u2360gradi|date=2011-11-13|url=http://www.u2360gradi.it/2011/11/13/intervista-per-killing-bono/|accessdate=2012-05-30|quote="My mum was raised Jewish, my dad is very scientifically minded..." ("Mia madre e stata sollevata ebreo, mio padre e molto mentalita scientifica...")}}</ref> з’яўляецца вядучым брытанскім шлюбным тэрапеўтам і сусветна вядомым кансультантам па пытаннях сям’і і шлюбу, член брытанскай асацыяцыі тэрапеўтаў, якія займаюцца шлюбнымі і сексуальнымі праблемамі (British Association of Marital and Sexual Therapists)<ref>{{cite news | url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | location=London | work=The Sun | first=Grant | last=Rollings | title=Ben's a prince among men | date=30 June 2008 | accessdate=23 студзеня 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210185220/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | archivedate=10 снежня 2008 | url-status=dead }}</ref>, брат Джэк (на 3 гады маладзейшы). Бен вучыўся ў Кінгстанскім універсітэце (''Kingston University'')<ref name=barnesbio>[http://www.benbarneswebsite.com/biography.html ''Ben Barnes — Biography''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130601081913/http://www.benbarneswebsite.com/biography.html |date=1 чэрвеня 2013 }} ''Ben Barnes Website'' Retrieved: 4 November 2011.</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3553599/Ben-Barnes-the-new-prince-of-Hollywood.html ''Ben Barnes: the new prince of Hollywood''] [[The Daily Telegraph]] Created: 25 June 2008. Retrieved: 4 November 2011.</ref>, скончыўшы ў 2004 годзе са ступенню бакалаўра па англійскай мове і драме, а таксама быў членам Нацыянальнага музычнага маладзёжнага тэатра (National Youth Music Theatre) з 1997 па 2003 год. Спявае, іграе на [[барабан]]ах і [[фартэпіяна]]. === Акцёрская кар’ера === Прафесійны дэбют Барнса адбыўся ў 2004 годзе — ён выканаў ролю ''Дантэ Габрыэля Расеці'' ў спектаклі «Loving Ophelia». Сваю экранную кар’еру ён пачынаў з маленькіх роляў у англійскіх тэлевізійных шоу, такіх як «''Liquid News''», «''Making Up Your Mind''», «''Doctors''» і «''Split Decision''». У 2006 годзе ён атрымаў ролю Дэйкіна ў спектаклі «''Аматары гісторыі''» («The History Boys»). Барнс спяваў у групе «''Hyrise''» і ў 2004 годзе браў удзел у складзе гэтай групы ў брытанскім адборы на [[конкурс Еўрабачанне]]. Пазней Бен з’явіўся ў двух фільмах: «[[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]]» ({{год у гісторыі кіно|2007}}), дзе выканаў невялікую ролю юнага бацькі Трыстана Торна, і [[Больш чым Бен, фільм|«Больш чым Бен»]] ({{год у гісторыі кіно|2008}}), дзе сыграў Паўла Цяцерскага (Собака). Пасля таго, як яму прапанавалі ролю прынца Каспіяна ў фільме «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян, фільм|Прынц Каспіян]]»<ref>{{cite news |title=In brief: Barnes skips History for Caspian |date=6 February 2007 |url=http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,2006925,00.html|work=[[The Guardian]] |accessdate=2007-08-01 |location=London}}</ref>, Барнс скасаваў кантракт з «''The History Boys''». На Уэст-Эндзе Барнса замяніў Джэймі Кінг. Бен падпісаў кантракт з [[Walt Disney Pictures]] і [[Walden Media]] на тры фільмы. У {{год у гісторыі кіно|2010}} годзе на экраны выйшаў фільм «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]». У маі {{год у гісторыі кіно|2009}} года выйшаў фільм з удзелам Бена «[[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]]», дзе ён сыграў ''Джона Уітэйкера''. У верасні таго ж года адбылася прэм’ера [[Дорыян Грэй, фільм|экранізацыі]] твора Оскара Уайльда «[[Партрэт Дорыяна Грэючы]]» рэжысёра [[Олівер Паркер|Олівера Паркера]], у якой Барнс сыграў галоўную ролю<ref>{{cite news |author=Stuart Kemp |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |title=Ben Barnes to shine as Dorian Gray |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=18 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527224751/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |archivedate=27 мая 2008 |accessdate=23 студзеня 2015 |url-status=live }}</ref>. У лістападзе 2008 становіцца апекуном брытанскага дабрачыннага фонду «Загадай жаданне» («[[Make a Wish]]»), які займаецца выкананнем жаданняў цяжкахворых дзяцей. '''Асабістае жыццё''' Аддае перавагу не распаўсюджвацца пра сваё асабістае жыццё. == Фільмаграфія == # {{год у гісторыі кіно|2006}} — Урачы (тэлесерыял) / ''Doctors''; серыя «Facing Up» — ''Крэг Ануін'' # 2006 — Split Decision (ТБ) — ''Крыс Уілбур # {{год у гісторыі кіно|2007}} — [[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]] / ''Stardust'' — ''малады Данстан # {{год у гісторыі кіно|2008}} — [[Больш чым Бен, фільм|Больш чым Бен]] / ''Bigger than Ben'' — ''Собака / Cobakka # 2008 — [[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]] / ''The Chronicles of Narnia: Prince Caspian'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # 2008 — [[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]] / {{lang-en|Easy Virtue}} — ''Джон Уітэйкер # {{год у гісторыі кіно|2009}} — [[Дорыян Грэй, фільм|Дорыян Грэй]] / ''Dorian Gray'' — ''Дорыян Грэй # {{год у гісторыі кіно|2010}} — [[Запёрты, фільм|Запёрты]] / ''Locked in'' — ''Джош # 2010 — [[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]] / ''The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # {{год у гісторыі кіно|2011}} — [[Забіць Бона]] / ''Killing Bono'' — ''Нейл Мак-кормі # {{год у гісторыі кіно|2012}} — [[Словы, фільм|Словы]] / ''The Words'' — ''малады чалавек'' # {{год у гісторыі кіно|2013}} — [[Вялікае вяселле]] / ''The Big Wedding'' — ''Алехандра Грыфін # {{год у гісторыі кіно|2014}} — [[Ведае толькі Бог]] / ''God Only Knows'' — ''Нік Тартана'' # {{год у гісторыі кіно|2015}} — [[Сёмы сын]] / ''The Seventh Son'' — ''Том Уорд'' # 2015 — У сваім розуме / Джэкі і Раян— ''Раян'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb name|1602660|Бен Барнс}} {{бібліяінфармацыя}} 4u18mwvjplic6wciqa7iaoyuj5m1ugk 5161163 5161162 2026-07-05T08:35:14Z Feeleman 163471 +[[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]]; +[[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161163 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Барнс}} {{Кінематаграфіст | Гады актыўнасці = 2006 — наш час }} '''Бенджамін Томас «Бен» Барнс'''<ref>[http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 TeenHollywood.com — Ben Barnes: Chatting with «Caspian»<!-- Bot generated title -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080518054305/http://www.teenhollywood.com/d.asp?r=175338&c=1038&p=5 |date=18 мая 2008 }}</ref>({{lang-en|Benjamin «Ben» Barnes}}; нар. 20 жніўня 1981 года, [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]) — англійскі {{акцёр|Вялікабрытаніі|XXI стагоддзя}} і {{спявак|Вялікабрытаніі|XXI стагоддзя}}, вядомы ролямі ў фільмах «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]]», «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]», «[[Дорыян Грэй]]», «[[Сёмы сын]]». == Біяграфія == === Раннія гады === Бен нарадзіўся 20 жніўня 1981 года ў Лондане. Бацька Томас Р. Барнс — прафесар псіхіятрыі Лонданскага імперскага каледжа, які спецыялізуецца на шызафрэніі, маці Трыша Барнс<ref name=fanlexikon>{{cite web|last=|first=|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes: gerne on Tour|publisher=Fan Lexikon|date=2008-07-30|url=http://www.fan-lexikon.de/film-tv/news/ben-barnes-gerne-on-tour.52324.html|accessdate=2012-05-30|quote=sagte der 26-Jahrige: "Ich wurde mir noch gern mehr von Neuseeland anschauen. Oder ins Geburtsland meiner Mutter reisen... nach Sudafrika..." ("said the 26-year-old: "I would like to see more of New Zealand. Or travel to the birthplace of my mother... South Africa...")}}</ref><ref name=u236grabdi>{{cite web|last=Hay|first=Carla|authorlink=|coauthors=|title=Ben Barnes opens up about his musician mindset and working with legendary actors|publisher=u2360gradi|date=2011-11-13|url=http://www.u2360gradi.it/2011/11/13/intervista-per-killing-bono/|accessdate=2012-05-30|quote="My mum was raised Jewish, my dad is very scientifically minded..." ("Mia madre e stata sollevata ebreo, mio padre e molto mentalita scientifica...")}}</ref> з’яўляецца вядучым брытанскім шлюбным тэрапеўтам і сусветна вядомым кансультантам па пытаннях сям’і і шлюбу, член брытанскай асацыяцыі тэрапеўтаў, якія займаюцца шлюбнымі і сексуальнымі праблемамі (British Association of Marital and Sexual Therapists)<ref>{{cite news | url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | location=London | work=The Sun | first=Grant | last=Rollings | title=Ben's a prince among men | date=30 June 2008 | accessdate=23 студзеня 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210185220/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/film/article1359917.ece | archivedate=10 снежня 2008 | url-status=dead }}</ref>, брат Джэк (на 3 гады маладзейшы). Бен вучыўся ў Кінгстанскім універсітэце (''Kingston University'')<ref name=barnesbio>[http://www.benbarneswebsite.com/biography.html ''Ben Barnes — Biography''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130601081913/http://www.benbarneswebsite.com/biography.html |date=1 чэрвеня 2013 }} ''Ben Barnes Website'' Retrieved: 4 November 2011.</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3553599/Ben-Barnes-the-new-prince-of-Hollywood.html ''Ben Barnes: the new prince of Hollywood''] [[The Daily Telegraph]] Created: 25 June 2008. Retrieved: 4 November 2011.</ref>, скончыўшы ў 2004 годзе са ступенню бакалаўра па англійскай мове і драме, а таксама быў членам Нацыянальнага музычнага маладзёжнага тэатра (National Youth Music Theatre) з 1997 па 2003 год. Спявае, іграе на [[барабан]]ах і [[фартэпіяна]]. === Акцёрская кар’ера === Прафесійны дэбют Барнса адбыўся ў 2004 годзе — ён выканаў ролю ''Дантэ Габрыэля Расеці'' ў спектаклі «Loving Ophelia». Сваю экранную кар’еру ён пачынаў з маленькіх роляў у англійскіх тэлевізійных шоу, такіх як «''Liquid News''», «''Making Up Your Mind''», «''Doctors''» і «''Split Decision''». У 2006 годзе ён атрымаў ролю Дэйкіна ў спектаклі «''Аматары гісторыі''» («The History Boys»). Барнс спяваў у групе «''Hyrise''» і ў 2004 годзе браў удзел у складзе гэтай групы ў брытанскім адборы на [[конкурс Еўрабачанне]]. Пазней Бен з’явіўся ў двух фільмах: «[[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]]» ({{год у гісторыі кіно|2007}}), дзе выканаў невялікую ролю юнага бацькі Трыстана Торна, і [[Больш чым Бен, фільм|«Больш чым Бен»]] ({{год у гісторыі кіно|2008}}), дзе сыграў Паўла Цяцерскага (Собака). Пасля таго, як яму прапанавалі ролю прынца Каспіяна ў фільме «[[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян, фільм|Прынц Каспіян]]»<ref>{{cite news |title=In brief: Barnes skips History for Caspian |date=6 February 2007 |url=http://film.guardian.co.uk/news/story/0,,2006925,00.html|work=[[The Guardian]] |accessdate=2007-08-01 |location=London}}</ref>, Барнс скасаваў кантракт з «''The History Boys''». На Уэст-Эндзе Барнса замяніў Джэймі Кінг. Бен падпісаў кантракт з [[Walt Disney Pictures]] і [[Walden Media]] на тры фільмы. У {{год у гісторыі кіно|2010}} годзе на экраны выйшаў фільм «[[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]]». У маі {{год у гісторыі кіно|2009}} года выйшаў фільм з удзелам Бена «[[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]]», дзе ён сыграў ''Джона Уітэйкера''. У верасні таго ж года адбылася прэм’ера [[Дорыян Грэй, фільм|экранізацыі]] твора Оскара Уайльда «[[Партрэт Дорыяна Грэючы]]» рэжысёра [[Олівер Паркер|Олівера Паркера]], у якой Барнс сыграў галоўную ролю<ref>{{cite news |author=Stuart Kemp |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |title=Ben Barnes to shine as Dorian Gray |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=18 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527224751/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i7c5c16b2d6b9258e31f4f8eada83452e |archivedate=27 мая 2008 |accessdate=23 студзеня 2015 |url-status=live }}</ref>. У лістападзе 2008 становіцца апекуном брытанскага дабрачыннага фонду «Загадай жаданне» («[[Make a Wish]]»), які займаецца выкананнем жаданняў цяжкахворых дзяцей. '''Асабістае жыццё''' Аддае перавагу не распаўсюджвацца пра сваё асабістае жыццё. == Фільмаграфія == # {{год у гісторыі кіно|2006}} — Урачы (тэлесерыял) / ''Doctors''; серыя «Facing Up» — ''Крэг Ануін'' # 2006 — Split Decision (ТБ) — ''Крыс Уілбур # {{год у гісторыі кіно|2007}} — [[Зорны пыл, фільм, 2007|Зорны пыл]] / ''Stardust'' — ''малады Данстан # {{год у гісторыі кіно|2008}} — [[Больш чым Бен, фільм|Больш чым Бен]] / ''Bigger than Ben'' — ''Собака / Cobakka # 2008 — [[Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян]] / ''The Chronicles of Narnia: Prince Caspian'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # 2008 — [[Лёгкія паводзіны, фільм, 2008|Лёгкія паводзіны]] / {{lang-en|Easy Virtue}} — ''Джон Уітэйкер # {{год у гісторыі кіно|2009}} — [[Дорыян Грэй, фільм|Дорыян Грэй]] / ''Dorian Gray'' — ''Дорыян Грэй # {{год у гісторыі кіно|2010}} — [[Запёрты, фільм|Запёрты]] / ''Locked in'' — ''Джош # 2010 — [[Хронікі Нарніі: Заваёўнік Світанку]] / ''The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader'' — ''[[Каспіян X|прынц Каспіян]] # {{год у гісторыі кіно|2011}} — [[Забіць Бона]] / ''Killing Bono'' — ''Нейл Мак-кормі # {{год у гісторыі кіно|2012}} — [[Словы, фільм|Словы]] / ''The Words'' — ''малады чалавек'' # {{год у гісторыі кіно|2013}} — [[Вялікае вяселле]] / ''The Big Wedding'' — ''Алехандра Грыфін # {{год у гісторыі кіно|2014}} — [[Ведае толькі Бог]] / ''God Only Knows'' — ''Нік Тартана'' # {{год у гісторыі кіно|2015}} — [[Сёмы сын]] / ''The Seventh Son'' — ''Том Уорд'' # 2015 — У сваім розуме / Джэкі і Раян— ''Раян'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb name|1602660|Бен Барнс}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]] neg79cxe4fr8nmtm878erdtxhlo57ej 2 222960 5161069 5048580 2026-07-05T04:15:56Z StarDeg 16311 5161069 wikitext text/x-wiki {{Вікістаж удзельніка|06|05|2012}} [[Горад Адэса|Адэса]] {{Babel|be-2|ru-2|en-3|fr-4|pl-4|uk-2}} {{Лічыльнік артыкулаў|745}} '''Мае юбілейныя артыкулы''' {| class="wikitable" |- ! Нумар артыкула !! Артыкул !! Дата |- | 1-ы || [[Жан-Батыст Бесьер]] ||18.4.2015 |- | 50-ы || [[Рэўвен Рыўлін]] || 14.9.2016 |- | 100-ы ||[[Баніфацый VI, Папа Рымскі]] || 30.10.2016 |- | 150-ы ||[[Картэр Глас]] || 29.12.2016 |- | 200-ы ||[[Джон Уільям Сноу]]|| 18.3.2017 |- | 250-ы ||[[Жукаўскас]]|| 14.6.2017 |- | 300-а ||[[Эдуар Філіп ]]|| 28.9.2017 |- | 350-а ||[[Мацвей Ісакавіч Блантэр]]|| 29.01.2018 |- | 400-а ||[[Чарлтан Хестан]]|| 07.08.2018 |- | 450-а ||[[Георгій Цімафеевіч Дабравольскі]]|| 30.12.2018 |- | 500-а ||[[Патрык Шэнахэн]]|| 25.06.2019 |- | 550-а ||[[Мікалай Мікалаевіч Рукавішнікаў]]|| 26.09.2019 |- | 600-а ||[[Сяргей Генадзевіч Арбузаў]]|| 21.04.2020 |- | 650-а ||[[Эфраім Кацір]]|| 09.06.2021 |- | 700-а ||[[Эрык Нордгрэн]]|| 10.08.2024 |- | 750-а ||[[Віктар Антонавіч Садоўнічы]]|| 20.08.2025 |- | 800-а ||[[Віктар Антонавіч Садоўнічы]]|| 20.08.2025 |} <div style="float: left;">{{Удзельнік:Sp kenny/Userbox/занадта мала}}</div> [[en:User:StarDeg]] [[be-x-old:User:StarDeg]] [[bg:Потребител:StarDeg]] [[es:Usuario:StarDeg]] [[it:Utente:StarDeg]] [[pl:User:StarDeg]] [[ru:User:StarDeg]] [[uk:User:StarDeg]] [[eo:Uzanto:StarDeg]] [[sh:Korisnik:StarDeg]] [[tr:User:StarDeg]] [[el:Χρήστης:StarDeg]] a2epchtkx67slfc57k5cy8u80e3xkve 5161071 5161069 2026-07-05T04:19:41Z StarDeg 16311 5161071 wikitext text/x-wiki {{Вікістаж удзельніка|06|05|2012}} [[Горад Адэса|Адэса]] {{Babel|be-2|ru-2|en-3|fr-4|pl-4|uk-2}} {{Лічыльнік артыкулаў|745}} '''Мае юбілейныя артыкулы''' {| class="wikitable" |- ! Нумар артыкула !! Артыкул !! Дата |- | 1-ы || [[Жан-Батыст Бесьер]] ||18.4.2015 |- | 50-ы || [[Рэўвен Рыўлін]] || 14.9.2016 |- | 100-ы ||[[Баніфацый VI, Папа Рымскі]] || 30.10.2016 |- | 150-ы ||[[Картэр Глас]] || 29.12.2016 |- | 200-ы ||[[Джон Уільям Сноу]]|| 18.3.2017 |- | 250-ы ||[[Жукаўскас]]|| 14.6.2017 |- | 300-а ||[[Эдуар Філіп ]]|| 28.9.2017 |- | 350-а ||[[Мацвей Ісакавіч Блантэр]]|| 29.01.2018 |- | 400-а ||[[Чарлтан Хестан]]|| 07.08.2018 |- | 450-а ||[[Георгій Цімафеевіч Дабравольскі]]|| 30.12.2018 |- | 500-а ||[[Патрык Шэнахэн]]|| 25.06.2019 |- | 550-а ||[[Мікалай Мікалаевіч Рукавішнікаў]]|| 26.09.2019 |- | 600-а ||[[Сяргей Генадзевіч Арбузаў]]|| 21.04.2020 |- | 650-а ||[[Эфраім Кацір]]|| 09.06.2021 |- | 700-а ||[[Эрык Нордгрэн]]|| 10.08.2024 |- | 750-а ||[[Віктар Антонавіч Садоўнічы]]|| 20.08.2025 |- | 800-а ||[[Марыя Тэрэза Тасканская]]|| 20.08.2025 |} <div style="float: left;">{{Удзельнік:Sp kenny/Userbox/занадта мала}}</div> [[en:User:StarDeg]] [[be-x-old:User:StarDeg]] [[bg:Потребител:StarDeg]] [[es:Usuario:StarDeg]] [[it:Utente:StarDeg]] [[pl:User:StarDeg]] [[ru:User:StarDeg]] [[uk:User:StarDeg]] [[eo:Uzanto:StarDeg]] [[sh:Korisnik:StarDeg]] [[tr:User:StarDeg]] [[el:Χρήστης:StarDeg]] s429mp4gj5t2coverv93e2erj0aseqz 5161072 5161071 2026-07-05T04:21:37Z StarDeg 16311 5161072 wikitext text/x-wiki {{Вікістаж удзельніка|06|05|2012}} [[Горад Адэса|Адэса]] {{Babel|be-2|ru-2|en-3|fr-4|pl-4|uk-2}} {{Лічыльнік артыкулаў|745}} '''Мае юбілейныя артыкулы''' {| class="wikitable" |- ! Нумар артыкула !! Артыкул !! Дата |- | 1-ы || [[Жан-Батыст Бесьер]] ||18.4.2015 |- | 100-ы ||[[Баніфацый VI, Папа Рымскі]] || 30.10.2016 |- | 200-ы ||[[Джон Уільям Сноу]]|| 18.3.2017 |- | 300-а ||[[Эдуар Філіп ]]|| 28.9.2017 |- | 400-а ||[[Чарлтан Хестан]]|| 07.08.2018 |- | 500-а ||[[Патрык Шэнахэн]]|| 25.06.2019 |- | 600-а ||[[Сяргей Генадзевіч Арбузаў]]|| 21.04.2020 |- | 700-а ||[[Эрык Нордгрэн]]|| 10.08.2024 |- | 800-а ||[[Марыя Тэрэза Тасканская]]|| 21.02.2026 |} <div style="float: left;">{{Удзельнік:Sp kenny/Userbox/занадта мала}}</div> [[en:User:StarDeg]] [[be-x-old:User:StarDeg]] [[bg:Потребител:StarDeg]] [[es:Usuario:StarDeg]] [[it:Utente:StarDeg]] [[pl:User:StarDeg]] [[ru:User:StarDeg]] [[uk:User:StarDeg]] [[eo:Uzanto:StarDeg]] [[sh:Korisnik:StarDeg]] [[tr:User:StarDeg]] [[el:Χρήστης:StarDeg]] pmhfj2exs2dq50tggpyhp8dffkh5ui3 0 222988 5161151 5113000 2026-07-05T07:33:12Z Feeleman 163471 афармленне, арфаграфія 5161151 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman The Secret Service.jpg }} '''«Kingsman: Сакрэтная служба»''' ({{lang-en|Kingsman: The Secret Service}}) — [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Мэцью Вон]]а з [[Тэран Эджэртан|Тэранам Эджэртанам]], [[Колін Фёрт|Колінам Фертам]] і [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэлам Л. Джэксанам]] у галоўных ролях. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 29 студзеня 2015 года<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30973833|title=Colin Firth on being an ‘unlikely killer’|publisher=''BBC News''|date=2015-01-25|lang=en}}</ref>, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 13 лютага. == Сюжэт == ''1997 год.'' Падчас місіі на Сярэднім Усходзе гіне без пяці хвілін агент сакрэтнай службы, коштам уласнага жыцця ратуючы астатнюю каманду. Яго настаўнік Гары Харт, па псеўданіме Галахад, наведвае сям'ю загінулага, дзе перадае ўдаве і маленькаму сыну Эгзі медаль за адвагу і абяцае выканаць любую паслугу, трэба толькі патэлефанаваць на выбіты на медалі нумар і сказаць пароль. ''праз 17 гадоў.'' Эгзі малады чалавек, які з адзнакай скончыў школу, праявіў талент да гімнастыкі і адслужыў у марской пяхоце, але беспрацоўны і пакуль не знайшоў месца ў жыцці. Ён сварыцца з бандай Дзіна, свайго айчыма, але вымушаны капітуляваць з-за колькаснай перавагі праціўніка. У адплату Эгзі з прыяцелямі крадзе машыну аднаго з іх, аднак іх наганяе паліцыя, і цяпер яму пагражае 18 месяцаў турмы. Ён тэлефануе Галахаду, і той вызваляе яго. Гары расказвае, што ён і бацька Эгзі працавалі на Kingsman, калі той ахвяраваў сваім жыццём, ратуючы паплечнікаў. І што яго бацька б не ўхваліў, што такі адораны юнак растрачвае свой бліскучы патэнцыял. У гэты момант у паб прыходзіць шайка Дзіна, каб адпомсціць Эгзі за яго выхадку, але па неасцярожнасці абражае Гары, пасля чаго той віртуозна расквітваецца з усёй зграяй. Тым часам у гарах Аргенціны падчас аперацыі па выратаванні прафесара Джэймса Арнальда, выкрадзенага эксцэнтрычным мільярдэрам Рычмандам Валентайнам, ад рук памочніцы злачынца па імі Газель гіне іншы сакрэтны агент Ланселот. Глава Kingsman Артур прымае рашэнне аб папаўненні радоў, і цяпер кожны агент павінен прапанаваць свайго кандыдата. Пратэжэ Гары становіцца Эгзі. Ён разам з іншымі прэтэндэнтамі, сярод якіх прыязная Роксі і ганарысты Чарлі, праходзіць чараду выпрабаванняў пад кіраўніцтвам Мерліна, кіраўніка тэхнічнай службы. Лепшы з каманды стане новым Ланселотам, іншыя адправяцца дадому. На пачатку навучання кожны кандыдат выбірае шчанюка, з якога ён павінен выгадаваць сапраўднага баявога сабаку. Эгзі бярэ мопса, памылкова лічачы, што гэта шчанюк бульдога. Тым часам Гары наведвае прафесара Арнальда, каб высветліць падрабязнасці выкрадання. Падчас допыту галава навукоўца ўзрываецца, а на Галахада нападае пара галаварэзаў. Той збягае, зладзіўшы выбух, але ў выніку ўпадае ў кому і апамятуецца толькі праз некалькі месяцаў. Мерлін высвятляе, што прафесар загінуў ад дзеяння невялікага імплантата ў шыі. След выводзіць яго на Рычманда Валентайна, які тым часам арганізоўвае атракцыён нечуванай шчодрасці, даючы ўсім жадаючым бясплатныя сім-карты з безлімітнымі званкамі і Інтэрнэтам. Апроч гэтага, ён тайна вярбуе ці выкрадае ўплывовых людзей па ўсім свеце, сярод якіх і шведская прынцэса Тыльда. Да гэтага часу з усіх прэтэндэнтаў застаецца толькі трое: Эгзі, Чарлі і Роксі. Адбываецца новае выпрабаванне, па выніках якога Чарлі з ганьбай адпраўляецца дамоў, а двое іншых выходзяць у фінал. Па традыцыі ім даецца 24 гадзіны на зносіны са сваімі настаўнікамі. Гары вучыць юнака, што значыць быць джэнтльменам, паказвае арсенал і заказвае яму касцюм, кажучы, што нават калі Эгзі не стане агентам, той застанецца ў яго на памяць. Галахад наведвае Валентайна пад відам мільярдэра-філантропа і высвятляе, што той цікавіцца адной цэркаўкай у штаце Кентукі. Аднак злачынец разумее, што Гары і ёсць той агент, што прыходзіў да прафесара. Эгзі, у сваю чаргу, правальвае фінальнае заданне, бо адмаўляецца застрэліць свайго сабаку, і адпраўляецца дамоў, а новым Ланселотам становіцца Роксі. Раззлаваны Гары прымусова прывозіць юнака ў свой дом, дзе паказвае пудзіла сабакі, якога ў свой час таксама "застрэліў", пасля чаго прывёз да сябе, дзе ён пражыў яшчэ 11 гадоў, бо Kingsman закліканы абараняць жыцці і ўсе смерці падчас навучання былі не больш чым фікцыяй. Гары трэба адпраўляцца ў царкву, і ён пакідае Эгзі, паабяцаўшы ва ўсім разабрацца пасля вяртання. Высвятляецца, што Валентайн планаваў выкарыстоўваць вернікаў для тэсціравання сваёй псіхатроннай зброі. Па камандзе тэлефоны з сім-картамі яго вытворчасці пачынаюць трансляваць сігнал, які выклікае некантралюемую агрэсію і цягу да забойства ўсіх, хто апынуўся ў радыусе дзеяння. Галахад, які патрапіў пад уздзеянне сігналу, ладзіць ў царкве бойню. Як вынік, усе вернікі мёртвыя, а Гары на выхадзе сустракае Валентайна, які раскрывае свой план: знішчыць большую частку чалавецтва, бо яно знішчае Зямлю, каб затым разам з выбранымі, якія схаваліся ў бункерах, пабудаваць новы свет. Пасля гэтага ён забівае агента. За гэтымі падзеямі па відэасувязі назіралі Мерлін, Артур і Эгзі, пакінуты ў доме ў Гары. Засмучаны смерцю настаўніка, юнак кідаецца да главы Kingsman. Той прапануе па традыцыі выпіць за загінулага агента куфель каньяку, але Эгзі заўважае ў яго такой жа шнар, які быў у прафесара і іншых выбраных. Разумеючы, што Артур здраднік, юнак адцягвае яго ўвагу і мяняе месцамі чаркі. У выніку глава выпівае атручаны каньяк і памірае. Эгзі дастае з яго шыі мікрачып, які аддае на даследаванне Мерліну. Той вызначае, што чып закліканы блакіраваць сігнал ад сім-карт, а ў якасці бонусу Валентайн можа дыстанцыйна забіць любога ўладальніка такой прылады. Цяпер Эгзі, Мерлін і Роксі павінны прадухіліць канец свету. Роксі адпраўляецца ў космас, каб знішчыць адзін са спадарожнікаў Валентайна, разарваўшы ланцужок, па якім будзе перадавацца сігнал, і тым самым выйграць час для напарнікаў. Мерлін і Эгзі, выкарыстоўваючы запрашэнне Чэстэра Кінга (сапраўднае імя Артура), пранікаюць у бункер да Валентайна і яго кампаніі. Эгзі ўдаецца падлучыцца да ўнутранай сеткі базы, пасля чаго Мерлін пачынае ўзломваць праграму злачынца. Аднак усё ляціць сабаку пад хвост, калі юнака раскрывае Чарлі, які апынуўся сярод эліты, у выніку чаго Валентайн спешна паскорвае таймер запуску праграмы на дзве хвіліны. Эгзі ўдаецца збегчы назад на самалёт да Мерліна, дзе выяўляецца, што той не можа ўзламаць біяметрычную абарону сістэмы запуску, а выйграны Роксі час імкліва растае, бо злачынец змог выкарыстаць чужы спадарожнік для замены знішчанага. Юнаку нічога не застаецца, як вярнуцца, каб забіць Рычманда. На зваротным шляху яго чакае сур'ёзная перашкода ў выглядзе добра ўзброенага атрада, які бярэ яго ў акружэнне, але да яго прыходзіць азарэнне, і па яго камандзе Мерлін, які падлучыўся да сеткі, узрывае імплантаты ва ўсіх выбраных. Прынцэса Тыльда, якая, як апынулася, падчас бою знаходзілася ў камеры за спінай у Эгзі, абяцае таму пацалунак і нашмат большае, калі ён пераможа галоўнага злачынца. Натхнёны гэтым фактам юнак спяшаецца да злачынца, які хоць і засмучаны масавым забойствам паплечнікаў, але адмаўляцца ад сваіх планаў не збіраецца і ўжо запусціў праграму. У той час як людзі па ўсім свеце забіваюць адзін аднаго, Эгзі спрабуе зладзіцца з памочніцай мільярдэра Газеллю, якая спрытна арудуе лёзамі ў пратэзах ног. Адолеўшы памагатую, хлопец забівае і самога Рычманда Валентайна, там самым адпомсціўшы за Гары і выратаваўшы свет. Пасля чаго прыхоплівае шампанскае і пару куфляў і адпраўляецца да прынцэсы за ўзнагародай. У сцэне пасля цітраў Эгзі вяртаецца ў паб, каб забраць ад айчыма маці і маленькую сястрычку, дзе ў дакладнасці паўтараецца тая ж сцэна, што і раней з Гары. == У ролях == {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Тэран Эджэртан]]||Гэры «Эгзі» Анвін|}} {{У ролях|[[Колін Фёрт]]|агент «Kingsman»|Гары Харт / Галахад|}} {{У ролях|[[Сэмюэл Л. Джэксан]]||Рычманд Валентайн|}} {{У ролях|[[Сафі Куксон]]||Роксі / Ланселот|}} {{У ролях|[[Марк Стронг]]||Мерлін|}} {{У ролях|[[Сафія Бутэла]]|памагатая Валентайна|Газэль|}} {{У ролях|[[Майкл Кейн]]|глава «Kingsman»|Чэстэр Кінг / Артур|}} {{У ролях|[[Ханна Альстрэм]]|скандынаўская прынцэса|Тыльда|}} {{У ролях|[[Б'ёрн Флоберг]]|скандынаўскі прэм'ер-міністр||}} {{У ролях|[[Марк Хэміл]]|прафесар|Джэймс Арнольд|}} {{У ролях|[[Джэк Дэвенпарт]]|агент «Kingsman»|Ланселот|}} {{У ролях|[[Саманта Уомак]]||Мішэль Анвін|}} {{У ролях|[[Эдвард Холкрафт]]||Чарлі|}} {{У ролях|[[Джоф Бел]]||Дын|}} {{У ролях|[[Коры Джонсан, акцёр|Коры Джонсан]]|лідар царквы||}} {{У ролях|[[Рычард Брэйк]]|дазнаўца||}} {{У ролях ніз}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|2802144|«Kingsman: Сакрэтная служба»}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] 5cn8u1cr3x8qg81v702cse1t1ib5xk9 5161154 5161151 2026-07-05T07:38:38Z Feeleman 163471 афармленне 5161154 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman The Secret Service.jpg }} '''«Kingsman: Сакрэтная служба»''' ({{lang-en|Kingsman: The Secret Service}}) — [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Мэцью Вон]]а з [[Тэран Эджэртан|Тэранам Эджэртанам]], [[Колін Фёрт|Колінам Фертам]] і [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэлам Л. Джэксанам]] у галоўных ролях. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 29 студзеня 2015 года<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30973833|title=Colin Firth on being an ‘unlikely killer’|publisher=''BBC News''|date=2015-01-25|lang=en}}</ref>, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 13 лютага. == Сюжэт == ''1997 год.'' Падчас місіі на Сярэднім Усходзе гіне без пяці хвілін агент сакрэтнай службы, коштам уласнага жыцця ратуючы астатнюю каманду. Яго настаўнік Гары Харт, па псеўданіме Галахад, наведвае сям'ю загінулага, дзе перадае ўдаве і маленькаму сыну Эгзі медаль за адвагу і абяцае выканаць любую паслугу, трэба толькі патэлефанаваць на выбіты на медалі нумар і сказаць пароль. ''праз 17 гадоў.'' Эгзі малады чалавек, які з адзнакай скончыў школу, праявіў талент да гімнастыкі і адслужыў у марской пяхоце, але беспрацоўны і пакуль не знайшоў месца ў жыцці. Ён сварыцца з бандай Дзіна, свайго айчыма, але вымушаны капітуляваць з-за колькаснай перавагі праціўніка. У адплату Эгзі з прыяцелямі крадзе машыну аднаго з іх, аднак іх наганяе паліцыя, і цяпер яму пагражае 18 месяцаў турмы. Ён тэлефануе Галахаду, і той вызваляе яго. Гары расказвае, што ён і бацька Эгзі працавалі на Kingsman, калі той ахвяраваў сваім жыццём, ратуючы паплечнікаў. І што яго бацька б не ўхваліў, што такі адораны юнак растрачвае свой бліскучы патэнцыял. У гэты момант у паб прыходзіць шайка Дзіна, каб адпомсціць Эгзі за яго выхадку, але па неасцярожнасці абражае Гары, пасля чаго той віртуозна расквітваецца з усёй зграяй. Тым часам у гарах Аргенціны падчас аперацыі па выратаванні прафесара Джэймса Арнальда, выкрадзенага эксцэнтрычным мільярдэрам Рычмандам Валентайнам, ад рук памочніцы злачынца па імі Газель гіне іншы сакрэтны агент Ланселот. Глава Kingsman Артур прымае рашэнне аб папаўненні радоў, і цяпер кожны агент павінен прапанаваць свайго кандыдата. Пратэжэ Гары становіцца Эгзі. Ён разам з іншымі прэтэндэнтамі, сярод якіх прыязная Роксі і ганарысты Чарлі, праходзіць чараду выпрабаванняў пад кіраўніцтвам Мерліна, кіраўніка тэхнічнай службы. Лепшы з каманды стане новым Ланселотам, іншыя адправяцца дадому. На пачатку навучання кожны кандыдат выбірае шчанюка, з якога ён павінен выгадаваць сапраўднага баявога сабаку. Эгзі бярэ мопса, памылкова лічачы, што гэта шчанюк бульдога. Тым часам Гары наведвае прафесара Арнальда, каб высветліць падрабязнасці выкрадання. Падчас допыту галава навукоўца ўзрываецца, а на Галахада нападае пара галаварэзаў. Той збягае, зладзіўшы выбух, але ў выніку ўпадае ў кому і апамятуецца толькі праз некалькі месяцаў. Мерлін высвятляе, што прафесар загінуў ад дзеяння невялікага імплантата ў шыі. След выводзіць яго на Рычманда Валентайна, які тым часам арганізоўвае атракцыён нечуванай шчодрасці, даючы ўсім жадаючым бясплатныя сім-карты з безлімітнымі званкамі і Інтэрнэтам. Апроч гэтага, ён тайна вярбуе ці выкрадае ўплывовых людзей па ўсім свеце, сярод якіх і шведская прынцэса Тыльда. Да гэтага часу з усіх прэтэндэнтаў застаецца толькі трое: Эгзі, Чарлі і Роксі. Адбываецца новае выпрабаванне, па выніках якога Чарлі з ганьбай адпраўляецца дамоў, а двое іншых выходзяць у фінал. Па традыцыі ім даецца 24 гадзіны на зносіны са сваімі настаўнікамі. Гары вучыць юнака, што значыць быць джэнтльменам, паказвае арсенал і заказвае яму касцюм, кажучы, што нават калі Эгзі не стане агентам, той застанецца ў яго на памяць. Галахад наведвае Валентайна пад відам мільярдэра-філантропа і высвятляе, што той цікавіцца адной цэркаўкай у штаце Кентукі. Аднак злачынец разумее, што Гары і ёсць той агент, што прыходзіў да прафесара. Эгзі, у сваю чаргу, правальвае фінальнае заданне, бо адмаўляецца застрэліць свайго сабаку, і адпраўляецца дамоў, а новым Ланселотам становіцца Роксі. Раззлаваны Гары прымусова прывозіць юнака ў свой дом, дзе паказвае пудзіла сабакі, якога ў свой час таксама "застрэліў", пасля чаго прывёз да сябе, дзе ён пражыў яшчэ 11 гадоў, бо Kingsman закліканы абараняць жыцці і ўсе смерці падчас навучання былі не больш чым фікцыяй. Гары трэба адпраўляцца ў царкву, і ён пакідае Эгзі, паабяцаўшы ва ўсім разабрацца пасля вяртання. Высвятляецца, што Валентайн планаваў выкарыстоўваць вернікаў для тэсціравання сваёй псіхатроннай зброі. Па камандзе тэлефоны з сім-картамі яго вытворчасці пачынаюць трансляваць сігнал, які выклікае некантралюемую агрэсію і цягу да забойства ўсіх, хто апынуўся ў радыусе дзеяння. Галахад, які патрапіў пад уздзеянне сігналу, ладзіць ў царкве бойню. Як вынік, усе вернікі мёртвыя, а Гары на выхадзе сустракае Валентайна, які раскрывае свой план: знішчыць большую частку чалавецтва, бо яно знішчае Зямлю, каб затым разам з выбранымі, якія схаваліся ў бункерах, пабудаваць новы свет. Пасля гэтага ён забівае агента. За гэтымі падзеямі па відэасувязі назіралі Мерлін, Артур і Эгзі, пакінуты ў доме ў Гары. Засмучаны смерцю настаўніка, юнак кідаецца да главы Kingsman. Той прапануе па традыцыі выпіць за загінулага агента куфель каньяку, але Эгзі заўважае ў яго такой жа шнар, які быў у прафесара і іншых выбраных. Разумеючы, што Артур здраднік, юнак адцягвае яго ўвагу і мяняе месцамі чаркі. У выніку глава выпівае атручаны каньяк і памірае. Эгзі дастае з яго шыі мікрачып, які аддае на даследаванне Мерліну. Той вызначае, што чып закліканы блакіраваць сігнал ад сім-карт, а ў якасці бонусу Валентайн можа дыстанцыйна забіць любога ўладальніка такой прылады. Цяпер Эгзі, Мерлін і Роксі павінны прадухіліць канец свету. Роксі адпраўляецца ў космас, каб знішчыць адзін са спадарожнікаў Валентайна, разарваўшы ланцужок, па якім будзе перадавацца сігнал, і тым самым выйграць час для напарнікаў. Мерлін і Эгзі, выкарыстоўваючы запрашэнне Чэстэра Кінга (сапраўднае імя Артура), пранікаюць у бункер да Валентайна і яго кампаніі. Эгзі ўдаецца падлучыцца да ўнутранай сеткі базы, пасля чаго Мерлін пачынае ўзломваць праграму злачынца. Аднак усё ляціць сабаку пад хвост, калі юнака раскрывае Чарлі, які апынуўся сярод эліты, у выніку чаго Валентайн спешна паскорвае таймер запуску праграмы на дзве хвіліны. Эгзі ўдаецца збегчы назад на самалёт да Мерліна, дзе выяўляецца, што той не можа ўзламаць біяметрычную абарону сістэмы запуску, а выйграны Роксі час імкліва растае, бо злачынец змог выкарыстаць чужы спадарожнік для замены знішчанага. Юнаку нічога не застаецца, як вярнуцца, каб забіць Рычманда. На зваротным шляху яго чакае сур'ёзная перашкода ў выглядзе добра ўзброенага атрада, які бярэ яго ў акружэнне, але да яго прыходзіць азарэнне, і па яго камандзе Мерлін, які падлучыўся да сеткі, узрывае імплантаты ва ўсіх выбраных. Прынцэса Тыльда, якая, як апынулася, падчас бою знаходзілася ў камеры за спінай у Эгзі, абяцае таму пацалунак і нашмат большае, калі ён пераможа галоўнага злачынца. Натхнёны гэтым фактам юнак спяшаецца да злачынца, які хоць і засмучаны масавым забойствам паплечнікаў, але адмаўляцца ад сваіх планаў не збіраецца і ўжо запусціў праграму. У той час як людзі па ўсім свеце забіваюць адзін аднаго, Эгзі спрабуе зладзіцца з памочніцай мільярдэра Газеллю, якая спрытна арудуе лёзамі ў пратэзах ног. Адолеўшы памагатую, хлопец забівае і самога Рычманда Валентайна, там самым адпомсціўшы за Гары і выратаваўшы свет. Пасля чаго прыхоплівае шампанскае і пару куфляў і адпраўляецца да прынцэсы за ўзнагародай. У сцэне пасля цітраў Эгзі вяртаецца ў паб, каб забраць ад айчыма маці і маленькую сястрычку, дзе ў дакладнасці паўтараецца тая ж сцэна, што і раней з Гары. == У ролях == {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Тэран Эджэртан]]||Гэры «Эгзі» Анвін|}} {{У ролях|[[Колін Фёрт]]|агент «Kingsman»|Гары Харт / Галахад|}} {{У ролях|[[Сэмюэл Л. Джэксан]]||Рычманд Валентайн|}} {{У ролях|[[Сафі Куксон]]||Роксі / Ланселот|}} {{У ролях|[[Марк Стронг]]||Мерлін|}} {{У ролях|[[Сафія Бутэла]]|памочніца Валентайна|Газель|}} {{У ролях|[[Майкл Кейн]]|глава «Kingsman»|Чэстэр Кінг / Артур|}} {{У ролях|[[Ханна Альстрэм]]|скандынаўская прынцэса|Тыльда|}} {{У ролях|[[Б'ёрн Флоберг]]|скандынаўскі прэм'ер-міністр||}} {{У ролях|[[Марк Хэміл]]|прафесар|Джэймс Арнольд|}} {{У ролях|[[Джэк Дэвенпарт]]|агент «Kingsman»|Ланселот|}} {{У ролях|[[Саманта Уомак]]||Мішэль Анвін|}} {{У ролях|[[Эдвард Холкрафт]]||Чарлі|}} {{У ролях|[[Джоф Бел]]||Дын|}} {{У ролях|[[Коры Джонсан, акцёр|Коры Джонсан]]|лідар царквы||}} {{У ролях|[[Рычард Брэйк]]|дазнаўца||}} {{У ролях ніз}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|2802144|«Kingsman: Сакрэтная служба»}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] flylek2oyyd08uiqtvx0541ku9uy10j 5161155 5161154 2026-07-05T07:39:34Z Feeleman 163471 стыль 5161155 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman The Secret Service.jpg }} '''«Kingsman: Сакрэтная служба»''' ({{lang-en|Kingsman: The Secret Service}}) — [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Мэцью Вон]]а з [[Тэран Эджэртан|Тэранам Эджэртанам]], [[Колін Фёрт|Колінам Фертам]] і [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэлам Л. Джэксанам]] у галоўных ролях. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 29 студзеня 2015 года<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30973833|title=Colin Firth on being an ‘unlikely killer’|publisher=''BBC News''|date=2015-01-25|lang=en}}</ref>, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 13 лютага. == Сюжэт == ''1997 год.'' Падчас місіі на Сярэднім Усходзе гіне без пяці хвілін агент сакрэтнай службы, коштам уласнага жыцця ратуючы астатнюю каманду. Яго настаўнік Гары Харт, па псеўданіме Галахад, наведвае сям'ю загінулага, дзе перадае ўдаве і маленькаму сыну Эгзі медаль за адвагу і абяцае выканаць любую паслугу, трэба толькі патэлефанаваць на выбіты на медалі нумар і сказаць пароль. ''праз 17 гадоў.'' Эгзі малады чалавек, які з адзнакай скончыў школу, праявіў талент да гімнастыкі і адслужыў у марской пяхоце, але беспрацоўны і пакуль не знайшоў месца ў жыцці. Ён сварыцца з бандай Дзіна, свайго айчыма, але вымушаны капітуляваць з-за колькаснай перавагі праціўніка. У адплату Эгзі з прыяцелямі крадзе машыну аднаго з іх, аднак іх наганяе паліцыя, і цяпер яму пагражае 18 месяцаў турмы. Ён тэлефануе Галахаду, і той вызваляе яго. Гары расказвае, што ён і бацька Эгзі працавалі на Kingsman, калі той ахвяраваў сваім жыццём, ратуючы паплечнікаў. І што яго бацька б не ўхваліў, што такі адораны юнак растрачвае свой бліскучы патэнцыял. У гэты момант у паб прыходзіць шайка Дзіна, каб адпомсціць Эгзі за яго выхадку, але па неасцярожнасці абражае Гары, пасля чаго той віртуозна расквітваецца з усёй зграяй. Тым часам у гарах Аргенціны падчас аперацыі па выратаванні прафесара Джэймса Арнальда, выкрадзенага эксцэнтрычным мільярдэрам Рычмандам Валентайнам, ад рук памочніцы злачынца па імі Газель гіне іншы сакрэтны агент Ланселот. Глава Kingsman Артур прымае рашэнне аб папаўненні радоў, і цяпер кожны агент павінен прапанаваць свайго кандыдата. Пратэжэ Гары становіцца Эгзі. Ён разам з іншымі прэтэндэнтамі, сярод якіх прыязная Роксі і ганарысты Чарлі, праходзіць чараду выпрабаванняў пад кіраўніцтвам Мерліна, кіраўніка тэхнічнай службы. Лепшы з каманды стане новым Ланселотам, іншыя адправяцца дадому. На пачатку навучання кожны кандыдат выбірае шчанюка, з якога ён павінен выгадаваць сапраўднага баявога сабаку. Эгзі бярэ мопса, памылкова лічачы, што гэта шчанюк бульдога. Тым часам Гары наведвае прафесара Арнальда, каб высветліць падрабязнасці выкрадання. Падчас допыту галава навукоўца ўзрываецца, а на Галахада нападае пара галаварэзаў. Той збягае, зладзіўшы выбух, але ў выніку ўпадае ў кому і апамятуецца толькі праз некалькі месяцаў. Мерлін высвятляе, што прафесар загінуў ад дзеяння невялікага імплантата ў шыі. След выводзіць яго на Рычманда Валентайна, які тым часам арганізоўвае атракцыён нечуванай шчодрасці, даючы ўсім жадаючым бясплатныя сім-карты з безлімітнымі званкамі і Інтэрнэтам. Апроч гэтага, ён тайна вярбуе ці выкрадае ўплывовых людзей па ўсім свеце, сярод якіх і шведская прынцэса Тыльда. Да гэтага часу з усіх прэтэндэнтаў застаецца толькі трое: Эгзі, Чарлі і Роксі. Адбываецца новае выпрабаванне, па выніках якога Чарлі з ганьбай адпраўляецца дамоў, а двое іншых выходзяць у фінал. Па традыцыі ім даецца 24 гадзіны на зносіны са сваімі настаўнікамі. Гары вучыць юнака, што значыць быць джэнтльменам, паказвае арсенал і заказвае яму касцюм, кажучы, што нават калі Эгзі не стане агентам, той застанецца ў яго на памяць. Галахад наведвае Валентайна пад відам мільярдэра-філантропа і высвятляе, што той цікавіцца адной цэркаўкай у штаце Кентукі. Аднак злачынец разумее, што Гары і ёсць той агент, што прыходзіў да прафесара. Эгзі, у сваю чаргу, правальвае фінальнае заданне, бо адмаўляецца застрэліць свайго сабаку, і адпраўляецца дамоў, а новым Ланселотам становіцца Роксі. Раззлаваны Гары прымусова прывозіць юнака ў свой дом, дзе паказвае пудзіла сабакі, якога ў свой час таксама "застрэліў", пасля чаго прывёз да сябе, дзе ён пражыў яшчэ 11 гадоў, бо Kingsman закліканы абараняць жыцці і ўсе смерці падчас навучання былі не больш чым фікцыяй. Гары трэба адпраўляцца ў царкву, і ён пакідае Эгзі, паабяцаўшы ва ўсім разабрацца пасля вяртання. Высвятляецца, што Валентайн планаваў выкарыстоўваць вернікаў для тэсціравання сваёй псіхатроннай зброі. Па камандзе тэлефоны з сім-картамі яго вытворчасці пачынаюць трансляваць сігнал, які выклікае некантралюемую агрэсію і цягу да забойства ўсіх, хто апынуўся ў радыусе дзеяння. Галахад, які патрапіў пад уздзеянне сігналу, ладзіць ў царкве бойню. Як вынік, усе вернікі мёртвыя, а Гары на выхадзе сустракае Валентайна, які раскрывае свой план: знішчыць большую частку чалавецтва, бо яно знішчае Зямлю, каб затым разам з выбранымі, якія схаваліся ў бункерах, пабудаваць новы свет. Пасля гэтага ён забівае агента. За гэтымі падзеямі па відэасувязі назіралі Мерлін, Артур і Эгзі, пакінуты ў доме ў Гары. Засмучаны смерцю настаўніка, юнак кідаецца да главы Kingsman. Той прапануе па традыцыі выпіць за загінулага агента куфель каньяку, але Эгзі заўважае ў яго такой жа шнар, які быў у прафесара і іншых выбраных. Разумеючы, што Артур здраднік, юнак адцягвае яго ўвагу і мяняе месцамі чаркі. У выніку глава выпівае атручаны каньяк і памірае. Эгзі дастае з яго шыі мікрачып, які аддае на даследаванне Мерліну. Той вызначае, што чып закліканы блакіраваць сігнал ад сім-карт, а ў якасці бонусу Валентайн можа дыстанцыйна забіць любога ўладальніка такой прылады. Цяпер Эгзі, Мерлін і Роксі павінны прадухіліць канец свету. Роксі адпраўляецца ў космас, каб знішчыць адзін са спадарожнікаў Валентайна, разарваўшы ланцужок, па якім будзе перадавацца сігнал, і тым самым выйграць час для напарнікаў. Мерлін і Эгзі, выкарыстоўваючы запрашэнне Чэстэра Кінга (сапраўднае імя Артура), пранікаюць у бункер да Валентайна і яго кампаніі. Эгзі ўдаецца падлучыцца да ўнутранай сеткі базы, пасля чаго Мерлін пачынае ўзломваць праграму злачынца. Аднак усё ляціць сабаку пад хвост, калі юнака раскрывае Чарлі, які апынуўся сярод эліты, у выніку чаго Валентайн спешна паскорвае таймер запуску праграмы на дзве хвіліны. Эгзі ўдаецца збегчы назад на самалёт да Мерліна, дзе выяўляецца, што той не можа ўзламаць біяметрычную абарону сістэмы запуску, а выйграны Роксі час імкліва растае, бо злачынец змог выкарыстаць чужы спадарожнік для замены знішчанага. Юнаку нічога не застаецца, як вярнуцца, каб забіць Рычманда. На зваротным шляху яго чакае сур'ёзная перашкода ў выглядзе добра ўзброенага атрада, які бярэ яго ў акружэнне, але да яго прыходзіць азарэнне, і па яго камандзе Мерлін, які падлучыўся да сеткі, узрывае імплантаты ва ўсіх выбраных. Прынцэса Тыльда, якая, як апынулася, падчас бою знаходзілася ў камеры за спінай у Эгзі, абяцае таму пацалунак і нашмат большае, калі ён пераможа галоўнага злачынца. Натхнёны гэтым фактам юнак спяшаецца да злачынца, які хоць і засмучаны масавым забойствам паплечнікаў, але адмаўляцца ад сваіх планаў не збіраецца і ўжо запусціў праграму. У той час як людзі па ўсім свеце забіваюць адзін аднаго, Эгзі спрабуе зладзіцца з памочніцай мільярдэра Газеллю, якая спрытна арудуе лёзамі ў пратэзах ног. Адолеўшы памагатую, хлопец забівае і самога Рычманда Валентайна, там самым адпомсціўшы за Гары і выратаваўшы свет. Пасля чаго прыхоплівае шампанскае і пару куфляў і адпраўляецца да прынцэсы за ўзнагародай. У сцэне пасля цітраў Эгзі вяртаецца ў паб, каб забраць ад айчыма маці і маленькую сястрычку, дзе ў дакладнасці паўтараецца тая ж сцэна, што і раней з Гары. == У ролях == {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Тэран Эджэртан]]||Гэры «Эгзі» Анвін|}} {{У ролях|[[Колін Фёрт]]|агент «Kingsman»|Гары Харт / Галахад|}} {{У ролях|[[Сэмюэл Л. Джэксан]]||Рычманд Валентайн|}} {{У ролях|[[Сафі Куксон]]||Роксі / Ланселот|}} {{У ролях|[[Марк Стронг]]||Мерлін|}} {{У ролях|[[Сафія Бутэла]]|памочніца Валентайна|Газель|}} {{У ролях|[[Майкл Кейн]]|глава «Kingsman»|Чэстэр Кінг / Артур|}} {{У ролях|[[Ханна Альстрэм]]|скандынаўская прынцэса|Тыльда|}} {{У ролях|[[Б'ёрн Флоберг]]|скандынаўскі прэм'ер-міністр||}} {{У ролях|[[Марк Хэміл]]|прафесар|Джэймс Арнольд|}} {{У ролях|[[Джэк Дэвенпарт]]|агент «Kingsman»|Ланселот|}} {{У ролях|[[Саманта Уомак]]||Мішэль Анвін|}} {{У ролях|[[Эдвард Холкрафт]]||Чарлі|}} {{У ролях|[[Джоф Бел]]||Дын|}} {{У ролях|[[Коры Джонсан, акцёр|Коры Джонсан]]|лідар царквы||}} {{У ролях|[[Рычард Брэйк]]|дазнаўца||}} {{У ролях ніз}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|2802144|«Kingsman: Сакрэтная служба»}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] q379hi40kapjjq4voisdgth3emgpxlj 5161156 5161155 2026-07-05T07:40:36Z Feeleman 163471 вікіфікацыя 5161156 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman The Secret Service.jpg }} '''«Kingsman: Сакрэтная служба»''' ({{lang-en|Kingsman: The Secret Service}}) — [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Мэцью Вон]]а з [[Тэран Эджэртан|Тэранам Эджэртанам]], [[Колін Фёрт|Колінам Фертам]] і [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэлам Л. Джэксанам]] у галоўных ролях. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 29 студзеня 2015 года<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30973833|title=Colin Firth on being an ‘unlikely killer’|publisher=''BBC News''|date=2015-01-25|lang=en}}</ref>, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 13 лютага. == Сюжэт == ''1997 год.'' Падчас місіі на Сярэднім Усходзе гіне без пяці хвілін агент сакрэтнай службы, коштам уласнага жыцця ратуючы астатнюю каманду. Яго настаўнік Гары Харт, па псеўданіме Галахад, наведвае сям’ю загінулага, дзе перадае ўдаве і маленькаму сыну Эгзі медаль за адвагу і абяцае выканаць любую паслугу, трэба толькі патэлефанаваць на выбіты на медалі нумар і сказаць пароль. ''праз 17 гадоў.'' Эгзі малады чалавек, які з адзнакай скончыў школу, праявіў талент да гімнастыкі і адслужыў у марской пяхоце, але беспрацоўны і пакуль не знайшоў месца ў жыцці. Ён сварыцца з бандай Дзіна, свайго айчыма, але вымушаны капітуляваць з-за колькаснай перавагі праціўніка. У адплату Эгзі з прыяцелямі крадзе машыну аднаго з іх, аднак іх наганяе паліцыя, і цяпер яму пагражае 18 месяцаў турмы. Ён тэлефануе Галахаду, і той вызваляе яго. Гары расказвае, што ён і бацька Эгзі працавалі на Kingsman, калі той ахвяраваў сваім жыццём, ратуючы паплечнікаў. І што яго бацька б не ўхваліў, што такі адораны юнак растрачвае свой бліскучы патэнцыял. У гэты момант у паб прыходзіць шайка Дзіна, каб адпомсціць Эгзі за яго выхадку, але па неасцярожнасці абражае Гары, пасля чаго той віртуозна расквітваецца з усёй зграяй. Тым часам у гарах Аргенціны падчас аперацыі па выратаванні прафесара Джэймса Арнальда, выкрадзенага эксцэнтрычным мільярдэрам Рычмандам Валентайнам, ад рук памочніцы злачынца па імі Газель гіне іншы сакрэтны агент Ланселот. Глава Kingsman Артур прымае рашэнне аб папаўненні радоў, і цяпер кожны агент павінен прапанаваць свайго кандыдата. Пратэжэ Гары становіцца Эгзі. Ён разам з іншымі прэтэндэнтамі, сярод якіх прыязная Роксі і ганарысты Чарлі, праходзіць чараду выпрабаванняў пад кіраўніцтвам Мерліна, кіраўніка тэхнічнай службы. Лепшы з каманды стане новым Ланселотам, іншыя адправяцца дадому. На пачатку навучання кожны кандыдат выбірае шчанюка, з якога ён павінен выгадаваць сапраўднага баявога сабаку. Эгзі бярэ мопса, памылкова лічачы, што гэта шчанюк бульдога. Тым часам Гары наведвае прафесара Арнальда, каб высветліць падрабязнасці выкрадання. Падчас допыту галава навукоўца ўзрываецца, а на Галахада нападае пара галаварэзаў. Той збягае, зладзіўшы выбух, але ў выніку ўпадае ў кому і апамятуецца толькі праз некалькі месяцаў. Мерлін высвятляе, што прафесар загінуў ад дзеяння невялікага імплантата ў шыі. След выводзіць яго на Рычманда Валентайна, які тым часам арганізоўвае атракцыён нечуванай шчодрасці, даючы ўсім жадаючым бясплатныя сім-карты з безлімітнымі званкамі і Інтэрнэтам. Апроч гэтага, ён тайна вярбуе ці выкрадае ўплывовых людзей па ўсім свеце, сярод якіх і шведская прынцэса Тыльда. Да гэтага часу з усіх прэтэндэнтаў застаецца толькі трое: Эгзі, Чарлі і Роксі. Адбываецца новае выпрабаванне, па выніках якога Чарлі з ганьбай адпраўляецца дамоў, а двое іншых выходзяць у фінал. Па традыцыі ім даецца 24 гадзіны на зносіны са сваімі настаўнікамі. Гары вучыць юнака, што значыць быць джэнтльменам, паказвае арсенал і заказвае яму касцюм, кажучы, што нават калі Эгзі не стане агентам, той застанецца ў яго на памяць. Галахад наведвае Валентайна пад відам мільярдэра-філантропа і высвятляе, што той цікавіцца адной цэркаўкай у штаце Кентукі. Аднак злачынец разумее, што Гары і ёсць той агент, што прыходзіў да прафесара. Эгзі, у сваю чаргу, правальвае фінальнае заданне, бо адмаўляецца застрэліць свайго сабаку, і адпраўляецца дамоў, а новым Ланселотам становіцца Роксі. Раззлаваны Гары прымусова прывозіць юнака ў свой дом, дзе паказвае пудзіла сабакі, якога ў свой час таксама «застрэліў», пасля чаго прывёз да сябе, дзе ён пражыў яшчэ 11 гадоў, бо Kingsman закліканы абараняць жыцці і ўсе смерці падчас навучання былі не больш чым фікцыяй. Гары трэба адпраўляцца ў царкву, і ён пакідае Эгзі, паабяцаўшы ва ўсім разабрацца пасля вяртання. Высвятляецца, што Валентайн планаваў выкарыстоўваць вернікаў для тэсціравання сваёй псіхатроннай зброі. Па камандзе тэлефоны з сім-картамі яго вытворчасці пачынаюць трансляваць сігнал, які выклікае некантралюемую агрэсію і цягу да забойства ўсіх, хто апынуўся ў радыусе дзеяння. Галахад, які патрапіў пад уздзеянне сігналу, ладзіць ў царкве бойню. Як вынік, усе вернікі мёртвыя, а Гары на выхадзе сустракае Валентайна, які раскрывае свой план: знішчыць большую частку чалавецтва, бо яно знішчае Зямлю, каб затым разам з выбранымі, якія схаваліся ў бункерах, пабудаваць новы свет. Пасля гэтага ён забівае агента. За гэтымі падзеямі па відэасувязі назіралі Мерлін, Артур і Эгзі, пакінуты ў доме ў Гары. Засмучаны смерцю настаўніка, юнак кідаецца да главы Kingsman. Той прапануе па традыцыі выпіць за загінулага агента куфель каньяку, але Эгзі заўважае ў яго такой жа шнар, які быў у прафесара і іншых выбраных. Разумеючы, што Артур здраднік, юнак адцягвае яго ўвагу і мяняе месцамі чаркі. У выніку глава выпівае атручаны каньяк і памірае. Эгзі дастае з яго шыі мікрачып, які аддае на даследаванне Мерліну. Той вызначае, што чып закліканы блакіраваць сігнал ад сім-карт, а ў якасці бонусу Валентайн можа дыстанцыйна забіць любога ўладальніка такой прылады. Цяпер Эгзі, Мерлін і Роксі павінны прадухіліць канец свету. Роксі адпраўляецца ў космас, каб знішчыць адзін са спадарожнікаў Валентайна, разарваўшы ланцужок, па якім будзе перадавацца сігнал, і тым самым выйграць час для напарнікаў. Мерлін і Эгзі, выкарыстоўваючы запрашэнне Чэстэра Кінга (сапраўднае імя Артура), пранікаюць у бункер да Валентайна і яго кампаніі. Эгзі ўдаецца падлучыцца да ўнутранай сеткі базы, пасля чаго Мерлін пачынае ўзломваць праграму злачынца. Аднак усё ляціць сабаку пад хвост, калі юнака раскрывае Чарлі, які апынуўся сярод эліты, у выніку чаго Валентайн спешна паскорвае таймер запуску праграмы на дзве хвіліны. Эгзі ўдаецца збегчы назад на самалёт да Мерліна, дзе выяўляецца, што той не можа ўзламаць біяметрычную абарону сістэмы запуску, а выйграны Роксі час імкліва растае, бо злачынец змог выкарыстаць чужы спадарожнік для замены знішчанага. Юнаку нічога не застаецца, як вярнуцца, каб забіць Рычманда. На зваротным шляху яго чакае сур’ёзная перашкода ў выглядзе добра ўзброенага атрада, які бярэ яго ў акружэнне, але да яго прыходзіць азарэнне, і па яго камандзе Мерлін, які падлучыўся да сеткі, узрывае імплантаты ва ўсіх выбраных. Прынцэса Тыльда, якая, як апынулася, падчас бою знаходзілася ў камеры за спінай у Эгзі, абяцае таму пацалунак і нашмат большае, калі ён пераможа галоўнага злачынца. Натхнёны гэтым фактам юнак спяшаецца да злачынца, які хоць і засмучаны масавым забойствам паплечнікаў, але адмаўляцца ад сваіх планаў не збіраецца і ўжо запусціў праграму. У той час як людзі па ўсім свеце забіваюць адзін аднаго, Эгзі спрабуе зладзіцца з памочніцай мільярдэра Газеллю, якая спрытна арудуе лёзамі ў пратэзах ног. Адолеўшы памагатую, хлопец забівае і самога Рычманда Валентайна, там самым адпомсціўшы за Гары і выратаваўшы свет. Пасля чаго прыхоплівае шампанскае і пару куфляў і адпраўляецца да прынцэсы за ўзнагародай. У сцэне пасля цітраў Эгзі вяртаецца ў паб, каб забраць ад айчыма маці і маленькую сястрычку, дзе ў дакладнасці паўтараецца тая ж сцэна, што і раней з Гары. == У ролях == {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Тэран Эджэртан]]||Гэры «Эгзі» Анвін|}} {{У ролях|[[Колін Фёрт]]|агент «Kingsman»|Гары Харт / Галахад|}} {{У ролях|[[Сэмюэл Л. Джэксан]]||Рычманд Валентайн|}} {{У ролях|[[Сафі Куксон]]||Роксі / Ланселот|}} {{У ролях|[[Марк Стронг]]||Мерлін|}} {{У ролях|[[Сафія Бутэла]]|памочніца Валентайна|Газель|}} {{У ролях|[[Майкл Кейн]]|глава «Kingsman»|Чэстэр Кінг / Артур|}} {{У ролях|[[Ханна Альстрэм]]|скандынаўская прынцэса|Тыльда|}} {{У ролях|[[Б'ёрн Флоберг]]|скандынаўскі прэм'ер-міністр||}} {{У ролях|[[Марк Хэміл]]|прафесар|Джэймс Арнольд|}} {{У ролях|[[Джэк Дэвенпарт]]|агент «Kingsman»|Ланселот|}} {{У ролях|[[Саманта Уомак]]||Мішэль Анвін|}} {{У ролях|[[Эдвард Холкрафт]]||Чарлі|}} {{У ролях|[[Джоф Бел]]||Дын|}} {{У ролях|[[Коры Джонсан, акцёр|Коры Джонсан]]|лідар царквы||}} {{У ролях|[[Рычард Брэйк]]|дазнаўца||}} {{У ролях ніз}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|2802144|«Kingsman: Сакрэтная служба»}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] 1e7xd5a946c5qf95800fddtcj71vx1f 5161165 5161156 2026-07-05T08:38:00Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161165 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman The Secret Service.jpg }} '''«Kingsman: Сакрэтная служба»''' ({{lang-en|Kingsman: The Secret Service}}) — [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Мэцью Вон]]а з [[Тэран Эджэртан|Тэранам Эджэртанам]], [[Колін Фёрт|Колінам Фертам]] і [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэлам Л. Джэксанам]] у галоўных ролях. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 29 студзеня 2015 года<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30973833|title=Colin Firth on being an ‘unlikely killer’|publisher=''BBC News''|date=2015-01-25|lang=en}}</ref>, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 13 лютага. == Сюжэт == ''1997 год.'' Падчас місіі на Сярэднім Усходзе гіне без пяці хвілін агент сакрэтнай службы, коштам уласнага жыцця ратуючы астатнюю каманду. Яго настаўнік Гары Харт, па псеўданіме Галахад, наведвае сям’ю загінулага, дзе перадае ўдаве і маленькаму сыну Эгзі медаль за адвагу і абяцае выканаць любую паслугу, трэба толькі патэлефанаваць на выбіты на медалі нумар і сказаць пароль. ''праз 17 гадоў.'' Эгзі малады чалавек, які з адзнакай скончыў школу, праявіў талент да гімнастыкі і адслужыў у марской пяхоце, але беспрацоўны і пакуль не знайшоў месца ў жыцці. Ён сварыцца з бандай Дзіна, свайго айчыма, але вымушаны капітуляваць з-за колькаснай перавагі праціўніка. У адплату Эгзі з прыяцелямі крадзе машыну аднаго з іх, аднак іх наганяе паліцыя, і цяпер яму пагражае 18 месяцаў турмы. Ён тэлефануе Галахаду, і той вызваляе яго. Гары расказвае, што ён і бацька Эгзі працавалі на Kingsman, калі той ахвяраваў сваім жыццём, ратуючы паплечнікаў. І што яго бацька б не ўхваліў, што такі адораны юнак растрачвае свой бліскучы патэнцыял. У гэты момант у паб прыходзіць шайка Дзіна, каб адпомсціць Эгзі за яго выхадку, але па неасцярожнасці абражае Гары, пасля чаго той віртуозна расквітваецца з усёй зграяй. Тым часам у гарах Аргенціны падчас аперацыі па выратаванні прафесара Джэймса Арнальда, выкрадзенага эксцэнтрычным мільярдэрам Рычмандам Валентайнам, ад рук памочніцы злачынца па імі Газель гіне іншы сакрэтны агент Ланселот. Глава Kingsman Артур прымае рашэнне аб папаўненні радоў, і цяпер кожны агент павінен прапанаваць свайго кандыдата. Пратэжэ Гары становіцца Эгзі. Ён разам з іншымі прэтэндэнтамі, сярод якіх прыязная Роксі і ганарысты Чарлі, праходзіць чараду выпрабаванняў пад кіраўніцтвам Мерліна, кіраўніка тэхнічнай службы. Лепшы з каманды стане новым Ланселотам, іншыя адправяцца дадому. На пачатку навучання кожны кандыдат выбірае шчанюка, з якога ён павінен выгадаваць сапраўднага баявога сабаку. Эгзі бярэ мопса, памылкова лічачы, што гэта шчанюк бульдога. Тым часам Гары наведвае прафесара Арнальда, каб высветліць падрабязнасці выкрадання. Падчас допыту галава навукоўца ўзрываецца, а на Галахада нападае пара галаварэзаў. Той збягае, зладзіўшы выбух, але ў выніку ўпадае ў кому і апамятуецца толькі праз некалькі месяцаў. Мерлін высвятляе, што прафесар загінуў ад дзеяння невялікага імплантата ў шыі. След выводзіць яго на Рычманда Валентайна, які тым часам арганізоўвае атракцыён нечуванай шчодрасці, даючы ўсім жадаючым бясплатныя сім-карты з безлімітнымі званкамі і Інтэрнэтам. Апроч гэтага, ён тайна вярбуе ці выкрадае ўплывовых людзей па ўсім свеце, сярод якіх і шведская прынцэса Тыльда. Да гэтага часу з усіх прэтэндэнтаў застаецца толькі трое: Эгзі, Чарлі і Роксі. Адбываецца новае выпрабаванне, па выніках якога Чарлі з ганьбай адпраўляецца дамоў, а двое іншых выходзяць у фінал. Па традыцыі ім даецца 24 гадзіны на зносіны са сваімі настаўнікамі. Гары вучыць юнака, што значыць быць джэнтльменам, паказвае арсенал і заказвае яму касцюм, кажучы, што нават калі Эгзі не стане агентам, той застанецца ў яго на памяць. Галахад наведвае Валентайна пад відам мільярдэра-філантропа і высвятляе, што той цікавіцца адной цэркаўкай у [[Кентукі|штаце Кентукі]]. Аднак злачынец разумее, што Гары і ёсць той агент, што прыходзіў да прафесара. Эгзі, у сваю чаргу, правальвае фінальнае заданне, бо адмаўляецца застрэліць свайго сабаку, і адпраўляецца дамоў, а новым Ланселотам становіцца Роксі. Раззлаваны Гары прымусова прывозіць юнака ў свой дом, дзе паказвае пудзіла сабакі, якога ў свой час таксама «застрэліў», пасля чаго прывёз да сябе, дзе ён пражыў яшчэ 11 гадоў, бо Kingsman закліканы абараняць жыцці і ўсе смерці падчас навучання былі не больш чым фікцыяй. Гары трэба адпраўляцца ў царкву, і ён пакідае Эгзі, паабяцаўшы ва ўсім разабрацца пасля вяртання. Высвятляецца, што Валентайн планаваў выкарыстоўваць вернікаў для тэсціравання сваёй псіхатроннай зброі. Па камандзе тэлефоны з сім-картамі яго вытворчасці пачынаюць трансляваць сігнал, які выклікае некантралюемую агрэсію і цягу да забойства ўсіх, хто апынуўся ў радыусе дзеяння. Галахад, які патрапіў пад уздзеянне сігналу, ладзіць ў царкве бойню. Як вынік, усе вернікі мёртвыя, а Гары на выхадзе сустракае Валентайна, які раскрывае свой план: знішчыць большую частку чалавецтва, бо яно знішчае [[Зямля|Зямлю]], каб затым разам з выбранымі, якія схаваліся ў бункерах, пабудаваць новы свет. Пасля гэтага ён забівае агента. За гэтымі падзеямі па відэасувязі назіралі Мерлін, Артур і Эгзі, пакінуты ў доме ў Гары. Засмучаны смерцю настаўніка, юнак кідаецца да главы Kingsman. Той прапануе па традыцыі выпіць за загінулага агента куфель каньяку, але Эгзі заўважае ў яго такой жа шнар, які быў у прафесара і іншых выбраных. Разумеючы, што Артур здраднік, юнак адцягвае яго ўвагу і мяняе месцамі чаркі. У выніку глава выпівае атручаны каньяк і памірае. Эгзі дастае з яго шыі мікрачып, які аддае на даследаванне Мерліну. Той вызначае, што чып закліканы блакіраваць сігнал ад сім-карт, а ў якасці бонусу Валентайн можа дыстанцыйна забіць любога ўладальніка такой прылады. Цяпер Эгзі, Мерлін і Роксі павінны прадухіліць канец свету. Роксі адпраўляецца ў [[Касмічная прастора|космас]], каб знішчыць адзін са [[Спадарожнікі планет|спадарожнікаў]] Валентайна, разарваўшы ланцужок, па якім будзе перадавацца сігнал, і тым самым выйграць час для напарнікаў. Мерлін і Эгзі, выкарыстоўваючы запрашэнне Чэстэра Кінга (сапраўднае імя Артура), пранікаюць у бункер да Валентайна і яго кампаніі. Эгзі ўдаецца падлучыцца да ўнутранай сеткі базы, пасля чаго Мерлін пачынае ўзломваць праграму злачынца. Аднак усё ляціць сабаку пад хвост, калі юнака раскрывае Чарлі, які апынуўся сярод эліты, у выніку чаго Валентайн спешна паскорвае таймер запуску праграмы на дзве хвіліны. Эгзі ўдаецца збегчы назад на самалёт да Мерліна, дзе выяўляецца, што той не можа ўзламаць біяметрычную абарону сістэмы запуску, а выйграны Роксі час імкліва растае, бо злачынец змог выкарыстаць чужы спадарожнік для замены знішчанага. Юнаку нічога не застаецца, як вярнуцца, каб забіць Рычманда. На зваротным шляху яго чакае сур’ёзная перашкода ў выглядзе добра ўзброенага атрада, які бярэ яго ў акружэнне, але да яго прыходзіць азарэнне, і па яго камандзе Мерлін, які падлучыўся да сеткі, узрывае імплантаты ва ўсіх выбраных. Прынцэса Тыльда, якая, як апынулася, падчас бою знаходзілася ў камеры за спінай у Эгзі, абяцае таму пацалунак і нашмат большае, калі ён пераможа галоўнага злачынца. Натхнёны гэтым фактам юнак спяшаецца да злачынца, які хоць і засмучаны масавым забойствам паплечнікаў, але адмаўляцца ад сваіх планаў не збіраецца і ўжо запусціў праграму. У той час як людзі па ўсім свеце забіваюць адзін аднаго, Эгзі спрабуе зладзіцца з памочніцай мільярдэра Газеллю, якая спрытна арудуе лёзамі ў пратэзах ног. Адолеўшы памагатую, хлопец забівае і самога Рычманда Валентайна, там самым адпомсціўшы за Гары і выратаваўшы свет. Пасля чаго прыхоплівае шампанскае і пару куфляў і адпраўляецца да прынцэсы за ўзнагародай. У сцэне пасля цітраў Эгзі вяртаецца ў паб, каб забраць ад айчыма маці і маленькую сястрычку, дзе ў дакладнасці паўтараецца тая ж сцэна, што і раней з Гары. == У ролях == {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Тэран Эджэртан]]||Гэры «Эгзі» Ануін|}} {{У ролях|[[Колін Фёрт]]|агент «Kingsman»|Гары Харт / Галахад|}} {{У ролях|[[Сэмюэл Л. Джэксан]]||Рычманд Валентайн|}} {{У ролях|[[Сафі Куксон]]||Роксі / Ланселот|}} {{У ролях|[[Марк Стронг]]||Мерлін|}} {{У ролях|[[Сафія Бутэла]]|памочніца Валентайна|Газель|}} {{У ролях|[[Майкл Кейн]]|глава «Kingsman»|Чэстэр Кінг / Артур|}} {{У ролях|[[Ханна Альстрэм]]|скандынаўская прынцэса|Тыльда|}} {{У ролях|[[Б'ёрн Флоберг]]|скандынаўскі прэм'ер-міністр||}} {{У ролях|[[Марк Хэміл]]|прафесар|Джэймс Арнольд|}} {{У ролях|[[Джэк Дэвенпарт]]|агент «Kingsman»|Ланселот|}} {{У ролях|[[Саманта Уомак]]||Мішэль Анвін|}} {{У ролях|[[Эдвард Холкрафт]]||Чарлі|}} {{У ролях|[[Джоф Бел]]||Дын|}} {{У ролях|[[Коры Джонсан, акцёр|Коры Джонсан]]|лідар царквы||}} {{У ролях|[[Рычард Брэйк]]|дазнаўца||}} {{У ролях ніз}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|2802144|«Kingsman: Сакрэтная служба»}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] 1xxho06yzhzjp6dprct8uwqadkotlwf 5161169 5161165 2026-07-05T08:48:25Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161169 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman The Secret Service.jpg }} '''«Kingsman: Сакрэтная служба»''' ({{lang-en|Kingsman: The Secret Service}}) — [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Мэцью Вон]]а з [[Тэран Эджэртан|Тэранам Эджэртанам]], [[Колін Фёрт|Колінам Фертам]] і [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэлам Л. Джэксанам]] у галоўных ролях. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 29 студзеня 2015 года<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30973833|title=Colin Firth on being an ‘unlikely killer’|publisher=''BBC News''|date=2015-01-25|lang=en}}</ref>, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 13 лютага. == Сюжэт == ''1997 год.'' Падчас місіі на Сярэднім Усходзе гіне без пяці хвілін агент сакрэтнай службы, коштам уласнага жыцця ратуючы астатнюю каманду. Яго настаўнік Гары Харт, па псеўданіме Галахад, наведвае сям’ю загінулага, дзе перадае ўдаве і маленькаму сыну Эгзі медаль за адвагу і абяцае выканаць любую паслугу, трэба толькі патэлефанаваць на выбіты на медалі нумар і сказаць пароль. ''праз 17 гадоў.'' Эгзі малады чалавек, які з адзнакай скончыў школу, праявіў талент да гімнастыкі і адслужыў у марской пяхоце, але беспрацоўны і пакуль не знайшоў месца ў жыцці. Ён сварыцца з бандай Дзіна, свайго айчыма, але вымушаны капітуляваць з-за колькаснай перавагі праціўніка. У адплату Эгзі з прыяцелямі крадзе машыну аднаго з іх, аднак іх наганяе паліцыя, і цяпер яму пагражае 18 месяцаў турмы. Ён тэлефануе Галахаду, і той вызваляе яго. Гары расказвае, што ён і бацька Эгзі працавалі на Kingsman, калі той ахвяраваў сваім жыццём, ратуючы паплечнікаў. І што яго бацька б не ўхваліў, што такі адораны юнак растрачвае свой бліскучы патэнцыял. У гэты момант у паб прыходзіць шайка Дзіна, каб адпомсціць Эгзі за яго выхадку, але па неасцярожнасці абражае Гары, пасля чаго той віртуозна расквітваецца з усёй зграяй. Тым часам у гарах Аргенціны падчас аперацыі па выратаванні прафесара Джэймса Арнальда, выкрадзенага эксцэнтрычным мільярдэрам Рычмандам Валентайнам, ад рук памочніцы злачынца па імі Газель гіне іншы сакрэтны агент Ланселот. Глава Kingsman Артур прымае рашэнне аб папаўненні радоў, і цяпер кожны агент павінен прапанаваць свайго кандыдата. Пратэжэ Гары становіцца Эгзі. Ён разам з іншымі прэтэндэнтамі, сярод якіх прыязная Роксі і ганарысты Чарлі, праходзіць чараду выпрабаванняў пад кіраўніцтвам Мерліна, кіраўніка тэхнічнай службы. Лепшы з каманды стане новым Ланселотам, іншыя адправяцца дадому. На пачатку навучання кожны кандыдат выбірае шчанюка, з якога ён павінен выгадаваць сапраўднага баявога сабаку. Эгзі бярэ мопса, памылкова лічачы, што гэта шчанюк бульдога. Тым часам Гары наведвае прафесара Арнальда, каб высветліць падрабязнасці выкрадання. Падчас допыту галава навукоўца ўзрываецца, а на Галахада нападае пара галаварэзаў. Той збягае, зладзіўшы выбух, але ў выніку ўпадае ў кому і апамятуецца толькі праз некалькі месяцаў. Мерлін высвятляе, што прафесар загінуў ад дзеяння невялікага імплантата ў шыі. След выводзіць яго на Рычманда Валентайна, які тым часам арганізоўвае атракцыён нечуванай шчодрасці, даючы ўсім жадаючым бясплатныя сім-карты з безлімітнымі званкамі і Інтэрнэтам. Апроч гэтага, ён тайна вярбуе ці выкрадае ўплывовых людзей па ўсім свеце, сярод якіх і шведская прынцэса Тыльда. Да гэтага часу з усіх прэтэндэнтаў застаецца толькі трое: Эгзі, Чарлі і Роксі. Адбываецца новае выпрабаванне, па выніках якога Чарлі з ганьбай адпраўляецца дамоў, а двое іншых выходзяць у фінал. Па традыцыі ім даецца 24 гадзіны на зносіны са сваімі настаўнікамі. Гары вучыць юнака, што значыць быць джэнтльменам, паказвае арсенал і заказвае яму касцюм, кажучы, што нават калі Эгзі не стане агентам, той застанецца ў яго на памяць. Галахад наведвае Валентайна пад відам мільярдэра-філантропа і высвятляе, што той цікавіцца адной цэркаўкай у [[Кентукі|штаце Кентукі]]. Аднак злачынец разумее, што Гары і ёсць той агент, што прыходзіў да прафесара. Эгзі, у сваю чаргу, правальвае фінальнае заданне, бо адмаўляецца застрэліць свайго сабаку, і адпраўляецца дамоў, а новым Ланселотам становіцца Роксі. Раззлаваны Гары прымусова прывозіць юнака ў свой дом, дзе паказвае пудзіла сабакі, якога ў свой час таксама «застрэліў», пасля чаго прывёз да сябе, дзе ён пражыў яшчэ 11 гадоў, бо Kingsman закліканы абараняць жыцці і ўсе смерці падчас навучання былі не больш чым фікцыяй. Гары трэба адпраўляцца ў царкву, і ён пакідае Эгзі, паабяцаўшы ва ўсім разабрацца пасля вяртання. Высвятляецца, што Валентайн планаваў выкарыстоўваць вернікаў для тэсціравання сваёй псіхатроннай зброі. Па камандзе тэлефоны з сім-картамі яго вытворчасці пачынаюць трансляваць сігнал, які выклікае некантралюемую агрэсію і цягу да забойства ўсіх, хто апынуўся ў радыусе дзеяння. Галахад, які патрапіў пад уздзеянне сігналу, ладзіць ў царкве бойню. Як вынік, усе вернікі мёртвыя, а Гары на выхадзе сустракае Валентайна, які раскрывае свой план: знішчыць большую частку чалавецтва, бо яно знішчае [[Зямля|Зямлю]], каб затым разам з выбранымі, якія схаваліся ў бункерах, пабудаваць новы свет. Пасля гэтага ён забівае агента. За гэтымі падзеямі па відэасувязі назіралі Мерлін, Артур і Эгзі, пакінуты ў доме ў Гары. Засмучаны смерцю настаўніка, юнак кідаецца да главы Kingsman. Той прапануе па традыцыі выпіць за загінулага агента куфель каньяку, але Эгзі заўважае ў яго такой жа шнар, які быў у прафесара і іншых выбраных. Разумеючы, што Артур здраднік, юнак адцягвае яго ўвагу і мяняе месцамі чаркі. У выніку глава выпівае атручаны каньяк і памірае. Эгзі дастае з яго шыі мікрачып, які аддае на даследаванне Мерліну. Той вызначае, што чып закліканы блакіраваць сігнал ад сім-карт, а ў якасці бонусу Валентайн можа дыстанцыйна забіць любога ўладальніка такой прылады. Цяпер Эгзі, Мерлін і Роксі павінны прадухіліць канец свету. Роксі адпраўляецца ў [[Касмічная прастора|космас]], каб знішчыць адзін са [[Спадарожнікі планет|спадарожнікаў]] Валентайна, разарваўшы ланцужок, па якім будзе перадавацца сігнал, і тым самым выйграць час для напарнікаў. Мерлін і Эгзі, выкарыстоўваючы запрашэнне Чэстэра Кінга (сапраўднае імя Артура), пранікаюць у бункер да Валентайна і яго кампаніі. Эгзі ўдаецца падлучыцца да ўнутранай сеткі базы, пасля чаго Мерлін пачынае ўзломваць праграму злачынца. Аднак усё ляціць сабаку пад хвост, калі юнака раскрывае Чарлі, які апынуўся сярод эліты, у выніку чаго Валентайн спешна паскорвае таймер запуску праграмы на дзве хвіліны. Эгзі ўдаецца збегчы назад на самалёт да Мерліна, дзе выяўляецца, што той не можа ўзламаць біяметрычную абарону сістэмы запуску, а выйграны Роксі час імкліва растае, бо злачынец змог выкарыстаць чужы спадарожнік для замены знішчанага. Юнаку нічога не застаецца, як вярнуцца, каб забіць Рычманда. На зваротным шляху яго чакае сур’ёзная перашкода ў выглядзе добра ўзброенага атрада, які бярэ яго ў акружэнне, але да яго прыходзіць азарэнне, і па яго камандзе Мерлін, які падлучыўся да сеткі, узрывае імплантаты ва ўсіх выбраных. Прынцэса Тыльда, якая, як апынулася, падчас бою знаходзілася ў камеры за спінай у Эгзі, абяцае таму пацалунак і нашмат большае, калі ён пераможа галоўнага злачынца. Натхнёны гэтым фактам юнак спяшаецца да злачынца, які хоць і засмучаны масавым забойствам паплечнікаў, але адмаўляцца ад сваіх планаў не збіраецца і ўжо запусціў праграму. У той час як людзі па ўсім свеце забіваюць адзін аднаго, Эгзі спрабуе зладзіцца з памочніцай мільярдэра Газеллю, якая спрытна арудуе лёзамі ў пратэзах ног. Адолеўшы памагатую, хлопец забівае і самога Рычманда Валентайна, там самым адпомсціўшы за Гары і выратаваўшы свет. Пасля чаго прыхоплівае шампанскае і пару куфляў і адпраўляецца да прынцэсы за ўзнагародай. У сцэне пасля цітраў Эгзі вяртаецца ў паб, каб забраць ад айчыма маці і маленькую сястрычку, дзе ў дакладнасці паўтараецца тая ж сцэна, што і раней з Гары. == У ролях == {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Тэран Эджэртан]]||Гэры «Эгзі» Ануін|}} {{У ролях|[[Колін Фёрт]]|агент «Kingsman»|Гары Харт / Галахад|}} {{У ролях|[[Сэмюэл Л. Джэксан]]||Рычманд Валентайн|}} {{У ролях|[[Сафі Куксон]]||Роксі / Ланселот|}} {{У ролях|[[Марк Стронг]]||Мерлін|}} {{У ролях|[[Сафія Бутэла]]|памочніца Валентайна|Газель|}} {{У ролях|[[Майкл Кейн]]|глава «Kingsman»|Чэстэр Кінг / Артур|}} {{У ролях|[[Ханна Альстрэм]]|скандынаўская прынцэса|Тыльда|}} {{У ролях|[[Б'ёрн Флоберг]]|скандынаўскі прэм'ер-міністр||}} {{У ролях|[[Марк Хэміл]]|прафесар|Джэймс Арнольд|}} {{У ролях|[[Джэк Дэвенпарт]]|агент «Kingsman»|Ланселот|}} {{У ролях|[[Саманта Уомак]]||Мішэль Ануін|}} {{У ролях|[[Эдвард Холкрафт]]||Чарлі|}} {{У ролях|[[Джоф Бел]]||Дын|}} {{У ролях|[[Коры Джонсан, акцёр|Коры Джонсан]]|лідар царквы||}} {{У ролях|[[Рычард Брэйк]]|дазнаўца||}} {{У ролях ніз}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|2802144|«Kingsman: Сакрэтная служба»}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] 5s5uhq2tbfhx9ksn2s1gp7yczljbamy 0 227215 5161202 4881000 2026-07-05T11:07:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161202 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кутна-Гора |арыгінальная назва = Kutná Hora |выява = |падпарадкаванне = |краіна = Чэхія |герб =COA_Kutna_Hora.png |сцяг = Kutna_Hora_CZ_flag.gif |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 56|lat_sec = 54 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 16|lon_sec = 5 |CoordAddon = type:city(21109)_region:CZ |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Край |рэгіён = Сярэднячэшскі край{{!}}Сярэднячэшскі |рэгіён у табліцы = |від раёна = Раён |раён = раён Кутна-Гора{{!}}Кутна-Гора |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = Староста |глава = Лукаш Сейферт |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Кутэнберг |статус з = |плошча = 33,05 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 254 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{падзенне}} 20 602 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 284 01 |аўтамабільны код = S (старыя KH) |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kutná Hora |сайт = http://www.kutnahora.cz/ }} '''Ку́тна-Го́ра''' ({{lang-cs|Kutná Hora}}), гістарычна '''Кутэнберг''' ({{lang-de|Kuttenberg}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]]. З’яўляецца [[Чэшскія абшчыны з пашыранымі паўнамоцтвамі|муніцыпалітэтам з пашыранымі паўнамоцтвамі]] і адміністрацыйным цэнтрам [[раён Кутна-Гора|раёна Кутна-Гора]]. Размешчаны за 60 км на ўсход ад [[Прага|Прагі]], на плато Кутна-Гора на вышыні 254 м над узроўнем мора. Насельніцтва — 21,1 тысяч жыхароў ([[2005]]). == Гісторыя == Горад заснаваны ў першай палове [[XIII]] стагоддзя. Цэнтр [[Сярэднявечча|сярэдневяковай]] [[срэбра]]здабыўной індустрыі (у [[XIII]] стагоддзі рудні горада давалі траціну агульнаеўрапейскай здабычы срэбра), дзякуючы чаму горад быў другім па багацці ў [[Чэшскае каралеўства|Чэшскім каралеўстве]]. Менавіта рудні і сталі прычынай утварэння першых гарняцкіх пасёлкаў, адзін з якіх атрымаў назву «Cuthna Antiqua», што азначае «старая манаская рыза». Адзін з [[манах]]аў, паводле падання, заснуў на суседнім узгорку, а ў сне ўбачыў сярэбраныя [[злітак|зліткі]]. Прачнуўшыся, ён сапраўды знайшоў іх у паказаным у сне месцы і накрыў гэта месца сваёй рызай. Кутна-Гора стала месцам першай у Еўропе «сярэбранай ліхаманкі». Вакол шахт з’явілася хаатычнае нагрувашчванне халуп, корчмаў, лазняў, крам і да т.п. Затым разрозненыя пасёлкі аб’ядналіся, і Кутна-Гора здабыла прывілеі каралеўскага горада. Была моцна разбурана ў часы [[гусіцкія войны|гусіцкіх войнаў]]. Праз вычарпанне руд да сярэдзіны XVI стагоддзя горад прыйшоў у заняпад. == Славутасці == [[File:Kutná Hora - nádvoří Vlašského dvora.jpg|thumb|Влашскі (Італьянскі) двор]] [[File:Kutna Hora CZ main square.JPG|thumb|Цэнтр]] [[Файл:KUTNA HORA (js) 11.jpg|thumb|Сабор Святой Варвары]] [[File:Kutna Hora CZ St Barbara Cathedral front view 01.JPG|thumb|Сабор Святой Варвары]] Вядомы шматлікімі помнікамі [[Готыка|гатычнай архітэктуры]]. * [[Сабор Святой Варвары]] [[1388]]—[[1547]] — самы вядомы архітэктурны помнік Кутна-Горы — другі па велічыні і значнасці гатычны [[храм]] Чэхіі, пабудаваны ў стылі позняй (уладзіслаўскай) готыкі * [[Касцёл Святога Якава Старэйшага, Кутна-Гора|Касцёл Святога Якава Старэйшага]] ([[1330]]) * [[Будынак архідыяканства, Кутна-Гора|Будынак архідыяканства]] (1594—1599) * Езуіцкі калегіум (1667—1700) * Былы манетны двор — [[Влашскі двор|Влашскі (Італьянскі) двор]] (XIII стагоддзе) * Барочны [[чумны слуп]] (1713—1715) * На ўскраіку горада, у мястэчку [[Седлец]] — [[Костніца ў Седлецы|касцёл Усіх Святых з костніцай]] пры могілках (каля 1400) * У Седлецы — [[сабор Узнясення Дзевы Марыі і Святога Яна Хрысціцеля]] (1280—1320, 1702—1714) * Музей срэбра «Градзек» і сярэдневяковая сярэбраная шахта (1485—1505) * Касцёл Найсвяцейшай Тройцы пры могілках (каля 1415) * Касцёл Усіх Святых (каля 1290) * [[Капэла Божага Цела, Кутна-Гора|Капэла Божага Цела]] (каля 1400) * Кляштар [[Урсулінкі|урсулінак]] (1733—1743) * [[Касцёл Маці Божай на Намнеці]] (1360—1470) * [[Касцёл Святога Яна Непамуцкага, Кутна-Гора|Касцёл Святога Яна Непамуцкага]] (1734—1750) * Каменны фантан (1493—1495) * Каменны дом (1485—1495) * [[Помнік Святому Вацлаву, Кутна-Гора|Помнік Святому Вацлаву]] Гістарычны цэнтр горада ўваходзіць у [[Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Еўропе|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Эканоміка == Шкловыдзімальны завод, піўная вытворчасць, тытунёвая фабрыка [[Philip Morris]], завод кампаніі «[[Foxconn]]». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Транспарт == === Чыгуначны транспарт === У межах горада знаходзіцца тры станцыі: Кутна-Гора-галоўная і, на адгалінаванні, Кутна-Гора-Седлец ({{lang-cz|Kutná Hora-Sedlec}}) і Кутна-Гора-горад ({{lang-cz|Kutná Hora město}}). Апошняя станцыя знаходзіцца бліжэй усяго да гістарычнай часткі горада. === Аўтатранспарт === Некалькі ўнутрыгарадскіх маршрутаў. Міжгародняя сувязь ажыццяўляецца з аўтобуснай станцыі. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Радка Дэнемаркава]] (нар. 1968) — чэшская пісьменніца. == Гл. таксама == * [[Костніца ў Седлецы]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|732}} {{Commons|Category:}} * [http://www.kutnahora.cz/index.php?lns=ru Кутна-Гора — інфармацыйны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150627203916/http://www.kutnahora.cz/index.php?lns=ru |date=27 чэрвеня 2015 }} * [http://sova.rsh.ru/kutna-hora/index.html Кутна-Гора. Фотагалерэя] * [http://www.kutna-hora.wz.cz Кутна Гора — славутасцямі і гісторыяй] {{Гарады Сярэднячэшскага края}} {{Сусветная спадчына ў Чэхіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Сярэднячэшскага края]] [[Катэгорыя:Кутна-Гора| ]] p0xke9rfw9pwaknlcrbcrps2hberluc 0 229144 5161075 5068026 2026-07-05T04:40:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161075 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = «Крычаўцэментнашыфер» |лагатып = |тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснавана = {{Дата|20|11|1933|1}} |заснавальнікі = |размяшчэнне = [[Крычаў]], [[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]] |ключавыя постаці = |галіна = |прадукцыя = [[Цэмент]], [[шыфер]] |абарот = {{Рост}}1910,2 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{cite web|title=Справаздача аб дзейнасці ААТ за 2013 год|url=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2013.zip|publisher=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|language=ru|date=2014|access-date=25 красавіка 2015|archive-date=29 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129162357/http://www.minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2013.zip|url-status=dead}}</ref> (2013; $212,9 млн)<ref>{{cite web|title=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2013 год|url=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2013|publisher=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|date=2014|access-date=25 красавіка 2015}}</ref> |аперацыйны прыбытак = {{Падзенне}}-184,2 млрд руб ($-20,5 млн) |чысты прыбытак = {{Падзенне}}-183,9 млрд руб ($-20,4 млн) |лік супрацоўнікаў = 2263 (2013) |матчына кампанія = [[Беларуская цэментная кампанія]] |даччыныя кампаніі = «[[Маладзечнажалезабетон]]» ([[Мінская вобласць]]), «[[Наваполацкжалезабетон]]» ([[Віцебская вобласць]]), «[[Рагачоўжалезабетон]]» ([[Гомельская вобласць]]) |аўдытар = |сайт = [http://www.kcsh.by www.kcsh.by] }} '''«Крычаўцэментнашыфер»''' — беларускае прадпрыемства па вытворчасці цэменту і шыферу, заснаванае ў [[1933]] годзе ў Крычаве — першынец [[цэментная прамысловасць Беларусі|цэментнай прамысловасці Беларусі]]. На [[2015]] г. мела 2 гандлёвыя прадстаўніцтвы ў Расіі ([[Масква]], [[Смаленск]]). Сыравінай служаць [[крэйда]] з радовішча [[Каменка (Крычаўскі раён)|Каменка]] ([[Крычаўскі раён]]), [[гліна]] з радовішча [[Пушча (Віцебскі раён)|Пушча]] ([[Віцебскі раён]]), прывазныя [[Пірыт|калчаданавыя]] агаркі і [[гіпс]]. Асноўнымі вырабамі з’яўляюцца [[портландцэмент]], 8-хвалевы і плоскі непрасаваны [[шыфер]]<ref name="э">{{Крыніцы/БелЭн|8|«Крычаўцэментнашыфер»||527}}</ref>. Уваходзіць у склад холдынгу [[Беларуская цэментная кампанія]]. Член [[Рэспубліканскі саюз будаўнікоў|Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]]<ref>{{Cite web|url=https://belss.by/chleny-soyuza|title=Список членов Республиканского Союза Строителей Республики Беларусь|website=belss.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. == Гісторыя == [[20 лістапада]] [[1933]] г. Крычаўскі цэментны завод ажыццявіў першы выраб [[клінкер]]у<ref name="б">{{cite web|title=«Крычаўцэментнашыфер»|url=http://library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/krichev_cement.htm|publisher=[[Магілёўская абласная бібліятэка]]|date=2005|access-date=25 красавіка 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[23 лістапада]] Дзяржаўная камісія падпісала пастанову аб уводзе ў дзеянне завода магутнасцю 130 тыс. тонаў цэменту за год<ref>{{cite web|title=Формы ўласнасці Крычаўскага раёна|url=http://library.mogilev.by/kray/Econom/R14P3.html|publisher=Магілёўская абласная бібліятэка|date=2005|access-date=25 красавіка 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|другую сусветную вайну]] на месцы разбуранага завода знаходзіўся нямецкі [[канцэнтрацыйны лагер]]. У [[1949]] г. завод адбудавалі. У лютым [[1950]] г. завод пачаў выраб шыферу. У [[1957]] г. вытворчасць аб’ядналі ў Крычаўскі цэментна-шыферны камбінат. У [[1963]] г. да камбінату далучылі завод [[вапна]]вай мукі. Цягам [[1960]]—[[1966]] гг. правялі пашырэнне вытворчай магутнасці. У [[1980]] г. утварылі вытворчае аб’яднанне «Крычаўцэментнашыфер»<ref name="э"/>. У 1980—[[1981]] гг. ажыццявілі частковую перабудову прадпрыемства, што павялічыла вытворчую магутнасць да 4 тонаў клінкеру за гадзіну<ref name="б"/>. У [[2008]] г. на месцы 2 старых печаў на заводзе ўзвялі трэцюю і найбуйнейшую ў Беларусі печ-трубу для абпальвання клінкеру (даўжыня 170 метраў, [[дыяметр]] каля 5 метраў), дзе ў полі спякання [[тэмпература]] дасягае +1500 [[Градус Цэльсія|°C]]. У [[2010]] г. вытворчасць цэменту вырасла да 1526 тыс. тонаў<ref>{{артыкул|аўтар=Іван Бараноўскі.|загаловак=Завод-гігант працуе, завод-гігант будуецца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=84162|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=11 жніўня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-08-11 151 (27015)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/84186/11gni-1.indd.pdf 1], [http://old.zviazda.by/a2ttachments/84186/11gni-8.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[6 ліпеня]] [[2013]] г. пусцілі вытворчасць цэменту сухім спосабам магутнасцю 1,8 млн тонаў за год<ref>{{cite web|author=Аляксей Арэшка|title=Пробная партыя цэменту выпушчаная на новым заводзе ў Крычаве|url=http://by.belapan.by/archive/2013/07/06/635640_635642|publisher=[[БелаПАН]]|date=6 ліпеня 2013|access-date=25 красавіка 2015|archive-date=23 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223347/https://by.belapan.by/archive/2013/07/06/635640_635642|url-status=dead}}</ref>, што павялічыла агульную гадавую магутнасць да 3,3 млн тонаў. У жніўні [[2013]] г. прадпрыемства наведаў [[А. Лукашэнка]], які станоўча ацаніў перспектывы завода, а ў пачатку верасня завод атрымаў узнагароду ад «[[Беларусбанк]]а» як найлепшы партнёр. Да канца 2014 года спыніў працу стары завод, які вырабляў цэмент так званым «мокрым» спосабам. == Крымінальная справа == [[17 верасня]] генеральны дырэктар Леанід Скоцкі быў затрыманы супрацоўнікамі галоўнага ўпраўлення па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС і УДКБ па Магілёўскай вобласці пры перадачы грошай. Леанід Скоцкі спрабаваў прысвоіць 40 млн бел. рублёў, выдадзеных працаўнікам прадпрыемства ў якасці прэміі «за эканомію паліўна-энергетычных рэсурсаў» у першым паўгоддзі 2013 г.<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/76059|title = Крычаў: чарговая карупцыйная справа|date = 2015-03-09|work = [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|«Вясна»]]|access-date = 2018-11-27}}</ref> Летам [[2015]] г. Крычаўскі раённы суд прыгаварыў экс-дырэктара да 10 гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці і забаронай на працягу пяці гадоў займаць пасады, звязаныя з кантрольна-размеркавальнымі функцыямі<ref>{{cite web|url = https://nn.by/?c=ar&i=152945|title = Былы гендырэктар «Крычаўцэментнашыфера» асуджаны на 10 гадоў зняволення|date = 2015-07-14|work = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date = 2018-11-27}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.oaomgb.by «Маладзечнажалезабетон»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150426220457/http://oaomgb.by/ |date=26 красавіка 2015 }}{{ref-ru}} * [http://www.ngb.by «Наваполацкжалезабетон»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170529142723/http://www.ngb.by/ |date=29 мая 2017 }}{{ref-ru}} * [http://www.zbi.by «Рагачоўжалезабетон»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181105135556/http://www.zbi.by/ |date=5 лістапада 2018 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Крычаў]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў]] 809of1q3s3yqyd5n784a3u38skma5pv 0 232140 5161167 5017956 2026-07-05T08:43:13Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161167 wikitext text/x-wiki '''Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм''' — штогадовая [[Оскар|ўзнагарода Амерыканскай акадэміі кінамастацтваў]]. Лічыцца найважнейшай і самай прэстыжнай, бо адзначае ў цэлым ўсю працу над карцінай: рэжысёраў, акцёраў, кампазітараў, сцэнарыстаў, аператараў і рэшты, хто прыклаў намаганні да яе стварэння. Ніжэй пералічаны фільмы, ўганараваныя гэтай прэміяй з моманту яе заснавання, а таксама карціны-намінанты. == Цікавыя факты == З 2009 года на гэту прэмію прэтэндуюць 10 фільмаў, замест звычайных пяці намінацый мінулых гадоў. Зроблена гэта для таго, каб адзначыць таксама і фільмы-[[блокбастар]]ы, якія маюць вельмі вялікія касавыя зборы, і тым самым прыцягнуць большую колькасць гледачоў да самой цырымоніі ўзнагароджання<ref>{{cite web|title=«Оскар»-2010: 10 намінантаў у катэгорыі «Лепшы фільм»|publisher=film.ru|url=http://www.film.ru/newsitem.asp?id=8023|accessdate=2010-26-02|archiveurl=https://archive.today/20120801175353/http://www.film.ru/newsitem.asp?id=8023|archivedate=1 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. На прэмію «найлепшы фільм» намінуюцца мастацкія фільмы працягласцю 40 хвілін і больш, у якіх не менш як 75 % фраз прамаўляецца на [[Англійская мова|англійскай мове]]. Для іншых фільмаў прадугледжана катэгорыі [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове|«Найлепшы фільм на замежнай мове»]], [[Прэмія «Оскар» за найлепшы мастацкі кароткаметражны фільм|«Найлепшы мастацкі кароткаметражны фільм»]] ды іншыя. Аднак для васямнаццаці фільмаў на іншых мовах, намінаваных на асноўную прэмію, было зроблена выключэнне (з іх заваявалі ўзнагароду толькі «Паразіты», 2019). * «[[Вялікая ілюзія (фільм)|Вялікая ілюзія]]» ([[Францыя]], [[1937]]), * «[[Дзэта (фільм)|Дзэта]]» ([[Францыя]], [[1969]]), * «[[Эмігранты (фільм)|Эмігранты]]» ([[Швецыя]], [[1971]]), * «[[Шэпты і крыкі (фільм)|Шэпты і крыкі]]» ([[Швецыя]], [[1973]]), * «[[Паштар (фільм, 1994)|Паштар]]» ([[Італія]], [[1994]]), * «[[Жыццё цудоўнае (фільм, 1997)|Жыццё цудоўнае]]» ([[Італія]], [[1997]]) * «[[Тыгр крадзецца, цмок хаваецца (фільм)|Тыгр крадзецца, цмок хаваецца]]» ([[Кітай]] — [[Ганконг]] — [[Тайвань]] — [[ЗША]], [[2000]]), * «[[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]]» ([[Аўстрыя]] — [[Германія]] — [[Францыя]], [[2012]]), * «[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» ([[Мексіка]] — [[ЗША]], [[2018]]), * «[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]» ([[Рэспубліка Карэя]], [[2019]]), * «[[Мінары]]» ([[ЗША]], [[2020]], зняты на карэйскай), * «[[Сядай за руль маёй машыны]]» ([[Японія]], [[2021]]), * «[[На Заходнім фронце без перамен (фільм, 2022)|На Заходнім фронце без перамен]]» ([[Германія]] — [[ЗША]], 2022), * «[[Анатомія падзення]]» ([[Францыя]], [[2013]]), * «[[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]]» ([[ЗША]] — [[Вялікабрытанія]] — [[Польшча]], 2023, зняты на нямецкай мове), * «[[Эмілія Перэс]]» ([[Францыя]] — [[Мексіка]] — [[Бельгія]], [[2024]]), * «[[Я ўсё яшчэ тут (фільм, 2024)|Я ўсё яшчэ тут]]» ([[Бразілія]], [[2024]]). == Пераможцы і намінанты == === 1929—1930 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |-style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 3 |<big>'''[[1929 год у гісторыі кіно|1929]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1-я]]) | '''«[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]]»''' | '''[[Paramount Pictures]], [[Famous Players-Lasky]]''' | '''[[Люсьен Хабард]]''' | style="background:#fff" align="center" rowspan=3|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1601&BSFromYear=1|title=The Academy Award for ''Outsanding Picture'' - 1927/28|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HV4zqZ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Рэкет (фільм, 1928)|Рэкет]]» | Caddo, Paramount | [[Говард Х'юз]] |- style="background:#eee;" | «[[Сёмае неба (фільм, 1927)|Сёмае неба]]» | [[20th Century Fox|Fox Film Corporation]] | [[Уільям Фокс (прадзюсар)|Уільям Фокс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1930 год у гісторыі кіно|1930-I]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|2-я]]) | '''«[[Брадвейская мелодыя]]»''' | '''[[Metro-Goldwyn-Mayer]]''' | '''[[Ірвінг Талберг]], [[Лоўрэнс Вайнгартэн]]''' | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1601&BSFromYear=2|title=The Academy Award for ''Outsanding Picture'' - 1928/29|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HVd4VS|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Алібі (фільм, 1929)|Алібі]]» | [[Feature Productions]], [[United Artists]] | [[Роланд Уэст]] |- style="background:#eee;" | «[[Галівудскае рэвю 1929 года]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Гары Рапф]] |- | «[[У старой Арызоне]]» | Fox Film Corporation | [[Уінфілд Шыхэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Патрыёт (фільм, 1928)|Патрыёт]]» | Paramount Pictures | [[Эрнст Любіч]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1930 год у гісторыі кіно|1930-II]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, лістапад 1930)|3-я]]) | '''«[[На Заходнім фронце без перамен (фільм, 1930)|На Заходнім фронце без перамен]]»''' | '''[[Universal Pictures|Universal]]''' | '''[[Карл Лемле, малодшы|Карл Лемле-мал.]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=3|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1929/30|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HW5t8n|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Казённы дом (фільм, 1930)|Казённы дом]]» | [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | [[Ірвінг Талберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Дызраэлі (фільм)|Дызраэлі]]» | [[Warner Bros.]] | [[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- | «[[Парад кахання (фільм)|Парад кахання]]» |[[Paramount Pictures|Paramount]] |[[Эрнст Любіч]] |- style="background:#eee;" | «[[Развод (фільм, 1930)|Развод]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Роберт Леанард (рэжысёр)|Роберт Леанард]] |- style="background:#FAEB86" |} === 1931—1940 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1931 год у гісторыі кіно|1931]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1931)|4-я]]) | '''«[[Сімарон (фільм, 1931)|Сімарон]]»''' | '''[[RKO Radio Pictures]]''' | '''[[Уільям Ле-Барон]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=4|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1930/31|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HWYQ61|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Іст Лін (фільм)|Іст Лін]]» | [[Fox Film Corporation]] | [[Уінфілд Шыхэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Першая паласа (фільм, 1931)|Першая паласа]]» | Caddo, [[United Artists]] | [[Говард Х'юз]] |- | «[[Скіпі (фільм)|Скіпі]]» | Paramount | [[Адольф Цукар]] |- style="background:#eee;" | «[[Ражок гандляра (фільм)|Ражок гандляра]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Ірвінг Тальберг]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[1932 год у гісторыі кіно|1932]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1932)|5-я]]) | '''«[[Гранд-атэль (фільм)|Гранд-атэль]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Ірвінг Тальберг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=5|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1931/32|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HX0jXH|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Эраўсміт (фільм)|Эраўсміт]]» | Goldwyn, United Artists | [[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Дрэнная дзяўчынка (фільм)|Дрэнная дзяўчынка]]» | Fox Film Corporation | [[Уінфілд Шыхэн]] |- | «[[Чэмпіён (фільм, 1931)|Чэмпіён]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Кінг Відар]] |- style="background:#eee;" | «[[Пяцізоркавы фінал (фільм)|Пяцізоркавы фінал]]» | [[First National]] | [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Адна гадзіна з тобай (фільм)|Адна гадзіна з тобай]]» |Paramount |[[Эрнст Любіч]] |- style="background:#eee;" | «[[Шанхайскі экспрэс (фільм, 1932)|Шанхайскі экспрэс]]» |Paramount |[[Адольф Цукар]] |- | «[[Усмешлівы лейтэнант]]» |Paramount |[[Эрнст Любіч]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1934 год у гісторыі кіно|1934]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1934)|6-я]]) | '''«[[Кавалькада (фільм)|Кавалькада]]»''' | '''Fox Film Corporation''' | '''[[Уінфілд Шыхэн]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=6|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1932/33|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HXT9D5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бывай, зброя! (фільм, 1932)|Бывай, зброя!]]» | Paramount | [[Адольф Цукар]] |- style="background:#eee;" | «[[42-я вуліца (фільм)|42-я вуліца]]» | Warner Bros. | [[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- | «[[Я — збеглы катаржнік (фільм)|Я — збеглы катаржнік]]» | Warner Bros. | [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Лэдзі на адзін дзень (фільм)|Лэдзі на адзін дзень]]» | [[Columbia Pictures]] | [[Фрэнк Капра]] |- | «[[Маленькія жанчыны (фільм, 1933)|Маленькія жанчыны]]» |RKO Radio |[[Мэрыян К. Купер]], [[Кенет Мак-Гаўэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Прыватнае жыццё Генрыха VIII (фільм)|Прыватнае жыццё Генрыха VIII]]» |[[London Films]], United Artists |[[Аляксандр Корда]] |- | «[[Яна была няправай (фільм)|Яна была няправай]]» |Paramount |[[Уільям Ле-Барон]] |- style="background:#eee;" | «[[Усмешка насуперак (фільм)|Усмешка насуперак]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Тальберг]] |- | «[[Кірмашы штата]]» |Fox Film Corporation |[[Уінфілд Шыхэн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 12 |<big>'''[[1935 год у гісторыі кіно|1935]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1935)|7-я]]) | '''«[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэнк Капра]], [[Гары Кон]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 12|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=7|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1934|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HXw9Xm|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Барэты з Уімпаўл-стрыт (фільм, 1934)|Барэты з Уімпаўл-стрыт]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Ірвінг Тальберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Клеапатра (фільм, 1934)|Клеапатра]]» | Paramount Pictures | [[Сесіль Б. Дэ-Міль]] |- | «[[Дарожка флірту (фільм)|Дарожка флірту]]» | First National | [[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]], [[Роберт Лорд]] |- style="background:#eee;" | «[[Вясёлая разведзеная]]» | Warner Bros. | [[Лу Эдэльман]] |- | «[[У справу ўступае флот (фільм)|У справу ўступае флот]]» |RKO Radio |[[Мэрыян К. Купер]], [[Кенет Мак-Гаўэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Дом Ротшыльдаў (фільм)|Дом Ротшыльдаў]]» |[[20th Century Fox]], United Artists |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Уільям Гетц]], [[Рэйманд Грыфіт]] |- | «[[Імітацыя жыцця (фільм, 1934)|Імітацыя жыцця]]» |Universal |[[Джон М. Стал]] |- style="background:#eee;" | «[[Тонкі чалавек (фільм)|Тонкі чалавек]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Хант Стромберг]] |- | «[[Адна ноч кахання (фільм)|Адна ноч кахання]]» |Columbia Pictures |[[Гары Кон]], [[Эверэт Рыскін]] |- style="background:#eee;" | «[[Віва Вілья! (фільм)|Віва Вілья!]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- | «[[Белы парад (фільм)|Белы парад]]» |Fox Film Corporation |[[Джэсі Ласкі]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 12 |<big>'''[[1936 год у гісторыі кіно|1936]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1936)|8-я]]) | '''«[[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на „Баўнці“]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Ірвінг Тальберг]], [[Альберт Левін]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 12|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=8|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1935|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HYOsCL|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Эліс Адамс (фільм)|Эліс Адамс]]» | RKO Radio | [[Пендра Берман|Пендра С. Берман]] |- style="background:#eee;" | «[[Брадвейская мелодыя 1936 года]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Джон В. Кансідайн мал.]] |- | «[[Адысея капітана Блада (фільм, 1935)|Адысея капітана Блада]]» | Warner Bros., Cosmopolitan | [[Гары Джо Браўн]], [[Хэл Б. Уоліс]], [[Гордан Холінгсхед]] |- style="background:#eee;" | «[[Дэвід Каперфільд (фільм, 1935)|Дэвід Каперфільд]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- | «[[Інфарматар (фільм, 1935)|Інфарматар]]» |RKO Radio |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |- style="background:#eee;" | «[[Справы і дні бенгальскага ўлана (фільм)|Справы і дні бенгальскага ўлана]]» |Paramount Pictures |[[Луіс Д. Лайтан]] |- | «[[Сон у летнюю ноч (фільм, 1935)|Сон у летнюю ноч]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Адхіленыя (фільм, 1935)|Адхіленыя]]» |20th Century, United Artists |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- | «[[Капрызная Марыета (фільм)|Капрызная Марыета]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Хант Стромберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Раглз з Рэд-Гэп (фільм)|Раглз з Рэд-Гэп]]» |Paramount Pictures |[[Артур Хорнблау мал.]] |- | «[[Цыліндр (фільм)|Цыліндр]]» |RKO Radio |[[Пендра Берман|Пендра С. Берман]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1937 год у гісторыі кіно|1937]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1937)|9-я]]) | '''«[[Вялікі Зігфелд]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Хант Стромберг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=9|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1936|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HYrWAm|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Энтані Эдверс (фільм)|Энтані Эдверс]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Додсуарт (фільм)|Додсуарт]]» |Goldwyn, United Artists |[[Сэмюэл Голдвін]], [[Мерыт Халберд]] |- | «[[Абгавораная (фільм)|Абгавораная]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Лоўрэнс Уайнгартэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Містар Дыдс пераязджае ў горад (фільм)|Містар Дыдс пераязджае ў горад]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Рамэа і Джульета (фільм, 1936)|Рамэа і Джульета]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Тальберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Сан-Францыска (фільм)|Сан-Францыска]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джон Эмерсан (рэжысёр)|Джон Эмерсан]], [[Бернард Хаймэн|Бернард Х. Хаймэн]] |- | «[[Аповесць пра Луі Пастэра (фільм)|Аповесць пра Луі Пастэра]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Гісторыя двух гарадоў (фільм)|Гісторыя двух гарадоў]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- | «[[Тры мілыя дзяўчыны (фільм)|Тры мілыя дзяўчыны]]» |Universal Pictures |[[Джо Пастарнак]], [[Чарлз Роджэрс|Чарлз Р. Роджэрс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1938 год у гісторыі кіно|1938]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1938)|10-я]]) | '''«[[Жыццё Эміля Заля]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''[[Хенры Блэнк]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=10|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1937|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HZKUgY|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Горкая праўда (фільм)|Горкая праўда]]» |Columbia Pictures |[[Леа Мак-Кэры]], [[Эверэт Рыскін]] |- style="background:#eee;" | «[[Адважныя капітаны (фільм)|Адважныя капітаны]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Луіс Лайтан|Луіс Д. Лайтан]] |- | «[[Тупік (фільм, 1937)|Тупік]]» |Goldwyn, United Artists |[[Сэмюэл Голдвін]], [[Мерыт Халберд]] |- style="background:#eee;" | «[[Добрая Зямля (фільм)|Добрая Зямля]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Тальберг]], [[Альберт Левін]] |- | «[[У старым Чыкага (фільм)|У старым Чыкага]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Кенет Мак-Гаўэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Страчаны гарызонт (фільм, 1937)|Страчаны гарызонт]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Сто мужчын і адна дзяўчына (фільм)|Сто мужчын і адна дзяўчына]]» |Universal Pictures |[[Джо Пастарнак]], [[Чарлз Роджэрс|Чарлз Р. Роджэрс]] |- style="background:#eee;" | «[[Дзверы на сцэну (фільм)|Дзверы на сцэну]]» |RKO Radio |[[Пендра Берман|Пендра С. Берман]] |- | «[[Зорка нарадзілася (фільм, 1937)|Зорка нарадзілася]]» |Selznick International, United Artists |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1939 год у гісторыі кіно|1939]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1939)|11-я]]) | '''«[[З сабой не панясеш (фільм)|З сабой не панясеш]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэнк Капра]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=11|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1938|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HZnP2g|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Прыгоды Робіна Гуда (фільм)|Прыгоды Робіна Гуда]]» |Warner Bros. |[[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]], [[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Рэгтайм-бэнд Аляксандра (фільм)|Рэгтайм-бэнд Аляксандра]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Гары Джо Браўн]] |- | «[[Горад хлопчыкаў]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джон Кансідайн мал.|Джон В. Кансідайн мл.]] |- style="background:#eee;" | «[[Цытадэль (фільм, 1938)|Цытадэль]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Віктар Сэвіл]] |- | «[[Чатыры дочкі (фільм)|Чатыры дочкі]]» |Warner Bros., First National |[[Хенры Блэнк]], [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Вялікая ілюзія (фільм)|Вялікая ілюзія]]» |R. A. O., World Pictures |[[Альберт Пінкавіч]], [[Фрэнк Ролмер]] |- | «[[Езавель (фільм)|Езавель]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]], [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Пігмаліён (фільм)|Пігмаліён]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Габрыэль Паскаль]] |- | «[[Лётчык-выпрабавальнік (фільм)|Лётчык-выпрабавальнік]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Луіс Лайтан|Луіс Д. Лайтан]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1940 год у гісторыі кіно|1940]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1940)|12-я]]) | '''«[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]]»''' | '''Selznick, Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=12|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1939|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HaG7xd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Змрочная перамога (фільм)|Змрочная перамога]]» |Warner Bros. |[[Дэвід Льюіс (прадзюсар)|Дэвід Льюіс]] |- style="background:#eee;" | «[[Да спаткання, містар Чыпс (фільм)|Да спаткання, містар Чыпс]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Віктар Сэвіл]] |- | «[[Любоўны раман (фільм)|Любоўны раман]]» |RKO Radio |[[Леа Мак-Кэры]] |- style="background:#eee;" | «[[Містар Сміт едзе ў Вашынгтон]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Ніначка (фільм)|Ніначка]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- style="background:#eee;" | «[[Пра мышэй і людзей (фільм, 1939)|Пра мышэй і людзей]]» |Roach, United Artists |[[Льюіс Майлстаўн]] |- | «[[Дыліжанс (фільм)|Дыліжанс]]» |United Artists |[[Уолтэр Уэнджэр]] |- style="background:#eee;" | «[[Чараўнік краіны Оз (фільм)|Чараўнік краіны Оз]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Мервін Лерой]] |- | «[[Навальнічны перавал (фільм, 1939)|Навальнічны перавал]]» |Goldwyn, United Artists |[[Сэмюэл Голдвін]] |} === 1941—1950 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1941 год у гісторыі кіно|1941]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1941)|13-я]]) | '''«[[Рэбека (фільм, 1940)|Рэбека]]»''' | '''[[Selznick International Pictures|Selznick]], [[United Artists]]''' | '''[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=13|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1940|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HaisQp|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Усё гэта і неба ў прыдачу (фільм)|Усё гэта і неба ў прыдачу]]» |[[Warner Bros.]] |[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Хэл Б. Уоліс]], [[Дэвід Льюіс (прадзюсар)|Дэвід Льюіс]] |- style="background:#eee;" | «[[Замежны карэспандэнт (фільм)|Замежны карэспандэнт]]» |Wanger, United Artists |[[Уолтэр Уэнджэр]] |- | «[[Гронкі гневу (фільм)|Гронкі гневу]]» |[[20th Century Fox]] |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Нанэлі Джонсан]] |- style="background:#eee;" | «[[Вялікі дыктатар (фільм)|Вялікі дыктатар]]» |Chaplin, United Artists |[[Чарлі Чаплін]] |- | «[[Кіці Фойл (фільм)|Кіці Фойл]]» |RKO Radio |[[Дэвід Хэмпстыд]] |- style="background:#eee;" | «[[Пісьмо (фільм, 1940)|Пісьмо]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Доўгі шлях дадаму (фільм, 1940)|Доўгі шлях дадаму]]» |Argosy, Wanger, United Artists |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |- style="background:#eee;" | «[[Наш гарадок (фільм)|Наш гарадок]]» |Lesser, United Artists |[[Сол Лесер]] |- | «[[Філадэльфійская гісторыя (фільм)|Філадэльфійская гісторыя]]» |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |[[Джозеф Леа Манкевіч]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1942 год у гісторыі кіно|1942]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1942)|14-я]]) | '''«[[Якой зялёнай была мая даліна]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=14|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1941|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HbBeT4|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Кветкі ў пыле (фільм)|Кветкі ў пыле]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Эшэр]] |- style="background:#eee;" | «[[Грамадзянін Кейн]]» |RKO Radio |[[Орсан Уэлс]] |- | «[[А вось і містар Джордан (фільм)|А вось і містар Джордан]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Эверэт Рыскін]] |- style="background:#eee;" | «[[Затрымаеце світанак (фільм)|Затрымаеце світанак]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Артур Хорнблау мал.]] |- | «[[Ліскі (фільм)|Ліскі]]» |RKO Radio |[[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Мальтыйскі сокал (фільм)|Мальтыйскі сокал]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Адзін крок у раі (фільм)|Адзін крок у раі]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Сяржант Ёрк (фільм)|Сяржант Ёрк]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]], [[Джэсі Ласкі]] |- | «[[Падазрэнне (фільм, 1941)|Падазрэнне]]» |RKO Radio |[[Альфрэд Хічкак]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1943 год у гісторыі кіно|1943]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1943)|15-я]]) | '''«[[Місіс Мінівер]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Сідні Франклін]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=15|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1942|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hbepyy|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[49-я паралель (фільм)|49-я паралель]]» |GFD, Columbia Pictures |[[Майкл Паўэл]] |- style="background:#eee;" | «[[Кінгс Роу (фільм)|Кінгс Роу]]» |Warner Bros. ||[[Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Цудоўныя Эмберсаны]]» |Mercury, RKO Radio |[[Орсан Уэлс]] |- style="background:#eee;" | «[[Валаводнік (фільм)|Валаводнік]]» |20th Century Fox |[[Нанэлі Джонсан]] |- | «[[Гонар янкі (фільм)|Гонар янкі]]» |Goldwyn, RKO Radio |[[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Выпадковае жніво (фільм)|Выпадковае жніво]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- | «[[Горад гаворыць (фільм)|Горад гаворыць]]» |Columbia Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- style="background:#eee;" | «[[Атол Уэйк (фільм)|Атол Уэйк]]» |Paramount Pictures |[[Джозеф Сістрам]] |- | «[[Янкі Дудл Дэндзі]]» |Warner Bros. |[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Хэл Б. Уоліс]], [[Уільям Кэгні]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1944 год у гісторыі кіно|1944]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1944)|16-я]]) | '''«[[Касабланка (фільм)|Касабланка]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''[[Хэл Б. Уоліс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=16|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1943|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hc7KrB|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Па кім звініць звон (фільм)|Па кім звініць звон]]» |Paramount Pictures |[[Сэм Вуд]] |- style="background:#eee;" | «[[Нябёсы могуць пачакаць (фільм, 1943)|Нябёсы могуць пачакаць]]» |20th Century Fox |Эрнст Любіч |- | «[[Чалавечая камедыя (фільм)|Чалавечая камедыя]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Кларэнс Браўн]] |- style="background:#eee;" | «[[У якім мы служым]]» |United Artists |[[Ноэл Каўард]] |- | «[[Мадам Кюры (фільм)|Мадам Кюры]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- style="background:#eee;" | «[[У цеснаце ды не ў крыўдзе (фільм)|У цеснаце ды не ў крыўдзе]]» |Columbia Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- | «[[Выпадак у Окс-Боу (фільм)|Выпадак у Окс-Боу]]» |20th Century Fox |[[Ламар Троты]] |- style="background:#eee;" | «[[Песня Бернадэт (фільм)|Песня Бернадэт]]» |20th Century Fox |[[Уільям Перлберг]] |- | «[[Дазор на Рэйне (фільм)|Дазор на Рэйне]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1945 год у гісторыі кіно|1945]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1945)|17-я]]) | '''«[[Ісці сваім шляхам (фільм)|Ісці сваім шляхам]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Леа Мак-Кэры]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=17|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1944|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hca8S1|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Падвойная страхоўка (фільм)|Падвойная страхоўка]]» |Paramount Pictures |[[Джозеф Сістрам]] |- style="background:#eee;" | «[[Газавае святло (фільм, 1944)|Газавае святло]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Артур Хорнблау мал.]] |- | «[[З тых часоў як вы сышлі]]» |Selznick, United Artists |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- style="background:#eee;" | «[[Вільсан (фільм)|Вільсан]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1946 год у гісторыі кіно|1946]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1946)|18-я]]) | '''«[[Страчаны ўікенд (фільм)|Страчаны ўікенд]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Чарлз Брэкет]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=18|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1945|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hd35PH|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Падняць якары (фільм)|Падняць якары]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джо Пастарнак]] |- style="background:#eee;" | «[[Званы Святой Марыі (фільм)|Званы Святой Марыі]]» |RKO Radio |[[Леа Мак-Кэры]] |- | «[[Мілдрэд Пірс (фільм)|Мілдрэд Пірс]]» |Warner Bros. |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee;"| | «[[Зачараваны (фільм)|Зачараваны]]» |United Artists |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1947 год у гісторыі кіно|1947]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1947)|19-я]]) | '''«[[Найлепшыя гады нашага жыцця]]»''' | '''RKO Radio''' | '''[[Сэмюэл Голдвін]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=19|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1946|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HdVUYx|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Генрых V (фільм, 1944)|Генрых V]]» |United Artists |[[Лоўрэнс Аліўе]] |- style="background:#eee;" | «[[Гэтае цудоўнае жыццё]]» |RKO Radio |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[На краю ляза (фільм)|На краю ляза]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- style="background:#eee;" | «[[Аленяня (фільм, 1946)|Аленяня]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1948 год у гісторыі кіно|1948]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1948)|20-я]]) | '''«[[Джэнтльменскае пагадненне (фільм)|Джэнтльменскае пагадненне]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=20|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1947|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hdy9Jj|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Жонка біскупа (фільм)|Жонка біскупа]]» |RKO Radio |[[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Перакрыжаваны агонь (фільм, 1947)|Перакрыжаваны агонь]]» |RKO Radio |[[Адрыян Скот]] |- | «[[Вялікія надзеі (фільм, 1946)|Вялікія надзеі]]» |Rank-Cineguild, U-I |[[Рональд Нім]] |- style="background:#eee;" | «[[Цуд на 34-й вуліцы (фільм, 1947)|Цуд на 34-й вуліцы]]» |20th Century Fox |[[Уільям Перлберг]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1949 год у гісторыі кіно|1949]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1949)|21-я]]) | '''«[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]»''' | '''Two Cities Films, Universal International''' | '''[[Лоўрэнс Аліўе]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=21|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1948|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HeQupj|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Джоні Белінда]]» |Warner Bros. |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee;" | «[[Чырвоныя чаравічкі (фільм, 1948)|Чырвоныя чаравічкі]]» |Rank Organisation, Powell and Pressburger, Eagle-Lion Films |[[Майкл Паўэл]], [[Эмерых Прэсбургер]] |- | «[[Змяіная яма (фільм)|Змяіная яма]]» |20th Century Fox |[[Анатоль Літвак]], [[Роберт Баслер]] |- style="background:#eee;" | «[[Скарбы Сьера-Мадрэ (фільм)|Скарбы Сьера-Мадрэ]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1950 год у гісторыі кіно|1950]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1950)|22-я]]) | '''«[[Уся каралеўская раць (фільм, 1949)|Уся каралеўская раць]]»''' | '''Rossen, Columbia Pictures''' | '''[[Роберт Росен]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=22|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1949|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HetGs5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Поле бітвы (фільм)|Поле бітвы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Доры Скэры]] |- style="background:#eee;" | «[[Спадчынніца (фільм)|Спадчынніца]]» |Paramount Pictures | [[Уільям Уайлер]] |- | «[[Пісьмо тром жонкам (фільм)|Пісьмо тром жонкам]]» |20th Century Fox |[[Сол Сігел]] |- style="background:#eee;" | «[[Вертыкальны ўзлёт (фільм)|Вертыкальны ўзлёт]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |} === 1951—1960 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1951 год у гісторыі кіно|1951]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1951)|23-я]]) | '''«[[Усё пра Еву]]»''' | '''[[20th Century Fox]]''' | '''[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=23|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1950|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HfNEkK|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Народжаная ўчора (фільм)|Народжаная ўчора]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Сільвен Сайман]] |- style="background:#eee;" | «[[Бацька нявесты (фільм, 1950)|Бацька нявесты]]» |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |[[Сэм Зімбаліст]] |- | «[[Капальні цара Саламона (фільм, 1950)|Капальні цара Саламона]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сэм Зімбаліст]] |- style="background:#eee;" | «[[Бульвар Сансет (фільм)|Бульвар Сансет]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Чарлз Брэкет]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1952 год у гісторыі кіно|1952]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1952)|24-я]]) | '''«[[Амерыканец у Парыжы]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Артур Фрыд]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=24|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1951|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HfpRgD|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Рашэнне перад світанкам (фільм)|Рашэнне перад світанкам]]» |20th Century Fox |[[Анатоль Літвак]], [[Фрэнк Мак-Карці]] |- style="background:#eee;" | «[[Месца пад сонцам (фільм)|Месца пад сонцам]]» |Paramount Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- | «[[Куды ідзеш (фільм, 1951)|Куды ідзеш]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сэм Зімбаліст]] |- style="background:#eee;" | «[[Трамвай «Жаданне» (фільм, 1951)|Трамвай „Жаданне“]]» |[[Warner Bros.]] |[[Чарлз К. Фелдмэн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1953 год у гісторыі кіно|1953]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1953)|25-я]]) | '''«[[Найвялікшае шоу свету (фільм)|Найвялікшае шоу свету]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Сесіль Блаўнт Дэміль]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=25|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1952|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HgHayP|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Роўна апоўдні (фільм)|Роўна апоўдні]]» |[[United Artists]] |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[Айвенга (фільм, 1952)|Айвенга]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Пендра С. Берман]] |- | «[[Мулен Руж (фільм, 1952)|Мулен Руж]]» |United Artists |[[Джон Х’юстан]] |- style="background:#eee;" | «[[Ціхі чалавек]]» |Republic |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]], [[Мэрыян К. Купер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1954 год у гісторыі кіно|1954]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1954)|26-я]]) | '''«[[З гэтага часу і назаўжды (фільм)|З гэтага часу і назаўжды]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Бадзі Адлер]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=26|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1953|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HgjttF|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Юлій Цэзар (фільм, 1953)|Юлій Цэзар]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джон Хаўсман]] |- style="background:#eee;" | «[[Плашчаніца (фільм)|Плашчаніца]]» |20th Century Fox |[[Фрэнк Рос]] |- | «[[Рымскія канікулы (фільм)|Рымскія канікулы]]» |Paramount Pictures |[[Уільям Уайлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Шэйн (фільм)|Шэйн]]» |Paramount Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1955 год у гісторыі кіно|1955]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1955)|27-я]]) | '''«[[У порце]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Сем Шпігель]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=27|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1954|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HhCDKN|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бунт на «Кейне»]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[Вясковая дзяўчына]]» |Paramount Pictures |[[Уільям Перлберг]] |- | «[[Сем нявест для семярых братоў]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Камінгс, Джэк|Джэк Камінгс]] |- style="background:#eee;" | «[[Тры манеткі ў фантане (фільм)|Тры манеткі ў фантане]]» |20th Century Fox |[[Сол Сігел]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1956 год у гісторыі кіно|1956]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1956)|28-я]]) | '''«[[Марці (фільм)|Марці]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Харальд Хехт]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=28|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1955|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HheSM6|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Каханне — самая цудоўная рэч на свеце (фільм)|Каханне — самая цудоўная рэч на свеце]]» |20th Century Fox |[[Бадзі Адлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Містар Робертс (фільм)|Містар Робертс]]» |Warner Bros. |[[Лілэнд Хэйуард]] |- | «[[Пікнік (фільм)|Пікнік]]» |Columbia Pictures |[[Фрэд Колмар]] |- style="background:#eee;" | «[[Татуяваная ружа (фільм)|Татуяваная ружа]]» |Paramount Pictures |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1957 год у гісторыі кіно|1957]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1957)|29-я]]) | '''«[[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)|Вакол свету за 80 дзён]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Майкл Тод]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=29|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1956|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hi7ADd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Сяброўскае ўгаворванне]]» |[[Monogram Pictures|Allied Artists]] |[[Уільям Уайлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Гігант (фільм)|Гігант]]» |Warner Bros. |[[Джордж Стывенс]], [[Генры Гінсберг]] |- | «[[Кароль і я (фільм)|Кароль і я]]» |20th Century Fox |[[Чарлз Брэкет]] |- style="background:#eee;" | «[[Дзесяць запаведзяў (фільм, 1956)|Дзесяць запаведзяў]]» |Paramount Pictures |[[Сесіль Блаўнт Дэ Міль]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1958 год у гісторыі кіно|1958]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1958)|30-я]]) | '''«[[Мост цераз раку Квай (фільм)|Мост цераз раку Квай]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Сэм Шпігель]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=30|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1957|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HicLE1|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Пейтан-плэйс (фільм)|Пейтан-плэйс]]» |20th Century Fox |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee;" | «[[Саянара (фільм)|Саянара]]» |Warner Bros. |[[Уільям Гетц]] |- | «[[Дванаццаць угневаных мужчын (фільм, 1957)|Дванаццаць угневаных мужчын]]» |United Artists |[[Генры Фонда]], [[Рэджынальд Роўз]] |- style="background:#eee;" | «[[Сведка абвінавачвання (фільм)|Сведка абвінавачвання]]» |United Artists |[[Артур Хорнблау мал.]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1959 год у гісторыі кіно|1959]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1959)|31-я]]) | '''«[[Жыжкі (фільм)|Жыжкі]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Артур Фрыд]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=31|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1958|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hj4yQc|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Цётачка Мэйм (фільм)|Цётачка Мэйм]]» |Warner Bros. |[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]] |- style="background:#eee;" | «[[Кошка на распаленым даху (фільм)|Кошка на распаленым даху]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Лоўрэнс Уайнгартэн]] |- | «[[Што не схілілі галовы (фільм)|Што не схілілі галовы]]» |Kramer, United Artists |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[За асобнымі столікамі]]» |United Artists |[[Харальд Хехт]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1960 год у гісторыі кіно|1960]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1960)|32-я]]) | '''«[[Бэн-Гур (фільм, 1959)|Бен-Гур]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Сэм Цымбаліст]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=32|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1959|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HjXNpy|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Анатомія забойства (фільм)|Анатомія забойства]]» |Columbia Pictures |[[Ота Прэмінгер]] |- style="background:#eee;" | «[[Дзённік Ганны Франк (фільм)|Дзённік Ганны Франк]]» |20th Century Fox |[[Джордж Стывенс]] |- | «[[Гісторыя манашкі (фільм)|Гісторыя манашкі]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Шлях наверх (фільм)|Шлях наверх]]» |Continental, British Lion Films |[[John Woolf and James Woolf of Romulus Films|Джэймс Вульф]], [[John Woolf and James Woolf of Romulus Films|Джон Вулф]] |} === 1961—1970 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1961 год у гісторыі кіно|1961]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1961)|33-я]]) | '''«[[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]]»''' | '''[[United Artists]]''' | '''[[Білі Уайлдэр]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=33|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1960|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hk095m|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Форт Алама (фільм, 1960)|Форт Алама]]» |United Artists |[[Джон Уэйн]] |- style="background:#eee" | «[[Элмер Гантры (фільм)|Элмер Гантры]]» |United Artists |[[Бернард Сміт]] |- | «[[Сыны і палюбоўнікі (фільм)|Сыны і палюбоўнікі]]» |[[20th Century Fox]] |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee" | «[[Валацугі (фільм, 1960)|Валацугі]]» |[[Warner Bros.]] |[[Фрэд Цынеман]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1962 год у гісторыі кіно|1962]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1962)|34-я]]) | '''«[[Вестсайдская гісторыя (фільм)|Вестсайдская гісторыя]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Роберт Уайз]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=34|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1961|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HkSdBp|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Фані (фільм)|Фані]]» |Warner Bros. |[[Джошуа Логан]] |- style="background:#eee" | «[[Гарматы вострава Наваронэ (фільм)|Гарматы вострава Наваронэ]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Карл Форман]] |- | «[[Ашуканец (фільм)|Ашуканец]]» |20th Century Fox |[[Роберт Росен]] |- style="background:#eee" | «[[Нюрнбергскі працэс (фільм)|Нюрнбергскі працэс]]» |United Artists |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1963 год у гісторыі кіно|1963]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1963)|35-я]]) | '''«[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Сэм Шпігель]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=35|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1962|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HkuySR|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Самы доўгі дзень (фільм)|Самы доўгі дзень]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- style="background:#eee" | «[[Музычны чалавек (фільм)|Музычны чалавек]]» |Warner Bros. |[[Мортан Да-Коста]] |- | «[[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1962)|Мяцеж на „Баўнці“]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ааран Розенберг]] |- style="background:#eee" | «[[Забіць перасмешніка (фільм)|Забіць перасмешніка]]» |U-I |[[Алан Пакула]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1964 год у гісторыі кіно|1964]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1964)|36-я]]) | '''«[[Том Джонс (фільм)|Том Джонс]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Тоні Рычардсан]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=36|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1963|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HlNPgB|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Амерыка, Амерыка (фільм)|Амерыка, Амерыка]]» |Warner Bros. |[[Элія Казан]] |- style="background:#eee" | «[[Клеапатра (фільм, 1963)|Клеапатра]]» |20th Century Fox |[[Уолтэр Уэнджэр]] |- | «[[Як быў заваяваны Захад (фільм)|Як быў заваяваны Захад]]» |Metro-Goldwyn-Mayer, Cinerama |[[Бернард Сміт]] |- style="background:#eee" | «[[Палявыя лілеі (фільм, 1963)|Палявыя лілеі]]» |United Artists |[[Ральф Нэльсан]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1965 год у гісторыі кіно|1965]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1965)|37-я]]) | '''«[[Мая цудоўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая цудоўная лэдзі]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=37|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1964|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HlpmUq|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бекет (фільм)|Бекет]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee" | «[[Доктар Стрэйнджлау, або Як я навучыўся не хвалявацца і палюбіў бомбу|Доктар Стрэйнджлау]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Кубрык]] |- | «[[Мэры Попінс (фільм, 1964)|Мэры Попінс]]» |[[The Walt Disney Company]] |[[Уолт Дысней]], [[Біл Уолш]] |- style="background:#eee" | «[[Грэк Зарба (фільм)|Грэк Зарба]]» |20th Century Fox |[[Міхаліс Какаяніс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1966 год у гісторыі кіно|1966]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1966)|38-я]]) | '''«[[Гукі музыкі (фільм)|Гукі музыкі]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Роберт Уайз]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=38|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1965|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HmIKEd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Дарагая (фільм)|Дарагая]]» |Embassy |[[Джон Шлезінгер]] |- style="background:#eee" | «[[Доктар Жывага (фільм, 1965|Доктар Жывага]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Карла Понты]] |- | «[[Карабель дурняў (фільм)|Карабель дурняў]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee" | «[[Тысяча клоўнаў (фільм)|Тысяча клоўнаў]]» |United Artists |[[Фрэд Коу]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1967 год у гісторыі кіно|1967]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1967)|39-я]]) | '''«[[Чалавек на ўсе часы (фільм)|Чалавек на ўсе часы]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэд Цынеман]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=39|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1966|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HmkljJ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Элфі (фільм, 1966)|Элфі]]» |Paramount Pictures |[[Льюіс Гілберт (рэжысёр)|Льюіс Гілберт]] |- style="background:#eee" | «[[Рускія ідуць! Рускія ідуць!]]» |United Artists |[[Норман Джуісан]] |- | «[[Пясчаная галька (фільм)|Пясчаная галька]]» |20th Century Fox |[[Роберт Уайз]] |- style="background:#eee" | «[[Хто баіцца Вірджыніі Вулф? (фільм, 1966)|Хто баіцца Вірджыніі Вулф?]]» |Warner Bros. |[[Эрнэст Леман]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1968 год у гісторыі кіно|1968]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1968)|40-я]]) | '''«[[Душнай паўднёвай ноччу (фільм)|Душнай паўднёвай ноччу]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Уолтэр Мірыш]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=40|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1967|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HnDBfE|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Боні і Клайд (фільм)|Боні і Клайд]]» |Warner Bros., Seven Arts |[[Уорэн Біці]] |- style="background:#eee" | «[[Доктар Дулітл (фільм, 1967)|Доктар Дулітл]]» |20th Century Fox |[[Артур Джэйкабс]] |- | «[[Выпускнік (фільм)|Выпускнік]]» |Embassy |[[Лоўрэнс Турман]] |- style="background:#eee" | «[[Адгадай, хто прыйдзе да абеду?]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1969 год у гісторыі кіно|1969]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1969)|41-я]]) | '''«[[Олівер! (фільм)|Олівер!]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Джон Вулф]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=41|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1968|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hnfise|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Смешная дзяўчынка (фільм)|Смешная дзяўчынка]]» |Columbia Pictures |[[Рэй Старк]] |- style="background:#eee" | «[[Леў узімку (фільм, 1968)|Леў узімку]]» |Avco Embassy |[[Марцін Пол]] |- | «[[Рэйчэл, Рэйчэл (фільм)|Рэйчэл, Рэйчэл]]» |Warner Bros. |[[Пол Ньюман]] |- style="background:#eee" | «[[Рамэа і Джульета (фільм, 1968)|Рамэа і Джульета]]» |Paramount Pictures |[[Энтані Хэўлак-Алан]], [[Джон Брабурн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1970 год у гісторыі кіно|1970]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1970)|42-я]]) | '''«[[Паўночны каўбой (фільм)|Паўночны каўбой]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Джэром Хэлман]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=42|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1969|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Ho7vYg|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Ганна на тысячу дзён]]» |[[Universal Pictures]] |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee" | «[[Буч Кэсідзі і Сандэнс Кід (фільм)|Буч Кэсідзі і Сандэнс Кід]]» |20th Century Fox |[[Джон Формен]] |- | «[[Хэло, Долі! (фільм)|Хэло, Долі!]]» |20th Century Fox |[[Эрнэст Леман]] |- style="background:#eee" | «[[Дзэта (фільм)|Дзэта]]» |Cinema V |[[Жак Перэн]], [[Ахмед Рашэдзі]] |} === 1971—1980 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1971 год у гісторыі кіно|1971]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1971)|43-я]]) | '''«[[Патан (фільм)|Патан]]»''' | '''[[20th Century Fox]]''' | '''[[Фрэнк Мак-Карці]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=43|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1970|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HoacOS|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Аэрапорт (фільм)|Аэрапорт]]» |[[Universal Pictures]] |[[Рос Хантэр]] |- style="background:#eee" | «[[Пяць лёгкіх п'ес (фільм)|Пяць лёгкіх п’ес]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Боб Рэйфелсан]], [[Рычард Уэкслер]] |- | «[[Гісторыя кахання (фільм, 1970)|Гісторыя кахання]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Ховард Дж. Мінскі]] |- style="background:#eee" | «[[Ваенна-палявы шпіталь]]» |20th Century Fox |[[Інга Прэмінгер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1972 год у гісторыі кіно|1972]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1972)|44-я]]) | '''«[[Французскі сувязны]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Філіп Д'Антоні]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=44|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1971|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hp3AeI|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Завадны апельсін (фільм)|Завадны апельсін]]» |[[Warner Bros.]] |[[Стэнлі Кубрык]] |- style="background:#eee" | «[[Скрыпач на даху (фільм)|Скрыпач на даху]]» |[[United Artists]] |[[Норман Джуісан]] |- | «[[Апошні кінасеанс (фільм)|Апошні кінасеанс]]» |Columbia Pictures |[[Стывен Дж. Фрыдман]] |- style="background:#eee" | «[[Мікалай і Аляксандра (фільм)|Мікалай і Аляксандра]]» |Columbia Pictures |[[Сэм Шпігель]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1973 год у гісторыі кіно|1973]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1973)|45-я]]) | '''«[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Альберт С. Радзі]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=45|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1972|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HpVgIr|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Кабарэ (фільм)|Кабарэ]]» |Allied Artists |[[Сай Фоер]] |- style="background:#eee" | «[[Збавенне (фільм)|Збавенне]]» |Warner Bros. |[[Джон Бурмен]] |- | «[[Эмігранты (фільм)|Эмігранты]]» |Warner Bros. |[[Бенгт Форслунд]] |- style="background:#eee" | «[[Саўндэр (фільм)|Саўндэр]]» |20th Century Fox |[[Роберт Б. Радніц]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1974 год у гісторыі кіно|1974]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1974)|46-я]]) | '''«[[Афёра (фільм, 1973)|Афёра]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''[[Тоні Біл]], [[Майкл Філіпс]], [[Джулія Філіпс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=46|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1973|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HpypUG|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Амерыканскія графіці (фільм)|Амерыканскія графіці]]» |[[Lucasfilm]], Universal |[[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Гары Кёртц]] |- style="background:#eee" | «[[Шэпты і крыкі (фільм)|Шэпты і крыкі]]» |New World Pictures |[[Інгмар Бергман]] |- | «[[Выганяючы д'ябла (фільм)|Выганяючы д’ябла]]» |Warner Bros. |[[Уільям Пітэр Блэці]] |- style="background:#eee" | «[[З шыкам (фільм)|З шыкам]]» |Avco Embassy |[[Мелвін Фрэнк]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1975 год у гісторыі кіно|1975]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1975)|47-я]]) | '''«[[Хросны бацька 2]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Грэй Фрэдэрыксан]], [[Фрэд Рус]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=47|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1974|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HqRIH5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]» |Paramount Pictures |[[Роберт Эванс]] |- style="background:#eee" | «[[Гутарка (фільм)|Гутарка]]» |Paramount Pictures |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |- | «[[Лені (фільм)|Лені]]» |United Artists |[[Марвін Ворф]] |- style="background:#eee" | «[[Ад у паднябессе (фільм)|Ад у паднябессе]]» |20th Century Fox, Warner Bros. |[[Ален, Ірвін|Ірвін Ален]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1976 год у гісторыі кіно|1976]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1976)|48-я]]) | '''«[[Пралятаючы па-над гняздом зязюлі (фільм)|Пралятаючы па-над гняздом зязюлі]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Саул Зейнц]], [[Майкл Дуглас]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=48|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1975|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hqtq0c|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бары Ліндан (фільм)|Бары Ліндан]]» |Warner Bros. |[[Стэнлі Кубрык]] |- style="background:#eee" | «[[Самы гарачы час дня (фільм)|Самы гарачы час дня]]» |Warner Bros. |[[Марцін Брегман]], [[Марцін Элфенд]] |- | «[[Сківіцы (фільм)|Сківіцы]]» |Universal Pictures |[[Рычард Д. Занук]], [[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]] |- style="background:#eee" | «[[Нэшвіл (фільм)|Нэшвіл]]» |Paramount Pictures |[[Роберт Олтмен]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1977 год у гісторыі кіно|1977]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1977)|49-я]]) | '''«[[Рокі]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Ірвін Уінклер]], [[Роберт Чартаф]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=49|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1976|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HrMlvL|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Уся прэзідэнцкая раць (фільм)|Уся прэзідэнцкая раць]]» |Warner Bros. |[[Уолтэр Кобленц]] |- style="background:#eee" | «[[На шляху да славы]]» |United Artists |[[Роберт Ф. Блюмаф]], [[Харальд Левенталь]] |- | «[[Тэлесетка (фільм)|Тэлесетка]]» |Metro-Goldwyn-Mayer, United Artists |[[Ховард Готфрыд]] |- style="background:#eee" | «[[Таксіст (фільм, 1976)|Таксіст]]» |Columbia Pictures |[[Майкл Філіпс]], [[Джулія Філіпс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1978 год у гісторыі кіно|1978]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1978)|50-я]]) | '''«[[Эні Хол (фільм)|Эні Хол]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Чарлз Ёфэ]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=50|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1977|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hrpn2U|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Дзяўчына для развітання (фільм)|Дзяўчына для развітання]]» |Metro-Goldwyn-Mayer, Warner Bros. |[[Рэй Старк]] |- style="background:#eee" | «[[Джулія (фільм)|Джулія]]» |20th Century Fox |[[Рычард Рот]] |- | «[[Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея]]» |Lucasfilm, 20th Century Fox |[[Гары Кёртц]] |- style="background:#eee" | «[[Паваротны пункт (фільм)|Паваротны пункт]]» |20th Century Fox |[[Герберт Рос]], [[Артур Лорэнтс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1979 год у гісторыі кіно|1979]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1979)|51-я]]) | '''«[[Паляўнічы на аленяў (фільм)|Паляўнічы на аленяў]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''[[Бары Спайкингс]], [[Майкл Дылі]], [[Майкл Чыміна]], [[Джон Певерэл]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=51|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1978|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HsIJUJ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Вяртанне дахаты (фільм, 1978)|Вяртанне дахаты]]» |United Artists |[[Джэром Хэлман]] |- style="background:#eee" | «[[Нябёсы могуць пачакаць (фільм, 1978)|Нябёсы могуць пачакаць]]» |Paramount Pictures |[[Уорэн Біці]] |- | «[[Паўночны экспрэс (фільм, 1978)|Паўночны экспрэс]]» |Columbia Pictures |[[Алан Маршал (прадзюсар)|Алан Маршал]] |- style="background:#eee" | «[[Незамужняя жанчына (фільм)|Незамужняя жанчына]]» |20th Century Fox |[[Пол Мазурскі]], [[Тоні Рэй]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1980 год у гісторыі кіно|1980]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1980)|52-я]]) | '''«[[Крамер супраць Крамера]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Стэнлі Р. Джафэ]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=52|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1979|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HslNi3|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Увесь гэты джаз (фільм)|Увесь гэты джаз]]» |20th Century Fox |[[Роберт Алан Артур]] |- style="background:#eee" | «[[Апакаліпсіс сёння]]» |United Artists |[[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Фрэд Рус]], [[Грэй Фрэдэрыксан]], [[Том Штэрнберг]] |- | «[[Сыходзячы ў адрыў (фільм)|Сыходзячы ў адрыў]]» |20th Century Fox |[[Пітэр Етс]] |- style="background:#eee" | «[[Норма Рэй (фільм)|Норма Рэй]]» |20th Century Fox |[[Тамара Асееў]], [[Аляксандра Роўз]] |} === 1981—1990 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1981 год у гісторыі кіно|1981]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1981)|53-я]]) |'''«[[Звычайныя людзі]]»''' |'''[[Paramount Pictures]]''' |'''[[Рональд Л. Швары]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=53|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1980|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HtDmLR|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Дачка шахцёра]]» |[[Universal Pictures]] |[[Бернард Шварц]] |- style="background:#eee" |«[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Клод Беры]], [[Тымаці Барыл]] |- |«[[Чалавек-слон]]» |Paramount Pictures |[[Джонатан Сэнгер]] |- style="background:#eee" |«[[Шалёны бык]]» |[[United Artists]] |[[Ірвін Уінклер]], [[Роберт Чартаф]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1982 год у гісторыі кіно|1982]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1982)|54-я]]) |'''«[[Вогненныя калясніцы]]»''' |'''[[The Ladd Company]], [[Warner Bros.]]''' |'''[[Дэвід Патнэм]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=54|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1981|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HtgZA3|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Атлантык-Сіці (фільм)|Атлантык-Сіці]]» |Paramount Pictures |[[Дэні Эру]], [[Джон Кемені]] |- style="background:#eee" |«[[На залатым возеры]]» |ITC Entertainment, Universal Pictures |[[Брус Гілберт]] |- |«[[Чырвоныя (фільм)|Чырвоныя]]» |Paramount Pictures |[[Уорэн Біці]] |- style="background:#eee" |«[[Шукальнікі страчанага каўчэга]]» |Lucasfilm, Paramount Pictures |[[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1983 год у гісторыі кіно|1983]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1983)|55-я]]) |'''«[[Гандзі (фільм)|Гандзі]]»''' |'''Columbia Pictures''' |'''[[Рычард Атэнбора]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=55|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1982|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hu8bBD|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Вердыкт (фільм, 1982)|Вердыкт]]» |[[20th Century Fox]] |[[Рычард Д. Занук]], [[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]] |- style="background:#eee" |«[[Зніклы без весткі (фільм, 1982)|Зніклы без весткі]]» |Universal Pictures |[[Эдвард Льюіс]], [[Мілдрэд Льюіс]] |- |«[[Іншапланецянін (фільм)|Іншапланецянін]]» |Universal Pictures |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]] |- style="background:#eee" |«[[Тутсі (фільм)|Тутсі]]» |Columbia Pictures |[[Сідні Полак]], [[Дзік Рычардс]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1984 год у гісторыі кіно|1984]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1984)|56-я]]) |'''«[[Мова пяшчоты]]»''' |'''Paramount Pictures''' |'''[[Джэймс Л. Брукс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=56|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1983|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HubEN4|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Вялікае расчараванне]]» |Columbia Pictures |[[Майкл Шамберг]] |- style="background:#eee" |«[[Далікатная міласэрнасць]]» |EMI Films, Universal Pictures |[[Філіп Хобел]] |- |«[[Касцюмер (фільм, 1983)|Касцюмер]]» |Columbia Pictures |[[Пітэр Етс]] |- style="background:#eee" |«[[Хлопцы што трэба (фільм)|Хлопцы што трэба]]» |Warner Bros., The Ladd Company |[[Ірвін Уінклер]], [[Роберт Чартаф]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1985 год у гісторыі кіно|1985]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1985)|57-я]]) |'''«[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]»''' |'''[[Orion Pictures]]''' |'''[[Саул Зейнц]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=57|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1984|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hv3qGf|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Гісторыя салдата (фільм)|Гісторыя салдата]]» |Columbia Pictures |[[Норман Джуісан]], [[Рональд Л. Швары]], [[Патрык Дж. Палмер]] |- style="background:#eee" |«[[Месцы ў сэрцы]]» |[[TriStar Pictures]] |[[Арлін Донаван]] |- |«[[Паездка ў Індыю (фільм)|Паездка ў Індыю]]» |Columbia Pictures |[[Джон Брабурнэ]], [[Рычард Гудвін]] |- style="background:#eee" |«[[Палі смерці (фільм)|Палі смерці]]» |Warner Bros. |[[Дэвід Патнэм]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1986 год у гісторыі кіно|1986]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1986)|58-я]]) |'''«[[З Афрыкі]]»''' |'''Universal Pictures''' |'''[[Сідні Полак]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=58|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1985|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HvWtzO|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Гонар сям’і Прыццы (фільм)|Гонар сям’і Прыццы]]» |20th Century Fox, [[American Broadcasting Company|ABC Motion Pictures]] |[[Джон Формен]] |- style="background:#eee" |«[[Кветкі ліловыя палёў (фільм)|Кветкі ліловыя палёў]]» |Warner Bros. |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Марша (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Куінсі Джонс]] |- |«[[Пацалунак жанчыны-павука (фільм)|Пацалунак жанчыны-павука]]» |Island Alive |[[Дэвід Уайсмен]] |- style="background:#eee" |«[[Сведка (фільм, 1985)|Сведка]]» |Paramount Pictures |[[Эдвард С. Фельдман]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1987 год у гісторыі кіно|1987]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1987)|59-я]]) |'''«[[Узвод (фільм)|Узвод]]»''' |'''Orion Pictures''' |'''[[Арнольд Копельсан]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=59|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1986|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HvzWv2|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Дзеці меншага бога (фільм)|Дзеці меншага бога]]» |Paramount Pictures |[[Берт Шугарман]], [[Патрык Дж. Палмер]] |- style="background:#eee" |«[[Місія (фільм, 1986)|Місія]]» |Warner Bros. |[[Фернанда Гія]], [[Дэвід Патнэм]] |- |«[[Пакой з відам (фільм, 1985)|Пакой з відам]]» |[[Cinecom]] |[[Ісмаіл Мерчант]] |- style="background:#eee" |«[[Ханна і яе сёстры]]» |Orion Pictures |[[Роберт Грынхат]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1988 год у гісторыі кіно|1988]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1988)|60-я]]) | '''«[[Апошні імператар]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Джэрэмі Томас]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=60|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1987|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HwRyPi|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Надзея і слава (фільм)|Надзея і слава]]» |Columbia Pictures |[[Джон Бурмен]] |- style="background:#eee" |«[[Тэленавіны (фільм)|Тэленавіны]]» |20th Century Fox |[[Джэймс Л. Брукс]] |- |«[[Улада месяца]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Патрык Дж. Палмер]], [[Норман Джуісан]] |- style="background:#eee" |«[[Фатальная цяга]]» |Paramount Pictures |[[Стэнлі Р. Джафэ]], [[Шеры Лэнсінг]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1989 год у гісторыі кіно|1989]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1989)|61-я]]) |'''«[[Чалавек дажджу]]»''' |'''United Artists''' |'''[[Марк Джонсан (прадзюсар)|Марк Джонсан]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=61|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1988|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hwv6Y6|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Дзелавая дзяўчына]]» |20th Century Fox |[[Дуглас Уік]] |- style="background:#eee" |«[[Місісіпі ў агні]]» |Orion Pictures |[[Фрэдэрык Зола]], [[Роберт Ф. Коўлсберы]] |- |«[[Небяспечныя сувязі (фільм, 1988)|Небяспечныя сувязі]]» |Warner Bros. |[[Норма Хеймэн]], [[Хэнк Мунджын]] |- style="background:#eee" |«[[Турыст паняволі]]» |Warner Bros. |[[Лоўрэнс Кэздан]], [[Чарлз Окун]], [[Майкл Грыла]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1990 год у гісторыі кіно|1990]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1990)|62-я]]) |'''«[[Шафёр міс Дэйзі]]»''' |'''Warner Bros.''' |'''[[Рычард Д. Занук]], [[Лілі Фіні Занук]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=62|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1989|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HxO1QK|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Мая левая нага]]» |[[Miramax Films]] |[[Наэль Пірсан]] |- style="background:#eee" |«[[Народжаны чацвёртага ліпеня]]» |Universal Pictures |[[А. Кітман Хо]], [[Олівер Стоўн]] |- |«[[Поле яго мары]]» |Universal Pictures |[[Лоўрэнс Гордан]], [[Чарлз Гордан]] |- style="background:#eee" |«[[Таварыства мёртвых паэтаў]]» |[[Touchstone Pictures]] |[[Стывен Хафт]], [[Пол Юнгер Уіт]], [[Тоні Томас]] |} === 1991—2000 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1991 год у гісторыі кіно|1991]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1991)|63-я]]) |'''«[[Танцуючы з ваўкамі]]»''' |'''Orion Pictures''' |'''[[Джым Уілсан]], [[Кевін Костнер]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=63|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1990|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HxqPnc|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Абуджэнне (фільм, 1990)|Абуджэнне]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Уолтэр Ф. Паркс]], [[Лоўрэнс Ласкер]] |- style="background:#eee" |«[[Добрыя хлопцы (фільм, 1990)|Добрыя хлопцы]]» |[[Warner Bros.]] |[[Ірвін Уінклер]] |- |«[[Прывід (фільм, 1990)|Прывід]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Ліза Вайнштэйн]] |- style="background:#eee" |«[[Хросны бацька 3]]» |Paramount Pictures |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1992 год у гісторыі кіно|1992]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1992)|64-я]]) |'''«[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]»''' |'''Orion Pictures''' |'''[[Эдвард Саксон]], [[Кенет Ат]], [[Рональд Бозман]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=64|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1991|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HyJA19|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Багсі]]» |[[TriStar Pictures]] |[[Бары Левінсан]], [[Уорэн Біці]], [[Марк Джонсан (прадзюсар)|Марк Джонсан]] |- style="background:#eee" |«[[Джон Ф. Кенэдзі. Стрэлы ў Даласе]]» |Warner Bros. |[[А. Кітман Хо]], [[Олівер Стоўн]] |- |«[[Прыгажуня і пачвара (фільм, 1991)|Прыгажуня і пачвара]]» |[[Walt Disney]] |[[Дон Хан]] |- style="background:#eee" |«[[Уладар прыліваў]]» |Columbia Pictures |[[Барбра Стрэйзанд]], [[Эндру С. Карш]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1993 год у гісторыі кіно|1993]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1993)|65-я]]) |'''«[[Недараваны (фільм, 1992)|Недараваны]]»''' |'''Warner Bros.''' |'''[[Клінт Іствуд]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=65|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1992|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hylf9J|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Водар жанчыны (фільм, 1992)|Пах жанчыны]]» |[[Universal Pictures]] |[[Марцін Брэст]] |- style="background:#eee" |«[[Говардс Энд (фільм)|Говардс Энд]]» |[[Sony Pictures Classics]] |[[Ісмаіл Мерчант]] |- |«[[Жорсткая гульня]]» |[[Miramax Films]] |[[Стывен Вулі]] |- style="background:#eee" |«[[Некалькі добрых хлопцаў]]» |Columbia Pictures, [[Castle Rock Entertainment]] |[[Роб Райнер]], [[Эндру Шайнмен]], [[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1994 год у гісторыі кіно|1994]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1994)|66-я]]) |'''«[[Спіс Шындлера]]»''' |'''Universal Pictures''' |'''[[Стывен Спілберг]], [[Джэральд Молен]], [[Бранка Лустыг]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=66|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1994|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HzEVra|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Астатак дня (фільм)|Астатак дня]]» |Columbia Pictures |[[Майк Нікалс]], [[Ісмаіл Мерчант]], [[Джон Кэлі]] |- style="background:#eee" |«[[Піяніна (фільм)|Піяніна]]» |Miramax Films |[[Джэйн Кэмпіён]] |- |«[[У імя бацькі]]» |Universal Pictures |[[Джым Шэрыдан]] |- style="background:#eee" |«[[Уцякач (фільм, 1993)|Уцякач]]» |Warner Bros. |[[Арнольд Копелсан]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1995 год у гісторыі кіно|1995]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1995)|67-я]]) |'''«[[Форэст Гамп (фільм)|Форэст Гамп]]»''' |'''Paramount Pictures''' |'''[[Венды Фінерман]], [[Стыў Тыш]], [[Стыў Старкі]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=67|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1994|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hzhig6|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Крымінальнае чытво]]» |Miramax Films |[[Лоўрэнс Бендэр]] |- style="background:#eee" |«[[Тэлевіктарына (фільм)|Тэлевіктарына]]» |[[Hollywood Pictures]] |[[Роберт Рэдфард]], [[Майкл Нозік]], [[Джуліян Крэйнін]], [[Майкл Джэйкабс]] |- |«[[Уцёкі з Шаўшэнка]]» |Columbia Pictures, Castle Rock Entertainment |[[Нікі Марвін]] |- style="background:#eee" |«[[Чатыры вяселлі і адно пахаванне]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy |[[Дункан Кенварсі]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1996 год у гісторыі кіно|1996]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1996)|68-я]]) |'''«[[Храбрае сэрца (фільм)|Храбрае сэрца]]»''' |'''Paramount, [[Icon Productions]], 20th Century Fox''' |'''[[Мэл Гібсан]], [[Алан Лэд мал.]], [[Брус Дэйві]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=68|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1995|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I0AJH5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Апалон-13 (фільм)|Апалон-13]]» |Universal Pictures, [[Imagine Entertainment]] |[[Браян Грэйзэр]] |- style="background:#eee" |«[[Бэйб: Чацвераногі малы]]» |Universal Pictures |[[Біл Мілер (прадзюсар)|Біл Мілер]], [[Джордж Мілер (рэжысёр)|Джордж Мілер]], [[Даг Мітчэл]] |- |«[[Паштар (фільм, 1994)|Паштар]]» |Miramax Films |[[Марыа Чэкі Гары]], [[Віторыа Чэкі Гары]], [[Гаэтана Даніэль]] |- style="background:#eee" |«[[Розум і пачуцці (фільм, 1995)|Розум і пачуцці]]» |Columbia Pictures |[[Ліндсі Доран]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1997 год у гісторыі кіно|1997]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1997)|69-я]]) |'''«[[Англійскі пацыент]]»''' |'''Miramax Films''' |'''[[Саул Зэйнц]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=69|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1996|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I0dsBb|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Бляск (фільм, 1996)|Бляск]]» |[[Fine Line Features]] |[[Джэйн Скот]] |- style="background:#eee" |«[[Джэры Магваер]]» |[[Gracie Films]], TriStar Pictures |[[Джэймс Л. Брукс]], [[Кэмеран Кроў]], [[Лоўрэнс Марк]], [[Рычард Сакай]] |- |«[[Тайны і хлусня]]» |[[October Films]] |[[Сайман Чэнінг-Уільямс]] |- style="background:#eee" |«[[Фарга (фільм, 1996)|Фарга]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy |[[Браты Коэн|Ітан Коэн]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1998 год у гісторыі кіно|1998]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1998)|70-я]]) |'''«[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]»''' |'''Lightstorm Entertainment, 20th Century Fox, Paramount''' |'''[[Джэймс Кэмэран]], [[Джон Ландау]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=70|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1997|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I16aqJ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Лепей не бывае]]» |TriStar Pictures |[[Джэймс Л. Брукс]], [[Брыджыт Джонсан]], [[Крысці Зі]] |- style="background:#eee" |«[[Мужчынскі стрыптыз (фільм)|Мужчынскі стрыптыз]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Умбэрта Пасаліні]] |- |«[[Разумнік Уіл Хантынг]]» |Miramax Films |[[Лоўрэнс Бендэр]] |- style="background:#eee" |«[[Сакрэты Лос-Анджэлеса (фільм)|Сакрэты Лос-Анджэлеса]]» |Warner Bros. |[[Кёрціс Хэнсан]], [[Арнан Мілчэн]], [[Майкл Дж. Натансан]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1999 год у гісторыі кіно|1999]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1999)|71-я]]) |'''«[[Закаханы Шэкспір]]»''' |'''Miramax Films, Universal Pictures''' |'''[[Дэвід Парфіт]], [[Донна Джыльёці]], [[Харві Вайнштэйн]], [[Эдвард Цвік]], [[Марк Норман]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=71|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1998|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I1ZCjt|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Выратаваць радавога Раяна]]» |[[DreamWorks]], Paramount Pictures |[[Стывен Спілберг]], [[Ен Брайс]], [[Марк Гордан]], [[Гары Левінсан]] |- style="background:#eee" |«[[Жыццё цудоўнае (фільм, 1997)|Жыццё цудоўнае]]» |Miramax Films |[[Эльда Феры]], [[Джанлуіджы Браскі]] |- |«[[Лізавета (фільм)|Лізавета]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy |[[Элісан Оўэн]], [[Эрык Фелнер]], [[Тым Беван]] |- style="background:#eee" |«[[Тонкая чырвоная лінія (фільм, 1998)|Тонкая чырвоная лінія]]» |20th Century Fox |[[Роберт Майкл Гейслер]], [[Грант Хіл (прадзюсар)|Грант Хіл]], [[Джон Рабэрдзью]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2000 год у гісторыі кіно|2000]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2000)|72-я]]) |'''«[[Прыгажосць па-амерыканску]]»''' |'''DreamWorks''' |'''[[Брус Коэн]], [[Дэн Джынкс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=72|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1999|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I21tJd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Зялёная міля (фільм)|Зялёная міля]]» |Castle Rock Entertainment, Warner Bros. |[[Фрэнк Дарабонт]], [[Дэвід Вальдэс]] |- style="background:#eee" |«[[Правілы вінаробаў (фільм)|Правілы вінаробаў]]» |Miramax Films |[[Рычард Н. Глэдстайн]] |- |«[[Свой чалавек (фільм)|Свой чалавек]]» |Touchstone Pictures |[[Пітэр Жан Бругэ]], [[Майкл Ман]] |- style="background:#eee" |«[[Шостае пачуццё (фільм, 1999)|Шостае пачуццё]]» |Hollywood Pictures |[[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Бэры Мэндэл]], [[М. Найт Ш’ямалан]] |} === 2001—2010 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2001 год у гісторыі кіно|2001]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2001)|73-я]]) | '''«[[Гладыятар (фільм, 2000)|Гладыятар]]»''' | '''[[DreamWorks]], [[Universal Pictures]]''' | '''[[Дуглас Уік]], [[Дэвід Францоні]], [[Бранка Лустыг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=73|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2000|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I2f6CQ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Крадзецца тыгр, прытаіўся дракон]]» |Sony Pictures Classics |[[Уільям Конг]], [[Сю Лі Конг]], [[Энг Лі]] |- style="background:#eee" | «[[Трафік (фільм)|Трафік]]» |[[USA Films]] |[[Эдвард Цвік]], [[Маршал Херскавіц]], [[Лора Бікфард]] |- | «[[Шакалад (фільм, 2000)|Шакалад]]» |[[Miramax Films]] |[[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]], [[Кіт Голдэн]], [[Леслі Холеран]] |- style="background:#eee" | «[[Эрын Брокавіч (фільм)|Эрын Брокавіч]]» |[[Universal Pictures]], [[Columbia Pictures]] |[[Дэні Дэ Віта]], [[Майкл Шэмберг]], [[Стэйсі Шэр]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2002 год у гісторыі кіно|2002]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2002)|74-я]]) | '''«[[Гульні розуму]]»''' | '''[[Universal Pictures]], [[DreamWorks]]''' | '''[[Браян Грэйзер]], [[Рон Ховард]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=74|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2001|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I37uJW|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Госфард-парк]]» |[[USA Films]] |[[Роберт Олтмен]], [[Боб Балабан]], [[Дэвід Леві (прадзюсар)|Дэвід Леві]] |- style="background:#eee" | «[[Мулен Руж!]]» |[[20th Century Fox]] |[[Марцін Браўн]], [[Баз Лурман]], [[Фрэд Баран]] |- | «[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]]» |[[New Line Cinema]] |[[Пітэр Джэксан]], [[Фрэн Уолш]], [[Бары М. Осбарн]] |- style="background:#eee" | «[[У спальні]]» |[[Miramax Films]] |[[Рос Катц]], [[Тод Філд]], [[Грэхэм Лідар]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2003 год у гісторыі кіно|2003]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2003)|75-я]]) | '''«[[Чыкага (фільм, 2002)|Чыкага]]»''' | '''[[Miramax Films]]''' | '''[[Марцін Рычардс]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=75|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2002|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I3ayoN|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Банды Нью-Ёрка]]» |[[Miramax Films]] |[[Харві Вайнштэйн]], [[Альберта Грымальдзі]] |- style="background:#eee" | «[[Гадзіны (фільм)|Гадзіны]]» |[[Paramount Pictures]], [[Miramax]] |[[Роберт Фокс]], [[Скот Рудзін]] |- | «[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]» |[[Focus Features]] |[[Раман Паланскі]], [[Ален Сард]], [[Роберт Бенуса]] |- style="background:#eee" | «[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы]]» |[[New Line Cinema]] |[[Пітэр Джэксан]], [[Фрэн Уолш]], [[Бары М. Осбарн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<big>'''[[2004 год у гісторыі кіно|2004]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2004)|76-я]]) | '''«[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]]»''' | '''[[New Line Cinema]]''' | '''[[Бары М. Осбарн]], [[Пітэр Джэксан]], [[Фрэн Уолш]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=76|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2003|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I4BVYm|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Гаспадар мораў: На краі Зямлі]]» |[[20th Century Fox]], [[Miramax Films]], [[Universal Pictures]] |[[Сэмюэл Голдвін мал.]], [[Пітэр Уір]], [[Дункан Хендэрсан]] |- style="background:#eee" | «[[Таямнічая рака]]» |[[Warner Bros.]] |[[Роберт Лорэнз]], [[Джудзі Хойт]], [[Клінт Іствуд]] |- | «[[Фаварыт (фільм, 2003)|Фаварыт]]» |[[Universal Pictures]], [[DreamWorks]] |[[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Гэры Рос]] |- style="background:#eee" | «[[Цяжкасці перакладу]]» |[[Focus Features]] |[[Рос Кац]], [[Сафія Копала]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<big>'''[[2005 год у гісторыі кіно|2005]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2005)|77-я]]) | '''«[[Малышка на мільён]]»''' | '''[[Warner Bros.]]''' | '''[[Клінт Іствуд]], [[Альберт С. Радзі]], [[Том Росенберг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=77|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2004|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Meu9QP|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Авіятар (фільм, 2004)|Авіятар]]» |[[Warner Bros.]], [[Miramax Films]] |[[Майкл Ман]], [[Грэм Кінг]] |- style="background:#eee" | «[[На абочыне]]» |[[Fox Searchlight]] |[[Майкл Лондан]] |- | «[[Рэй (фільм)|Рэй]]» |[[Universal Pictures]] |[[Тэйлар Хэкфард]], [[Сцюарт Бенджамін]], [[Ховард Болдуін]] |- style="background:#eee" | «[[Чароўная краіна (фільм)|Чароўная краіна]]» |[[Miramax Films]] |[[Рычард Н. Глэдстайн]], [[Нэлі Белфлаўэр]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<big>'''[[2006 год у гісторыі кіно|2006]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2006)|78-я]]) | '''«[[Сутыкненне (фільм)|Сутыкненне]]»''' | '''[[Lions Gate Entertainment]]''' | '''[[Пол Хагіс]], [[Кэці Шульман]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=78|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2005|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MfT1zh|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Гарбатая гара]]» |[[Focus Features]] |[[Даяна Асана]], [[Джэймс Шамус]], [[Лары Мак-Мёрці]] |- style="background:#eee" | «[[Дабранач і поспеху]]» |[[Warner Bros.]] |[[Грант Хеслаў]] |- | «[[Капотэ (фільм)|Капотэ]]» |[[United Artists]] |[[Уільям Вінс]], [[Майкл Охаўвен]], [[Кэралайн Баран]] |- style="background:#eee" | «[[Мюнхен (фільм)|Мюнхен]]» |[[DreamWorks]], [[Universal Pictures]] |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]], [[Бары Мендэль]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2007 год у гісторыі кіно|2007]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2007)|79-я]]) | '''«[[Адступнікі]]»''' | '''[[Warner Bros.]]''' | '''[[Грэм Кінг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=79|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2006|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MfxPrg|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Вавілон (фільм, 2006)|Вавілон]]» |[[Paramount Vantage]] |[[Алехандра Гансалес Іньярыту]], [[Стыў Голін]], [[Джон Кілік]] |- style="background:#eee" | «[[Каралева (фільм, 2006)|Каралева]]» |[[Miramax Films]] |[[Эндзі Харыс]], [[Крысцін Ланган]], [[Трэйсі Сіўард]] |- | «[[Лісты з Івадзімы]]» |[[Warner Bros.]] |[[Клінт Іствуд]], [[Стывен Спілберг]], [[Роберт Лорэнц]] |- style="background:#eee" | «[[Маленькая міс Шчасце]]» |[[Fox Searchlight]] |[[Дэвід Фрэндлі]], [[Пітэр Сараф]], [[Марк Цёртлтаўб]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2008 год у гісторыі кіно|2008]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2008)|80-я]]) | '''«[[Старым тут не месца (фільм)|Старым тут не месца]]»''' | '''[[Miramax Films]], [[Paramount Vantage]]''' | '''[[Скот Рудзін]], [[Ітан Коэн]], [[Джоэл Коэн]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=80|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2007|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MgRfPn|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Адкупленне (фільм, 2007)|Адкупленне]]» |[[Focus Features]] |[[Цім Беван]], [[Эрык Фелнер]], [[Пол Уэбстэр]] |- style="background:#eee" | «[[Джуна (фільм)|Джуна]]» |[[Fox Searchlight]] |[[Ліяна Хэлфан]], [[Мэйсан Новік]], [[Расел Сміт]], [[Джон Малкавіч]] |- | «[[Майкл Клейтан]]» |[[Warner Bros.]] |[[Джэніфер Фокс]], [[Сідні Полак]], [[Кэры Орэнт]] |- style="background:#eee" | «[[Нафта (фільм)|Нафта]]» |[[Paramount Vantage]], [[Miramax Films]] |[[Пол Томас Андэрсан]], [[Дэніэл Лупі]], [[Джоэн Селар]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2009 год у гісторыі кіно|2009]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2009)|81-я]]) | '''«[[Мільянер з трушчоб]]»''' | '''[[Fox Searchlight]], [[Warner Bros.]]''' | '''[[Крысціян Колсан]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=81|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2008|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Mgvpld|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Загадкавая гісторыя Бенджаміна Батана (фільм)|Загадкавая гісторыя Бенджаміна Батана]]» |[[Paramount Pictures]], [[Warner Bros.]] |[[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Сін Чэфін]] |- style="background:#eee" | «[[Фрост супраць Ніксана (фільм)|Фрост супраць Ніксана]]» |[[Universal Pictures]] |[[Рон Ховард]], [[Браян Грейзер]], [[Эрык Фелнер]] |- | «[[Харві Мілк (фільм)|Харві Мілк]]» |[[Focus Features]] |[[Брус Коэн]], [[Дэн Джынкс]] |- style="background:#eee" | «[[Чытальнік (фільм)|Чытальнік]]» |[[The Weinstein Company]] |[[Энтані Мінгела]], [[Сідні Полак]], [[Донна Джыльёці]], [[Рэдманд Морыс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[2010 год у гісторыі кіно|2010]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2010)|82-я]]) | '''«[[Уладар буры]]»''' | '''[[Summit Entertainment]]''' | '''[[Кэтрын Бігелау]], [[Марк Боал]], [[Нікалас Шарцье]], [[Грэг Шапіра]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=82|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2009|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MhSfD5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]]» |[[Lightstorm Entertainment]], [[20th Century Fox]] |[[Джэймс Кэмеран]], [[Джон Ландау]] |- style="background:#eee" | «[[Бясслаўныя вырадкі]]» |[[The Weinstein Company]], [[Universal Pictures]] |[[Лоўрэнс Бендэр]] |- | «[[Выхаванне пачуццяў (фільм)|Выхаванне пачуццяў]]» |Sony Pictures Classics |[[Фінола Дваер]], [[Аманда Поўзі]] |- style="background:#eee" | «[[Мне б у неба (фільм)|Мне б у неба]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Дэніэл Дубіцкі]], [[Айван Райтман]], [[Джэйсан Райтман]] |- | «[[Нябачны бок]]» |[[Warner Bros.]] |Джыл Нетэр, [[Эндру Косаў]], [[Бродэрык Джонсан]] |- style="background:#eee" | «[[Раён № 9]]» |[[TriStar Pictures]] |[[Пітэр Джэксан]], [[Кэралін Канінгем]] |- | «[[Скарб (фільм, 2009)|Скарб]]» |[[Lions Gate Entertainment]] |[[Лі Дэніэлс]], [[Сара Сігел-Магнес]], [[Гары Магнес]] |- style="background:#eee" | «[[Сур’ёзны чалавек]]» |[[Focus Features]] |[[Браты Коэн]] |- | «[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]» |[[Walt Disney]], [[Pixar]] |[[Джонас Рывер]] |} === 2011—2020 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#dcdcdc;background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |-style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[2011 год у гісторыі кіно|2011]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2011)|83-я]]) | '''«[[Прамова караля]]»''' | '''[[The Weinstein Company]]''' | '''[[Эміль Шэрман]], [[Айэйн Канінг]], [[Гарэт Анвін]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=83|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2010|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Mhwrtu|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[127 гадзін]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Дэні Бойл]], [[Джон Смітсан]], [[Крысціян Колсан]] |- style="background:#eee" | «[[Баец (фільм, 2010)|Баец]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Дэвід Хоберман]], [[Тод Ліберман]], [[Марк Уолберг]] |- | «[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]» |[[Walt Disney]], [[Pixar]] |[[Дарла Андэрсан]] |- style="background:#eee" | «[[Дзеткі ў парадку]]» |[[Focus Features]] |[[Гары Гілберт]], [[Джэфры Леві-Хайнт]], [[Селіна Рэтрэй]] |- | «[[Жалезная хватка]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Браты Коэн]], [[Скот Рудзін]] |- style="background:#eee" | «[[Зімовая косць]]» |Roadside Attractions |[[Алікс Мэдыган]], [[Эн Раселіні]] |- | «[[Пачатак (фільм, 2010)|Пачатак]]» |[[Warner Bros.]] |[[Крыстафер Нолан]], [[Эма Томас]] |- style="background:#eee" | «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Дана Брунеці]], [[Шон Чафін]], [[Скот Рудзін]], [[Майкл Дэ Лука]] |- | «[[Чорны лебедзь (фільм, 2010)|Чорны лебедзь]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Скот Франклін]], [[Майк Медавай]], [[Браян Олівер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2012 год у гісторыі кіно|2012]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2012)|84-я]]) | '''«[[Артыст (фільм)|Артыст]]»''' | '''[[The Weinstein Company]]''' | '''[[Томас Лэнгмэн]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=84|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2011|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MiR7yF|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Баявы конь (фільм)|Баявы конь]]» |[[Touchstone Pictures]], [[DreamWorks]] |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]] |- style="background:#eee" | «[[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Сара Грын (прадзюсар)|Сара Грын]], [[Біл Полад]], [[Дэдэ Гарднер]], [[Грант Хіл]] |- | «[[Жудасна гучна і празмерна блізка]]» |[[Warner Bros.]] |[[Скот Рудзін]] |- style="background:#eee" | «[[Захавальнік часу (фільм)|Захавальнік часу]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Грэм Кінг]], [[Марцін Скарсэзэ]] |- | «[[Нашчадкі]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Джым Бёрк]], [[Аляксандр Пэйн]], [[Джым Тэйлар]] |- style="background:#eee" | «[[Поўнач у Парыжы]]» |Sony Pictures Classics |[[Леты Аронсан]], [[Стывен Тэненбаўм]] |- | «[[Прыслуга (фільм)|Прыслуга]]» |[[Touchstone Pictures]], [[DreamWorks]] |[[Брунсан Грын]], [[Крыс Каламбус]], [[Майкл Барнатан]] |- style="background:#eee" | «[[Чалавек, які змяніў усё]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Майкл Дэ Лука]], [[Брэд Піт]], [[Рэйчэл Горавіц]] |- | style="background:#fff" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2013 год у гісторыі кіно|2013]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2013)|85-я]]) |style="background:#FAEB86"| '''«[[Аперацыя «Арго»|Аперацыя „Арго“]]» |style="background:#FAEB86"|'''[[Warner Bros.]]''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Грант Хеслаў]], [[Бен Афлек]], [[Джордж Клуні]] |style="background:#fff" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{cite web|url=http://oscar.go.com/nominees|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2012|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207214800/http://oscar.go.com/nominees|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2014-01-18|archivedate=7 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> |- |«[[Адрынутыя (фільм, 2012)|Адрынутыя]]» |Universal, Working Title Films |[[Цім Беван]], [[Эрык Фелнер]], [[Дэбра Хэйуард]], [[Камеран Макінташ]] |- style="background:#eee" |«[[Джанга вызвалены]]» |[[The Weinstein Company]], [[Columbia Pictures]] |[[Стэйсі Шэр]], [[Рэджынальд Хадлін]], [[Пілар Саван]] |- |«[[Жыццё Пі (фільм)|Жыццё Пі]]» |[[20th Century Fox]] |[[Джил Нетэр]], [[Энг Лі]], [[Дэвід Уомарк]] |- style="background:#eee" |«[[Звяры дзікага Поўдня]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Дэн Джанві]], [[Джош Пэн]], [[Майкл Готвальд]] |- |«[[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]]» |Les Films du Losange, X Filme Creative Pool, Wega Film Production |[[Маргарэт Менегаз]], [[Штэфан Арнт]], [[Файт Хайдушка]], [[Міхаэль Кац]] |- style="background:#eee" |«[[Лінкальн (фільм)|Лінкальн]]» |[[DreamWorks]], [[Touchstone]], [[20th Century Fox]] |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]] |- |«[[Мой хлопец — псіх]]» |[[The Weinstein Company]] |[[Донна Джыльёці]], [[Брус Коэн]], [[Джонатан Гордан]] |- style="background:#eee" |«[[Мэта нумар адзін]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Марк Боал]], [[Кэтрын Бігелау]], [[Меган Элісан]] |- style="background:#eee" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2014 год у гісторыі кіно|2014]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2014)|86-я]]) |style="background:#FAEB86"| '''«[[12 гадоў рабства (фільм)|12 гадоў рабства]]»''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Fox Searchlight Pictures]]''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Брэд Піт]], [[Дэдэ Гарднер]], [[Джэрэмі Клейнер]], [[Стыў Мак-Куін (рэжысёр)|Стыў Мак-Куін]], [[Энтані Катагас]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{cite web|url=http://oscar.go.com/nominees|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2013|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207214800/http://oscar.go.com/nominees|archivedate=7 лютага 2013|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> |- |«[[Афёра па-амерыканску]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Чарлз Ровен]], [[Рычард Сакл]], [[Меган Элісан]], [[Джонатан Гордан]] |- style="background:#eee" |«[[Воўк з Уол-стрыт]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Леанарда Дзі Капрыа]], [[Марцін Скарсэзэ]], [[Рыза Азіз]] |- |«[[Гравітацыя (фільм, 2013)|Гравітацыя]]» |[[Warner Bros.]] |[[Альфонса Куарон]], [[Дэвід Хэйман]] |- style="background:#eee" |«[[Даласкі клуб пакупнікоў]]» |[[Focus Features]] |[[Робі Брэнер]], [[Рэйчэл Вінтэр]] |- |«[[Капітан Філіпс]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Скот Рудзін]], [[Дэна Брунеці]], [[Майкл Дэ Лука]] |- style="background:#eee" |«[[Небраска (фільм)|Небраска]]» |[[Paramount Vantage]] |[[Альберт Бергер]], [[Рон Еркса]] |- |«[[Філамена (фільм)|Філамена]]» |[[The Weinstein Company]] |[[Габрыэла Тана]], [[Стыў Куган]], [[Трэйсі Сіўард]] |- style="background:#eee" |«[[Яна (фільм, 2013)|Яна]]» |[[Warner Bros.]] |[[Меган Элісан]], [[Спайк Джонз]], [[Вінсент Ландэй]] |- | style="background:#fff" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2015 год у гісторыі кіно|2015]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2015)|87-я]]) |-style="background:#eee" |style="background:#FAEB86"|'''«[[Бёрдмэн]]»''' |style="background:#FAEB86"|'''Fox Searchlight Pictures''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Алехандра Гансалес Іньярыту]], Джон Лешэр і Джэймс В. Скотчдапаўл''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=87|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2014|lang=en|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2015-02-23}}</ref> |- |«[[Апантанасць (фільм, 2014)|Апантанасць]]» |[[Sony Pictures]] |Джэйсан Блюм, Хелен Эстрабрук, Дэвід Ланкастэр |- style="background:#eee" |«[[Гатэль «Гранд Будапешт»|Гатэль „Гранд Будапешт“]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Уэс Андэрсан]], [[Скот Рудзін]], Стывен Рэйлс, Джэрэмі Доўсан |- |«[[Гульня ў імітацыю]]» |The Wenstein Company |[[Нара Гросман]], [[Іда Астроўскі]], [[Тэдзі Шварцман]] |- style="background:#eee" |«[[Малалецтва (фільм)|Малалецтва]]» |IFC Films |[[Рычард Лінклейтэр]] і Кэтлін Сазерленд |- |«[[Сельма (фільм)|Сельма]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Крысціян Колсан]], [[Опра Уінфры]], [[Дэдэ Гарднер]] і Джэрэмі Клейнер |- style="background:#eee" |«[[Снайпер (фільм, 2014)|Снайпер]]» |[[Warner Bros.]] |[[Клінт Іствуд]], Роберт Лорэнц, Эндру Лазар, [[Брэдлі Купер]] і Пітэр Морган |- |«[[Тэорыя ўсяго (фільм)|Тэорыя ўсяго]]» |Universal Pictures |Цім Беван, Эрык Фелнер, Ліза Брус, Энтані Мак-Картэн |- | style="background:#eee" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[2016 год у гісторыі кіно|2016]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2016)|88-я]]) |style="background:#FAEB86 | '''«[[У цэнтры ўвагі]]»''' |style="background:#FAEB86 |'''Anonymous Content, First Look Media, Participant Media, Rocklin / Faust''' |style="background:#FAEB86 |'''Майкл Шуга, Стыў Голін, Ніколь Роклін і Блай Пэган Фаўст''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 8| |- |«[[Бруклін (фільм)|Бруклін]]» |Wildgaze Films, Parallel Film Productions, Irish Film Board, Item 7 |Фінола Дваер і Аманда Позі |- style="background:#eee" |«[[Вар’яцкі Макс: Дарога лютасці]]» |[[Warner Bros.]], Kennedy Miller Productions |Даг Мітчэл і [[Джордж Мілер (рэжысёр)|Джордж Мілер]] |- |«[[Выжылы (фільм, 2015)|Выжылы]]» |[[Regency Enterprises]], Anonymous Content, RatPac Entertainment |[[Арнан Мілчэн]], Стыў Голін, [[Алехандра Гансалес Іньярыту|Алехандра Г. Іньярыту]], Мэры Пэрэнт і Кіт Рэдман |- style="background:#eee" |«[[Ігра на паніжэнне (фільм)|Ігра на паніжэнне]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Брэд Піт]], [[Дэдэ Гарднер]] і Джэрэмі Клейнер |- |«[[Марсіянін (фільм)|Марсіянін]]» |[[20th Century Fox]] |[[Сайман Кінберг]], [[Рыдлі Скот]], Майкл Шэфер і Марк Хафам |- style="background:#eee" |«[[Пакой (фільм, 2015)|Пакой]]» |A24, Element Pictures, No Trace Camping |Эд Гіні |- |«[[Шпіёнскі мост]]» |[[Walt Disney]], [[Touchstone Pictures]], [[DreamWorks Pictures]], [[20th Century Fox]] |[[Стывен Спілберг]], Марк Э. Плат і Крысці Макоска Крыгер |- | style="background:#fff" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2017 год у гісторыі кіно|2017]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2017)|89-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Месяцавае святло (фільм, 2016)|Месяцавае святло]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''A24, Plan B Entertainment''' |style="background:#FAEB86 |'''Адэль Раманскі, [[Дэдэ Гарднер]] і Джэрэмі Клейнер''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 9| |- |«[[Агароджы (фільм)|Агароджы]]» |[[Paramount Pictures]], Bron Creative, Macro Media, Scott Rudin Productions |[[Скот Рудзін]], [[Дэнзел Вашынгтон]] і Тод Блэк |- style="background:#eee" |«[[З меркаванняў сумлення]]» | [[Summit Entertainment]], [[Lionsgate]], Pandemonium Films, Permut Productions, Vendian Entertainment, Kylin Pictures |Біл Мікэнік і Дэвід Пермут |- |«[[Ла-Ла Лэнд]]» |Black Label Media, Gilbert Films, Impostor Pictures, Marc Platt Productions |Фрэд Бергер, Джордан Горавіц і Марк Плат |- style="background:#eee" |«[[Леў (фільм, 2016)|Леў]]» |See-Saw Films, Aquarius Films, Screen Australia, Sunstar Entertainment, Cross City, The Weinstein Company |Эміль Шэрман, Эйн Канінг і Энджы Філдэр |- |«[[Любой цаной (фільм, 2016)|Любой цаной]]» |Sidney Kimmel Entertainment |Карла Хэкен і Джулі Ёрн |- style="background:#eee" |«[[Манчэстэр ля мора (фільм)|Манчэстэр ля мора]]» |K Period Media, B Story, CMP, Pearl Street Films, Roadside Attractions, Amazon Studios | [[Мэт Дэйман]], Кімберлі Сцюард, Крыс Мур, Лорэн Бэк і Кевін Дж. Уолш |- |«[[Прыбыццё (фільм, 2016)|Прыбыццё]]» |FilmNation Entertainment, Lava Bear Films, 21 Laps Entertainment, [[Paramount Pictures]] |[[Шон Леві]], Дэн Лівайн, Ааран Райдэр і Дэвід Лінд |- style="background:#eee" |«[[Утоеныя фігуры]]» |[[Chernin Entertainment]], Fox 2000 Pictures, Levantine Films | [[Донна Джыльёці]], [[Пітэр Чэрнін]], Джэнна Топінг, [[Фарэл Уільямс]] і Тэд Мелфі |- |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2018 год у гісторыі кіно|2018]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2018)|90-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Форма вады]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''Fox Searchlight Pictures, TSG Entertainment, Double Dare You Productions''' |style="background:#FAEB86 |'''[[Гільерма дэль Тора]] і [[Дж. Майлз Дэйл]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{Cite web|ref=belspu|url=https://bel.sputnik.by/20180305/kartina-forma-vody-zavoevala-oskar-v-kategorii-luchshij-film-1034036326.html|title="Форма вады" заваявала "Оскар" у катэгорыі "Лепшы фільм"|lang=be|website=[[Sputnik]]|date=2018-03-05|accessdate=2022-04-23}}</ref> |- |«[[Дзюнкерк (фільм)|Дзюнкерк]]» |Warner Bros., Syncopy Inc. |[[Эма Томас]] і [[Крыстафер Нолан]] |- style="background:#eee" |«[[Лэдзі Бёрд]]» |A24, Scott Rudin Productions, Management 360, IAC Films |[[Скот Рудзін]], [[Элі Буш]] і [[Эвелін О’Ніл]] |- |«[[Назаві мяне сваім імем]]» |Sony Pictures Classics, Frenesy Film Company, La Cinéfacture, RT Features, Water’s End Productions |[[Пітэр Спірс]], [[Лука Гуаданьіна]], [[Эмілі Жорж]] і [[Марка Марабіта]] |- style="background:#eee" |«[[Прывідная нітка]]» |Focus Features, Annapurna Pictures, Ghoulardi Film Company, Perfect World Pictures |[[Джоэн Селар]], [[Пол Томас Андэрсан]], [[Меган Элісан]] і [[Дэніэл Лупі]] |- |«[[Прэч]]» |Universal Studios, Blumhouse Productions, Monkeypaw Productions, QC Entertainment |[[Шон Маккітрык]], [[Джэйсан Блюм]], [[Эдвард Х. Хэм-малодшы]] і [[Джордан Піл]] |- style="background:#eee" |«[[Сакрэтнае дасье]]» |20th Century Fox, Universal Studios, DreamWorks, Amblin Entertainment, Pascal Pictures, Participant Media |[[Эмі Паскаль]], [[Стывен Спілберг]] і [[Крысці Макоска Крыгер]] |- |«[[Тры білборды за межамі Эбінга, Місуры]]» |Fox Searchlight Pictures, Blueprint Pictures, Film4 Productions, Cutting Edge Group | [[Грэм Бродбент]], [[Піт Чэрнін]] і [[Марцін МакДона]] |- style="background:#eee" |«[[Цёмныя часы]]» |Focus Features, Working Title, Perfect World Pictures |[[Цім Беван]], [[Эрык Фелнер]], [[Ліза Брус]], [[Энтані Макартэн]] і [[Дуглас Урбанскі]] |- |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[2019 год у гісторыі кіно|2019]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2019)|91-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Зялёная кніга (фільм)|Зялёная кніга]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''Universal Pictures, DreamWorks Pictures, Participant Media, Reliance Entertainment, Innisfree Pictures, Cinetic Media, Alibaba Pictures''' |style="background:#FAEB86 |'''[[Джым Берк]], [[Чарлз Б. Веслер]], [[Браян Кары]], [[Пітэр Фарэлі]] і [[Нік Валелонга]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{Cite web|ref=belspu|url=https://bel.sputnik.by/20190225/1040308703.html|title=Кінаакадэмія ЗША назвала лепшым фільмам года "Зялёную кнігу"|lang=be|website=[[Sputnik]]|date=2019-02-25|accessdate=2022-04-23}}</ref> |- |«[[Багемская рапсодыя (фільм)|Багемская рапсодыя]]» |20th Century Fox, Regency Enterprises, GK Films, Queen Films |[[Грэм Кінг]] |- style="background:#eee" |«[[Зорка нарадзілася (фільм, 2018)|Зорка нарадзілася]]» |Warner Bros., Metro-Goldwyn-Mayer, Live Nation Productions, Gerber Pictures, Peters Entertainment, Joint Effort |[[Біл Гербер]], [[Брэдлі Купер]] і [[Лінет Хоўэл Тэйлар]] |- |«[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» |Espectáculos Fílmicos El Coyúl, Pimienta Films, Participant Media, Esperanto Filmoj |[[Габрыэла Радрыгес]] і [[Альфонса Куарон]] |- style="background:#eee" |«[[Улада (фільм, 2018)|Улада]]» |Annapurna Pictures, Plan B Entertainment, Gary Sanchez Productions |[[Дэдэ Гарднер]], [[Джэрэмі Кляйнер]], [[Адам Маккей]] і [[Кевін Месік]] |- |«[[Фаварытка (фільм, 2018)|Фаварытка]]» |Fox Searchlight Pictures, Scarlet Films, Element Pictures, Arcana, Film4 Productions, Waypoint Entertainment |[[Сесі Дэмпсі]], [[Эд Гіні]], [[Лі Магідэй]] і [[Ёргас Лантымас]] |- style="background:#eee" |«[[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]]» |Walt Disney Studios Motion Pictures, Marvel Studios |[[Кевін Файгі]] |- |«[[Чорны кланавец]]» |Focus Features, Blumhouse Productions, Monkeypaw Productions, QC Entertainment, 40 Acres and a Mule Filmworks, Legendary Entertainment, Perfect World Pictures |[[Шон МакКіттрык]], [[Джэйсан Блюм]], [[Рэйманд Мэнсфілд]], [[Джордан Піл]] і [[Спайк Лі]] |- |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2020 год у гісторыі кіно|2020]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2020)|92-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''CJ Entertainment, Barunson E&A''' |style="background:#FAEB86 |''' [[Квак Сін Э]], [[Пон Джун Хо]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{Cite web|ref=sput|url=https://bel.sputnik.by/20200210/Tryumfatary-Oskar-2020-lepshyya-fota-tsyrymon-1043910397.html|title=Трыумфатары "Оскара-2020": лепшыя фота цырымоніі|lang=be|website=[[Sputnik]]|date=2020-02-10|accessdate=2022-04-23}}</ref> |- |«[[1917 (фільм, 2019)|1917]]» |Universal Pictures, Entertainment One, DreamWorks Pictures, Reliance Entertainment, New Republic Pictures, Mogambo, Neal Street Productions, Amblin Partners |[[Сэм Мендэс]], [[Піпа Харыс]], [[Джэйн-Эн Тэнггрэн]], [[Калум Макдугал]] |- style="background:#eee" |«[[Ford супраць Ferrari]]» |20th Century Fox, Chernin Entertainment, TSG Entertainment, Turnpike Films |[[Пітэр Чэрнін]], [[Джэна Топінг]], [[Джэймс Мэнгалд]] |- |«[[Аднойчы ў Галівудзе (фільм, 2019)|Аднойчы ў Галівудзе]]» |Columbia Pictures, Bona Film Group, Heyday Films, Visiona Romantica | [[Дэвід Хейман]], [[Шэнан Макінтош]], [[Квенцін Таранціна]] |- style="background:#eee" |«[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]» |Warner Bros., DC Films, Village Roadshow Pictures, Bron Creative, Joint Effort | [[Тод Філіпс]], [[Брэдлі Купер]], [[Эма Цілінджэр Коскаф]] |- |«[[Ірландзец (фільм, 2019)|Ірландзец]]» |TriBeCa Productions, Sikelia Productions, Winkler Films | [[Марцін Скарсэзэ]], [[Роберт Дэ Ніра]], [[Джэйн Разенталь]], [[Эма Цілінджэр Коскаф]] |- style="background:#eee" |«[[Маленькія жанчыны (фільм, 2019)|Маленькія жанчыны]]» |Columbia Pictures, Regency Enterprises, Pascal Pictures |[[Эмі Паскаль]] |- |«[[Трусік Джоджо]]» |Fox Searchlight Pictures, TSG Entertainment, Defender Films, Piki Films |[[Карцью Ніл]], [[Тайка Вайціці]] |- style="background:#eee" |«[[Шлюбная гісторыя]]» |Heyday Films |[[Ноа Баўмбах]], [[Дэвід Хейман]] |} === 2021—2030 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#dcdcdc;background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |-style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[2021 год у гісторыі кіно|2021]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2021)|93-я]]) | '''«[[Зямля качэўнікаў]]»''' | '''Searchlight Pictures, Highwayman, Hear/Say Productions, Cor Cordium Productions''' | '''[[Фрэнсіс МакДорманд]], [[Пітэр Спірс]], [[Молі Ашэр]], [[Дэн Джанві]] і [[Хлоя Чжао]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2021|title=THE 93RD ACADEMY AWARDS - 2021|publisher=|accessdate=2022-04-23|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- | «[[Бацька (фільм Фларыяна Зелера, 2020)|Бацька]]» |F comme Film, Trademark Films, Cine@, AG Studios, Film4, Orange Studio, Canal+, Ciné+ |[[Дэвід Парфіт]], [[Жан-Луі Ліві]] і [[Філіп Каркасон]] |- style="background:#eee" | «[[Гук металу]]» |Caviar Ward Four Flat 7 Productions |[[Берт Хамелінк]] і [[Саша Бэн Харош]] |- | «[[Дзяўчына, што падае надзеі]]» |Focus Features, FilmNation Entertainment, LuckyChap Entertainment |[[Бэн Браўнінг]], [[Эшлі Фокс]], [[Смарагд Фэнэл]] і [[Джозі Макнамара]] |- style="background:#eee" | «[[Іуда і Чорны Месія]]» |Warner Bros., MACRO, Participant, Bron Creative, Proximity |[[Шака Кінг]], [[Чарлз Д. Кінг]] і [[Раян Куглер]] |- | «[[Манк (фільм)|Манк]]» |Flying Studio, Panic Pictures, Blue Light |[[Сеан Чафін]], [[Эрык Рот]] і [[Дуглас Урбанскі]] |- style="background:#eee" | «[[Мінары]]» |A24, Plan B Entertainment |[[Крысціна О]] |- | «[[Суд над чыкагскай сямёркай]]» |Paramount Pictures, DreamWorks Pictures, Cross Creek Pictures, Marc Platt Productions, ShivHans Pictures |[[Марк Плат]] і [[Сцюарт М. Бесер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[2022 год у гісторыі кіно|2022]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2022)|94-я]]) | '''«[[CODA: Дзіця глухіх бацькоў]]»''' | '''Pathé Films, Vendôme Pictures''' | '''[[Філіп Русле]], [[Фабрыс Джанфермі]] і [[Патрык Ваксбергер]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2022|title=THE 94RD ACADEMY AWARDS - 2022|publisher=|accessdate=2022-04-23|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- | «[[Алея кашмараў]]» |Searchlight Pictures, TSG Entertainment, Double Dare You Productions |[[Дж. Майлз Дэйл]], [[Гільерма дэль Тора]] і [[Брэдлі Купер]] |- style="background:#eee" | «[[Белфаст (фильм)|Белфаст]]» |Focus Features, Universal Pictures, Northern Ireland Screen, TKBC |[[Лора Бервік]], [[Кэнэт Брана]], [[Бека Ковачык]] і [[Тамар Томас]] |- | «[[Вестсайдская гісторыя (фільм, 2021)|Вестсайдская гісторыя]]» |20th Century Studios, Amblin Entertainment, TSG Entertainment |[[Стывен Спілберг]] і [[Крысці Макоска Крыгер]] |- style="background:#eee" | «[[Дзюна (фільм, 2021)|Дзюна]]» |Warner Bros., Legendary Pictures |[[Мэры Пэрэнт]], [[Дэні Вільнёў]] і [[Кэйл Бойтэр]] |- | «[[Кароль Рычард]]» |Warner Bros., Westbrook Studios, Star Thrower Entertainment, Keepin' It Reel |[[Цім Уайт]], [[Трэвар Уайт]] і [[Уіл Сміт]] |- style="background:#eee" | «[[Лакрычная піца]]» |United Artists Releasing, Metro-Goldwyn-Mayer, Focus Features, Bron Creative, Ghoulardi Film Company |[[Сара Мэрфі]], [[Адам Сомнер]] і [[Пол Томас Андэрсан]] |- | «[[Не глядзіце наверх]]» |Hyperobject Industries, Bluegrass Films |[[Адам Маккей]] і [[Кевін Месік]] |- style="background:#eee" | «[[Сядай за руль маёй машыны]]» |C&I Entertainment, Culture Entertainment, Bitters End |[[Тэрухіса Ямамота]] |- | «[[Улада пса (фільм)|Улада пса]]» |BBC Film, New Zealand Film Commission, Bad Girl Creek, Max Films, Brightstar, See-Saw Films, Cross City Films |[[Эміль Шэрман]], [[Іэн Канінг]], [[Роджэр Фрап'е]], [[Джэйн Кэмпіён]] і [[Таня Сегатчян]] |-style="background:#eee" |style="background:#fff" align="center" rowspan="10"|<big>'''[[2023 год у гісторыі кіно|2023]]'''</big><br>([[Оскар (кінапрэмія, 2023)|95-я]]) |style="background:#FAEB86 " |'''«[[Усё ўсюды і адразу]]'''» |style="background:#FAEB86" |''' A24''' |style="background:#FAEB86" | |rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2023|title=THE 95TH ACADEMY AWARDS - 2023|publisher=|accessdate=2025-03-07|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- |«[[Аватар: Шлях вады]]» |20th Century Studios | |- style="background:#eee" |«{{нп5|Баншы Інішэрына||en|The Banshees of Inisherin}}» |Searchlight Pictures | |- |«{{нп5|Гавораць жанчыны||en|Women Talking (film)}}» |United Artists Releasing | |- style="background:#eee;" |«[[На Заходнім фронце без перамен (фільм, 2022)|На Заходнім фронце без перамен]]» |Netflix | |- |«[[Тар (фільм)|Тар]]» |Focus Features | |- style="background:#eee;" |«{{нп5|Топ Ган: Мэверык||en|Top Gun: Maverick}}» | Paramount Pictures | |- |«[[Трыкутнік смутку]]» |SF Studios, Alamode Filmverleih, BAC Films, Lionsgate, Neon | |- style="background:#eee" |«{{нп5|Фабельманы||en|The Fabelmans}}» |Universal Pictures | |- |«{{нп5|Элвіс (фільм, 2022)|Элвіс|en|Elvis (2022 film)}}» |Warner Bros. | |- |- style="background:#eee" |style="background:#eee" align="center" rowspan="10"|<big>'''[[2024 год у гісторыі кіно|2024]]'''</big><br>([[Оскар (кінапрэмія, 2024)|96-я]]) |style="background:#FAEB86" | '''«[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]»''' |style="background:#FAEB86" | '''Universal Pictures''' |style="background:#FAEB86" | '''Эма Томас, Чарльз Ровэн і [[Крыстафер Нолан]]''' |rowspan="10" style="background:#eee" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2024|title=THE 96TH ACADEMY AWARDS - 2024|publisher=|accessdate=2025-03-07|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- |«[[Амерыканскае чытво]]» |Orion Pictures, Amazon MGM Studios |Бэн Лэклер, Нікас Карамігіас, Корд Джэферсан і Джэрмейн Джонсан |- style="background:#eee" |«[[Анатомія падзення]]» |Le Pacte, Neon |Мары-Анж Люсьяні і Давід Ціон |- |«[[Барбі (фільм)|Барбі]]» |Warner Bros. |Дэвід Хэйман, [[Марго Робі]], Том Акерлі і Робі Брэнер |- style="background:#eee" |«[[Забойцы кветкавага месяца (фільм)|Забойцы кветкавага месяца]]» |Apple TV+, Paramount Pictures |Дэн Фрыдкін, Брэдлі Томас, [[Марцін Скарсэзэ]] і Дэніэл Лупі |- |«[[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]]» |A24 |Джэймс Уілсан |- style="background:#eee;" |«[[Маэстра (фільм, 2023)|Маэстра]]» |Netflix |[[Брэдлі Купер]], [[Стывен Спілберг]], Фрэд Бэрнер, Эмі Дэрнінг і Крысці Макоска Крыгер |- |«[[Мінулыя жыцці]]» |A24 |Дэвід Інахоса, Крысцін Вашон і Памела Кофлер |- style="background:#eee" |«[[Небаракі (фільм)|Небаракі]]» |Searchlight Pictures |Эд Гіні, Эндру Лоу, [[Ёргас Ланцімас]] і [[Эма Стоўн]] |- | «[[Пакінутыя (фільм, 2023)|Пакінутыя]]» |Miramax, Focus Features |Марк Джонсан |- style="background:#eee;" |style="background:#fff" align="center" rowspan="10"|<big>'''[[2025 год у гісторыі кіно|2025]]'''</big><br>([[Оскар (кінапрэмія, 2025)|97-я]]) |style="background:#FAEB86 " |'''«[[Анора]]'''» | style="background:#FAEB86" |'''FilmNation Entertainment, Neon''' | style="background:#FAEB86" | |rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2025|title=THE 97TH ACADEMY AWARDS - 2025|publisher=|accessdate=2025-03-07|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- |«[[Бруталіст]]» |A24 | |- style="background:#eee" |«[[Дзюна: Частка другая]]» |Warner Bros. | |- |«[[Злая (фільм, 2024)|Злая]]» |Universal Pictures | |- style="background:#eee;" |«[[Канклаў (фільм, 2024)|Канклаў]]» |Black Bear, Focus Features | |- |«[[Субстанцыя (фільм)|Субстанцыя]]» |[[MUBI]] | |- style="background:#eee" |«[[Хлопчыкі з «Нікеля»]]» |[[Amazon MGM Studios]] | |- |«[[Цалкам невядомы]]» |Searchlight Pictures | |- style="background:#eee" |«[[Эмілія Перэс]]» |[[Pathé]], Netflix | |- |«[[Я ўсё яшчэ тут (фільм, 2024)|Я ўсё яшчэ тут]]» |Sony Pictures Releasing, StudioCanal | |} === Крыніцы === {{Крыніцы|group="#"}} == Дасягненні фільмаў == === Дасягненні па іншых намінацыях Оскара === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1929]] |[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]] |2 |2 |Першы фільм, які атрымаў прэмію «[[Оскар]]» за ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які не перамог у іншых намінацыях ''Оскара''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1931)|1931]] |[[Сімарон (фільм, 1931)|Сімарон]] |3 |7 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў намінацыі ў [[Спіс пераможцаў і намінантаў «Вялікай пяцёркі», Оскар|пяці самых прэстыжных намінацыях Оскара]] ([[:en:List of Big Five Academy Award winners and nominees|англ.]])<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1932)|1932]] |[[Гранд-атэль (фільм)|Гранд-атэль]] |1 |1 |Першы (і адзіны) пераможца за ''Найлепшы фільм'', які не атрымаў ніводнай іншай намінацыі «Оскара»<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1935)|1935]] |[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]] |5 |5 |Першы з трох фільмаў пераможцаў у пяці самых прэстыжных намінацый «Оскара», уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1936)|1936]] |[[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на «Баўнці»]] |1 |8 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які не перамог у іншых намінацыях ''Оскара''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1944)|1944]] |[[Выпадак у Окс-Боу]] |0 |1 |У наш час, апошні намінаваны фільм у катэгорыі ''Найлепшы фільм'', які, аднак, не мае ніводнай іншай намінацыі «Оскара»<ref name="1940s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1952)|1952]] |[[Рашэнне перад світанкам]] |0 |2 |Першы фільм, які быў намінаваны за ''Найлепшы фільм'' і мае толькі адну намінацыю ў іншых катэгорыях, пасля таго, калі ў 1944 годзе пачалі ўзнагароджваць 5 фільмаў<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1967)|1967]] |[[Хто баіцца Вірджыніі Вулф? (фільм, 1966)|Хто баіцца Вірджыніі Вулф?]] |5 |13 |Першы (і адзіны) намінант за ''Найлепшы фільм'', які перамог у пяці намінацыях «Оскара», але дзівіўся ў гэтай катэгорыі<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1976)|1976]] |[[Пралятаючы па-над гняздом зязюлі (фільм)|Пралятаючы па-над гняздом зязюлі]] |5 |9 |Другі з трох фільмаў пераможцаў у пяці самых прэстыжных намінацый «Оскара», уключаючы Найлепшы фільм<ref name="1970s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]] |5 |7 |Трэці з трох фільмаў пераможца ў пяці самых прэстыжных намінацый «Оскара», уключаючы Найлепшы фільм<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1998)|1998]] |[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]] |11 |14 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які не мае намінацый за ''найлепшы сцэнарый'' ([[Прэмія «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|адаптаваны]] ці [[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|арыгінальны]])<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2022)|2022]] |[[CODA: Дзіця глухіх бацькоў]] |3 |3 |Апошні фільм у наш час, які перамог ва ўсіх прызначаных намінацыях, уключаючы ''«Найлепшы фільм»'', а таксама апошні пераможца ў катэгорыі ''«Найлепшы фільм»'' у цяперашні час, які не мае намінацыі за ''«[[Прэмія «Оскар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж]]»''. |} === Дасягненні паводле жанраў === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1929]] |[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]] |2 |2 |Першы [[ваенны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першы [[музычны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1931)|1931]] |[[Сімарон (фільм, 1931)|Сімарон]] |3 |7 |Першы [[вестэрн]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1935)|1935]] |[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]] |5 |5 |Першая [[кінакамедыя]], якая перамагла ў катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1938)|1938]] |[[Жыццё Эміля Золю]] |3 |10 |Першы [[Фільм-біяграфія|біяграфічны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1940)|1940]] |[[Чараўнік краіны Оз (фільм, 1939)|Чараўнік краіны Оз]] |2 |6 |Першы фільм для дзяцей, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1941)|1941]] |[[Рэбека (фільм, 1940)|Рэбека]] |2 |11 |Першы (і адзіны) [[трылер]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1940s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones3.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1940s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602121358/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones3.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1968)|1968]] |[[Душнай паўднёвай ноччу]] |5 |7 |Першы і адзіны [[містычны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1972)|1972]] |[[Завадны апельсін (фільм)|Завадны апельсін]] |0 |4 |Першы [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1970s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones6.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1970s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122053/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones6.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1974)|1974]] |[[Выганяючы д'ябла]] |2 |10 |Першы [[фільм жахаў]], намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1970s" /> |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1977)|1977]] |[[Рокі]] |3 |10 |Першы спартыўны фільм, што перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1970s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1986)|1986]] |[[Пацалунак жанчыны-павука (фільм)|Пацалунак жанчыны-павука]] |1 |4 |Першы [[Незалежны кінематограф ЗША|незалежны фільм]], намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1980s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones7.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 1980s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120407/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones7.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Прыгажуня і Пачвара, мультфільм|Прыгажуня і Пачвара]] |2 |6 |Першы [[Мультыплікацыя|анімацыйны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2001)|2001]] |[[Які крадзецца тыгр, што стаіўся дракон]] |4 |10 |Першы (і адзіны) фільм з [[Баявыя мастацтвы ў масавай культуры|баявымі мастацтвамі]] ў наш час, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2003)|2003]] |[[Чыкага (фільм, 2002)|Чыкага]] |6 |13 |Апошні мюзікл у наш час, які перамог (ці намінаваны) у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2004)|2004]] |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 |11 |Першы (і адзіны) фільм у жанры фэнтэзі, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2015)|2015]] |[[Бёрдмэн]] |4 |9 |Апошні камедыйны фільм у наш час, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2019)|2019]] |[[Зялёная кніга (фільм)|Зялёная кніга]] |3 |5 |Апошні біяграфічны фільм у наш час, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''. |} === Дасягненні па рэйтынгах === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 1969)|1969]] |rowspan = 2 | [[Олівер!]] |rowspan = 2 | 6 |rowspan = 2 | 11 |Першае пераможца за Найлепшы фільм, які атрымаў рэйтынг [[Сістэма рэйтынгаў Амерыканскай кінаасацыяцыі|MPAA]]<ref name="1960s" />. |- |Першы (і адзіны) пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''G''' ад рэйтынгавай сістэмы [[Сістэма рэйтынгаў Амерыканскай кінаасацыяцыі|MPAA]]<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1970)|1970]] |[[Паўночны каўбой]] |3 |7 |Адзінае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''X''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1971)|1971]] |[[Патан (фільм)|Патан]] |7 |10 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''PG''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1970s" />. |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 1972)|1972]] |[[Завадны апельсін (фільм)|Завадны апельсін]] |0 |4 |Апошні намінант за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''X''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1970s" />. |- |[[Французскі сувязны]] |5 |8 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''R''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1970s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1986)|1986]] |[[Кветкі ліловыя палёў (фільм)|Кветкі ліловыя палёў]] |0 |11 |Першы намінант за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''PG-13''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1988)|1988]] |[[Апошні імператар]] |9 |9 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''PG-13''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1990)|1990]] |[[Шафёр міс Дэйзі]] |4 |9 |Апошняе пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які атрымаў рэйтынг '''PG''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1980s" /><ref name="DMDtrivia">{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0097239/trivia|title=Driving Miss Daisy (1989) - Trivia on IMDb|lang=en|publisher=[[IMDb]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120909111218/http://www.imdb.com/title/tt0097239/trivia|archivedate=9 верасня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |} === Дасягненні па рэкордах === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1938)|1938]] |[[Яна абыйшлася з ім несумленна]] |0 |1 |Самы кароткі фільм, які атрымаў намінацыю за найлепшы фільм (1 гадзіна 6 мінуць)<ref name="1930s" /><ref name="imdbinfo1">{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt0024548/trivia |title = She Done Him Wrong (1933) - Did You Know? |publisher = [[IMDb]] |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140329080741/http://www.imdb.com/title/tt0024548/trivia |archivedate = 29 сакавіка 2014 |accessdate = 15 сакавіка 2017 |url-status = dead }}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1940)|1940]] |[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]] |8 |13 |Самы доўгі фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм'' (3 гадзіны 54 хвіліны)<ref name="1930s" /><ref name="imdbinfo2">{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt0031381/trivia |title = Gone with the Wind (1939) - Did You Know? |publisher = [[IMDb]] |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120221134304/http://www.imdb.com/title/tt0031381/trivia |archivedate = 21 лютага 2012 |accessdate = 15 сакавіка 2017 |url-status = dead }}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1951)|1951]] |[[Усё пра Еву]] |6 |14 |Першы (з дзвюх) фільм, які атрымаў рэкордная колькасць намінацый (14), уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1956)|1956]] |[[Марці (фільм)|Марці]] |4 |8 |Самы кароткі фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм'' (1 гадзіна 30 мінуць)<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1960)|1960]] |[[Бэн-Гур (фільм, 1959)|Бен-Гур]] |11 |12 |Першы (з трох) фільм, які перамог у 11 намінацыях, уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1978)|1978]] |[[Паваротны пункт]] |0 |11 |rowspan = 2 | Фільмы маюць больш намінацый (11), але не атрымалі ніводнай<ref name="1970s" /><ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1986)|1986]] |[[Кветкі ліловыя палёў (фільм)|Кветкі ліловыя палёў]] |0 |11 |- |rowspan = 3 |[[Оскар (кінапрэмія, 1998)|1998]] |rowspan = 3 |[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]] |rowspan = 3 |11 |rowspan = 3 |14 |Другі (з дзвюх) фільм, які атрымаў рэкордная колькасць намінацый (14), уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1990s" /><ref name="imdbinfo-Titanic">{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt0120338/trivia |title = Titanic (1997) - Did You Know? |publisher = [[IMDb]] |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402020641/http://www.imdb.com/title/tt0120338/trivia |archivedate = 2 красавіка 2012 |accessdate = 15 сакавіка 2017 |url-status = dead }}</ref>. |- |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які мае вялікія касавыя зборы ў пракаце. |- |Другі (з трох) фільм, які перамог у 11 намінацыях, уключаючы ''Найлепшы фільм''. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2004)|2004]] |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 |11 |Першы (і адзіны) фільм з дзесяццю ці больш намінацыям (11), які перамог у кожнай з намінацый, уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2005)|2005]] |[[Малышка на мільён]] |4 |7 |Апошняе пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які атрымаў намінацыі ў пяці самых прэстыжных намінацыях Оскара<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2017)|2017]] |[[Ла-Ла Лэнд]] |6 |14 |Трэці (з трох) фільм, які атрымаў рэкордную колькасць намінацый (14), у тым ліку ''«Найлепшы фільм»'', але першы, які прайграў у гэтай катэгорыі. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2022)|2022]] |[[CODA: Дзіця глухіх бацькоў]] |3 |3 |Фільм-пераможца, які мае самыя нізкія касавыя зборы ў пракаце. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2022)|2022]] |[[Дзюна (фільм, 2021)|Дзюна]] |6 |10 |Апошняе пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які перамог у шматлікіх намінацыях Оскара (6), але не што атрымаў за ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s" />. |} === Дасягненні па ролях === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў намінацыі за акцёрскія дзеянні<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1935)|1935]] |[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]] |5 |5 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які перамог у катэгорыях ''[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшы акцёр]]''"" і ""''[[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая актрыса]]''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1943)|1943]] |[[Місіс Мінівер]] |6 |12 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які быў намінаваны ў чатырох катэгорыях за акцёрскія дзеянні (найлепшы акцёр, найлепшая актрыса, [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшы акцёр другога плана]], [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана|найлепшая актрыса другога плана]])<ref name="1940s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1954)|1954]] |[[З гэтага часу і назаўжды (фільм)|З гэтага часу і назаўжды]] |8 |13 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які атрымаў усе чатыры намінацыі за акцёрскія дзеянні<ref name="1950s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones4.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1950s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120307/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones4.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1963)|1963]] |[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]] |7 |10 |Адзіны фільм-пераможца, які быў намінаваны за акцёрскія дзеянні аднаго полу (толькі мужчыны)<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]] |5 |7 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які перамог у катэгорыях ''Найлепшы акцёр'' і ''Найлепшая актрыса''<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1998)|1998]] |[[Лепш не бывае]] |2 |7 |Апошні намінаваны фільм за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які перамог у катэгорыях ''Найлепшы акцёр'' і ''Найлепшая актрыса''<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2004)|2004]] |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 |11 |Першы (і адзіны) фільм, які мае больш за 10 намінацый (уключаючы ''Найлепшы фільм''), але не быў намінаваны за акцёрскія дзеянні<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2014)|2014]] |[[Афёра па-амерыканску]] |0 |10 |Апошні намінаваны фільм за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які быў намінаваны ў чатырох катэгорыях за акцёрскія дзеянні<ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2020)|2020]] |[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]] |4 |6 |Апошні намінаваны фільм за ''Найлепшы фільм'' у наш час, не намінаваны за акцёрскія дзеянні. |- |} === Дасягненні паводле краін і мовам === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1934)|1934]] |[[Прыватнае жыццё Генрыха VIII]] |1 |2 |Першы замежны фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм'' і ў іншых катэгорыях<ref name="1930s" /><ref name="Facts & Trivia (2)">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpics1.html|title=Academy Awards - Best Picture. Facts & Trivia (part 2)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109122738/http://www.filmsite.org/bestpics1.html|archivedate=9 студзеня 2010|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> ([[Злучанае Каралеўства|Брытанія]]). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1939)|1939]] |[[Вялікая ілюзія]] |0 |1 |Першы іншамоўны фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> ([[французская мова|французскі]]). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1949)|1949]] |[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]] |4 |7 |Першы замежны фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1940s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> (Брытанія). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2001)|2001]] |[[Крадзецца тыгр, стаіўся дракон]] |4 |10 |Іншамоўны фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм'' з найбольшай колькасцю намінацый<ref name="2000s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> ([[Тайвань]]). |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 2007)|2007]] |[[Лісты з Івадзімы]] |1 |4 |Апошні іншамоўны фільм у наш час, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> ([[японская мова|японскі]]). |- |[[Адступнікі]] |4 |5 |Першы (і адзіны) фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм'', які з’яўляецца [[рымейк]]ам замежнага фільма<ref name="2000s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones9.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (2000s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122325/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones9.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2012)|2012]] |[[Артыст (фільм)|Артыст]] |5 |10 |Першая вытворчасць з не-англамоўнай краіны, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones10.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 2010s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120237/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones10.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> ([[Францыя]]). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2020)|2020]] |[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]] |4 |6 |Першы (і адзіны) іншамоўны фільм сёння, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''. |} === Дасягненні па тэхналогіях === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1929]] |[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]] |2 |2 |Першы (з дзвюх) фільм з [[Нямое кіно|нямога кіно]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones2.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1920/30s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120510/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones2.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першы гукавы фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1940)|1940]] |[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]] |8 |13 |Першы каляровы фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1961)|1961]] |[[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]] |5 |10 |Апошні чорна-белы фільм да 1993 года, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1960s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones5.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 1960s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122150/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones5.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Прыгажуня і Пачвара, мультфільм|Прыгажуня і Пачвара]] |2 |6 |Першы (і адзіны) [[Маляваная мультыплікацыя|маляваны анімацыйны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1990s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones8.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 1990s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120715/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones8.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 2010)|2010]] |[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]] |3 |9 |Першы намінаваны фільм, які цалкам здымаўся з [[Стэрэакінематограф|3D-тэхналогіяй]]<ref name="2000s" />. |- |[[Уверх]] |2 |5 |Першы [[Камп'ютарная анімацыя|камп'ютарны анімацыйны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. <br />'''''Заўвага: '''з 2002 года анімацыйныя фільмы ўзнагароджваюць у [[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|спецыяльнай катэгорыі]]''. |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 2012)|2012]] |rowspan = 2 | [[Артыст (фільм)|Артыст]] |rowspan = 2 | 5 |rowspan = 2 | 10 |Першы (ці другі) фільм з нямога кіно з 1929 года, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s" />. |- |Апошні [[Чорна-белая фатаграфія|чорна-белы]] фільм у наш час, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s" />. |} == Статыстыка == {| class="wikitable" style="width:70%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:30%;"|Катэгорыя<ref name="statisticsoscar">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/help/helpMain.jsp?helpContentURL=statistics%2FindexStats.html|title=Help page - Academy Award Statistics|lang=en|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090301005626/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/help/helpMain.jsp?helpContentURL=statistics%2FindexStats.html|archivedate=1 сакавіка 2009|url-status=dead}}</ref> ! style="width:20%;"|Рэкардсмен ! style="width:20%;"|Рэкорд |- |Кампанія з найбольшай колькасцю перамог |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |5 перамог |- |Кампанія з найбольшай колькасцю намінацый |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |38 намінацый |- |Прадзюсар з найбольшай колькасцю перамог |[[Сэм Шпігель]] і [[Саул Зейнц]] |3 перамогі |- |Прадзюсар з найбольшай колькасцю намінацый |[[Кэтлін Кенэдзі]] і [[Стывен Спілберг]] |7 намінацый |- |Рэжысёр з найбольшай колькасцю перамог |[[Уільям Уайлер]] |3 перамогі |- |Рэжысёр з найбольшай колькасцю намінацый |[[Уільям Уайлер]] |13 намінацый |- |Фільмы з найбольшай колькасцю перамог |[[Бэн-Гур (фільм, 1959)|Бен-Гур]], [[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]] і [[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 перамог |- |Фільмы з найбольшай колькасцю намінацый |[[Усё пра Еву]], [[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]], [[Ла-Ла Лэнд]] |14 намінацый |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.oscars.org/ |title = Афіцыйны сайт прэміі «Оскар» |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/65UmRf3J6?url=http://www.oscars.org/ |archivedate = 16 лютага 2012 |url-status = live }} * {{cite web |url = http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/ |title = База даных па ўсіх намінантах і пераможцам |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/65UmSK3jW?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/index.jsp |archivedate = 16 лютага 2012 |url-status = live }} * {{imdb award|id=Academy_Awards_USA|award=Кінапрэмія «Оскар»}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кінапрэмія Оскар}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Намінацыі прэміі «Оскар»|Фільм]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі за найлепшы фільм|Оскар]] n1e7ewt94v6re1x4kp4z3ihouy0vg8q 5161168 5161167 2026-07-05T08:45:53Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161168 wikitext text/x-wiki '''Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм''' — штогадовая [[Оскар|ўзнагарода Амерыканскай акадэміі кінамастацтваў]]. Лічыцца найважнейшай і самай прэстыжнай, бо адзначае ў цэлым ўсю працу над карцінай: рэжысёраў, акцёраў, кампазітараў, сцэнарыстаў, аператараў і рэшты, хто прыклаў намаганні да яе стварэння. Ніжэй пералічаны фільмы, ўганараваныя гэтай прэміяй з моманту яе заснавання, а таксама карціны-намінанты. == Цікавыя факты == З 2009 года на гэту прэмію прэтэндуюць 10 фільмаў, замест звычайных пяці намінацый мінулых гадоў. Зроблена гэта для таго, каб адзначыць таксама і фільмы-[[блокбастар]]ы, якія маюць вельмі вялікія касавыя зборы, і тым самым прыцягнуць большую колькасць гледачоў да самой цырымоніі ўзнагароджання<ref>{{cite web|title=«Оскар»-2010: 10 намінантаў у катэгорыі «Лепшы фільм»|publisher=film.ru|url=http://www.film.ru/newsitem.asp?id=8023|accessdate=2010-26-02|archiveurl=https://archive.today/20120801175353/http://www.film.ru/newsitem.asp?id=8023|archivedate=1 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. На прэмію «найлепшы фільм» намінуюцца мастацкія фільмы працягласцю 40 хвілін і больш, у якіх не менш як 75 % фраз прамаўляецца на [[Англійская мова|англійскай мове]]. Для іншых фільмаў прадугледжана катэгорыі [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове|«Найлепшы фільм на замежнай мове»]], [[Прэмія «Оскар» за найлепшы мастацкі кароткаметражны фільм|«Найлепшы мастацкі кароткаметражны фільм»]] ды іншыя. Аднак для васямнаццаці фільмаў на іншых мовах, намінаваных на асноўную прэмію, было зроблена выключэнне (з іх заваявалі ўзнагароду толькі «Паразіты», 2019). * «[[Вялікая ілюзія (фільм)|Вялікая ілюзія]]» ([[Францыя]], [[1937]]), * «[[Дзэта (фільм)|Дзэта]]» ([[Францыя]], [[1969]]), * «[[Эмігранты (фільм)|Эмігранты]]» ([[Швецыя]], [[1971]]), * «[[Шэпты і крыкі (фільм)|Шэпты і крыкі]]» ([[Швецыя]], [[1973]]), * «[[Паштар (фільм, 1994)|Паштар]]» ([[Італія]], [[1994]]), * «[[Жыццё цудоўнае (фільм, 1997)|Жыццё цудоўнае]]» ([[Італія]], [[1997]]) * «[[Тыгр крадзецца, цмок хаваецца (фільм)|Тыгр крадзецца, цмок хаваецца]]» ([[Кітай]] — [[Ганконг]] — [[Тайвань]] — [[ЗША]], [[2000]]), * «[[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]]» ([[Аўстрыя]] — [[Германія]] — [[Францыя]], [[2012]]), * «[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» ([[Мексіка]] — [[ЗША]], [[2018]]), * «[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]» ([[Рэспубліка Карэя]], [[2019]]), * «[[Мінары]]» ([[ЗША]], [[2020]], зняты на карэйскай), * «[[Сядай за руль маёй машыны]]» ([[Японія]], [[2021]]), * «[[На Заходнім фронце без перамен (фільм, 2022)|На Заходнім фронце без перамен]]» ([[Германія]] — [[ЗША]], 2022), * «[[Анатомія падзення]]» ([[Францыя]], [[2013]]), * «[[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]]» ([[ЗША]] — [[Вялікабрытанія]] — [[Польшча]], 2023, зняты на нямецкай мове), * «[[Эмілія Перэс]]» ([[Францыя]] — [[Мексіка]] — [[Бельгія]], [[2024]]), * «[[Я ўсё яшчэ тут (фільм, 2024)|Я ўсё яшчэ тут]]» ([[Бразілія]], [[2024]]). == Пераможцы і намінанты == === 1929—1930 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |-style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 3 |<big>'''[[1929 год у гісторыі кіно|1929]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1-я]]) | '''«[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]]»''' | '''[[Paramount Pictures]], [[Famous Players-Lasky]]''' | '''[[Люсьен Хабард]]''' | style="background:#fff" align="center" rowspan=3|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1601&BSFromYear=1|title=The Academy Award for ''Outsanding Picture'' - 1927/28|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HV4zqZ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Рэкет (фільм, 1928)|Рэкет]]» | Caddo, Paramount | [[Говард Х'юз]] |- style="background:#eee;" | «[[Сёмае неба (фільм, 1927)|Сёмае неба]]» | [[20th Century Fox|Fox Film Corporation]] | [[Уільям Фокс (прадзюсар)|Уільям Фокс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1930 год у гісторыі кіно|1930-I]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|2-я]]) | '''«[[Брадвейская мелодыя]]»''' | '''[[Metro-Goldwyn-Mayer]]''' | '''[[Ірвінг Талберг]], [[Лоўрэнс Вайнгартэн]]''' | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1601&BSFromYear=2|title=The Academy Award for ''Outsanding Picture'' - 1928/29|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HVd4VS|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Алібі (фільм, 1929)|Алібі]]» | [[Feature Productions]], [[United Artists]] | [[Роланд Уэст]] |- style="background:#eee;" | «[[Галівудскае рэвю 1929 года]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Гары Рапф]] |- | «[[У старой Арызоне]]» | Fox Film Corporation | [[Уінфілд Шыхэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Патрыёт (фільм, 1928)|Патрыёт]]» | Paramount Pictures | [[Эрнст Любіч]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1930 год у гісторыі кіно|1930-II]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, лістапад 1930)|3-я]]) | '''«[[На Заходнім фронце без перамен (фільм, 1930)|На Заходнім фронце без перамен]]»''' | '''[[Universal Pictures|Universal]]''' | '''[[Карл Лемле, малодшы|Карл Лемле-мал.]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=3|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1929/30|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HW5t8n|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Казённы дом (фільм, 1930)|Казённы дом]]» | [[Metro-Goldwyn-Mayer]] | [[Ірвінг Талберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Дызраэлі (фільм)|Дызраэлі]]» | [[Warner Bros.]] | [[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- | «[[Парад кахання (фільм)|Парад кахання]]» |[[Paramount Pictures|Paramount]] |[[Эрнст Любіч]] |- style="background:#eee;" | «[[Развод (фільм, 1930)|Развод]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Роберт Леанард (рэжысёр)|Роберт Леанард]] |- style="background:#FAEB86" |} === 1931—1940 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1931 год у гісторыі кіно|1931]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1931)|4-я]]) | '''«[[Сімарон (фільм, 1931)|Сімарон]]»''' | '''[[RKO Radio Pictures]]''' | '''[[Уільям Ле-Барон]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=4|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1930/31|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HWYQ61|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Іст Лін (фільм)|Іст Лін]]» | [[Fox Film Corporation]] | [[Уінфілд Шыхэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Першая паласа (фільм, 1931)|Першая паласа]]» | Caddo, [[United Artists]] | [[Говард Х'юз]] |- | «[[Скіпі (фільм)|Скіпі]]» | Paramount | [[Адольф Цукар]] |- style="background:#eee;" | «[[Ражок гандляра (фільм)|Ражок гандляра]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Ірвінг Тальберг]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[1932 год у гісторыі кіно|1932]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1932)|5-я]]) | '''«[[Гранд-атэль (фільм)|Гранд-атэль]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Ірвінг Тальберг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=5|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1931/32|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HX0jXH|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Эраўсміт (фільм)|Эраўсміт]]» | Goldwyn, United Artists | [[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Дрэнная дзяўчынка (фільм)|Дрэнная дзяўчынка]]» | Fox Film Corporation | [[Уінфілд Шыхэн]] |- | «[[Чэмпіён (фільм, 1931)|Чэмпіён]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Кінг Відар]] |- style="background:#eee;" | «[[Пяцізоркавы фінал (фільм)|Пяцізоркавы фінал]]» | [[First National]] | [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Адна гадзіна з тобай (фільм)|Адна гадзіна з тобай]]» |Paramount |[[Эрнст Любіч]] |- style="background:#eee;" | «[[Шанхайскі экспрэс (фільм, 1932)|Шанхайскі экспрэс]]» |Paramount |[[Адольф Цукар]] |- | «[[Усмешлівы лейтэнант]]» |Paramount |[[Эрнст Любіч]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1934 год у гісторыі кіно|1934]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1934)|6-я]]) | '''«[[Кавалькада (фільм)|Кавалькада]]»''' | '''Fox Film Corporation''' | '''[[Уінфілд Шыхэн]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=6|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1932/33|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HXT9D5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бывай, зброя! (фільм, 1932)|Бывай, зброя!]]» | Paramount | [[Адольф Цукар]] |- style="background:#eee;" | «[[42-я вуліца (фільм)|42-я вуліца]]» | Warner Bros. | [[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- | «[[Я — збеглы катаржнік (фільм)|Я — збеглы катаржнік]]» | Warner Bros. | [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Лэдзі на адзін дзень (фільм)|Лэдзі на адзін дзень]]» | [[Columbia Pictures]] | [[Фрэнк Капра]] |- | «[[Маленькія жанчыны (фільм, 1933)|Маленькія жанчыны]]» |RKO Radio |[[Мэрыян К. Купер]], [[Кенет Мак-Гаўэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Прыватнае жыццё Генрыха VIII (фільм)|Прыватнае жыццё Генрыха VIII]]» |[[London Films]], United Artists |[[Аляксандр Корда]] |- | «[[Яна была няправай (фільм)|Яна была няправай]]» |Paramount |[[Уільям Ле-Барон]] |- style="background:#eee;" | «[[Усмешка насуперак (фільм)|Усмешка насуперак]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Тальберг]] |- | «[[Кірмашы штата]]» |Fox Film Corporation |[[Уінфілд Шыхэн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 12 |<big>'''[[1935 год у гісторыі кіно|1935]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1935)|7-я]]) | '''«[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэнк Капра]], [[Гары Кон]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 12|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=7|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1934|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HXw9Xm|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Барэты з Уімпаўл-стрыт (фільм, 1934)|Барэты з Уімпаўл-стрыт]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Ірвінг Тальберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Клеапатра (фільм, 1934)|Клеапатра]]» | Paramount Pictures | [[Сесіль Б. Дэ-Міль]] |- | «[[Дарожка флірту (фільм)|Дарожка флірту]]» | First National | [[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]], [[Роберт Лорд]] |- style="background:#eee;" | «[[Вясёлая разведзеная]]» | Warner Bros. | [[Лу Эдэльман]] |- | «[[У справу ўступае флот (фільм)|У справу ўступае флот]]» |RKO Radio |[[Мэрыян К. Купер]], [[Кенет Мак-Гаўэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Дом Ротшыльдаў (фільм)|Дом Ротшыльдаў]]» |[[20th Century Fox]], United Artists |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Уільям Гетц]], [[Рэйманд Грыфіт]] |- | «[[Імітацыя жыцця (фільм, 1934)|Імітацыя жыцця]]» |Universal |[[Джон М. Стал]] |- style="background:#eee;" | «[[Тонкі чалавек (фільм)|Тонкі чалавек]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Хант Стромберг]] |- | «[[Адна ноч кахання (фільм)|Адна ноч кахання]]» |Columbia Pictures |[[Гары Кон]], [[Эверэт Рыскін]] |- style="background:#eee;" | «[[Віва Вілья! (фільм)|Віва Вілья!]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- | «[[Белы парад (фільм)|Белы парад]]» |Fox Film Corporation |[[Джэсі Ласкі]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 12 |<big>'''[[1936 год у гісторыі кіно|1936]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1936)|8-я]]) | '''«[[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на „Баўнці“]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Ірвінг Тальберг]], [[Альберт Левін]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 12|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=8|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1935|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HYOsCL|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Эліс Адамс (фільм)|Эліс Адамс]]» | RKO Radio | [[Пендра Берман|Пендра С. Берман]] |- style="background:#eee;" | «[[Брадвейская мелодыя 1936 года]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Джон В. Кансідайн мал.]] |- | «[[Адысея капітана Блада (фільм, 1935)|Адысея капітана Блада]]» | Warner Bros., Cosmopolitan | [[Гары Джо Браўн]], [[Хэл Б. Уоліс]], [[Гордан Холінгсхед]] |- style="background:#eee;" | «[[Дэвід Каперфільд (фільм, 1935)|Дэвід Каперфільд]]» | Metro-Goldwyn-Mayer | [[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- | «[[Інфарматар (фільм, 1935)|Інфарматар]]» |RKO Radio |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |- style="background:#eee;" | «[[Справы і дні бенгальскага ўлана (фільм)|Справы і дні бенгальскага ўлана]]» |Paramount Pictures |[[Луіс Д. Лайтан]] |- | «[[Сон у летнюю ноч (фільм, 1935)|Сон у летнюю ноч]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Адхіленыя (фільм, 1935)|Адхіленыя]]» |20th Century, United Artists |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- | «[[Капрызная Марыета (фільм)|Капрызная Марыета]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Хант Стромберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Раглз з Рэд-Гэп (фільм)|Раглз з Рэд-Гэп]]» |Paramount Pictures |[[Артур Хорнблау мал.]] |- | «[[Цыліндр (фільм)|Цыліндр]]» |RKO Radio |[[Пендра Берман|Пендра С. Берман]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1937 год у гісторыі кіно|1937]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1937)|9-я]]) | '''«[[Вялікі Зігфелд]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Хант Стромберг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=9|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1936|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HYrWAm|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Энтані Эдверс (фільм)|Энтані Эдверс]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Додсуарт (фільм)|Додсуарт]]» |Goldwyn, United Artists |[[Сэмюэл Голдвін]], [[Мерыт Халберд]] |- | «[[Абгавораная (фільм)|Абгавораная]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Лоўрэнс Уайнгартэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Містар Дыдс пераязджае ў горад (фільм)|Містар Дыдс пераязджае ў горад]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Рамэа і Джульета (фільм, 1936)|Рамэа і Джульета]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Тальберг]] |- style="background:#eee;" | «[[Сан-Францыска (фільм)|Сан-Францыска]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джон Эмерсан (рэжысёр)|Джон Эмерсан]], [[Бернард Хаймэн|Бернард Х. Хаймэн]] |- | «[[Аповесць пра Луі Пастэра (фільм)|Аповесць пра Луі Пастэра]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Гісторыя двух гарадоў (фільм)|Гісторыя двух гарадоў]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- | «[[Тры мілыя дзяўчыны (фільм)|Тры мілыя дзяўчыны]]» |Universal Pictures |[[Джо Пастарнак]], [[Чарлз Роджэрс|Чарлз Р. Роджэрс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1938 год у гісторыі кіно|1938]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1938)|10-я]]) | '''«[[Жыццё Эміля Заля]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''[[Хенры Блэнк]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=10|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1937|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HZKUgY|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Горкая праўда (фільм)|Горкая праўда]]» |Columbia Pictures |[[Леа Мак-Кэры]], [[Эверэт Рыскін]] |- style="background:#eee;" | «[[Адважныя капітаны (фільм)|Адважныя капітаны]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Луіс Лайтан|Луіс Д. Лайтан]] |- | «[[Тупік (фільм, 1937)|Тупік]]» |Goldwyn, United Artists |[[Сэмюэл Голдвін]], [[Мерыт Халберд]] |- style="background:#eee;" | «[[Добрая Зямля (фільм)|Добрая Зямля]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Тальберг]], [[Альберт Левін]] |- | «[[У старым Чыкага (фільм)|У старым Чыкага]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Кенет Мак-Гаўэн]] |- style="background:#eee;" | «[[Страчаны гарызонт (фільм, 1937)|Страчаны гарызонт]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Сто мужчын і адна дзяўчына (фільм)|Сто мужчын і адна дзяўчына]]» |Universal Pictures |[[Джо Пастарнак]], [[Чарлз Роджэрс|Чарлз Р. Роджэрс]] |- style="background:#eee;" | «[[Дзверы на сцэну (фільм)|Дзверы на сцэну]]» |RKO Radio |[[Пендра Берман|Пендра С. Берман]] |- | «[[Зорка нарадзілася (фільм, 1937)|Зорка нарадзілася]]» |Selznick International, United Artists |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1939 год у гісторыі кіно|1939]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1939)|11-я]]) | '''«[[З сабой не панясеш (фільм)|З сабой не панясеш]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэнк Капра]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=11|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1938|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HZnP2g|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Прыгоды Робіна Гуда (фільм)|Прыгоды Робіна Гуда]]» |Warner Bros. |[[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]], [[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Рэгтайм-бэнд Аляксандра (фільм)|Рэгтайм-бэнд Аляксандра]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Гары Джо Браўн]] |- | «[[Горад хлопчыкаў]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джон Кансідайн мал.|Джон В. Кансідайн мл.]] |- style="background:#eee;" | «[[Цытадэль (фільм, 1938)|Цытадэль]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Віктар Сэвіл]] |- | «[[Чатыры дочкі (фільм)|Чатыры дочкі]]» |Warner Bros., First National |[[Хенры Блэнк]], [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Вялікая ілюзія (фільм)|Вялікая ілюзія]]» |R. A. O., World Pictures |[[Альберт Пінкавіч]], [[Фрэнк Ролмер]] |- | «[[Езавель (фільм)|Езавель]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]], [[Хэл Уоліс|Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Пігмаліён (фільм)|Пігмаліён]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Габрыэль Паскаль]] |- | «[[Лётчык-выпрабавальнік (фільм)|Лётчык-выпрабавальнік]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Луіс Лайтан|Луіс Д. Лайтан]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1940 год у гісторыі кіно|1940]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1940)|12-я]]) | '''«[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]]»''' | '''Selznick, Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=12|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1939|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HaG7xd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Змрочная перамога (фільм)|Змрочная перамога]]» |Warner Bros. |[[Дэвід Льюіс (прадзюсар)|Дэвід Льюіс]] |- style="background:#eee;" | «[[Да спаткання, містар Чыпс (фільм)|Да спаткання, містар Чыпс]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Віктар Сэвіл]] |- | «[[Любоўны раман (фільм)|Любоўны раман]]» |RKO Radio |[[Леа Мак-Кэры]] |- style="background:#eee;" | «[[Містар Сміт едзе ў Вашынгтон]]» |Columbia Pictures |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[Ніначка (фільм)|Ніначка]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- style="background:#eee;" | «[[Пра мышэй і людзей (фільм, 1939)|Пра мышэй і людзей]]» |Roach, United Artists |[[Льюіс Майлстаўн]] |- | «[[Дыліжанс (фільм)|Дыліжанс]]» |United Artists |[[Уолтэр Уэнджэр]] |- style="background:#eee;" | «[[Чараўнік краіны Оз (фільм)|Чараўнік краіны Оз]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Мервін Лерой]] |- | «[[Навальнічны перавал (фільм, 1939)|Навальнічны перавал]]» |Goldwyn, United Artists |[[Сэмюэл Голдвін]] |} === 1941—1950 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1941 год у гісторыі кіно|1941]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1941)|13-я]]) | '''«[[Рэбека (фільм, 1940)|Рэбека]]»''' | '''[[Selznick International Pictures|Selznick]], [[United Artists]]''' | '''[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1602&BSFromYear=13|title=The Academy Award for ''Outsanding Production'' - 1940|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HaisQp|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Усё гэта і неба ў прыдачу (фільм)|Усё гэта і неба ў прыдачу]]» |[[Warner Bros.]] |[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Хэл Б. Уоліс]], [[Дэвід Льюіс (прадзюсар)|Дэвід Льюіс]] |- style="background:#eee;" | «[[Замежны карэспандэнт (фільм)|Замежны карэспандэнт]]» |Wanger, United Artists |[[Уолтэр Уэнджэр]] |- | «[[Гронкі гневу (фільм)|Гронкі гневу]]» |[[20th Century Fox]] |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]], [[Нанэлі Джонсан]] |- style="background:#eee;" | «[[Вялікі дыктатар (фільм)|Вялікі дыктатар]]» |Chaplin, United Artists |[[Чарлі Чаплін]] |- | «[[Кіці Фойл (фільм)|Кіці Фойл]]» |RKO Radio |[[Дэвід Хэмпстыд]] |- style="background:#eee;" | «[[Пісьмо (фільм, 1940)|Пісьмо]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Доўгі шлях дадаму (фільм, 1940)|Доўгі шлях дадаму]]» |Argosy, Wanger, United Artists |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |- style="background:#eee;" | «[[Наш гарадок (фільм)|Наш гарадок]]» |Lesser, United Artists |[[Сол Лесер]] |- | «[[Філадэльфійская гісторыя (фільм)|Філадэльфійская гісторыя]]» |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |[[Джозеф Леа Манкевіч]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1942 год у гісторыі кіно|1942]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1942)|14-я]]) | '''«[[Якой зялёнай была мая даліна]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=14|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1941|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HbBeT4|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Кветкі ў пыле (фільм)|Кветкі ў пыле]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ірвінг Эшэр]] |- style="background:#eee;" | «[[Грамадзянін Кейн]]» |RKO Radio |[[Орсан Уэлс]] |- | «[[А вось і містар Джордан (фільм)|А вось і містар Джордан]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Эверэт Рыскін]] |- style="background:#eee;" | «[[Затрымаеце світанак (фільм)|Затрымаеце світанак]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Артур Хорнблау мал.]] |- | «[[Ліскі (фільм)|Ліскі]]» |RKO Radio |[[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Мальтыйскі сокал (фільм)|Мальтыйскі сокал]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Адзін крок у раі (фільм)|Адзін крок у раі]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee;" | «[[Сяржант Ёрк (фільм)|Сяржант Ёрк]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]], [[Джэсі Ласкі]] |- | «[[Падазрэнне (фільм, 1941)|Падазрэнне]]» |RKO Radio |[[Альфрэд Хічкак]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1943 год у гісторыі кіно|1943]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1943)|15-я]]) | '''«[[Місіс Мінівер]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Сідні Франклін]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=15|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1942|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hbepyy|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[49-я паралель (фільм)|49-я паралель]]» |GFD, Columbia Pictures |[[Майкл Паўэл]] |- style="background:#eee;" | «[[Кінгс Роу (фільм)|Кінгс Роу]]» |Warner Bros. ||[[Хэл Б. Уоліс]] |- | «[[Цудоўныя Эмберсаны]]» |Mercury, RKO Radio |[[Орсан Уэлс]] |- style="background:#eee;" | «[[Валаводнік (фільм)|Валаводнік]]» |20th Century Fox |[[Нанэлі Джонсан]] |- | «[[Гонар янкі (фільм)|Гонар янкі]]» |Goldwyn, RKO Radio |[[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Выпадковае жніво (фільм)|Выпадковае жніво]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- | «[[Горад гаворыць (фільм)|Горад гаворыць]]» |Columbia Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- style="background:#eee;" | «[[Атол Уэйк (фільм)|Атол Уэйк]]» |Paramount Pictures |[[Джозеф Сістрам]] |- | «[[Янкі Дудл Дэндзі]]» |Warner Bros. |[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]], [[Хэл Б. Уоліс]], [[Уільям Кэгні]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[1944 год у гісторыі кіно|1944]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1944)|16-я]]) | '''«[[Касабланка (фільм)|Касабланка]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''[[Хэл Б. Уоліс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1603&BSFromYear=16|title=The Academy Award for ''Outsanding Motion Picture'' - 1943|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hc7KrB|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Па кім звініць звон (фільм)|Па кім звініць звон]]» |Paramount Pictures |[[Сэм Вуд]] |- style="background:#eee;" | «[[Нябёсы могуць пачакаць (фільм, 1943)|Нябёсы могуць пачакаць]]» |20th Century Fox |Эрнст Любіч |- | «[[Чалавечая камедыя (фільм)|Чалавечая камедыя]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Кларэнс Браўн]] |- style="background:#eee;" | «[[У якім мы служым]]» |United Artists |[[Ноэл Каўард]] |- | «[[Мадам Кюры (фільм)|Мадам Кюры]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- style="background:#eee;" | «[[У цеснаце ды не ў крыўдзе (фільм)|У цеснаце ды не ў крыўдзе]]» |Columbia Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- | «[[Выпадак у Окс-Боу (фільм)|Выпадак у Окс-Боу]]» |20th Century Fox |[[Ламар Троты]] |- style="background:#eee;" | «[[Песня Бернадэт (фільм)|Песня Бернадэт]]» |20th Century Fox |[[Уільям Перлберг]] |- | «[[Дазор на Рэйне (фільм)|Дазор на Рэйне]]» |Warner Bros. |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1945 год у гісторыі кіно|1945]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1945)|17-я]]) | '''«[[Ісці сваім шляхам (фільм)|Ісці сваім шляхам]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Леа Мак-Кэры]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=17|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1944|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hca8S1|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Падвойная страхоўка (фільм)|Падвойная страхоўка]]» |Paramount Pictures |[[Джозеф Сістрам]] |- style="background:#eee;" | «[[Газавае святло (фільм, 1944)|Газавае святло]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Артур Хорнблау мал.]] |- | «[[З тых часоў як вы сышлі]]» |Selznick, United Artists |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- style="background:#eee;" | «[[Вільсан (фільм)|Вільсан]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1946 год у гісторыі кіно|1946]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1946)|18-я]]) | '''«[[Страчаны ўікенд (фільм)|Страчаны ўікенд]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Чарлз Брэкет]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=18|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1945|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hd35PH|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Падняць якары (фільм)|Падняць якары]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джо Пастарнак]] |- style="background:#eee;" | «[[Званы Святой Марыі (фільм)|Званы Святой Марыі]]» |RKO Radio |[[Леа Мак-Кэры]] |- | «[[Мілдрэд Пірс (фільм)|Мілдрэд Пірс]]» |Warner Bros. |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee;"| | «[[Зачараваны (фільм)|Зачараваны]]» |United Artists |[[Дэвід Олівер Сэлзнік|Дэвід Сэлзнік]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1947 год у гісторыі кіно|1947]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1947)|19-я]]) | '''«[[Найлепшыя гады нашага жыцця]]»''' | '''RKO Radio''' | '''[[Сэмюэл Голдвін]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=19|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1946|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HdVUYx|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Генрых V (фільм, 1944)|Генрых V]]» |United Artists |[[Лоўрэнс Аліўе]] |- style="background:#eee;" | «[[Гэтае цудоўнае жыццё]]» |RKO Radio |[[Фрэнк Капра]] |- | «[[На краю ляза (фільм)|На краю ляза]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- style="background:#eee;" | «[[Аленяня (фільм, 1946)|Аленяня]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сідні Франклін]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1948 год у гісторыі кіно|1948]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1948)|20-я]]) | '''«[[Джэнтльменскае пагадненне (фільм)|Джэнтльменскае пагадненне]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=20|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1947|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hdy9Jj|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Жонка біскупа (фільм)|Жонка біскупа]]» |RKO Radio |[[Сэмюэл Голдвін]] |- style="background:#eee;" | «[[Перакрыжаваны агонь (фільм, 1947)|Перакрыжаваны агонь]]» |RKO Radio |[[Адрыян Скот]] |- | «[[Вялікія надзеі (фільм, 1946)|Вялікія надзеі]]» |Rank-Cineguild, U-I |[[Рональд Нім]] |- style="background:#eee;" | «[[Цуд на 34-й вуліцы (фільм, 1947)|Цуд на 34-й вуліцы]]» |20th Century Fox |[[Уільям Перлберг]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1949 год у гісторыі кіно|1949]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1949)|21-я]]) | '''«[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]»''' | '''Two Cities Films, Universal International''' | '''[[Лоўрэнс Аліўе]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=21|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1948|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HeQupj|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Джоні Белінда]]» |Warner Bros. |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee;" | «[[Чырвоныя чаравічкі (фільм, 1948)|Чырвоныя чаравічкі]]» |Rank Organisation, Powell and Pressburger, Eagle-Lion Films |[[Майкл Паўэл]], [[Эмерых Прэсбургер]] |- | «[[Змяіная яма (фільм)|Змяіная яма]]» |20th Century Fox |[[Анатоль Літвак]], [[Роберт Баслер]] |- style="background:#eee;" | «[[Скарбы Сьера-Мадрэ (фільм)|Скарбы Сьера-Мадрэ]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1950 год у гісторыі кіно|1950]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1950)|22-я]]) | '''«[[Уся каралеўская раць (фільм, 1949)|Уся каралеўская раць]]»''' | '''Rossen, Columbia Pictures''' | '''[[Роберт Росен]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=22|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1949|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HetGs5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Поле бітвы (фільм)|Поле бітвы]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Доры Скэры]] |- style="background:#eee;" | «[[Спадчынніца (фільм)|Спадчынніца]]» |Paramount Pictures | [[Уільям Уайлер]] |- | «[[Пісьмо тром жонкам (фільм)|Пісьмо тром жонкам]]» |20th Century Fox |[[Сол Сігел]] |- style="background:#eee;" | «[[Вертыкальны ўзлёт (фільм)|Вертыкальны ўзлёт]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |} === 1951—1960 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1951 год у гісторыі кіно|1951]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1951)|23-я]]) | '''«[[Усё пра Еву]]»''' | '''[[20th Century Fox]]''' | '''[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=23|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1950|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HfNEkK|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Народжаная ўчора (фільм)|Народжаная ўчора]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Сільвен Сайман]] |- style="background:#eee;" | «[[Бацька нявесты (фільм, 1950)|Бацька нявесты]]» |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |[[Сэм Зімбаліст]] |- | «[[Капальні цара Саламона (фільм, 1950)|Капальні цара Саламона]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сэм Зімбаліст]] |- style="background:#eee;" | «[[Бульвар Сансет (фільм)|Бульвар Сансет]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Чарлз Брэкет]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1952 год у гісторыі кіно|1952]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1952)|24-я]]) | '''«[[Амерыканец у Парыжы]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Артур Фрыд]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=24|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1951|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HfpRgD|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Рашэнне перад світанкам (фільм)|Рашэнне перад світанкам]]» |20th Century Fox |[[Анатоль Літвак]], [[Фрэнк Мак-Карці]] |- style="background:#eee;" | «[[Месца пад сонцам (фільм)|Месца пад сонцам]]» |Paramount Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- | «[[Куды ідзеш (фільм, 1951)|Куды ідзеш]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Сэм Зімбаліст]] |- style="background:#eee;" | «[[Трамвай «Жаданне» (фільм, 1951)|Трамвай „Жаданне“]]» |[[Warner Bros.]] |[[Чарлз К. Фелдмэн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1953 год у гісторыі кіно|1953]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1953)|25-я]]) | '''«[[Найвялікшае шоу свету (фільм)|Найвялікшае шоу свету]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Сесіль Блаўнт Дэміль]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=25|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1952|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HgHayP|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Роўна апоўдні (фільм)|Роўна апоўдні]]» |[[United Artists]] |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[Айвенга (фільм, 1952)|Айвенга]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Пендра С. Берман]] |- | «[[Мулен Руж (фільм, 1952)|Мулен Руж]]» |United Artists |[[Джон Х’юстан]] |- style="background:#eee;" | «[[Ціхі чалавек]]» |Republic |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]], [[Мэрыян К. Купер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1954 год у гісторыі кіно|1954]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1954)|26-я]]) | '''«[[З гэтага часу і назаўжды (фільм)|З гэтага часу і назаўжды]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Бадзі Адлер]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=26|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1953|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HgjttF|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Юлій Цэзар (фільм, 1953)|Юлій Цэзар]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Джон Хаўсман]] |- style="background:#eee;" | «[[Плашчаніца (фільм)|Плашчаніца]]» |20th Century Fox |[[Фрэнк Рос]] |- | «[[Рымскія канікулы (фільм)|Рымскія канікулы]]» |Paramount Pictures |[[Уільям Уайлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Шэйн (фільм)|Шэйн]]» |Paramount Pictures |[[Джордж Стывенс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1955 год у гісторыі кіно|1955]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1955)|27-я]]) | '''«[[У порце]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Сем Шпігель]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=27|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1954|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HhCDKN|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бунт на «Кейне»]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[Вясковая дзяўчына]]» |Paramount Pictures |[[Уільям Перлберг]] |- | «[[Сем нявест для семярых братоў]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Камінгс, Джэк|Джэк Камінгс]] |- style="background:#eee;" | «[[Тры манеткі ў фантане (фільм)|Тры манеткі ў фантане]]» |20th Century Fox |[[Сол Сігел]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1956 год у гісторыі кіно|1956]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1956)|28-я]]) | '''«[[Марці (фільм)|Марці]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Харальд Хехт]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=28|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1955|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HheSM6|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Каханне — самая цудоўная рэч на свеце (фільм)|Каханне — самая цудоўная рэч на свеце]]» |20th Century Fox |[[Бадзі Адлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Містар Робертс (фільм)|Містар Робертс]]» |Warner Bros. |[[Лілэнд Хэйуард]] |- | «[[Пікнік (фільм)|Пікнік]]» |Columbia Pictures |[[Фрэд Колмар]] |- style="background:#eee;" | «[[Татуяваная ружа (фільм)|Татуяваная ружа]]» |Paramount Pictures |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1957 год у гісторыі кіно|1957]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1957)|29-я]]) | '''«[[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)|Вакол свету за 80 дзён]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Майкл Тод]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=29|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1956|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hi7ADd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Сяброўскае ўгаворванне]]» |[[Monogram Pictures|Allied Artists]] |[[Уільям Уайлер]] |- style="background:#eee;" | «[[Гігант (фільм)|Гігант]]» |Warner Bros. |[[Джордж Стывенс]], [[Генры Гінсберг]] |- | «[[Кароль і я (фільм)|Кароль і я]]» |20th Century Fox |[[Чарлз Брэкет]] |- style="background:#eee;" | «[[Дзесяць запаведзяў (фільм, 1956)|Дзесяць запаведзяў]]» |Paramount Pictures |[[Сесіль Блаўнт Дэ Міль]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1958 год у гісторыі кіно|1958]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1958)|30-я]]) | '''«[[Мост цераз раку Квай (фільм)|Мост цераз раку Квай]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Сэм Шпігель]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=30|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1957|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HicLE1|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Пейтан-плэйс (фільм)|Пейтан-плэйс]]» |20th Century Fox |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee;" | «[[Саянара (фільм)|Саянара]]» |Warner Bros. |[[Уільям Гетц]] |- | «[[Дванаццаць угневаных мужчын (фільм, 1957)|Дванаццаць угневаных мужчын]]» |United Artists |[[Генры Фонда]], [[Рэджынальд Роўз]] |- style="background:#eee;" | «[[Сведка абвінавачвання (фільм)|Сведка абвінавачвання]]» |United Artists |[[Артур Хорнблау мал.]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1959 год у гісторыі кіно|1959]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1959)|31-я]]) | '''«[[Жыжкі (фільм)|Жыжкі]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Артур Фрыд]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=31|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1958|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hj4yQc|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Цётачка Мэйм (фільм)|Цётачка Мэйм]]» |Warner Bros. |[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]] |- style="background:#eee;" | «[[Кошка на распаленым даху (фільм)|Кошка на распаленым даху]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Лоўрэнс Уайнгартэн]] |- | «[[Што не схілілі галовы (фільм)|Што не схілілі галовы]]» |Kramer, United Artists |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee;" | «[[За асобнымі столікамі]]» |United Artists |[[Харальд Хехт]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1960 год у гісторыі кіно|1960]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1960)|32-я]]) | '''«[[Бэн-Гур (фільм, 1959)|Бен-Гур]]»''' | '''Metro-Goldwyn-Mayer''' | '''[[Сэм Цымбаліст]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=32|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1959|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HjXNpy|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Анатомія забойства (фільм)|Анатомія забойства]]» |Columbia Pictures |[[Ота Прэмінгер]] |- style="background:#eee;" | «[[Дзённік Ганны Франк (фільм)|Дзённік Ганны Франк]]» |20th Century Fox |[[Джордж Стывенс]] |- | «[[Гісторыя манашкі (фільм)|Гісторыя манашкі]]» |Warner Bros. |[[Хенры Блэнк]] |- style="background:#eee;" | «[[Шлях наверх (фільм)|Шлях наверх]]» |Continental, British Lion Films |[[John Woolf and James Woolf of Romulus Films|Джэймс Вульф]], [[John Woolf and James Woolf of Romulus Films|Джон Вулф]] |} === 1961—1970 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1961 год у гісторыі кіно|1961]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1961)|33-я]]) | '''«[[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]]»''' | '''[[United Artists]]''' | '''[[Білі Уайлдэр]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=33|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1960|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hk095m|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Форт Алама (фільм, 1960)|Форт Алама]]» |United Artists |[[Джон Уэйн]] |- style="background:#eee" | «[[Элмер Гантры (фільм)|Элмер Гантры]]» |United Artists |[[Бернард Сміт]] |- | «[[Сыны і палюбоўнікі (фільм)|Сыны і палюбоўнікі]]» |[[20th Century Fox]] |[[Джэры Уолд]] |- style="background:#eee" | «[[Валацугі (фільм, 1960)|Валацугі]]» |[[Warner Bros.]] |[[Фрэд Цынеман]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1962 год у гісторыі кіно|1962]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1962)|34-я]]) | '''«[[Вестсайдская гісторыя (фільм)|Вестсайдская гісторыя]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Роберт Уайз]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1604&BSFromYear=34|title=The Academy Award for ''Best Motion Picture'' - 1961|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HkSdBp|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Фані (фільм)|Фані]]» |Warner Bros. |[[Джошуа Логан]] |- style="background:#eee" | «[[Гарматы вострава Наваронэ (фільм)|Гарматы вострава Наваронэ]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Карл Форман]] |- | «[[Ашуканец (фільм)|Ашуканец]]» |20th Century Fox |[[Роберт Росен]] |- style="background:#eee" | «[[Нюрнбергскі працэс (фільм)|Нюрнбергскі працэс]]» |United Artists |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1963 год у гісторыі кіно|1963]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1963)|35-я]]) | '''«[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Сэм Шпігель]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=35|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1962|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HkuySR|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Самы доўгі дзень (фільм)|Самы доўгі дзень]]» |20th Century Fox |[[Дэрыл Фрэнсіс Занук]] |- style="background:#eee" | «[[Музычны чалавек (фільм)|Музычны чалавек]]» |Warner Bros. |[[Мортан Да-Коста]] |- | «[[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1962)|Мяцеж на „Баўнці“]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Ааран Розенберг]] |- style="background:#eee" | «[[Забіць перасмешніка (фільм)|Забіць перасмешніка]]» |U-I |[[Алан Пакула]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1964 год у гісторыі кіно|1964]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1964)|36-я]]) | '''«[[Том Джонс (фільм)|Том Джонс]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Тоні Рычардсан]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=36|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1963|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HlNPgB|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Амерыка, Амерыка (фільм)|Амерыка, Амерыка]]» |Warner Bros. |[[Элія Казан]] |- style="background:#eee" | «[[Клеапатра (фільм, 1963)|Клеапатра]]» |20th Century Fox |[[Уолтэр Уэнджэр]] |- | «[[Як быў заваяваны Захад (фільм)|Як быў заваяваны Захад]]» |Metro-Goldwyn-Mayer, Cinerama |[[Бернард Сміт]] |- style="background:#eee" | «[[Палявыя лілеі (фільм, 1963)|Палявыя лілеі]]» |United Artists |[[Ральф Нэльсан]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1965 год у гісторыі кіно|1965]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1965)|37-я]]) | '''«[[Мая цудоўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая цудоўная лэдзі]]»''' | '''Warner Bros.''' | '''[[Джэк Леанард Уорнер|Джэк Уорнер]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=37|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1964|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HlpmUq|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бекет (фільм)|Бекет]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee" | «[[Доктар Стрэйнджлау, або Як я навучыўся не хвалявацца і палюбіў бомбу|Доктар Стрэйнджлау]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Кубрык]] |- | «[[Мэры Попінс (фільм, 1964)|Мэры Попінс]]» |[[The Walt Disney Company]] |[[Уолт Дысней]], [[Біл Уолш]] |- style="background:#eee" | «[[Грэк Зарба (фільм)|Грэк Зарба]]» |20th Century Fox |[[Міхаліс Какаяніс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1966 год у гісторыі кіно|1966]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1966)|38-я]]) | '''«[[Гукі музыкі (фільм)|Гукі музыкі]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Роберт Уайз]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=38|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1965|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HmIKEd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Дарагая (фільм)|Дарагая]]» |Embassy |[[Джон Шлезінгер]] |- style="background:#eee" | «[[Доктар Жывага (фільм, 1965|Доктар Жывага]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Карла Понты]] |- | «[[Карабель дурняў (фільм)|Карабель дурняў]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#eee" | «[[Тысяча клоўнаў (фільм)|Тысяча клоўнаў]]» |United Artists |[[Фрэд Коу]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1967 год у гісторыі кіно|1967]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1967)|39-я]]) | '''«[[Чалавек на ўсе часы (фільм)|Чалавек на ўсе часы]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Фрэд Цынеман]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=39|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1966|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HmkljJ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Элфі (фільм, 1966)|Элфі]]» |Paramount Pictures |[[Льюіс Гілберт (рэжысёр)|Льюіс Гілберт]] |- style="background:#eee" | «[[Рускія ідуць! Рускія ідуць!]]» |United Artists |[[Норман Джуісан]] |- | «[[Пясчаная галька (фільм)|Пясчаная галька]]» |20th Century Fox |[[Роберт Уайз]] |- style="background:#eee" | «[[Хто баіцца Вірджыніі Вулф? (фільм, 1966)|Хто баіцца Вірджыніі Вулф?]]» |Warner Bros. |[[Эрнэст Леман]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1968 год у гісторыі кіно|1968]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1968)|40-я]]) | '''«[[Душнай паўднёвай ноччу (фільм)|Душнай паўднёвай ноччу]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Уолтэр Мірыш]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=40|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1967|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HnDBfE|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Боні і Клайд (фільм)|Боні і Клайд]]» |Warner Bros., Seven Arts |[[Уорэн Біці]] |- style="background:#eee" | «[[Доктар Дулітл (фільм, 1967)|Доктар Дулітл]]» |20th Century Fox |[[Артур Джэйкабс]] |- | «[[Выпускнік (фільм)|Выпускнік]]» |Embassy |[[Лоўрэнс Турман]] |- style="background:#eee" | «[[Адгадай, хто прыйдзе да абеду?]]» |Columbia Pictures |[[Стэнлі Крамер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1969 год у гісторыі кіно|1969]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1969)|41-я]]) | '''«[[Олівер! (фільм)|Олівер!]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Джон Вулф]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=41|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1968|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hnfise|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Смешная дзяўчынка (фільм)|Смешная дзяўчынка]]» |Columbia Pictures |[[Рэй Старк]] |- style="background:#eee" | «[[Леў узімку (фільм, 1968)|Леў узімку]]» |Avco Embassy |[[Марцін Пол]] |- | «[[Рэйчэл, Рэйчэл (фільм)|Рэйчэл, Рэйчэл]]» |Warner Bros. |[[Пол Ньюман]] |- style="background:#eee" | «[[Рамэа і Джульета (фільм, 1968)|Рамэа і Джульета]]» |Paramount Pictures |[[Энтані Хэўлак-Алан]], [[Джон Брабурн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1970 год у гісторыі кіно|1970]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1970)|42-я]]) | '''«[[Паўночны каўбой (фільм)|Паўночны каўбой]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Джэром Хэлман]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=42|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1969|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Ho7vYg|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Ганна на тысячу дзён]]» |[[Universal Pictures]] |[[Хэл Б. Уоліс]] |- style="background:#eee" | «[[Буч Кэсідзі і Сандэнс Кід (фільм)|Буч Кэсідзі і Сандэнс Кід]]» |20th Century Fox |[[Джон Формен]] |- | «[[Хэло, Долі! (фільм)|Хэло, Долі!]]» |20th Century Fox |[[Эрнэст Леман]] |- style="background:#eee" | «[[Дзэта (фільм)|Дзэта]]» |Cinema V |[[Жак Перэн]], [[Ахмед Рашэдзі]] |} === 1971—1980 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1971 год у гісторыі кіно|1971]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1971)|43-я]]) | '''«[[Патан (фільм)|Патан]]»''' | '''[[20th Century Fox]]''' | '''[[Фрэнк Мак-Карці]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=43|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1970|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HoacOS|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Аэрапорт (фільм)|Аэрапорт]]» |[[Universal Pictures]] |[[Рос Хантэр]] |- style="background:#eee" | «[[Пяць лёгкіх п'ес (фільм)|Пяць лёгкіх п’ес]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Боб Рэйфелсан]], [[Рычард Уэкслер]] |- | «[[Гісторыя кахання (фільм, 1970)|Гісторыя кахання]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Ховард Дж. Мінскі]] |- style="background:#eee" | «[[Ваенна-палявы шпіталь]]» |20th Century Fox |[[Інга Прэмінгер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1972 год у гісторыі кіно|1972]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1972)|44-я]]) | '''«[[Французскі сувязны]]»''' | '''20th Century Fox''' | '''[[Філіп Д'Антоні]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=44|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1971|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hp3AeI|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Завадны апельсін (фільм)|Завадны апельсін]]» |[[Warner Bros.]] |[[Стэнлі Кубрык]] |- style="background:#eee" | «[[Скрыпач на даху (фільм)|Скрыпач на даху]]» |[[United Artists]] |[[Норман Джуісан]] |- | «[[Апошні кінасеанс (фільм)|Апошні кінасеанс]]» |Columbia Pictures |[[Стывен Дж. Фрыдман]] |- style="background:#eee" | «[[Мікалай і Аляксандра (фільм)|Мікалай і Аляксандра]]» |Columbia Pictures |[[Сэм Шпігель]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1973 год у гісторыі кіно|1973]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1973)|45-я]]) | '''«[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Альберт С. Радзі]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=45|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1972|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HpVgIr|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Кабарэ (фільм)|Кабарэ]]» |Allied Artists |[[Сай Фоер]] |- style="background:#eee" | «[[Збавенне (фільм)|Збавенне]]» |Warner Bros. |[[Джон Бурмен]] |- | «[[Эмігранты (фільм)|Эмігранты]]» |Warner Bros. |[[Бенгт Форслунд]] |- style="background:#eee" | «[[Саўндэр (фільм)|Саўндэр]]» |20th Century Fox |[[Роберт Б. Радніц]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1974 год у гісторыі кіно|1974]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1974)|46-я]]) | '''«[[Афёра (фільм, 1973)|Афёра]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''[[Тоні Біл]], [[Майкл Філіпс]], [[Джулія Філіпс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=46|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1973|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HpypUG|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Амерыканскія графіці (фільм)|Амерыканскія графіці]]» |[[Lucasfilm]], Universal |[[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Гары Кёртц]] |- style="background:#eee" | «[[Шэпты і крыкі (фільм)|Шэпты і крыкі]]» |New World Pictures |[[Інгмар Бергман]] |- | «[[Выганяючы д'ябла (фільм)|Выганяючы д’ябла]]» |Warner Bros. |[[Уільям Пітэр Блэці]] |- style="background:#eee" | «[[З шыкам (фільм)|З шыкам]]» |Avco Embassy |[[Мелвін Фрэнк]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1975 год у гісторыі кіно|1975]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1975)|47-я]]) | '''«[[Хросны бацька 2]]»''' | '''Paramount Pictures''' | '''[[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Грэй Фрэдэрыксан]], [[Фрэд Рус]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=47|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1974|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HqRIH5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]» |Paramount Pictures |[[Роберт Эванс]] |- style="background:#eee" | «[[Гутарка (фільм)|Гутарка]]» |Paramount Pictures |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |- | «[[Лені (фільм)|Лені]]» |United Artists |[[Марвін Ворф]] |- style="background:#eee" | «[[Ад у паднябессе (фільм)|Ад у паднябессе]]» |20th Century Fox, Warner Bros. |[[Ален, Ірвін|Ірвін Ален]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1976 год у гісторыі кіно|1976]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1976)|48-я]]) | '''«[[Пралятаючы па-над гняздом зязюлі (фільм)|Пралятаючы па-над гняздом зязюлі]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Саул Зейнц]], [[Майкл Дуглас]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=48|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1975|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hqtq0c|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Бары Ліндан (фільм)|Бары Ліндан]]» |Warner Bros. |[[Стэнлі Кубрык]] |- style="background:#eee" | «[[Самы гарачы час дня (фільм)|Самы гарачы час дня]]» |Warner Bros. |[[Марцін Брегман]], [[Марцін Элфенд]] |- | «[[Сківіцы (фільм)|Сківіцы]]» |Universal Pictures |[[Рычард Д. Занук]], [[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]] |- style="background:#eee" | «[[Нэшвіл (фільм)|Нэшвіл]]» |Paramount Pictures |[[Роберт Олтмен]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1977 год у гісторыі кіно|1977]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1977)|49-я]]) | '''«[[Рокі]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Ірвін Уінклер]], [[Роберт Чартаф]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=49|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1976|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HrMlvL|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Уся прэзідэнцкая раць (фільм)|Уся прэзідэнцкая раць]]» |Warner Bros. |[[Уолтэр Кобленц]] |- style="background:#eee" | «[[На шляху да славы]]» |United Artists |[[Роберт Ф. Блюмаф]], [[Харальд Левенталь]] |- | «[[Тэлесетка (фільм)|Тэлесетка]]» |Metro-Goldwyn-Mayer, United Artists |[[Ховард Готфрыд]] |- style="background:#eee" | «[[Таксіст (фільм, 1976)|Таксіст]]» |Columbia Pictures |[[Майкл Філіпс]], [[Джулія Філіпс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1978 год у гісторыі кіно|1978]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1978)|50-я]]) | '''«[[Эні Хол (фільм)|Эні Хол]]»''' | '''United Artists''' | '''[[Чарлз Ёфэ]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=50|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1977|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hrpn2U|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Дзяўчына для развітання (фільм)|Дзяўчына для развітання]]» |Metro-Goldwyn-Mayer, Warner Bros. |[[Рэй Старк]] |- style="background:#eee" | «[[Джулія (фільм)|Джулія]]» |20th Century Fox |[[Рычард Рот]] |- | «[[Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея]]» |Lucasfilm, 20th Century Fox |[[Гары Кёртц]] |- style="background:#eee" | «[[Паваротны пункт (фільм)|Паваротны пункт]]» |20th Century Fox |[[Герберт Рос]], [[Артур Лорэнтс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1979 год у гісторыі кіно|1979]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1979)|51-я]]) | '''«[[Паляўнічы на аленяў (фільм)|Паляўнічы на аленяў]]»''' | '''Universal Pictures''' | '''[[Бары Спайкингс]], [[Майкл Дылі]], [[Майкл Чыміна]], [[Джон Певерэл]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=51|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1978|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HsIJUJ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Вяртанне дахаты (фільм, 1978)|Вяртанне дахаты]]» |United Artists |[[Джэром Хэлман]] |- style="background:#eee" | «[[Нябёсы могуць пачакаць (фільм, 1978)|Нябёсы могуць пачакаць]]» |Paramount Pictures |[[Уорэн Біці]] |- | «[[Паўночны экспрэс (фільм, 1978)|Паўночны экспрэс]]» |Columbia Pictures |[[Алан Маршал (прадзюсар)|Алан Маршал]] |- style="background:#eee" | «[[Незамужняя жанчына (фільм)|Незамужняя жанчына]]» |20th Century Fox |[[Пол Мазурскі]], [[Тоні Рэй]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1980 год у гісторыі кіно|1980]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1980)|52-я]]) | '''«[[Крамер супраць Крамера]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Стэнлі Р. Джафэ]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=52|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1979|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HslNi3|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Увесь гэты джаз (фільм)|Увесь гэты джаз]]» |20th Century Fox |[[Роберт Алан Артур]] |- style="background:#eee" | «[[Апакаліпсіс сёння]]» |United Artists |[[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Фрэд Рус]], [[Грэй Фрэдэрыксан]], [[Том Штэрнберг]] |- | «[[Сыходзячы ў адрыў (фільм)|Сыходзячы ў адрыў]]» |20th Century Fox |[[Пітэр Етс]] |- style="background:#eee" | «[[Норма Рэй (фільм)|Норма Рэй]]» |20th Century Fox |[[Тамара Асееў]], [[Аляксандра Роўз]] |} === 1981—1990 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1981 год у гісторыі кіно|1981]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1981)|53-я]]) |'''«[[Звычайныя людзі]]»''' |'''[[Paramount Pictures]]''' |'''[[Рональд Л. Швары]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=53|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1980|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HtDmLR|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Дачка шахцёра]]» |[[Universal Pictures]] |[[Бернард Шварц]] |- style="background:#eee" |«[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Клод Беры]], [[Тымаці Барыл]] |- |«[[Чалавек-слон]]» |Paramount Pictures |[[Джонатан Сэнгер]] |- style="background:#eee" |«[[Шалёны бык]]» |[[United Artists]] |[[Ірвін Уінклер]], [[Роберт Чартаф]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1982 год у гісторыі кіно|1982]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1982)|54-я]]) |'''«[[Вогненныя калясніцы]]»''' |'''[[The Ladd Company]], [[Warner Bros.]]''' |'''[[Дэвід Патнэм]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=54|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1981|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HtgZA3|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Атлантык-Сіці (фільм)|Атлантык-Сіці]]» |Paramount Pictures |[[Дэні Эру]], [[Джон Кемені]] |- style="background:#eee" |«[[На залатым возеры]]» |ITC Entertainment, Universal Pictures |[[Брус Гілберт]] |- |«[[Чырвоныя (фільм)|Чырвоныя]]» |Paramount Pictures |[[Уорэн Біці]] |- style="background:#eee" |«[[Шукальнікі страчанага каўчэга]]» |Lucasfilm, Paramount Pictures |[[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1983 год у гісторыі кіно|1983]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1983)|55-я]]) |'''«[[Гандзі (фільм)|Гандзі]]»''' |'''Columbia Pictures''' |'''[[Рычард Атэнбора]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=55|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1982|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hu8bBD|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Вердыкт (фільм, 1982)|Вердыкт]]» |[[20th Century Fox]] |[[Рычард Д. Занук]], [[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]] |- style="background:#eee" |«[[Зніклы без весткі (фільм, 1982)|Зніклы без весткі]]» |Universal Pictures |[[Эдвард Льюіс]], [[Мілдрэд Льюіс]] |- |«[[Іншапланецянін (фільм)|Іншапланецянін]]» |Universal Pictures |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]] |- style="background:#eee" |«[[Тутсі (фільм)|Тутсі]]» |Columbia Pictures |[[Сідні Полак]], [[Дзік Рычардс]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1984 год у гісторыі кіно|1984]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1984)|56-я]]) |'''«[[Мова пяшчоты]]»''' |'''Paramount Pictures''' |'''[[Джэймс Л. Брукс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=56|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1983|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HubEN4|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Вялікае расчараванне]]» |Columbia Pictures |[[Майкл Шамберг]] |- style="background:#eee" |«[[Далікатная міласэрнасць]]» |EMI Films, Universal Pictures |[[Філіп Хобел]] |- |«[[Касцюмер (фільм, 1983)|Касцюмер]]» |Columbia Pictures |[[Пітэр Етс]] |- style="background:#eee" |«[[Хлопцы што трэба (фільм)|Хлопцы што трэба]]» |Warner Bros., The Ladd Company |[[Ірвін Уінклер]], [[Роберт Чартаф]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1985 год у гісторыі кіно|1985]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1985)|57-я]]) |'''«[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]»''' |'''[[Orion Pictures]]''' |'''[[Саул Зейнц]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=57|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1984|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hv3qGf|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Гісторыя салдата (фільм)|Гісторыя салдата]]» |Columbia Pictures |[[Норман Джуісан]], [[Рональд Л. Швары]], [[Патрык Дж. Палмер]] |- style="background:#eee" |«[[Месцы ў сэрцы]]» |[[TriStar Pictures]] |[[Арлін Донаван]] |- |«[[Паездка ў Індыю (фільм)|Паездка ў Індыю]]» |Columbia Pictures |[[Джон Брабурнэ]], [[Рычард Гудвін]] |- style="background:#eee" |«[[Палі смерці (фільм)|Палі смерці]]» |Warner Bros. |[[Дэвід Патнэм]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1986 год у гісторыі кіно|1986]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1986)|58-я]]) |'''«[[З Афрыкі]]»''' |'''Universal Pictures''' |'''[[Сідні Полак]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=58|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1985|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HvWtzO|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Гонар сям’і Прыццы (фільм)|Гонар сям’і Прыццы]]» |20th Century Fox, [[American Broadcasting Company|ABC Motion Pictures]] |[[Джон Формен]] |- style="background:#eee" |«[[Кветкі ліловыя палёў (фільм)|Кветкі ліловыя палёў]]» |Warner Bros. |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Марша (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Куінсі Джонс]] |- |«[[Пацалунак жанчыны-павука (фільм)|Пацалунак жанчыны-павука]]» |Island Alive |[[Дэвід Уайсмен]] |- style="background:#eee" |«[[Сведка (фільм, 1985)|Сведка]]» |Paramount Pictures |[[Эдвард С. Фельдман]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1987 год у гісторыі кіно|1987]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1987)|59-я]]) |'''«[[Узвод (фільм)|Узвод]]»''' |'''Orion Pictures''' |'''[[Арнольд Копельсан]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=59|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1986|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HvzWv2|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Дзеці меншага бога (фільм)|Дзеці меншага бога]]» |Paramount Pictures |[[Берт Шугарман]], [[Патрык Дж. Палмер]] |- style="background:#eee" |«[[Місія (фільм, 1986)|Місія]]» |Warner Bros. |[[Фернанда Гія]], [[Дэвід Патнэм]] |- |«[[Пакой з відам (фільм, 1985)|Пакой з відам]]» |[[Cinecom]] |[[Ісмаіл Мерчант]] |- style="background:#eee" |«[[Ханна і яе сёстры]]» |Orion Pictures |[[Роберт Грынхат]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1988 год у гісторыі кіно|1988]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1988)|60-я]]) | '''«[[Апошні імператар]]»''' | '''Columbia Pictures''' | '''[[Джэрэмі Томас]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=60|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1987|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HwRyPi|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Надзея і слава (фільм)|Надзея і слава]]» |Columbia Pictures |[[Джон Бурмен]] |- style="background:#eee" |«[[Тэленавіны (фільм)|Тэленавіны]]» |20th Century Fox |[[Джэймс Л. Брукс]] |- |«[[Улада месяца]]» |Metro-Goldwyn-Mayer |[[Патрык Дж. Палмер]], [[Норман Джуісан]] |- style="background:#eee" |«[[Фатальная цяга]]» |Paramount Pictures |[[Стэнлі Р. Джафэ]], [[Шеры Лэнсінг]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1989 год у гісторыі кіно|1989]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1989)|61-я]]) |'''«[[Чалавек дажджу]]»''' |'''United Artists''' |'''[[Марк Джонсан (прадзюсар)|Марк Джонсан]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=61|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1988|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hwv6Y6|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Дзелавая дзяўчына]]» |20th Century Fox |[[Дуглас Уік]] |- style="background:#eee" |«[[Місісіпі ў агні]]» |Orion Pictures |[[Фрэдэрык Зола]], [[Роберт Ф. Коўлсберы]] |- |«[[Небяспечныя сувязі (фільм, 1988)|Небяспечныя сувязі]]» |Warner Bros. |[[Норма Хеймэн]], [[Хэнк Мунджын]] |- style="background:#eee" |«[[Турыст паняволі]]» |Warner Bros. |[[Лоўрэнс Кэздан]], [[Чарлз Окун]], [[Майкл Грыла]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1990 год у гісторыі кіно|1990]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1990)|62-я]]) |'''«[[Шафёр міс Дэйзі]]»''' |'''Warner Bros.''' |'''[[Рычард Д. Занук]], [[Лілі Фіні Занук]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=62|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1989|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HxO1QK|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Мая левая нага]]» |[[Miramax Films]] |[[Наэль Пірсан]] |- style="background:#eee" |«[[Народжаны чацвёртага ліпеня]]» |Universal Pictures |[[А. Кітман Хо]], [[Олівер Стоўн]] |- |«[[Поле яго мары]]» |Universal Pictures |[[Лоўрэнс Гордан]], [[Чарлз Гордан]] |- style="background:#eee" |«[[Таварыства мёртвых паэтаў]]» |[[Touchstone Pictures]] |[[Стывен Хафт]], [[Пол Юнгер Уіт]], [[Тоні Томас]] |} === 1991—2000 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1991 год у гісторыі кіно|1991]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1991)|63-я]]) |'''«[[Танцуючы з ваўкамі]]»''' |'''Orion Pictures''' |'''[[Джым Уілсан]], [[Кевін Костнер]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=63|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1990|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HxqPnc|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Абуджэнне (фільм, 1990)|Абуджэнне]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Уолтэр Ф. Паркс]], [[Лоўрэнс Ласкер]] |- style="background:#eee" |«[[Добрыя хлопцы (фільм, 1990)|Добрыя хлопцы]]» |[[Warner Bros.]] |[[Ірвін Уінклер]] |- |«[[Прывід (фільм, 1990)|Прывід]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Ліза Вайнштэйн]] |- style="background:#eee" |«[[Хросны бацька 3]]» |Paramount Pictures |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1992 год у гісторыі кіно|1992]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1992)|64-я]]) |'''«[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]»''' |'''Orion Pictures''' |'''[[Эдвард Саксон]], [[Кенет Ат]], [[Рональд Бозман]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=64|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1991|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HyJA19|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Багсі]]» |[[TriStar Pictures]] |[[Бары Левінсан]], [[Уорэн Біці]], [[Марк Джонсан (прадзюсар)|Марк Джонсан]] |- style="background:#eee" |«[[Джон Ф. Кенэдзі. Стрэлы ў Даласе]]» |Warner Bros. |[[А. Кітман Хо]], [[Олівер Стоўн]] |- |«[[Прыгажуня і пачвара (фільм, 1991)|Прыгажуня і пачвара]]» |[[Walt Disney]] |[[Дон Хан]] |- style="background:#eee" |«[[Уладар прыліваў]]» |Columbia Pictures |[[Барбра Стрэйзанд]], [[Эндру С. Карш]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1993 год у гісторыі кіно|1993]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1993)|65-я]]) |'''«[[Недараваны (фільм, 1992)|Недараваны]]»''' |'''Warner Bros.''' |'''[[Клінт Іствуд]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=65|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1992|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hylf9J|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Водар жанчыны (фільм, 1992)|Пах жанчыны]]» |[[Universal Pictures]] |[[Марцін Брэст]] |- style="background:#eee" |«[[Говардс Энд (фільм)|Говардс Энд]]» |[[Sony Pictures Classics]] |[[Ісмаіл Мерчант]] |- |«[[Жорсткая гульня]]» |[[Miramax Films]] |[[Стывен Вулі]] |- style="background:#eee" |«[[Некалькі добрых хлопцаў]]» |Columbia Pictures, [[Castle Rock Entertainment]] |[[Роб Райнер]], [[Эндру Шайнмен]], [[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1994 год у гісторыі кіно|1994]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1994)|66-я]]) |'''«[[Спіс Шындлера]]»''' |'''Universal Pictures''' |'''[[Стывен Спілберг]], [[Джэральд Молен]], [[Бранка Лустыг]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=66|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1994|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688HzEVra|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Астатак дня (фільм)|Астатак дня]]» |Columbia Pictures |[[Майк Нікалс]], [[Ісмаіл Мерчант]], [[Джон Кэлі]] |- style="background:#eee" |«[[Піяніна (фільм)|Піяніна]]» |Miramax Films |[[Джэйн Кэмпіён]] |- |«[[У імя бацькі]]» |Universal Pictures |[[Джым Шэрыдан]] |- style="background:#eee" |«[[Уцякач (фільм, 1993)|Уцякач]]» |Warner Bros. |[[Арнольд Копелсан]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1995 год у гісторыі кіно|1995]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1995)|67-я]]) |'''«[[Форэст Гамп (фільм)|Форэст Гамп]]»''' |'''Paramount Pictures''' |'''[[Венды Фінерман]], [[Стыў Тыш]], [[Стыў Старкі]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=67|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1994|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Hzhig6|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Крымінальнае чытво]]» |Miramax Films |[[Лоўрэнс Бендэр]] |- style="background:#eee" |«[[Тэлевіктарына (фільм)|Тэлевіктарына]]» |[[Hollywood Pictures]] |[[Роберт Рэдфард]], [[Майкл Нозік]], [[Джуліян Крэйнін]], [[Майкл Джэйкабс]] |- |«[[Уцёкі з Шаўшэнка]]» |Columbia Pictures, Castle Rock Entertainment |[[Нікі Марвін]] |- style="background:#eee" |«[[Чатыры вяселлі і адно пахаванне]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy |[[Дункан Кенварсі]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1996 год у гісторыі кіно|1996]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1996)|68-я]]) |'''«[[Храбрае сэрца (фільм)|Храбрае сэрца]]»''' |'''Paramount, [[Icon Productions]], 20th Century Fox''' |'''[[Мэл Гібсан]], [[Алан Лэд мал.]], [[Брус Дэйві]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=68|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1995|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I0AJH5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Апалон-13 (фільм)|Апалон-13]]» |Universal Pictures, [[Imagine Entertainment]] |[[Браян Грэйзэр]] |- style="background:#eee" |«[[Бэйб: Чацвераногі малы]]» |Universal Pictures |[[Біл Мілер (прадзюсар)|Біл Мілер]], [[Джордж Мілер (рэжысёр)|Джордж Мілер]], [[Даг Мітчэл]] |- |«[[Паштар (фільм, 1994)|Паштар]]» |Miramax Films |[[Марыа Чэкі Гары]], [[Віторыа Чэкі Гары]], [[Гаэтана Даніэль]] |- style="background:#eee" |«[[Розум і пачуцці (фільм, 1995)|Розум і пачуцці]]» |Columbia Pictures |[[Ліндсі Доран]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1997 год у гісторыі кіно|1997]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1997)|69-я]]) |'''«[[Англійскі пацыент]]»''' |'''Miramax Films''' |'''[[Саул Зэйнц]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=69|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1996|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I0dsBb|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Бляск (фільм, 1996)|Бляск]]» |[[Fine Line Features]] |[[Джэйн Скот]] |- style="background:#eee" |«[[Джэры Магваер]]» |[[Gracie Films]], TriStar Pictures |[[Джэймс Л. Брукс]], [[Кэмеран Кроў]], [[Лоўрэнс Марк]], [[Рычард Сакай]] |- |«[[Тайны і хлусня]]» |[[October Films]] |[[Сайман Чэнінг-Уільямс]] |- style="background:#eee" |«[[Фарга (фільм, 1996)|Фарга]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy |[[Браты Коэн|Ітан Коэн]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1998 год у гісторыі кіно|1998]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1998)|70-я]]) |'''«[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]»''' |'''Lightstorm Entertainment, 20th Century Fox, Paramount''' |'''[[Джэймс Кэмэран]], [[Джон Ландау]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=70|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1997|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I16aqJ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Лепей не бывае]]» |TriStar Pictures |[[Джэймс Л. Брукс]], [[Брыджыт Джонсан]], [[Крысці Зі]] |- style="background:#eee" |«[[Мужчынскі стрыптыз (фільм)|Мужчынскі стрыптыз]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Умбэрта Пасаліні]] |- |«[[Разумнік Уіл Хантынг]]» |Miramax Films |[[Лоўрэнс Бендэр]] |- style="background:#eee" |«[[Сакрэты Лос-Анджэлеса (фільм)|Сакрэты Лос-Анджэлеса]]» |Warner Bros. |[[Кёрціс Хэнсан]], [[Арнан Мілчэн]], [[Майкл Дж. Натансан]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[1999 год у гісторыі кіно|1999]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 1999)|71-я]]) |'''«[[Закаханы Шэкспір]]»''' |'''Miramax Films, Universal Pictures''' |'''[[Дэвід Парфіт]], [[Донна Джыльёці]], [[Харві Вайнштэйн]], [[Эдвард Цвік]], [[Марк Норман]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=71|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1998|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I1ZCjt|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Выратаваць радавога Раяна]]» |[[DreamWorks]], Paramount Pictures |[[Стывен Спілберг]], [[Ен Брайс]], [[Марк Гордан]], [[Гары Левінсан]] |- style="background:#eee" |«[[Жыццё цудоўнае (фільм, 1997)|Жыццё цудоўнае]]» |Miramax Films |[[Эльда Феры]], [[Джанлуіджы Браскі]] |- |«[[Лізавета (фільм)|Лізавета]]» |PolyGram Filmed Entertainment, Gramercy |[[Элісан Оўэн]], [[Эрык Фелнер]], [[Тым Беван]] |- style="background:#eee" |«[[Тонкая чырвоная лінія (фільм, 1998)|Тонкая чырвоная лінія]]» |20th Century Fox |[[Роберт Майкл Гейслер]], [[Грант Хіл (прадзюсар)|Грант Хіл]], [[Джон Рабэрдзью]] |- style="background:#FAEB86" |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2000 год у гісторыі кіно|2000]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2000)|72-я]]) |'''«[[Прыгажосць па-амерыканску]]»''' |'''DreamWorks''' |'''[[Брус Коэн]], [[Дэн Джынкс]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=72|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 1999|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I21tJd|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- |«[[Зялёная міля (фільм)|Зялёная міля]]» |Castle Rock Entertainment, Warner Bros. |[[Фрэнк Дарабонт]], [[Дэвід Вальдэс]] |- style="background:#eee" |«[[Правілы вінаробаў (фільм)|Правілы вінаробаў]]» |Miramax Films |[[Рычард Н. Глэдстайн]] |- |«[[Свой чалавек (фільм)|Свой чалавек]]» |Touchstone Pictures |[[Пітэр Жан Бругэ]], [[Майкл Ман]] |- style="background:#eee" |«[[Шостае пачуццё (фільм, 1999)|Шостае пачуццё]]» |Hollywood Pictures |[[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Бэры Мэндэл]], [[М. Найт Ш’ямалан]] |} === 2001—2010 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2001 год у гісторыі кіно|2001]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2001)|73-я]]) | '''«[[Гладыятар (фільм, 2000)|Гладыятар]]»''' | '''[[DreamWorks]], [[Universal Pictures]]''' | '''[[Дуглас Уік]], [[Дэвід Францоні]], [[Бранка Лустыг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=73|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2000|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I2f6CQ|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Крадзецца тыгр, прытаіўся дракон]]» |Sony Pictures Classics |[[Уільям Конг]], [[Сю Лі Конг]], [[Энг Лі]] |- style="background:#eee" | «[[Трафік (фільм)|Трафік]]» |[[USA Films]] |[[Эдвард Цвік]], [[Маршал Херскавіц]], [[Лора Бікфард]] |- | «[[Шакалад (фільм, 2000)|Шакалад]]» |[[Miramax Films]] |[[Дэвід Браўн (прадзюсар)|Дэвід Браўн]], [[Кіт Голдэн]], [[Леслі Холеран]] |- style="background:#eee" | «[[Эрын Брокавіч (фільм)|Эрын Брокавіч]]» |[[Universal Pictures]], [[Columbia Pictures]] |[[Дэні Дэ Віта]], [[Майкл Шэмберг]], [[Стэйсі Шэр]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2002 год у гісторыі кіно|2002]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2002)|74-я]]) | '''«[[Гульні розуму]]»''' | '''[[Universal Pictures]], [[DreamWorks]]''' | '''[[Браян Грэйзер]], [[Рон Ховард]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=74|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2001|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I37uJW|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Госфард-парк]]» |[[USA Films]] |[[Роберт Олтмен]], [[Боб Балабан]], [[Дэвід Леві (прадзюсар)|Дэвід Леві]] |- style="background:#eee" | «[[Мулен Руж!]]» |[[20th Century Fox]] |[[Марцін Браўн]], [[Баз Лурман]], [[Фрэд Баран]] |- | «[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]]» |[[New Line Cinema]] |[[Пітэр Джэксан]], [[Фрэн Уолш]], [[Бары М. Осбарн]] |- style="background:#eee" | «[[У спальні]]» |[[Miramax Films]] |[[Рос Катц]], [[Тод Філд]], [[Грэхэм Лідар]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2003 год у гісторыі кіно|2003]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2003)|75-я]]) | '''«[[Чыкага (фільм, 2002)|Чыкага]]»''' | '''[[Miramax Films]]''' | '''[[Марцін Рычардс]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=75|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2002|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I3ayoN|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Банды Нью-Ёрка]]» |[[Miramax Films]] |[[Харві Вайнштэйн]], [[Альберта Грымальдзі]] |- style="background:#eee" | «[[Гадзіны (фільм)|Гадзіны]]» |[[Paramount Pictures]], [[Miramax]] |[[Роберт Фокс]], [[Скот Рудзін]] |- | «[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]» |[[Focus Features]] |[[Раман Паланскі]], [[Ален Сард]], [[Роберт Бенуса]] |- style="background:#eee" | «[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы]]» |[[New Line Cinema]] |[[Пітэр Джэксан]], [[Фрэн Уолш]], [[Бары М. Осбарн]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<big>'''[[2004 год у гісторыі кіно|2004]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2004)|76-я]]) | '''«[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]]»''' | '''[[New Line Cinema]]''' | '''[[Бары М. Осбарн]], [[Пітэр Джэксан]], [[Фрэн Уолш]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=76|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2003|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688I4BVYm|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Гаспадар мораў: На краі Зямлі]]» |[[20th Century Fox]], [[Miramax Films]], [[Universal Pictures]] |[[Сэмюэл Голдвін мал.]], [[Пітэр Уір]], [[Дункан Хендэрсан]] |- style="background:#eee" | «[[Таямнічая рака]]» |[[Warner Bros.]] |[[Роберт Лорэнз]], [[Джудзі Хойт]], [[Клінт Іствуд]] |- | «[[Фаварыт (фільм, 2003)|Фаварыт]]» |[[Universal Pictures]], [[DreamWorks]] |[[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Гэры Рос]] |- style="background:#eee" | «[[Цяжкасці перакладу]]» |[[Focus Features]] |[[Рос Кац]], [[Сафія Копала]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<big>'''[[2005 год у гісторыі кіно|2005]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2005)|77-я]]) | '''«[[Малышка на мільён]]»''' | '''[[Warner Bros.]]''' | '''[[Клінт Іствуд]], [[Альберт С. Радзі]], [[Том Росенберг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=77|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2004|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Meu9QP|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Авіятар (фільм, 2004)|Авіятар]]» |[[Warner Bros.]], [[Miramax Films]] |[[Майкл Ман]], [[Грэм Кінг]] |- style="background:#eee" | «[[На абочыне]]» |[[Fox Searchlight]] |[[Майкл Лондан]] |- | «[[Рэй (фільм)|Рэй]]» |[[Universal Pictures]] |[[Тэйлар Хэкфард]], [[Сцюарт Бенджамін]], [[Ховард Болдуін]] |- style="background:#eee" | «[[Чароўная краіна (фільм)|Чароўная краіна]]» |[[Miramax Films]] |[[Рычард Н. Глэдстайн]], [[Нэлі Белфлаўэр]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<big>'''[[2006 год у гісторыі кіно|2006]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2006)|78-я]]) | '''«[[Сутыкненне (фільм)|Сутыкненне]]»''' | '''[[Lions Gate Entertainment]]''' | '''[[Пол Хагіс]], [[Кэці Шульман]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=78|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2005|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MfT1zh|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Гарбатая гара]]» |[[Focus Features]] |[[Даяна Асана]], [[Джэймс Шамус]], [[Лары Мак-Мёрці]] |- style="background:#eee" | «[[Дабранач і поспеху]]» |[[Warner Bros.]] |[[Грант Хеслаў]] |- | «[[Капотэ (фільм)|Капотэ]]» |[[United Artists]] |[[Уільям Вінс]], [[Майкл Охаўвен]], [[Кэралайн Баран]] |- style="background:#eee" | «[[Мюнхен (фільм)|Мюнхен]]» |[[DreamWorks]], [[Universal Pictures]] |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]], [[Бары Мендэль]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2007 год у гісторыі кіно|2007]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2007)|79-я]]) | '''«[[Адступнікі]]»''' | '''[[Warner Bros.]]''' | '''[[Грэм Кінг]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=79|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2006|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MfxPrg|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Вавілон (фільм, 2006)|Вавілон]]» |[[Paramount Vantage]] |[[Алехандра Гансалес Іньярыту]], [[Стыў Голін]], [[Джон Кілік]] |- style="background:#eee" | «[[Каралева (фільм, 2006)|Каралева]]» |[[Miramax Films]] |[[Эндзі Харыс]], [[Крысцін Ланган]], [[Трэйсі Сіўард]] |- | «[[Лісты з Івадзімы]]» |[[Warner Bros.]] |[[Клінт Іствуд]], [[Стывен Спілберг]], [[Роберт Лорэнц]] |- style="background:#eee" | «[[Маленькая міс Шчасце]]» |[[Fox Searchlight]] |[[Дэвід Фрэндлі]], [[Пітэр Сараф]], [[Марк Цёртлтаўб]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2008 год у гісторыі кіно|2008]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2008)|80-я]]) | '''«[[Старым тут не месца (фільм)|Старым тут не месца]]»''' | '''[[Miramax Films]], [[Paramount Vantage]]''' | '''[[Скот Рудзін]], [[Ітан Коэн]], [[Джоэл Коэн]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=80|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2007|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MgRfPn|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Адкупленне (фільм, 2007)|Адкупленне]]» |[[Focus Features]] |[[Цім Беван]], [[Эрык Фелнер]], [[Пол Уэбстэр]] |- style="background:#eee" | «[[Джуна (фільм)|Джуна]]» |[[Fox Searchlight]] |[[Ліяна Хэлфан]], [[Мэйсан Новік]], [[Расел Сміт]], [[Джон Малкавіч]] |- | «[[Майкл Клейтан]]» |[[Warner Bros.]] |[[Джэніфер Фокс]], [[Сідні Полак]], [[Кэры Орэнт]] |- style="background:#eee" | «[[Нафта (фільм)|Нафта]]» |[[Paramount Vantage]], [[Miramax Films]] |[[Пол Томас Андэрсан]], [[Дэніэл Лупі]], [[Джоэн Селар]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 5 |<big>'''[[2009 год у гісторыі кіно|2009]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2009)|81-я]]) | '''«[[Мільянер з трушчоб]]»''' | '''[[Fox Searchlight]], [[Warner Bros.]]''' | '''[[Крысціян Колсан]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 5|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=81|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2008|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Mgvpld|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Загадкавая гісторыя Бенджаміна Батана (фільм)|Загадкавая гісторыя Бенджаміна Батана]]» |[[Paramount Pictures]], [[Warner Bros.]] |[[Кэтлін Кенэдзі]], [[Фрэнк Маршал (рэжысёр)|Фрэнк Маршал]], [[Сін Чэфін]] |- style="background:#eee" | «[[Фрост супраць Ніксана (фільм)|Фрост супраць Ніксана]]» |[[Universal Pictures]] |[[Рон Ховард]], [[Браян Грейзер]], [[Эрык Фелнер]] |- | «[[Харві Мілк (фільм)|Харві Мілк]]» |[[Focus Features]] |[[Брус Коэн]], [[Дэн Джынкс]] |- style="background:#eee" | «[[Чытальнік (фільм)|Чытальнік]]» |[[The Weinstein Company]] |[[Энтані Мінгела]], [[Сідні Полак]], [[Донна Джыльёці]], [[Рэдманд Морыс]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[2010 год у гісторыі кіно|2010]]'''<br /></big> ([[Оскар (кінапрэмія, 2010)|82-я]]) | '''«[[Уладар буры]]»''' | '''[[Summit Entertainment]]''' | '''[[Кэтрын Бігелау]], [[Марк Боал]], [[Нікалас Шарцье]], [[Грэг Шапіра]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=82|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2009|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MhSfD5|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]]» |[[Lightstorm Entertainment]], [[20th Century Fox]] |[[Джэймс Кэмеран]], [[Джон Ландау]] |- style="background:#eee" | «[[Бясслаўныя вырадкі]]» |[[The Weinstein Company]], [[Universal Pictures]] |[[Лоўрэнс Бендэр]] |- | «[[Выхаванне пачуццяў (фільм)|Выхаванне пачуццяў]]» |Sony Pictures Classics |[[Фінола Дваер]], [[Аманда Поўзі]] |- style="background:#eee" | «[[Мне б у неба (фільм)|Мне б у неба]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Дэніэл Дубіцкі]], [[Айван Райтман]], [[Джэйсан Райтман]] |- | «[[Нябачны бок]]» |[[Warner Bros.]] |Джыл Нетэр, [[Эндру Косаў]], [[Бродэрык Джонсан]] |- style="background:#eee" | «[[Раён № 9]]» |[[TriStar Pictures]] |[[Пітэр Джэксан]], [[Кэралін Канінгем]] |- | «[[Скарб (фільм, 2009)|Скарб]]» |[[Lions Gate Entertainment]] |[[Лі Дэніэлс]], [[Сара Сігел-Магнес]], [[Гары Магнес]] |- style="background:#eee" | «[[Сур’ёзны чалавек]]» |[[Focus Features]] |[[Браты Коэн]] |- | «[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]» |[[Walt Disney]], [[Pixar]] |[[Джонас Рывер]] |} === 2011—2020 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#dcdcdc;background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |-style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[2011 год у гісторыі кіно|2011]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2011)|83-я]]) | '''«[[Прамова караля]]»''' | '''[[The Weinstein Company]]''' | '''[[Эміль Шэрман]], [[Айэйн Канінг]], [[Гарэт Ануін]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=83|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2010|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688Mhwrtu|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[127 гадзін]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Дэні Бойл]], [[Джон Смітсан]], [[Крысціян Колсан]] |- style="background:#eee" | «[[Баец (фільм, 2010)|Баец]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Дэвід Хоберман]], [[Тод Ліберман]], [[Марк Уолберг]] |- | «[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]» |[[Walt Disney]], [[Pixar]] |[[Дарла Андэрсан]] |- style="background:#eee" | «[[Дзеткі ў парадку]]» |[[Focus Features]] |[[Гары Гілберт]], [[Джэфры Леві-Хайнт]], [[Селіна Рэтрэй]] |- | «[[Жалезная хватка]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Браты Коэн]], [[Скот Рудзін]] |- style="background:#eee" | «[[Зімовая косць]]» |Roadside Attractions |[[Алікс Мэдыган]], [[Эн Раселіні]] |- | «[[Пачатак (фільм, 2010)|Пачатак]]» |[[Warner Bros.]] |[[Крыстафер Нолан]], [[Эма Томас]] |- style="background:#eee" | «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Дана Брунеці]], [[Шон Чафін]], [[Скот Рудзін]], [[Майкл Дэ Лука]] |- | «[[Чорны лебедзь (фільм, 2010)|Чорны лебедзь]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Скот Франклін]], [[Майк Медавай]], [[Браян Олівер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2012 год у гісторыі кіно|2012]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2012)|84-я]]) | '''«[[Артыст (фільм)|Артыст]]»''' | '''[[The Weinstein Company]]''' | '''[[Томас Лэнгмэн]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=84|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2011|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-03-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/688MiR7yF|archivedate=2012-06-03}}</ref> |- | «[[Баявы конь (фільм)|Баявы конь]]» |[[Touchstone Pictures]], [[DreamWorks]] |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]] |- style="background:#eee" | «[[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Сара Грын (прадзюсар)|Сара Грын]], [[Біл Полад]], [[Дэдэ Гарднер]], [[Грант Хіл]] |- | «[[Жудасна гучна і празмерна блізка]]» |[[Warner Bros.]] |[[Скот Рудзін]] |- style="background:#eee" | «[[Захавальнік часу (фільм)|Захавальнік часу]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Грэм Кінг]], [[Марцін Скарсэзэ]] |- | «[[Нашчадкі]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Джым Бёрк]], [[Аляксандр Пэйн]], [[Джым Тэйлар]] |- style="background:#eee" | «[[Поўнач у Парыжы]]» |Sony Pictures Classics |[[Леты Аронсан]], [[Стывен Тэненбаўм]] |- | «[[Прыслуга (фільм)|Прыслуга]]» |[[Touchstone Pictures]], [[DreamWorks]] |[[Брунсан Грын]], [[Крыс Каламбус]], [[Майкл Барнатан]] |- style="background:#eee" | «[[Чалавек, які змяніў усё]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Майкл Дэ Лука]], [[Брэд Піт]], [[Рэйчэл Горавіц]] |- | style="background:#fff" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2013 год у гісторыі кіно|2013]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2013)|85-я]]) |style="background:#FAEB86"| '''«[[Аперацыя «Арго»|Аперацыя „Арго“]]» |style="background:#FAEB86"|'''[[Warner Bros.]]''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Грант Хеслаў]], [[Бен Афлек]], [[Джордж Клуні]] |style="background:#fff" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{cite web|url=http://oscar.go.com/nominees|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2012|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207214800/http://oscar.go.com/nominees|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2014-01-18|archivedate=7 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> |- |«[[Адрынутыя (фільм, 2012)|Адрынутыя]]» |Universal, Working Title Films |[[Цім Беван]], [[Эрык Фелнер]], [[Дэбра Хэйуард]], [[Камеран Макінташ]] |- style="background:#eee" |«[[Джанга вызвалены]]» |[[The Weinstein Company]], [[Columbia Pictures]] |[[Стэйсі Шэр]], [[Рэджынальд Хадлін]], [[Пілар Саван]] |- |«[[Жыццё Пі (фільм)|Жыццё Пі]]» |[[20th Century Fox]] |[[Джил Нетэр]], [[Энг Лі]], [[Дэвід Уомарк]] |- style="background:#eee" |«[[Звяры дзікага Поўдня]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Дэн Джанві]], [[Джош Пэн]], [[Майкл Готвальд]] |- |«[[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]]» |Les Films du Losange, X Filme Creative Pool, Wega Film Production |[[Маргарэт Менегаз]], [[Штэфан Арнт]], [[Файт Хайдушка]], [[Міхаэль Кац]] |- style="background:#eee" |«[[Лінкальн (фільм)|Лінкальн]]» |[[DreamWorks]], [[Touchstone]], [[20th Century Fox]] |[[Стывен Спілберг]], [[Кэтлін Кенэдзі]] |- |«[[Мой хлопец — псіх]]» |[[The Weinstein Company]] |[[Донна Джыльёці]], [[Брус Коэн]], [[Джонатан Гордан]] |- style="background:#eee" |«[[Мэта нумар адзін]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Марк Боал]], [[Кэтрын Бігелау]], [[Меган Элісан]] |- style="background:#eee" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2014 год у гісторыі кіно|2014]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2014)|86-я]]) |style="background:#FAEB86"| '''«[[12 гадоў рабства (фільм)|12 гадоў рабства]]»''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Fox Searchlight Pictures]]''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Брэд Піт]], [[Дэдэ Гарднер]], [[Джэрэмі Клейнер]], [[Стыў Мак-Куін (рэжысёр)|Стыў Мак-Куін]], [[Энтані Катагас]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{cite web|url=http://oscar.go.com/nominees|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2013|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130207214800/http://oscar.go.com/nominees|archivedate=7 лютага 2013|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> |- |«[[Афёра па-амерыканску]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Чарлз Ровен]], [[Рычард Сакл]], [[Меган Элісан]], [[Джонатан Гордан]] |- style="background:#eee" |«[[Воўк з Уол-стрыт]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Леанарда Дзі Капрыа]], [[Марцін Скарсэзэ]], [[Рыза Азіз]] |- |«[[Гравітацыя (фільм, 2013)|Гравітацыя]]» |[[Warner Bros.]] |[[Альфонса Куарон]], [[Дэвід Хэйман]] |- style="background:#eee" |«[[Даласкі клуб пакупнікоў]]» |[[Focus Features]] |[[Робі Брэнер]], [[Рэйчэл Вінтэр]] |- |«[[Капітан Філіпс]]» |[[Columbia Pictures]] |[[Скот Рудзін]], [[Дэна Брунеці]], [[Майкл Дэ Лука]] |- style="background:#eee" |«[[Небраска (фільм)|Небраска]]» |[[Paramount Vantage]] |[[Альберт Бергер]], [[Рон Еркса]] |- |«[[Філамена (фільм)|Філамена]]» |[[The Weinstein Company]] |[[Габрыэла Тана]], [[Стыў Куган]], [[Трэйсі Сіўард]] |- style="background:#eee" |«[[Яна (фільм, 2013)|Яна]]» |[[Warner Bros.]] |[[Меган Элісан]], [[Спайк Джонз]], [[Вінсент Ландэй]] |- | style="background:#fff" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2015 год у гісторыі кіно|2015]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2015)|87-я]]) |-style="background:#eee" |style="background:#FAEB86"|'''«[[Бёрдмэн]]»''' |style="background:#FAEB86"|'''Fox Searchlight Pictures''' |style="background:#FAEB86"|'''[[Алехандра Гансалес Іньярыту]], Джон Лешэр і Джэймс В. Скотчдапаўл''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearch?action=searchLink&displayType=1&BSCategoryExact=1605&BSFromYear=87|title=The Academy Award for ''Best Picture'' - 2014|lang=en|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2015-02-23}}</ref> |- |«[[Апантанасць (фільм, 2014)|Апантанасць]]» |[[Sony Pictures]] |Джэйсан Блюм, Хелен Эстрабрук, Дэвід Ланкастэр |- style="background:#eee" |«[[Гатэль «Гранд Будапешт»|Гатэль „Гранд Будапешт“]]» |[[Fox Searchlight Pictures]] |[[Уэс Андэрсан]], [[Скот Рудзін]], Стывен Рэйлс, Джэрэмі Доўсан |- |«[[Гульня ў імітацыю]]» |The Wenstein Company |[[Нара Гросман]], [[Іда Астроўскі]], [[Тэдзі Шварцман]] |- style="background:#eee" |«[[Малалецтва (фільм)|Малалецтва]]» |IFC Films |[[Рычард Лінклейтэр]] і Кэтлін Сазерленд |- |«[[Сельма (фільм)|Сельма]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Крысціян Колсан]], [[Опра Уінфры]], [[Дэдэ Гарднер]] і Джэрэмі Клейнер |- style="background:#eee" |«[[Снайпер (фільм, 2014)|Снайпер]]» |[[Warner Bros.]] |[[Клінт Іствуд]], Роберт Лорэнц, Эндру Лазар, [[Брэдлі Купер]] і Пітэр Морган |- |«[[Тэорыя ўсяго (фільм)|Тэорыя ўсяго]]» |Universal Pictures |Цім Беван, Эрык Фелнер, Ліза Брус, Энтані Мак-Картэн |- | style="background:#eee" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[2016 год у гісторыі кіно|2016]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2016)|88-я]]) |style="background:#FAEB86 | '''«[[У цэнтры ўвагі]]»''' |style="background:#FAEB86 |'''Anonymous Content, First Look Media, Participant Media, Rocklin / Faust''' |style="background:#FAEB86 |'''Майкл Шуга, Стыў Голін, Ніколь Роклін і Блай Пэган Фаўст''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 8| |- |«[[Бруклін (фільм)|Бруклін]]» |Wildgaze Films, Parallel Film Productions, Irish Film Board, Item 7 |Фінола Дваер і Аманда Позі |- style="background:#eee" |«[[Вар’яцкі Макс: Дарога лютасці]]» |[[Warner Bros.]], Kennedy Miller Productions |Даг Мітчэл і [[Джордж Мілер (рэжысёр)|Джордж Мілер]] |- |«[[Выжылы (фільм, 2015)|Выжылы]]» |[[Regency Enterprises]], Anonymous Content, RatPac Entertainment |[[Арнан Мілчэн]], Стыў Голін, [[Алехандра Гансалес Іньярыту|Алехандра Г. Іньярыту]], Мэры Пэрэнт і Кіт Рэдман |- style="background:#eee" |«[[Ігра на паніжэнне (фільм)|Ігра на паніжэнне]]» |[[Paramount Pictures]] |[[Брэд Піт]], [[Дэдэ Гарднер]] і Джэрэмі Клейнер |- |«[[Марсіянін (фільм)|Марсіянін]]» |[[20th Century Fox]] |[[Сайман Кінберг]], [[Рыдлі Скот]], Майкл Шэфер і Марк Хафам |- style="background:#eee" |«[[Пакой (фільм, 2015)|Пакой]]» |A24, Element Pictures, No Trace Camping |Эд Гіні |- |«[[Шпіёнскі мост]]» |[[Walt Disney]], [[Touchstone Pictures]], [[DreamWorks Pictures]], [[20th Century Fox]] |[[Стывен Спілберг]], Марк Э. Плат і Крысці Макоска Крыгер |- | style="background:#fff" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2017 год у гісторыі кіно|2017]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2017)|89-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Месяцавае святло (фільм, 2016)|Месяцавае святло]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''A24, Plan B Entertainment''' |style="background:#FAEB86 |'''Адэль Раманскі, [[Дэдэ Гарднер]] і Джэрэмі Клейнер''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 9| |- |«[[Агароджы (фільм)|Агароджы]]» |[[Paramount Pictures]], Bron Creative, Macro Media, Scott Rudin Productions |[[Скот Рудзін]], [[Дэнзел Вашынгтон]] і Тод Блэк |- style="background:#eee" |«[[З меркаванняў сумлення]]» | [[Summit Entertainment]], [[Lionsgate]], Pandemonium Films, Permut Productions, Vendian Entertainment, Kylin Pictures |Біл Мікэнік і Дэвід Пермут |- |«[[Ла-Ла Лэнд]]» |Black Label Media, Gilbert Films, Impostor Pictures, Marc Platt Productions |Фрэд Бергер, Джордан Горавіц і Марк Плат |- style="background:#eee" |«[[Леў (фільм, 2016)|Леў]]» |See-Saw Films, Aquarius Films, Screen Australia, Sunstar Entertainment, Cross City, The Weinstein Company |Эміль Шэрман, Эйн Канінг і Энджы Філдэр |- |«[[Любой цаной (фільм, 2016)|Любой цаной]]» |Sidney Kimmel Entertainment |Карла Хэкен і Джулі Ёрн |- style="background:#eee" |«[[Манчэстэр ля мора (фільм)|Манчэстэр ля мора]]» |K Period Media, B Story, CMP, Pearl Street Films, Roadside Attractions, Amazon Studios | [[Мэт Дэйман]], Кімберлі Сцюард, Крыс Мур, Лорэн Бэк і Кевін Дж. Уолш |- |«[[Прыбыццё (фільм, 2016)|Прыбыццё]]» |FilmNation Entertainment, Lava Bear Films, 21 Laps Entertainment, [[Paramount Pictures]] |[[Шон Леві]], Дэн Лівайн, Ааран Райдэр і Дэвід Лінд |- style="background:#eee" |«[[Утоеныя фігуры]]» |[[Chernin Entertainment]], Fox 2000 Pictures, Levantine Films | [[Донна Джыльёці]], [[Пітэр Чэрнін]], Джэнна Топінг, [[Фарэл Уільямс]] і Тэд Мелфі |- |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2018 год у гісторыі кіно|2018]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2018)|90-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Форма вады]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''Fox Searchlight Pictures, TSG Entertainment, Double Dare You Productions''' |style="background:#FAEB86 |'''[[Гільерма дэль Тора]] і [[Дж. Майлз Дэйл]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{Cite web|ref=belspu|url=https://bel.sputnik.by/20180305/kartina-forma-vody-zavoevala-oskar-v-kategorii-luchshij-film-1034036326.html|title="Форма вады" заваявала "Оскар" у катэгорыі "Лепшы фільм"|lang=be|website=[[Sputnik]]|date=2018-03-05|accessdate=2022-04-23}}</ref> |- |«[[Дзюнкерк (фільм)|Дзюнкерк]]» |Warner Bros., Syncopy Inc. |[[Эма Томас]] і [[Крыстафер Нолан]] |- style="background:#eee" |«[[Лэдзі Бёрд]]» |A24, Scott Rudin Productions, Management 360, IAC Films |[[Скот Рудзін]], [[Элі Буш]] і [[Эвелін О’Ніл]] |- |«[[Назаві мяне сваім імем]]» |Sony Pictures Classics, Frenesy Film Company, La Cinéfacture, RT Features, Water’s End Productions |[[Пітэр Спірс]], [[Лука Гуаданьіна]], [[Эмілі Жорж]] і [[Марка Марабіта]] |- style="background:#eee" |«[[Прывідная нітка]]» |Focus Features, Annapurna Pictures, Ghoulardi Film Company, Perfect World Pictures |[[Джоэн Селар]], [[Пол Томас Андэрсан]], [[Меган Элісан]] і [[Дэніэл Лупі]] |- |«[[Прэч]]» |Universal Studios, Blumhouse Productions, Monkeypaw Productions, QC Entertainment |[[Шон Маккітрык]], [[Джэйсан Блюм]], [[Эдвард Х. Хэм-малодшы]] і [[Джордан Піл]] |- style="background:#eee" |«[[Сакрэтнае дасье]]» |20th Century Fox, Universal Studios, DreamWorks, Amblin Entertainment, Pascal Pictures, Participant Media |[[Эмі Паскаль]], [[Стывен Спілберг]] і [[Крысці Макоска Крыгер]] |- |«[[Тры білборды за межамі Эбінга, Місуры]]» |Fox Searchlight Pictures, Blueprint Pictures, Film4 Productions, Cutting Edge Group | [[Грэм Бродбент]], [[Піт Чэрнін]] і [[Марцін МакДона]] |- style="background:#eee" |«[[Цёмныя часы]]» |Focus Features, Working Title, Perfect World Pictures |[[Цім Беван]], [[Эрык Фелнер]], [[Ліза Брус]], [[Энтані Макартэн]] і [[Дуглас Урбанскі]] |- |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[2019 год у гісторыі кіно|2019]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2019)|91-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Зялёная кніга (фільм)|Зялёная кніга]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''Universal Pictures, DreamWorks Pictures, Participant Media, Reliance Entertainment, Innisfree Pictures, Cinetic Media, Alibaba Pictures''' |style="background:#FAEB86 |'''[[Джым Берк]], [[Чарлз Б. Веслер]], [[Браян Кары]], [[Пітэр Фарэлі]] і [[Нік Валелонга]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{Cite web|ref=belspu|url=https://bel.sputnik.by/20190225/1040308703.html|title=Кінаакадэмія ЗША назвала лепшым фільмам года "Зялёную кнігу"|lang=be|website=[[Sputnik]]|date=2019-02-25|accessdate=2022-04-23}}</ref> |- |«[[Багемская рапсодыя (фільм)|Багемская рапсодыя]]» |20th Century Fox, Regency Enterprises, GK Films, Queen Films |[[Грэм Кінг]] |- style="background:#eee" |«[[Зорка нарадзілася (фільм, 2018)|Зорка нарадзілася]]» |Warner Bros., Metro-Goldwyn-Mayer, Live Nation Productions, Gerber Pictures, Peters Entertainment, Joint Effort |[[Біл Гербер]], [[Брэдлі Купер]] і [[Лінет Хоўэл Тэйлар]] |- |«[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» |Espectáculos Fílmicos El Coyúl, Pimienta Films, Participant Media, Esperanto Filmoj |[[Габрыэла Радрыгес]] і [[Альфонса Куарон]] |- style="background:#eee" |«[[Улада (фільм, 2018)|Улада]]» |Annapurna Pictures, Plan B Entertainment, Gary Sanchez Productions |[[Дэдэ Гарднер]], [[Джэрэмі Кляйнер]], [[Адам Маккей]] і [[Кевін Месік]] |- |«[[Фаварытка (фільм, 2018)|Фаварытка]]» |Fox Searchlight Pictures, Scarlet Films, Element Pictures, Arcana, Film4 Productions, Waypoint Entertainment |[[Сесі Дэмпсі]], [[Эд Гіні]], [[Лі Магідэй]] і [[Ёргас Лантымас]] |- style="background:#eee" |«[[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]]» |Walt Disney Studios Motion Pictures, Marvel Studios |[[Кевін Файгі]] |- |«[[Чорны кланавец]]» |Focus Features, Blumhouse Productions, Monkeypaw Productions, QC Entertainment, 40 Acres and a Mule Filmworks, Legendary Entertainment, Perfect World Pictures |[[Шон МакКіттрык]], [[Джэйсан Блюм]], [[Рэйманд Мэнсфілд]], [[Джордан Піл]] і [[Спайк Лі]] |- |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9 |<big>'''[[2020 год у гісторыі кіно|2020]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2020)|92-я]]) |style="background:#FAEB86 | «'''[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]'''» |style="background:#FAEB86 |'''CJ Entertainment, Barunson E&A''' |style="background:#FAEB86 |''' [[Квак Сін Э]], [[Пон Джун Хо]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 9|<ref group="#">{{Cite web|ref=sput|url=https://bel.sputnik.by/20200210/Tryumfatary-Oskar-2020-lepshyya-fota-tsyrymon-1043910397.html|title=Трыумфатары "Оскара-2020": лепшыя фота цырымоніі|lang=be|website=[[Sputnik]]|date=2020-02-10|accessdate=2022-04-23}}</ref> |- |«[[1917 (фільм, 2019)|1917]]» |Universal Pictures, Entertainment One, DreamWorks Pictures, Reliance Entertainment, New Republic Pictures, Mogambo, Neal Street Productions, Amblin Partners |[[Сэм Мендэс]], [[Піпа Харыс]], [[Джэйн-Эн Тэнггрэн]], [[Калум Макдугал]] |- style="background:#eee" |«[[Ford супраць Ferrari]]» |20th Century Fox, Chernin Entertainment, TSG Entertainment, Turnpike Films |[[Пітэр Чэрнін]], [[Джэна Топінг]], [[Джэймс Мэнгалд]] |- |«[[Аднойчы ў Галівудзе (фільм, 2019)|Аднойчы ў Галівудзе]]» |Columbia Pictures, Bona Film Group, Heyday Films, Visiona Romantica | [[Дэвід Хейман]], [[Шэнан Макінтош]], [[Квенцін Таранціна]] |- style="background:#eee" |«[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]» |Warner Bros., DC Films, Village Roadshow Pictures, Bron Creative, Joint Effort | [[Тод Філіпс]], [[Брэдлі Купер]], [[Эма Цілінджэр Коскаф]] |- |«[[Ірландзец (фільм, 2019)|Ірландзец]]» |TriBeCa Productions, Sikelia Productions, Winkler Films | [[Марцін Скарсэзэ]], [[Роберт Дэ Ніра]], [[Джэйн Разенталь]], [[Эма Цілінджэр Коскаф]] |- style="background:#eee" |«[[Маленькія жанчыны (фільм, 2019)|Маленькія жанчыны]]» |Columbia Pictures, Regency Enterprises, Pascal Pictures |[[Эмі Паскаль]] |- |«[[Трусік Джоджо]]» |Fox Searchlight Pictures, TSG Entertainment, Defender Films, Piki Films |[[Карцью Ніл]], [[Тайка Вайціці]] |- style="background:#eee" |«[[Шлюбная гісторыя]]» |Heyday Films |[[Ноа Баўмбах]], [[Дэвід Хейман]] |} === 2021—2030 === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#dcdcdc;background:#bebebe" ! style="width:10%;"|Год/Цырымонія ! style="width:27%;"|Фільм ! style="width:27%;"|Кінакампанія(і) ! style="width:31%;"|Прадзюсар(ы) ! style="width:5%;"|Спасылкі |-style="background:#dcdcdc;text-align:center;" |- style="background:#FAEB86" | style="background:#fff" align="center" rowspan = 8 |<big>'''[[2021 год у гісторыі кіно|2021]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2021)|93-я]]) | '''«[[Зямля качэўнікаў]]»''' | '''Searchlight Pictures, Highwayman, Hear/Say Productions, Cor Cordium Productions''' | '''[[Фрэнсіс МакДорманд]], [[Пітэр Спірс]], [[Молі Ашэр]], [[Дэн Джанві]] і [[Хлоя Чжао]]''' |style="background:#fff" align="center" rowspan = 8|<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2021|title=THE 93RD ACADEMY AWARDS - 2021|publisher=|accessdate=2022-04-23|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- | «[[Бацька (фільм Фларыяна Зелера, 2020)|Бацька]]» |F comme Film, Trademark Films, Cine@, AG Studios, Film4, Orange Studio, Canal+, Ciné+ |[[Дэвід Парфіт]], [[Жан-Луі Ліві]] і [[Філіп Каркасон]] |- style="background:#eee" | «[[Гук металу]]» |Caviar Ward Four Flat 7 Productions |[[Берт Хамелінк]] і [[Саша Бэн Харош]] |- | «[[Дзяўчына, што падае надзеі]]» |Focus Features, FilmNation Entertainment, LuckyChap Entertainment |[[Бэн Браўнінг]], [[Эшлі Фокс]], [[Смарагд Фэнэл]] і [[Джозі Макнамара]] |- style="background:#eee" | «[[Іуда і Чорны Месія]]» |Warner Bros., MACRO, Participant, Bron Creative, Proximity |[[Шака Кінг]], [[Чарлз Д. Кінг]] і [[Раян Куглер]] |- | «[[Манк (фільм)|Манк]]» |Flying Studio, Panic Pictures, Blue Light |[[Сеан Чафін]], [[Эрык Рот]] і [[Дуглас Урбанскі]] |- style="background:#eee" | «[[Мінары]]» |A24, Plan B Entertainment |[[Крысціна О]] |- | «[[Суд над чыкагскай сямёркай]]» |Paramount Pictures, DreamWorks Pictures, Cross Creek Pictures, Marc Platt Productions, ShivHans Pictures |[[Марк Плат]] і [[Сцюарт М. Бесер]] |- style="background:#FAEB86" | style="background:#eee" align="center" rowspan = 10 |<big>'''[[2022 год у гісторыі кіно|2022]]'''</big> <br />([[Оскар (кінапрэмія, 2022)|94-я]]) | '''«[[CODA: Дзіця глухіх бацькоў]]»''' | '''Pathé Films, Vendôme Pictures''' | '''[[Філіп Русле]], [[Фабрыс Джанфермі]] і [[Патрык Ваксбергер]]''' |style="background:#eee" align="center" rowspan = 10|<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2022|title=THE 94RD ACADEMY AWARDS - 2022|publisher=|accessdate=2022-04-23|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- | «[[Алея кашмараў]]» |Searchlight Pictures, TSG Entertainment, Double Dare You Productions |[[Дж. Майлз Дэйл]], [[Гільерма дэль Тора]] і [[Брэдлі Купер]] |- style="background:#eee" | «[[Белфаст (фильм)|Белфаст]]» |Focus Features, Universal Pictures, Northern Ireland Screen, TKBC |[[Лора Бервік]], [[Кэнэт Брана]], [[Бека Ковачык]] і [[Тамар Томас]] |- | «[[Вестсайдская гісторыя (фільм, 2021)|Вестсайдская гісторыя]]» |20th Century Studios, Amblin Entertainment, TSG Entertainment |[[Стывен Спілберг]] і [[Крысці Макоска Крыгер]] |- style="background:#eee" | «[[Дзюна (фільм, 2021)|Дзюна]]» |Warner Bros., Legendary Pictures |[[Мэры Пэрэнт]], [[Дэні Вільнёў]] і [[Кэйл Бойтэр]] |- | «[[Кароль Рычард]]» |Warner Bros., Westbrook Studios, Star Thrower Entertainment, Keepin' It Reel |[[Цім Уайт]], [[Трэвар Уайт]] і [[Уіл Сміт]] |- style="background:#eee" | «[[Лакрычная піца]]» |United Artists Releasing, Metro-Goldwyn-Mayer, Focus Features, Bron Creative, Ghoulardi Film Company |[[Сара Мэрфі]], [[Адам Сомнер]] і [[Пол Томас Андэрсан]] |- | «[[Не глядзіце наверх]]» |Hyperobject Industries, Bluegrass Films |[[Адам Маккей]] і [[Кевін Месік]] |- style="background:#eee" | «[[Сядай за руль маёй машыны]]» |C&I Entertainment, Culture Entertainment, Bitters End |[[Тэрухіса Ямамота]] |- | «[[Улада пса (фільм)|Улада пса]]» |BBC Film, New Zealand Film Commission, Bad Girl Creek, Max Films, Brightstar, See-Saw Films, Cross City Films |[[Эміль Шэрман]], [[Іэн Канінг]], [[Роджэр Фрап'е]], [[Джэйн Кэмпіён]] і [[Таня Сегатчян]] |-style="background:#eee" |style="background:#fff" align="center" rowspan="10"|<big>'''[[2023 год у гісторыі кіно|2023]]'''</big><br>([[Оскар (кінапрэмія, 2023)|95-я]]) |style="background:#FAEB86 " |'''«[[Усё ўсюды і адразу]]'''» |style="background:#FAEB86" |''' A24''' |style="background:#FAEB86" | |rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2023|title=THE 95TH ACADEMY AWARDS - 2023|publisher=|accessdate=2025-03-07|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- |«[[Аватар: Шлях вады]]» |20th Century Studios | |- style="background:#eee" |«{{нп5|Баншы Інішэрына||en|The Banshees of Inisherin}}» |Searchlight Pictures | |- |«{{нп5|Гавораць жанчыны||en|Women Talking (film)}}» |United Artists Releasing | |- style="background:#eee;" |«[[На Заходнім фронце без перамен (фільм, 2022)|На Заходнім фронце без перамен]]» |Netflix | |- |«[[Тар (фільм)|Тар]]» |Focus Features | |- style="background:#eee;" |«{{нп5|Топ Ган: Мэверык||en|Top Gun: Maverick}}» | Paramount Pictures | |- |«[[Трыкутнік смутку]]» |SF Studios, Alamode Filmverleih, BAC Films, Lionsgate, Neon | |- style="background:#eee" |«{{нп5|Фабельманы||en|The Fabelmans}}» |Universal Pictures | |- |«{{нп5|Элвіс (фільм, 2022)|Элвіс|en|Elvis (2022 film)}}» |Warner Bros. | |- |- style="background:#eee" |style="background:#eee" align="center" rowspan="10"|<big>'''[[2024 год у гісторыі кіно|2024]]'''</big><br>([[Оскар (кінапрэмія, 2024)|96-я]]) |style="background:#FAEB86" | '''«[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]»''' |style="background:#FAEB86" | '''Universal Pictures''' |style="background:#FAEB86" | '''Эма Томас, Чарльз Ровэн і [[Крыстафер Нолан]]''' |rowspan="10" style="background:#eee" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2024|title=THE 96TH ACADEMY AWARDS - 2024|publisher=|accessdate=2025-03-07|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- |«[[Амерыканскае чытво]]» |Orion Pictures, Amazon MGM Studios |Бэн Лэклер, Нікас Карамігіас, Корд Джэферсан і Джэрмейн Джонсан |- style="background:#eee" |«[[Анатомія падзення]]» |Le Pacte, Neon |Мары-Анж Люсьяні і Давід Ціон |- |«[[Барбі (фільм)|Барбі]]» |Warner Bros. |Дэвід Хэйман, [[Марго Робі]], Том Акерлі і Робі Брэнер |- style="background:#eee" |«[[Забойцы кветкавага месяца (фільм)|Забойцы кветкавага месяца]]» |Apple TV+, Paramount Pictures |Дэн Фрыдкін, Брэдлі Томас, [[Марцін Скарсэзэ]] і Дэніэл Лупі |- |«[[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]]» |A24 |Джэймс Уілсан |- style="background:#eee;" |«[[Маэстра (фільм, 2023)|Маэстра]]» |Netflix |[[Брэдлі Купер]], [[Стывен Спілберг]], Фрэд Бэрнер, Эмі Дэрнінг і Крысці Макоска Крыгер |- |«[[Мінулыя жыцці]]» |A24 |Дэвід Інахоса, Крысцін Вашон і Памела Кофлер |- style="background:#eee" |«[[Небаракі (фільм)|Небаракі]]» |Searchlight Pictures |Эд Гіні, Эндру Лоу, [[Ёргас Ланцімас]] і [[Эма Стоўн]] |- | «[[Пакінутыя (фільм, 2023)|Пакінутыя]]» |Miramax, Focus Features |Марк Джонсан |- style="background:#eee;" |style="background:#fff" align="center" rowspan="10"|<big>'''[[2025 год у гісторыі кіно|2025]]'''</big><br>([[Оскар (кінапрэмія, 2025)|97-я]]) |style="background:#FAEB86 " |'''«[[Анора]]'''» | style="background:#FAEB86" |'''FilmNation Entertainment, Neon''' | style="background:#FAEB86" | |rowspan="10" style="background:#fff" align="center" |<ref group="#">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2025|title=THE 97TH ACADEMY AWARDS - 2025|publisher=|accessdate=2025-03-07|lang=en|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |- |«[[Бруталіст]]» |A24 | |- style="background:#eee" |«[[Дзюна: Частка другая]]» |Warner Bros. | |- |«[[Злая (фільм, 2024)|Злая]]» |Universal Pictures | |- style="background:#eee;" |«[[Канклаў (фільм, 2024)|Канклаў]]» |Black Bear, Focus Features | |- |«[[Субстанцыя (фільм)|Субстанцыя]]» |[[MUBI]] | |- style="background:#eee" |«[[Хлопчыкі з «Нікеля»]]» |[[Amazon MGM Studios]] | |- |«[[Цалкам невядомы]]» |Searchlight Pictures | |- style="background:#eee" |«[[Эмілія Перэс]]» |[[Pathé]], Netflix | |- |«[[Я ўсё яшчэ тут (фільм, 2024)|Я ўсё яшчэ тут]]» |Sony Pictures Releasing, StudioCanal | |} === Крыніцы === {{Крыніцы|group="#"}} == Дасягненні фільмаў == === Дасягненні па іншых намінацыях Оскара === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1929]] |[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]] |2 |2 |Першы фільм, які атрымаў прэмію «[[Оскар]]» за ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які не перамог у іншых намінацыях ''Оскара''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1931)|1931]] |[[Сімарон (фільм, 1931)|Сімарон]] |3 |7 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў намінацыі ў [[Спіс пераможцаў і намінантаў «Вялікай пяцёркі», Оскар|пяці самых прэстыжных намінацыях Оскара]] ([[:en:List of Big Five Academy Award winners and nominees|англ.]])<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1932)|1932]] |[[Гранд-атэль (фільм)|Гранд-атэль]] |1 |1 |Першы (і адзіны) пераможца за ''Найлепшы фільм'', які не атрымаў ніводнай іншай намінацыі «Оскара»<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1935)|1935]] |[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]] |5 |5 |Першы з трох фільмаў пераможцаў у пяці самых прэстыжных намінацый «Оскара», уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1936)|1936]] |[[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на «Баўнці»]] |1 |8 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які не перамог у іншых намінацыях ''Оскара''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1944)|1944]] |[[Выпадак у Окс-Боу]] |0 |1 |У наш час, апошні намінаваны фільм у катэгорыі ''Найлепшы фільм'', які, аднак, не мае ніводнай іншай намінацыі «Оскара»<ref name="1940s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1952)|1952]] |[[Рашэнне перад світанкам]] |0 |2 |Першы фільм, які быў намінаваны за ''Найлепшы фільм'' і мае толькі адну намінацыю ў іншых катэгорыях, пасля таго, калі ў 1944 годзе пачалі ўзнагароджваць 5 фільмаў<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1967)|1967]] |[[Хто баіцца Вірджыніі Вулф? (фільм, 1966)|Хто баіцца Вірджыніі Вулф?]] |5 |13 |Першы (і адзіны) намінант за ''Найлепшы фільм'', які перамог у пяці намінацыях «Оскара», але дзівіўся ў гэтай катэгорыі<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1976)|1976]] |[[Пралятаючы па-над гняздом зязюлі (фільм)|Пралятаючы па-над гняздом зязюлі]] |5 |9 |Другі з трох фільмаў пераможцаў у пяці самых прэстыжных намінацый «Оскара», уключаючы Найлепшы фільм<ref name="1970s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]] |5 |7 |Трэці з трох фільмаў пераможца ў пяці самых прэстыжных намінацый «Оскара», уключаючы Найлепшы фільм<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1998)|1998]] |[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]] |11 |14 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які не мае намінацый за ''найлепшы сцэнарый'' ([[Прэмія «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|адаптаваны]] ці [[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|арыгінальны]])<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2022)|2022]] |[[CODA: Дзіця глухіх бацькоў]] |3 |3 |Апошні фільм у наш час, які перамог ва ўсіх прызначаных намінацыях, уключаючы ''«Найлепшы фільм»'', а таксама апошні пераможца ў катэгорыі ''«Найлепшы фільм»'' у цяперашні час, які не мае намінацыі за ''«[[Прэмія «Оскар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж]]»''. |} === Дасягненні паводле жанраў === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1929]] |[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]] |2 |2 |Першы [[ваенны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першы [[музычны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1931)|1931]] |[[Сімарон (фільм, 1931)|Сімарон]] |3 |7 |Першы [[вестэрн]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1935)|1935]] |[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]] |5 |5 |Першая [[кінакамедыя]], якая перамагла ў катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1938)|1938]] |[[Жыццё Эміля Золю]] |3 |10 |Першы [[Фільм-біяграфія|біяграфічны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1940)|1940]] |[[Чараўнік краіны Оз (фільм, 1939)|Чараўнік краіны Оз]] |2 |6 |Першы фільм для дзяцей, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1941)|1941]] |[[Рэбека (фільм, 1940)|Рэбека]] |2 |11 |Першы (і адзіны) [[трылер]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1940s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones3.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1940s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602121358/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones3.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1968)|1968]] |[[Душнай паўднёвай ноччу]] |5 |7 |Першы і адзіны [[містычны фільм]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1972)|1972]] |[[Завадны апельсін (фільм)|Завадны апельсін]] |0 |4 |Першы [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1970s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones6.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1970s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122053/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones6.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1974)|1974]] |[[Выганяючы д'ябла]] |2 |10 |Першы [[фільм жахаў]], намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1970s" /> |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1977)|1977]] |[[Рокі]] |3 |10 |Першы спартыўны фільм, што перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1970s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1986)|1986]] |[[Пацалунак жанчыны-павука (фільм)|Пацалунак жанчыны-павука]] |1 |4 |Першы [[Незалежны кінематограф ЗША|незалежны фільм]], намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1980s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones7.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 1980s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120407/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones7.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Прыгажуня і Пачвара, мультфільм|Прыгажуня і Пачвара]] |2 |6 |Першы [[Мультыплікацыя|анімацыйны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2001)|2001]] |[[Які крадзецца тыгр, што стаіўся дракон]] |4 |10 |Першы (і адзіны) фільм з [[Баявыя мастацтвы ў масавай культуры|баявымі мастацтвамі]] ў наш час, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2003)|2003]] |[[Чыкага (фільм, 2002)|Чыкага]] |6 |13 |Апошні мюзікл у наш час, які перамог (ці намінаваны) у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2004)|2004]] |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 |11 |Першы (і адзіны) фільм у жанры фэнтэзі, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2015)|2015]] |[[Бёрдмэн]] |4 |9 |Апошні камедыйны фільм у наш час, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2019)|2019]] |[[Зялёная кніга (фільм)|Зялёная кніга]] |3 |5 |Апошні біяграфічны фільм у наш час, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''. |} === Дасягненні па рэйтынгах === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 1969)|1969]] |rowspan = 2 | [[Олівер!]] |rowspan = 2 | 6 |rowspan = 2 | 11 |Першае пераможца за Найлепшы фільм, які атрымаў рэйтынг [[Сістэма рэйтынгаў Амерыканскай кінаасацыяцыі|MPAA]]<ref name="1960s" />. |- |Першы (і адзіны) пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''G''' ад рэйтынгавай сістэмы [[Сістэма рэйтынгаў Амерыканскай кінаасацыяцыі|MPAA]]<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1970)|1970]] |[[Паўночны каўбой]] |3 |7 |Адзінае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''X''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1971)|1971]] |[[Патан (фільм)|Патан]] |7 |10 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''PG''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1970s" />. |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 1972)|1972]] |[[Завадны апельсін (фільм)|Завадны апельсін]] |0 |4 |Апошні намінант за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''X''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1970s" />. |- |[[Французскі сувязны]] |5 |8 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''R''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1970s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1986)|1986]] |[[Кветкі ліловыя палёў (фільм)|Кветкі ліловыя палёў]] |0 |11 |Першы намінант за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''PG-13''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1988)|1988]] |[[Апошні імператар]] |9 |9 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў рэйтынг '''PG-13''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1990)|1990]] |[[Шафёр міс Дэйзі]] |4 |9 |Апошняе пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які атрымаў рэйтынг '''PG''' ад рэйтынгавай сістэмы MPAA<ref name="1980s" /><ref name="DMDtrivia">{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0097239/trivia|title=Driving Miss Daisy (1989) - Trivia on IMDb|lang=en|publisher=[[IMDb]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120909111218/http://www.imdb.com/title/tt0097239/trivia|archivedate=9 верасня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |} === Дасягненні па рэкордах === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1938)|1938]] |[[Яна абыйшлася з ім несумленна]] |0 |1 |Самы кароткі фільм, які атрымаў намінацыю за найлепшы фільм (1 гадзіна 6 мінуць)<ref name="1930s" /><ref name="imdbinfo1">{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt0024548/trivia |title = She Done Him Wrong (1933) - Did You Know? |publisher = [[IMDb]] |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140329080741/http://www.imdb.com/title/tt0024548/trivia |archivedate = 29 сакавіка 2014 |accessdate = 15 сакавіка 2017 |url-status = dead }}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1940)|1940]] |[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]] |8 |13 |Самы доўгі фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм'' (3 гадзіны 54 хвіліны)<ref name="1930s" /><ref name="imdbinfo2">{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt0031381/trivia |title = Gone with the Wind (1939) - Did You Know? |publisher = [[IMDb]] |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120221134304/http://www.imdb.com/title/tt0031381/trivia |archivedate = 21 лютага 2012 |accessdate = 15 сакавіка 2017 |url-status = dead }}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1951)|1951]] |[[Усё пра Еву]] |6 |14 |Першы (з дзвюх) фільм, які атрымаў рэкордная колькасць намінацый (14), уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1956)|1956]] |[[Марці (фільм)|Марці]] |4 |8 |Самы кароткі фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм'' (1 гадзіна 30 мінуць)<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1960)|1960]] |[[Бэн-Гур (фільм, 1959)|Бен-Гур]] |11 |12 |Першы (з трох) фільм, які перамог у 11 намінацыях, уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1950s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1978)|1978]] |[[Паваротны пункт]] |0 |11 |rowspan = 2 | Фільмы маюць больш намінацый (11), але не атрымалі ніводнай<ref name="1970s" /><ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1986)|1986]] |[[Кветкі ліловыя палёў (фільм)|Кветкі ліловыя палёў]] |0 |11 |- |rowspan = 3 |[[Оскар (кінапрэмія, 1998)|1998]] |rowspan = 3 |[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]] |rowspan = 3 |11 |rowspan = 3 |14 |Другі (з дзвюх) фільм, які атрымаў рэкордная колькасць намінацый (14), уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="1990s" /><ref name="imdbinfo-Titanic">{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt0120338/trivia |title = Titanic (1997) - Did You Know? |publisher = [[IMDb]] |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402020641/http://www.imdb.com/title/tt0120338/trivia |archivedate = 2 красавіка 2012 |accessdate = 15 сакавіка 2017 |url-status = dead }}</ref>. |- |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які мае вялікія касавыя зборы ў пракаце. |- |Другі (з трох) фільм, які перамог у 11 намінацыях, уключаючы ''Найлепшы фільм''. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2004)|2004]] |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 |11 |Першы (і адзіны) фільм з дзесяццю ці больш намінацыям (11), які перамог у кожнай з намінацый, уключаючы ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2005)|2005]] |[[Малышка на мільён]] |4 |7 |Апошняе пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які атрымаў намінацыі ў пяці самых прэстыжных намінацыях Оскара<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2017)|2017]] |[[Ла-Ла Лэнд]] |6 |14 |Трэці (з трох) фільм, які атрымаў рэкордную колькасць намінацый (14), у тым ліку ''«Найлепшы фільм»'', але першы, які прайграў у гэтай катэгорыі. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2022)|2022]] |[[CODA: Дзіця глухіх бацькоў]] |3 |3 |Фільм-пераможца, які мае самыя нізкія касавыя зборы ў пракаце. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2022)|2022]] |[[Дзюна (фільм, 2021)|Дзюна]] |6 |10 |Апошняе пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які перамог у шматлікіх намінацыях Оскара (6), але не што атрымаў за ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s" />. |} === Дасягненні па ролях === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першае пераможца за ''Найлепшы фільм'', які атрымаў намінацыі за акцёрскія дзеянні<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1935)|1935]] |[[Гэта здарылася аднойчы ўначы]] |5 |5 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які перамог у катэгорыях ''[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшы акцёр]]''"" і ""''[[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая актрыса]]''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1943)|1943]] |[[Місіс Мінівер]] |6 |12 |Першы пераможца за ''Найлепшы фільм'', які быў намінаваны ў чатырох катэгорыях за акцёрскія дзеянні (найлепшы акцёр, найлепшая актрыса, [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшы акцёр другога плана]], [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана|найлепшая актрыса другога плана]])<ref name="1940s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1954)|1954]] |[[З гэтага часу і назаўжды (фільм)|З гэтага часу і назаўжды]] |8 |13 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які атрымаў усе чатыры намінацыі за акцёрскія дзеянні<ref name="1950s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones4.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1950s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120307/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones4.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1963)|1963]] |[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]] |7 |10 |Адзіны фільм-пераможца, які быў намінаваны за акцёрскія дзеянні аднаго полу (толькі мужчыны)<ref name="1960s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]] |5 |7 |Апошні пераможца за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які перамог у катэгорыях ''Найлепшы акцёр'' і ''Найлепшая актрыса''<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1998)|1998]] |[[Лепш не бывае]] |2 |7 |Апошні намінаваны фільм за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які перамог у катэгорыях ''Найлепшы акцёр'' і ''Найлепшая актрыса''<ref name="1990s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2004)|2004]] |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 |11 |Першы (і адзіны) фільм, які мае больш за 10 намінацый (уключаючы ''Найлепшы фільм''), але не быў намінаваны за акцёрскія дзеянні<ref name="2000s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2014)|2014]] |[[Афёра па-амерыканску]] |0 |10 |Апошні намінаваны фільм за ''Найлепшы фільм'' у наш час, які быў намінаваны ў чатырох катэгорыях за акцёрскія дзеянні<ref name="1980s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2020)|2020]] |[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]] |4 |6 |Апошні намінаваны фільм за ''Найлепшы фільм'' у наш час, не намінаваны за акцёрскія дзеянні. |- |} === Дасягненні паводле краін і мовам === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1934)|1934]] |[[Прыватнае жыццё Генрыха VIII]] |1 |2 |Першы замежны фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм'' і ў іншых катэгорыях<ref name="1930s" /><ref name="Facts & Trivia (2)">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpics1.html|title=Academy Awards - Best Picture. Facts & Trivia (part 2)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109122738/http://www.filmsite.org/bestpics1.html|archivedate=9 студзеня 2010|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> ([[Злучанае Каралеўства|Брытанія]]). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1939)|1939]] |[[Вялікая ілюзія]] |0 |1 |Першы іншамоўны фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> ([[французская мова|французскі]]). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1949)|1949]] |[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]] |4 |7 |Першы замежны фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1940s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> (Брытанія). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2001)|2001]] |[[Крадзецца тыгр, стаіўся дракон]] |4 |10 |Іншамоўны фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм'' з найбольшай колькасцю намінацый<ref name="2000s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> ([[Тайвань]]). |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 2007)|2007]] |[[Лісты з Івадзімы]] |1 |4 |Апошні іншамоўны фільм у наш час, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" /><ref name="Facts & Trivia (2)" /> ([[японская мова|японскі]]). |- |[[Адступнікі]] |4 |5 |Першы (і адзіны) фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм'', які з’яўляецца [[рымейк]]ам замежнага фільма<ref name="2000s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones9.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (2000s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122325/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones9.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2012)|2012]] |[[Артыст (фільм)|Артыст]] |5 |10 |Першая вытворчасць з не-англамоўнай краіны, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones10.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 2010s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120237/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones10.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> ([[Францыя]]). |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2020)|2020]] |[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]] |4 |6 |Першы (і адзіны) іншамоўны фільм сёння, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''. |} === Дасягненні па тэхналогіях === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:30%;"|Фільм ! style="width:5%;"|Перамогі ! style="width:5%;"|Намінацыі ! style="width:50%;"|Дасягненне |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1929)|1929]] |[[Крылы (фільм, 1927)|Крылы]] |2 |2 |Першы (з дзвюх) фільм з [[Нямое кіно|нямога кіно]], які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones2.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones (1920/30s)|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120510/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones2.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, красавік 1930)|1930-I]] |[[Брадвейская мелодыя]] |1 |3 |Першы гукавы фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1940)|1940]] |[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]] |8 |13 |Першы каляровы фільм, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1930s" />. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1961)|1961]] |[[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]] |5 |10 |Апошні чорна-белы фільм да 1993 года, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="1960s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones5.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 1960s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122150/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones5.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |[[Оскар (кінапрэмія, 1992)|1992]] |[[Прыгажуня і Пачвара, мультфільм|Прыгажуня і Пачвара]] |2 |6 |Першы (і адзіны) [[Маляваная мультыплікацыя|маляваны анімацыйны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="1990s">{{cite web|url=http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones8.html|title=Academy Awards Best Picture Milestones, 1990s|publisher=Filmsite.Org|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120715/http://www.filmsite.org/bestpicsmilestones8.html|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=15 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 2010)|2010]] |[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]] |3 |9 |Першы намінаваны фільм, які цалкам здымаўся з [[Стэрэакінематограф|3D-тэхналогіяй]]<ref name="2000s" />. |- |[[Уверх]] |2 |5 |Першы [[Камп'ютарная анімацыя|камп'ютарны анімацыйны]] фільм, намінаваны за ''Найлепшы фільм''<ref name="2000s" />. <br />'''''Заўвага: '''з 2002 года анімацыйныя фільмы ўзнагароджваюць у [[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|спецыяльнай катэгорыі]]''. |- |rowspan = 2 | [[Оскар (кінапрэмія, 2012)|2012]] |rowspan = 2 | [[Артыст (фільм)|Артыст]] |rowspan = 2 | 5 |rowspan = 2 | 10 |Першы (ці другі) фільм з нямога кіно з 1929 года, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s" />. |- |Апошні [[Чорна-белая фатаграфія|чорна-белы]] фільм у наш час, які перамог у катэгорыі ''Найлепшы фільм''<ref name="2010s" />. |} == Статыстыка == {| class="wikitable" style="width:70%;" |- style="background:#bebebe" ! style="width:30%;"|Катэгорыя<ref name="statisticsoscar">{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/help/helpMain.jsp?helpContentURL=statistics%2FindexStats.html|title=Help page - Academy Award Statistics|lang=en|publisher=AwardsDatabase|accessdate=2012-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090301005626/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/help/helpMain.jsp?helpContentURL=statistics%2FindexStats.html|archivedate=1 сакавіка 2009|url-status=dead}}</ref> ! style="width:20%;"|Рэкардсмен ! style="width:20%;"|Рэкорд |- |Кампанія з найбольшай колькасцю перамог |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |5 перамог |- |Кампанія з найбольшай колькасцю намінацый |[[Metro-Goldwyn-Mayer]] |38 намінацый |- |Прадзюсар з найбольшай колькасцю перамог |[[Сэм Шпігель]] і [[Саул Зейнц]] |3 перамогі |- |Прадзюсар з найбольшай колькасцю намінацый |[[Кэтлін Кенэдзі]] і [[Стывен Спілберг]] |7 намінацый |- |Рэжысёр з найбольшай колькасцю перамог |[[Уільям Уайлер]] |3 перамогі |- |Рэжысёр з найбольшай колькасцю намінацый |[[Уільям Уайлер]] |13 намінацый |- |Фільмы з найбольшай колькасцю перамог |[[Бэн-Гур (фільм, 1959)|Бен-Гур]], [[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]] і [[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |11 перамог |- |Фільмы з найбольшай колькасцю намінацый |[[Усё пра Еву]], [[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]], [[Ла-Ла Лэнд]] |14 намінацый |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.oscars.org/ |title = Афіцыйны сайт прэміі «Оскар» |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/65UmRf3J6?url=http://www.oscars.org/ |archivedate = 16 лютага 2012 |url-status = live }} * {{cite web |url = http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/ |title = База даных па ўсіх намінантах і пераможцам |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/65UmSK3jW?url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/index.jsp |archivedate = 16 лютага 2012 |url-status = live }} * {{imdb award|id=Academy_Awards_USA|award=Кінапрэмія «Оскар»}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кінапрэмія Оскар}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Намінацыі прэміі «Оскар»|Фільм]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі за найлепшы фільм|Оскар]] cqmpciebfo6nyjtid3tmisuwzm31n52 0 242476 5161054 3939686 2026-07-05T00:44:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161054 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Краіна Беларусь |Назва-арыгінал = Краі́на Белару́сь |Выява = Краіна Беларусь, кніга.png |Памер = 200px |Подпіс выявы = Вокладка выдання. |Жанр = Ілюстраваная гісторыя |Аўтар = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 2003 |Публікацыя = 2012 |Асобнае выданне = 2003 |Выдавецтва = Kalligram |Колькасць старонак = 320 |Ілюстратар = Зміцер Герасімовіч |Афармленне = Зміцер Санько |Носьбіт = кніга |ISBN = 978-985-6919-82-7 }} '''«Краі{{націск}}на Белару{{націск}}сь. Ілюстрава{{націск}}ная гісто{{націск}}рыя»''' — беларуская [[Кніга|кніга]], выдадзеная накладам {{Num|3000}} асобнікаў<ref>{{cite web|url=http://knihi.by/knihi/kraina-bielarus-ilustravanaja-historyja|title=Краіна Беларусь. Ілюстраваная гісторыя|publisher=[[Knihi.by]]|date=|accessdate=2021-10-02|ref=knihi|archive-date=5 лютага 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205043248/http://knihi.by/knihi/kraina-bielarus-ilustravanaja-historyja|url-status=dead}}</ref>. == Змест == Кніга ўводзіць у свет нашай мінуўшчыны ад найстаражытнейшых часоў да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. На яе старонках сустрэча з выдатнымі гістарычнымі асобамі, жыццё і побыт, вайсковыя перамогі і культурныя дасягненні [[Беларусы|беларусаў]] у розныя эпохі. У кнізе змешчаныя блізу дзвюх тысяч ілюстрацый, у тым ліку ўнікальныя летапісныя мініяцюры, сярэдневяковыя гравюры, рэдкія фотаздымкі. Шмат якія ілюстрацыі беларускаму чытачу дагэтуль былі невядомыя. Гісторыя краіны разглядаецца як частка агульнаеўрапейскага руху цывілізацыі. == Іншыя дадзеныя == Рэцэнзентамі кнігі з’яўляюцца доктар гістарычных навук [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Анатоль Грыцкевіч]], доктар гістарычных навук [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Георгій Штыхаў]]. Кніга мела два выданні, выданне другое было дапрацавана. Выданню кнігі спрыялі [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь]], [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны гістарычны музей Беларусі]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]], [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва]], [[Музей беларускага кнігадрукавання]]. Кніга выдадзена пры падтрымцы «[[БСБ Банк|BelSwissBank]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org/a/24875835.html Краіна Беларусь] на [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Даведнікі]] [[Катэгорыя:Кнігі 2003 года]] 6txzbnutgyyl5ce2eeb6os2rvsu5eej 0 243261 5161040 5129075 2026-07-04T23:45:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161040 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Красная Буда}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Красная Буда |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 42|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 50|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет = Краснабудскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243047252 }} '''Кра́сная Бу́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ная Бу́да, Бу́да'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaja Buda}}, {{lang-ru|Красная Буда}}, да 1935 — '''Жыдава Буда''') — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0040094&q_id=5331430|title=Решение Кричевского районного Совета депутатов от 19 марта 2010 года № 23-7 «О преобразовании населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснабудскі сельсавет|Краснабудскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 10 км на ўсход ад [[Крычаў|Крычава]], за 110 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17}}</ref>, каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=20|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} </ref>. == Насельніцтва == * 2003 год — 797 жыхароў у 325 дварах<ref name="bel17" />. == Памятныя мясціны == * Помнік падпольшчыкам і землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. * Брацкія магілы савецкіх воінаў<ref name="bel17" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Чырвоная Буда||314}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=20|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-76. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1985 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснабудскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснабудскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] gqkdpdn9iebg8do08a6lhol0926a5go 0 247882 5161048 5138686 2026-07-05T00:22:09Z IshaBarnes 124956 спасылкі 5161048 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свержань (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свержань |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Све́ржань'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svieržań}}, {{lang-ru|Свержень}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. Размешчана за 20 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]), за 104 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацэ [[Ракатун (рака)|Ракатун]], прытоку [[Дняпро (рака)|Дняпра]]), на ўсходзе, поўначы і захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе [[Рагачоў]]—[[Доўск]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}}</ref>. == Гісторыя == У наваколлі ў [[XIX ст.]] знаходзіліся [[курган]]ы, якія былі разрыты сялянамі, а знойдзеныя імі рэчы ([[тапор|тапары]], [[страла|стрэлы]] і г.д.) [[Каменны век на Беларусі|каменнага часу]] захоўваліся ў фальварку [[Сіпораўка]], які належаў [[Эрдман]]у (згарэлі ў час пажару)<ref name=":0" />. Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XV ст.]] Пад [[1473]] года пазначана як вёска ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзейнічаў [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёл]]. У [[1795]] годзе мелася 3-класная [[базыльяне|базыльянская]] школа<ref name=":0" />. У статыстычным апісанні [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] [[1784]] года названа [[мястэчка]]м, пазней да яго была далучана суседняя вёска [[Зладзееўка]]. Уладальнік Свержаня памешчык [[Сулістроўскі]] пабудаваў у [[1835]] годзе драўляную [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкую царкву]] (у 1864 знесена і на яе месцы пабудавана мураваная царква), паблізу знаходзіўся мураваны палац, які згарэў у 1829 годзе<ref name=":0" />. Па рэвізскіх матэрыялах [[1859]] года ўладанне [[Д. П. Турчанінаў|Д. П. Турчанінава]]. Памешчык меў тут і ў суседніх вёсках [[Сіпораўка]], [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]] і [[Янаўка (Рагачоўскі раён)|Янаўка]] 3854 дзесяцін зямлі, 2 [[карчма|карчмы]] і [[млын]]. З [[1864]] года працавала школа (26 вучняў). Дзейнічалі [[хлебазапасны магазін]], з 1872 — [[крупарушка]]<ref name=":0" />. У [[1880]] годзе працавала 7 [[крама|крам]], царква, [[вадзяны млын]], [[малітоўная школа]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] мястэчка, дзейнічалі малітоўная школа, хлебазапасны магазін, капліца, [[народнае вучылішча]], 17 крам, [[вадзяны млын]], [[карчма]], 1 раз у год праводзіўся [[кірмаш]]<ref name=":0" />. З 1911 года пры школе працавала [[бібліятэка]], на мясцовых глінах дзейнічала [[цагельня]]. Паштовае аддзяленне ператворана ў 1911]] годзе ў паштова-тэлеграфнае<ref name=":0" />. З [[20 жніўня]] [[1924]] года да [[16 ліпеня]] [[1954]] года цэнтр [[Свержанскі сельсавет|Свержанскага сельсавета]]<ref name=":0" /><ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з верасня [[1941]] года да кастрычніка [[1942]] года (да адыходу ў партызаны) дзейнічала падпольная патрыятычная арганізацыя (кіраўнік [[Т. Ф. Карніленка]]). [[27 снежня]] [[1941]] года нямецкія акупанты расстралялі 260 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму, за 0,6 км на поўдзень ад вёскі). [[14 лютага]] [[1943]] года карнікі напалі на [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], якія знаходзіліся ў вёсцы, завязаўся жорсткі бой, які не быў для партызан нечаканасцю. Гітлераўцы страцілі 48 салдат забітымі, былі захоплены [[гармата]], 7 [[кулямёт]]аў, 37 [[Вінтоўка|вінтовак]] і іншыя трафеі. У лістападзе [[1943]] года карнікі спалілі 68 двароў і загубілі 207 жыхароў. У баях каля вёскі загінулі 113 воінаў і партызан (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 48 вяскоўцаў загінулі на фронце<ref name=":0" />. Пасля вайны ў складзе калгаса «Зара» (цэнтр — в. [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]])<ref name=":0" />. Да 14 красавіка 1960 года вёска ў складзе [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Інфраструктура == У вёсцы размешчаны [[пачатковая школа]], [[клуб]], [[бібліятэка]], [[магазін]]<ref name=":0" />. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 паралельных паміж сабой шыротных вуліц, злучаных 2 завулкамі. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1848 год — 69 двароў<ref name=":0" />; * 1880 год — 87 двароў, 610 жыхароў<ref name=":0" />; * 1897 год — 177 двароў, 847 жыхароў<ref name=":0" />; * 1925 год — 205 двароў<ref name=":0" />; * 2004 год — 29 гаспадарак, 56 жыхароў<ref name=":0" />. == Славутасці == === Страчаная спадчына === * [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкая царква]] * [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|Касцёл Святой Тройцы]] * Палац == Вядомыя асобы == * [[Яфім Якаўлевіч Беленькі]] (1875—1957) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Беларусі. * [[Фаня Максаўна Каплан]] (1913—1995) — мастак<ref>http://www.artpanorama.su/?category=artist&id=311&show=short</ref> Радзіма актыўных удзельнікаў партызанскага руху на Гомельшчыне ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] [[М. А. Шаройка|М. А. Шаройкі]] (яго імем названа вуліца ў г. [[Масты]]) і [[М. П. Жураўлёў|М. П. Жураўлёва]] (быў камандзірам атрада 10-й Журавіцкай брыгады)<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 90rwutrmdv9l72z2qizspyec39p17up 5161137 5161048 2026-07-05T06:52:39Z M.L.Bot 261 афармленне 5161137 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свержань (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свержань |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Све́ржань'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svieržań}}, {{lang-ru|Свержень}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. Размешчана за 20 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]), за 104 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацэ [[Ракатун (рака)|Ракатун]], прытоку [[Дняпро (рака)|Дняпра]]), на ўсходзе, поўначы і захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе [[Рагачоў]]—[[Доўск]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}}</ref>. == Гісторыя == У ваколіцах у XIX ст. былі [[курган]]ы, якія разрыты сялянамі, а знойдзеныя рэчы ([[Сякера|сякеры]], [[страла|стрэлы]] і іншае) [[Каменны век на Беларусі|каменнага часу]] захоўваліся ў фальварку [[Сіпораўка]], які належаў Эрдману (згарэлі ў пажары)<ref name=":0" />. Вядома з 1473 года як вёска ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзейнічаў [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёл]]. У 1795 годзе была 3-класная [[базыльяне|базыльянская]] школа<ref name=":0" />. У статыстычным апісанні [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] 1784 года названа [[мястэчка]]м, пазней да яго была далучана суседняя вёска [[Зладзееўка]]. Уладальнік Свержаня памешчык Сулістроўскі пабудаваў у 1835 годзе драўляную [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкую царкву]] (у 1864 годзе знесена і на яе месцы пабудавана мураваная царква), паблізу знаходзіўся мураваны палац, які згарэў у 1829 годзе<ref name=":0" />. Па рэвізскіх матэрыялах 1859 года ўладанне [[Д. П. Турчанінаў|Д. П. Турчанінава]]. Памешчык меў тут і ў суседніх вёсках [[Сіпораўка]], [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]] і [[Янаўка (Рагачоўскі раён)|Янаўка]] 3854 дзесяцін зямлі, 2 [[карчма|карчмы]] і [[млын]]. З 1864 года працавала школа (26 вучняў). Дзейнічалі [[хлебазапасны магазін]], з 1872 — [[крупарушка]]<ref name=":0" />. У 1880 годзе працавала 7 [[крама|крам]], царква, [[вадзяны млын]], [[малітоўная школа]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] мястэчка, дзейнічалі малітоўная школа, хлебазапасны магазін, капліца, [[народнае вучылішча]], 17 крам, [[вадзяны млын]], [[карчма]], 1 раз на год праводзілі [[кірмаш]]<ref name=":0" />. З 1911 года пры школе працавала [[бібліятэка]], на мясцовых глінах дзейнічала [[Цагельня (прадпрыемства)|цагельня]]. Паштовае аддзяленне ператворана ў 1911 годзе ў паштова-тэлеграфнае<ref name=":0" />. З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Свержанскі сельсавет|Свержанскага сельсавета]]<ref name=":0" /><ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з верасня 1941 года да кастрычніка 1942 года (да адыходу ў партызаны) дзейнічала падпольная патрыятычная арганізацыя (кіраўнік [[Т. Ф. Карніленка]]). 27 снежня 1941 года нямецкія акупанты расстралялі 260 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму, за 0,6 км на поўдзень ад вёскі). 14 лютага 1943 года карнікі напалі на [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], якія знаходзіліся ў вёсцы, завязаўся жорсткі бой, які не быў для партызан нечаканасцю. Гітлераўцы страцілі 48 салдат забітымі, былі захоплены [[гармата]], 7 [[кулямёт]]аў, 37 [[Вінтоўка|вінтовак]] і іншыя трафеі. У лістападзе 1943 года карнікі спалілі 68 двароў і загубілі 207 жыхароў. У баях каля вёскі загінулі 113 воінаў і партызан (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 48 вяскоўцаў загінулі на фронце<ref name=":0" />. Пасля вайны ў складзе калгаса «Зара» (цэнтр — в. [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]])<ref name=":0" />. Да 14 красавіка 1960 года вёска ў складзе [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Інфраструктура == У вёсцы размешчаны [[пачатковая школа]], [[клуб]], [[бібліятэка]], [[магазін]]<ref name=":0" />. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 паралельных паміж сабой шыротных вуліц, злучаных 2 завулкамі. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1848 год — 69 двароў<ref name=":0" />; * 1880 год — 87 двароў, 610 жыхароў<ref name=":0" />; * 1897 год — 177 двароў, 847 жыхароў<ref name=":0" />; * 1925 год — 205 двароў<ref name=":0" />; * 2004 год — 29 гаспадарак, 56 жыхароў<ref name=":0" />. == Славутасці == === Страчаная спадчына === * [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкая царква]] * [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|Касцёл Святой Тройцы]] * Палац == Вядомыя асобы == * [[Яфім Якаўлевіч Беленькі]] (1875—1957) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Беларусі. * [[Фаня Максаўна Каплан]] (1913—1995) — мастак<ref>http://www.artpanorama.su/?category=artist&id=311&show=short</ref> Радзіма актыўных удзельнікаў партызанскага руху на Гомельшчыне ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] [[М. А. Шаройка|М. А. Шаройкі]] (яго імем названа вуліца ў [[Масты|Мастах]]) і [[М. П. Жураўлёў|М. П. Жураўлёва]] (камандзір атрада 10-й Журавіцкай брыгады)<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 943uart6clhv1u59at5m8lu488zg6fl 0 260330 5160923 4945346 2026-07-04T12:57:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160923 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Кеплер}} {{Картка тэлескопа | bgcolour = | name = Касмічны тэлескоп «Кеплер» | image = [[Выява:Kepler Space Telescope spacecraft model 1.png|285px]] | caption = | organization = {{Сцяг|ЗША}} [[НАСА]] | alt_names = | nssdc_id = 2009-011A | location = у космасе | orbit_type = [[геліяцэнтрычная арбіта|геліяцэнтрычная]] | height = 1 [[астранамічная адзінка|а.а.]] | period = 372,5 дзён | velocity = | accel_gravity = | launch_date = [[7 сакавіка]] [[2009]] года 03:49:57 [[UTC]]<ref name=kasc>{{cite web|author=Aarhus University Staff|title=KASC Scientific Webpage|url=http://astro.phys.au.dk/KASC/|publisher=[http://astro.phys.au.dk/KASC/ Kepler Asteroseismic Science Consortium]|date=14 March 2009|accessdate=2009-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CJwnNLH8?url=http://astro.phys.au.dk/KASC/|archivedate=20 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref> | launch_location = {{Сцяг|Фларыда}} [[Мыс Канаверал|База ВПС на мысе Канаверал]]<ref name="schedule">[http://www.nasa.gov/missions/highlights/schedule.html NASA’s Shuttle and Rocket Missions]{{ref-en}}{{v|2012|01|23}}</ref> | launch_vehicle = [[Delta-II]] (7925-10L) | deorbit_date = | wavelength = 400—865 нм<ref>[http://kepler.nasa.gov/sci/design/spacecraft.html Kepler Mission: Photometer and Spacecraft] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051118025352/http://kepler.nasa.gov/sci/design/spacecraft.html |date=18 лістапада 2005 }}{{ref-en}}{{v|2012|01|23}}</ref> | mass = 1039 кг | website = [http://kepler.nasa.gov/ kepler.nasa.gov] | style = | diameter = 0,95 м | area = 0,708 [[квадратны метр|м²]]<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/spacecraft/index.html Spacecraft and Instrument]{{ref-en}}{{v|2012|01|23}}</ref> | focal_length = | instrument_1_name = | instrument_1_characteristics = | instrument_2_name = | instrument_2_characteristics = | instrument_3_name = | instrument_3_characteristics = | instrument_4_name = | instrument_4_characteristics = | instrument_5_name = | instrument_5_characteristics = }} '''«Кеплер»''' — [[астранамічны спадарожнік]] [[НАСА]], абсталяваны звышадчувальным [[фатометр]]ам, спецыяльна прызначаны для пошуку [[Экзапланета|экзапланет]] (планет па-за [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмай]] — каля іншых зорак), падобных да [[Зямля|Зямлі]]<ref>{{cite web |last1 = Koch |first1 = David |last2 = Gould |first2 = Alan |title = Kepler Mission |url = http://www.kepler.arc.nasa.gov/ |publisher = [[NASA]] |date = March 2009 |accessdate = 2009-03-14 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6CJwoRz0o?url=http://www.kepler.arc.nasa.gov/ |archivedate = 20 лістапада 2012 |url-status = dead }}</ref>. Гэта першы касмічны апарат, створаны з такой мэтай. Ён названы ў гонар [[Іаган Кеплер|нямецкага матэматыка і астранома]], які адкрыў законы руху планет. Абсерваторыя магла адначасова назіраць звыш 100 тыс. [[зорка|зорак]]. Наяўнасць планеты ў зоркі вызначаецца па перыядычных зменах яркасці апошняй, якія выклікаюцца [[Праходжанне (астраномія)|транзітамі]] — праходжаннямі планеты перад зоркай. Запуск адбыўся [[6 сакавіка]] [[2009]] года ў 22:49 па часе Усходняга ўзбярэжжа ЗША. Будаўніцтвам і пачатковай аперацыяй кіравала «[[Лабараторыя рэактыўнага руху]]» НАСА, а першасны падрадчык, «[[Ball Aerospace & Technologies|Ball Aerospace]]», быў адказным за распрацоўку сістэм палёту «Кеплера». Са снежня 2009 года адказнасць за кіраванне місіяй лягла на [[Даследчы цэнтр Эймса]], які таксама здзяйсняе асноўны аналіз навуковых даных ад тэлескопа. Асноўная праграма была разлічана на 3,5 гады. 12 мая [[2013]] года тэлескоп «Кеплер» выйшаў са строю<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130515.html|title=Kepler Mission Manager Update|date=2013-05-15|publisher=[[NASA]]|accessdate=2013-05-27|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GvsxUbHJ?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/keplerm-20130515.html|archivedate=27 мая 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/05/16/kepler/|title=Тэлескоп «Кеплер» выйшаў са строю|date=2013-05-16|publisher=Lenta.ru|accessdate=2013-05-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GvxYmbHw?url=http://lenta.ru/news/2013/05/16/kepler/|archivedate=27 мая 2013|url-status=live}}</ref>; арбітальная абсерваторыя страціла арыентацыю ў прасторы, бартавы камп’ютар перайшоў у «бяспечны рэжым» (рэжым чакання)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2013/05/16/kepler/|title=Перайшоў у бескарысны рэжым|author=Аляксандр Яршоў|date=2013-05-16|publisher=Lenta.ru|accessdate=2013-05-27|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005165941/http://lenta.ru/articles/2013/05/16/kepler/|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Хоць пасля выхаду са строю махавікоў дакладная арыентацыя апарата стала немагчымай, аналіз даных будзе працягвацца яшчэ некалькі гадоў. За тры гады працы тэлескопам «Кеплер» былі зроблены важныя і нават сенсацыйныя адкрыцці, напрыклад, былі выяўлены [[Планета|планеты памерам з Зямлю]] і менш. Да пачатку 2014 года ім было адкрыта звыш 3500 кандыдатаў у планеты, з якіх 246 былі пазней пацверджаны рознымі групамі даследчыкаў<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/main/index.html|title=Kepler|publisher=НАСА|accessdate=2013-05-27|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CxqYmIsC?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/main/index.html|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}}</ref>. [[30 кастрычніка]] [[2018]] года афіцыйны прадстаўнік NASA Пол Херц абвясціў аб завяршэнні місіі касмічнай абсерваторыі Kepler<ref>[https://www.gazeta.ru/science/news/2018/10/30/n_12228895.shtml В NASA сообщили о завершении миссии телескопа Kepler] // Газета.Ru, 30.10.2018 </ref><ref>{{Cite news|title=NASA Kepler and K2 on Twitter|url=https://twitter.com/NASAKepler/status/1057348589008101376|work=Twitter|accessdate=2018-10-31|language=en}}</ref>. == Мэта місіі == Навуковай мэтай тэлескопа «Кеплер» з’яўляецца даследаванне структуры і разнастайнасці [[Планетная сістэма|планетных сістэм]]. Для гэтага, разглядаючы мноства зорак, неабходна дасягнуць некалькіх мэт: * Вызначыць, колькі планет, падобных да Зямлі, і вялікіх планет знаходзяцца каля прыдатнай для жыцця зоны (для ўсіх спектральных тыпаў зорак). * Вылічыць дыяпазон памераў і формаў арбіт гэтых планет. * Ацаніць колькасць планет, размешчаных у мультызоркавых сістэмах. * Вызначыць дыяпазон памераў арбіты, яркасці, дыяметра, масы і шчыльнасці кароткаперыядычных [[Планета-гігант|планет-гігантаў]]. * Выявіць дадатковых членаў у кожнай знойдзенай планетарнай сістэме, выкарыстоўваючы іншыя методыкі. * Вывучыць уласцівасці тых зорак, у якіх выяўлены планетарныя сістэмы. * Меркавалася, што ў найбліжэйшыя 2 гады «Кеплер» выявіць прыкладна 50 планет, падобных да Зямлі паводле свайго хімічнага саставу. «Кеплер» зусім не падобны да «[[Хабл (тэлескоп)|Хабла]]». Запушчаны на нізкую калязямную арбіту «Хабл» неаднаразова рамантавалі, і па камандзе з цэнтра «Хабл» можна паварочваць у любы бок. «Кеплер» абарачаецца вакол Сонца і накіраваны на пэўны ўчастак неба — уздоўж датычнай да нашага рукава галактыкі, у кірунку да яе цэнтра. Тэлескоп бесперапынна адсочвае гэты ўчастак, знаходзячы экзапланеты па зменах інтэнсіўнасці зоркі. == Гл. таксама == * [[TESS]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.kepler.nasa.gov Афіцыйны сайт місіі Кеплер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160123184837/http://kepler.nasa.gov/ |date=23 студзеня 2016 }} * [http://www.ballaerospace.com/page.jsp?page=72 Сайт кампаніі «Ball Aerospace»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303143526/http://www.ballaerospace.com/page.jsp?page=72 |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://archive.stsci.edu/prepds/kepler_hlsp/ Фотаметрыя Кеплера для першых 5 планет] * [http://www.kepler.arc.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=98 Апошнія вынікі місіі Кеплер ад 02.02.2011] {{ref-en}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110211232635/http://www.kepler.arc.nasa.gov/news/nasakeplernews/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=98 |date=11 лютага 2011 }} {{Экзапланеты}} {{Касмічныя тэлескопы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Касмічныя тэлескопы]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША]] [[Катэгорыя:Экзапланеталогія]] [[Катэгорыя:НАСА]] [[Катэгорыя:Астранамічны спадарожнік «Кеплер»]] [[Катэгорыя:Астрасейсмалогія]] [[Катэгорыя:Іаган Кеплер]] 71fainymkmayhtbb7f0s9g287sqj0i3 0 264474 5161079 4180949 2026-07-05T05:05:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161079 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} [[File:Amer Fort world Heritage.JPG|thumb|Выгляд знутры]] '''Амбе́р''', або '''Аме́р''' ({{lang-hi|आमेर दुर्ग}}) — [[Абарончае збудаванне|фартыфікацыйна]]-[[палац]]авае збудаванне ў [[Індыя|індыйскім]] штаце [[Раджастхан]]. У нашы дні ўваходзіць у склад горада [[Джайпур]]. Пабудавана ў другой палове [[16 стагоддзе|XVI]] - пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. на месцы больш старажытнага ўмацавання [[11 стагоддзе|XI]] ст. Да заснавання Джайпура з'яўлялася ваенным і адміністрацыйным цэнтрам дзяржавы [[раджпуты|раджпутаў]]. Падзелена на чатыры сектары, кожны з якіх мае асобную браму і двор. Складанай часткай крэпасці з'яўляецца Шыш-Махал, былая рэзідэнцыя амберскіх [[манарх]]аў. Асноўны будаўнічы матэрыял — жоўты [[пясчанік]]. Акрамя таго, для дэкарацый выкарыстоўваліся [[мармур]] і [[граніт]]. Амбер — адна з найбольш вядомых славутасцяў Джайпура. Разам з іншымі [[Горныя крэпасці Раджастхана|крэпасцямі Раджастхана]] ўключана ў спіс [[Сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Amber Fort}} * [http://www.amberfort.org Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150818033553/http://www.amberfort.org/ |date=18 жніўня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крэпасці Індыі|Амбер]] [[Катэгорыя:Палацы Індыі|Амбер]] io4y8rv82n0t4foaa96po6klif4lh5c 0 281283 5161062 5152108 2026-07-05T01:51:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161062 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Крупіца (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Крупіца |выява = Крупица, Минский район, Минская область, Беларусь 16.jpg |подпіс = Дом культуры |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Крупі́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krupica}}, {{lang-ru|Крупица}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014706&q_id=5452057|title=Решение Минского районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 99 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. Размешчана за 27 км на поўдзень ад [[Мінск]]а, за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Міханавічы (станцыя)|Міханавічы]]<ref name="БЭ8">{{крыніцы/БелЭн|8к}}</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === [[Файл:Hanna Kunegunda Radzivił (Chaleckaja). Ганна Кунэгунда Радзівіл (Халецкая) (H. Lajbovič, 1758).jpg|міні|злева|{{нп5|Ганна Кунегунда Халецкая|Ганна (Анна) Кунегунда Халецкая|d|Q64024983}}, па якой Крупіца перайшла да [[Радзівілы|Радзівілаў]]|250x250пкс]] Землі вядомыя прынамсі з пачатку XVIII стагоддзя, маёнтак уласнасці [[Халецкія|Халецкіх]] у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. {{нп5|Ганна (Анна) Халецкая|Ганна (Анна) Халецкая|d|Q64024983}} ў шлюбе з [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхтам Радзівілам]] перадала яму гэтыя землі як пасаг, апошні заклаў побач новы маёнтак, названы ў гонар жонкі [[Анопаль (вёска)|Анопаль]]. Анопаль стаў цэнтрам уладанняў, да якіх адносілася Крупіца. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Па Альбрэхце маёнткам і вёскай валодаў яго сын [[Дамінік Радзівіл (1754—1798)|Дамінік Радзівіл]]. Пасля Дамініка Радзівіла маёнткам валодаў яго сын {{нп5|Аляксандр Радзівіл|Аляксандр Радзівіл|d|Q122189830}}. Пасля 1861 года ў [[Самахвалавіцкая воласць|Самахвалавіцкай воласці]] Мінскага павета. У 1863 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], у якім на 1892 год вучыліся 83 хлопчыкі і 2 дзяўчынкі. Краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] ў другой палове XIX стагоддзя згадваў пра крыніцу, якой мясцовыя людзі прыпісвалі цудадзейныя ўласцівасці лячэння вачэй{{Sfn|SgKP|1883|s=729}}. У 1888 годзе сярод землеўладальнікаў у вёсцы Крупіца былі: [[Сялянства|селянін]] [[Каталіцтва|каталік]] Алаізій Антонаў Вайцяхоўскі{{efn|Алаізій Вайцяхоўскі (1824/1825— 22 красавіка 1887), [[commons:File:Aloizy Wojciechowski, Frańciszka Wojciechowska, Jana, Aleksander, Anopaĺ. Алаізі Вайцяхоўскі, Францішка Вайцяхоўская, Яна, Аляксандр, Анопаль.jpg|пахаваны на могілках у Анопалі]].}} (6 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі), селянін каталік Лаўрэнцій Іванаў Вайцяхоўскі (15 1⁄3 дзесяціны), [[Праваслаўе|праваслаўны]] селянін Карп Фёдараў Грыб (15 1⁄3 дзесяціны), праваслаўны селянін Карл Іосіфаў Лянкевіч (3⁄8 дзесяціны), праваслаўны селянін Іосіф Іванаў Ламак (15 1⁄3 дзесяціны), праваслаўны селянін Нікіфар Мікалаеў Пінчук (¼ дзесяціны){{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=}}. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы былі кузня, [[хлебазапасны магазін]], царква на могілках ([[Пяцеўшчына]]), народнае вучылішча. === Найноўшы час === [[Файл:Крупица, Минский район, Минская область, Беларусь 10.jpg|міні|Крупіца, 2019 г.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1924 годзе была пачатковая школа, вучылася 80 вучняў. З 20 жніўня 1924 года цэнтр сельсавета [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]], з 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1930-я гады праведзена прымусовая<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2839830|title=Списки жертв — Рысь Павел Прокофьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-30|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130014954/https://base.memo.ru/person/show/2839830|url-status=dead}}</ref> [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Новы Быт»<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519392_z15_53.681676,27.537102|title=Карта РККА окрестностей Минска - 1:25K - вуліца Савецкая 18, Крупіца, Мінскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-30}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1972—1982 гадах праект планіроўкі і забудовы Крупіцы распрацоўваўся архітэктарам [[Руслан Ігаравіч Белагорцаў|Русланам Белагорцавым]]<ref name="БРІАІС">[https://ais.by/users/belogorcev Руслан Игоревич Белогорцев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Насельніцтва == * 1815 год — 21 двор, 187 жыхароў * 1858 год — 158 [[Рэвізская душа|душ]] мужчынскага полу * 1897 год — 66 двароў, 343 жыхары * 1908 год — 53 двары, 611 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=97}} * 1917 год — 66 двароў, 388 жыхароў (з іх 385 [[Беларусы|беларусаў]] і 3 [[яўрэі]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=149}} * 1941 год — 90 двароў, 337 жыхароў * 1998 год — 332 двары, 897 жыхароў, 322<ref name="БЭ8" /> * 1999 год — 973 жыхары * 2009 год — 1029 жыхароў * 2019 год — 1215 жыхароў == Славутасці == * [[Свята-Успенская царква (Крупіца)|Свята-Успенская царква]] (1998) * Помнік землякам, якія загінулі ў Другую сусветную вайну * Мемарыяльны камень каля ўрачэбнай амбулаторыі ў гонар [[Фёдар Ігнатавіч Пастарнацкі|Фёдара Пастарнацкага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Крупіца|413}} * {{крыніцы/БелЭн|8|Крупіца}} — С. 486. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=26|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|729|Krupica|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Krupica}} * {{ГБ|http://globustut.by/krupica/index.htm}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Крупіца| ]] 2u2athlqhjgg8x54dkso0dcga3cyh4l 0 284559 5161104 4421564 2026-07-05T06:06:11Z M.L.Bot 261 5161104 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Грабніцкае |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 19|lat_sec = 57.11 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 47|lon_sec = 09.67 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 1,06 |Шырыня = 0,1 |Плошча = 0,08 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = 2,35 |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы= }} '''Грабні́цкае''' — [[возера]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім]] раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], за 11 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], каля вёскі [[Грабніца (Шумілінскі раён)|Грабніца]], у басейне ракі [[Шэвінка|Шэвінкі]]. Плошча паверхні 0,08 км². Даўжыня 1,06 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 2,35 км. Схілы катлавіны вышынёй 7—9 м, разараныя, у ніжняй частцы да ўрэзу вады расце [[хмызняк]]. На захадзе ўпадае ручай з возера [[Філіпенскае]], на ўсходзе выцякае ручай у [[Заронава (возера)|Заронаўскае]] возера. == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Шумилинский район: карта. Шумилино: план. Оболь: план|адказны=Ред. В.А. Змачинская.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2014|тыраж=2500}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517060932/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=17 мая 2017 }} * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна]] 89uyhzppx6eone5l62ea6x138kkxtgl 0 290327 5160988 5064867 2026-07-04T17:10:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160988 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Козыраўскія могілкі''' — абмежавана дзеючыя могілкі г. [[Мінск]]а, якія знаходзяцца ў гістарычным раёне [[Козырава]] і сучасным мікрараёне [[Мінск-Свет]] паміж вуліцамі [[Брацкая вуліца (Мінск)|Брацкай]], [[Вуліца Германаўская (Мінск)|Германаўскай]], [[Вуліца Ніколы Тэслы (Мінск)|Н. Тэслы]], былым Фізкультурным завулкам і вуліцай [[вуліца Фізкультурная (Мінск)|Фізкультурнай]], недалёк ад чыгуначнай станцыі [[Мінск-Паўднёвы]]. Плошча складае 5,03 га<ref>[http://moikorni.com/ru/kladbischa-minska/29-kozyrevskoe-kladbische Козыревское кладбище] // Сайт «Мои корни»</ref>, год заснавання: [[1917]]<ref>[http://ritorg.by/kozyrevskoe-kladbische.html Козыревское кладбище] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160402075559/http://ritorg.by/kozyrevskoe-kladbische.html |date=2 красавіка 2016 }} // Сайт «Ritorg.by»</ref>. Падзелены на 3 сектары. == Цікавыя факты == * На Козыраўскіх могілках ёсць пахаванні савецкіх салдат, якія загінулі ў [[1944]] годзе, а паводле неправеранай інфармацыі ад мясцовых жыхароў падчас нямецкай акупацыі там пахавалі і некаторых ваеннапалонных чырвонаармейцаў<ref>[http://ripservice.by/kladbischa/kozyrevskoe-kladbishche Козыревское кладбище] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151103114349/http://ripservice.by/kladbischa/kozyrevskoe-kladbishche |date=3 лістапада 2015 }} // Сайт «RIPservice.by»</ref><ref>[http://www.kp.by/daily/23768/142593/ На Козыревском кладбище собираются раскопать братскую могилу]{{Недаступная спасылка}} // «Комсомольская правда в Беларуси» 6.06.2006.</ref>. У пярэдняй частцы сектара 3 ля праходу ўздоўж Фізкультурнага завулка знаходзіцца больш за 10 пахаванняў тых, хто загінуў ці памёр у 1942-47 гг., а таксама асобныя пахаванні тых, хто загінуў у 1922 г[http://niekropali.by/kartka/2501] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925175809/http://www.niekropali.by/kartka/2501 |date=25 верасня 2017 }}. і 1950 г. Таксама, у сектары 3 пахаваны браты Сенько, савецкія падпольшчыкі. * У сектары 2 побач з праходам уздоўж вул. Фізкультурнай знаходзіцца магіла Івана Астраўлянчыка з вершаванай эпітафіяй на беларускай мове<ref>[http://niekropali.by/kartka/2477] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505221712/http://www.niekropali.by/kartka/2477|date=5 мая 2017}}</ref>. * 25 чэрвеня 2007 г. на старонцы Vadim_I_Z у Livejournal карыстальнік пад нікам «Іранічны назіральнік» заявіў, што ў сувязі з планамі будаўніцтва комплекса «[[Мінск-Сіці]]» ў [[2009]] г. будуць ліквідаваны не толькі аэрадром і авіярэмонтны завод, але і Козыраўскія могілкі<ref>[http://vadim-i-z.livejournal.com/912311.html Козыревское кладбище будут сносить!] // Старонка Vadim_I_Z, сайт «Livejournal»</ref>. Але ніякай ліквідацыі так і не адбылося. 28 лістапада 2008 г. на старонцы Minsk1067 Livejournal інфармацыя была аправергнута карыстальнікам Vadim_I_Z спасылкай на словы дырэктара Спецкамбіната камунальна-пабытовага абслугоўвання М. П. Ракевіча, што згодна закону аб пахаванні могілкі могуць быць ліквідаваны толькі праз 100 год пасля апошняга пахавання, пры гэтым на іх месцы магчыма толькі арганізацыя паркавай зоны<ref>[http://minsk1067.livejournal.com/188762.html Козыревское кладбище, кажется, всё-таки не будут сносить] // Старонка «Минск История и современность» сайт «Livejournal»</ref>. * На тэрыторыі могілак, паводле звестак протаіерэя П. Баянкова, у абмежаваны дасавецкі час дзейнічала Свята-Нікольская царква<ref>[http://vsr.mil.by/2014/08/21/minsk-gorod-zabytoj-vojny/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161115053521/http://vsr.mil.by/2014/08/21/minsk-gorod-zabytoj-vojny/|date=15 лістапада 2016}}</ref>, але гісторык [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Л. Маракоў]], дзед якога быў старастай гэтай царквы, сцвярджаў, што царква знаходзілася ў раёне [[Велікаморская вуліца (Мінск)|вуліцы Велікаморска]]й<ref>Л.В, Моряков [http://samlib.ru/m/rasskaztretijfarc/n82.shtml КОЗЫРЕВСКАЯ ЦЕРКОВЬ] // Портал «Самиздат»</ref>. * На тэрыторыі могілак шматлікія пахаванні, асабліва ў сектарах 1-2 знаходзяцца пад жалезнымі крыжамі, якіх значна больш, чым помнікаў. На люты 2017 г. многія пахаванні былі пазначаны адміністрацыяй могілак, як недагледжаныя<ref>[http://berastouski.blogspot.com/2017/02/blog-post_11.html Козыраўскія могілкі. Царства жалезных крыжоў] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == * Іван Мікалаевіч, [[Браты Сянько|Канстанцін Іванавіч і Уладзіслаў Іванавіч Сянько]] — удзельнікі [[мінскае падполле|мінскага падполля]]. * [[Таццяна Іванаўна Сцёпіна]] (1935—2022) — беларускі мастацтвазнаўца, музейны работнік. * [[Мікалай Лукіч Тарасікаў]] — беларускі жывапісец і графік. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/kozyrevo/kozyrevo1.html Прогулка по Козыреву, часть 1 Козыревское кладбище] // Библиотека Минчанина * [http://niekropali.by/katalog/mogilki/2463 Козыраўскія могілкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170223201602/http://niekropali.by/katalog/mogilki/2463 |date=23 лютага 2017 }} // Сайт «Некропалі Беларусі» * [http://wikimapia.org/3722471/ru/Козыревское-кладбище Козыраўскія могілкі на Wikimapia] * [http://berastouski.blogspot.com/2017/02/blog-post_11.html Козыраўскія могілкі. Царства жалезных крыжоў] // Блог Андрэя Берастоўскага (фотаздымкі 2017 г.) * А. Берастоўскі, У. Валожынскі [https://minsk-old-new.com/places/kladbishcha/kozyraskiya-mogilki Козыраўскія могілкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201017001525/https://minsk-old-new.com/places/kladbishcha/kozyraskiya-mogilki |date=17 кастрычніка 2020 }} // Минск старый и новый {{Могілкі Мінска}} [[Катэгорыя:Могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:1917 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Козырава]] clt8byadknq4gbvarllox2k8vjggzm3 0 306067 5160965 5157555 2026-07-04T14:56:11Z Skatsubo 169741 вычытка, удакладненне 5160965 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Паўночныя могілкі |Арыгінальная назва = |Выява =Могила художника Натана Воронова.JPG |Подпіс выявы = |Каардынаты = 53.9854/27.5532 |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Мінскі раён |Месцазнаходжанне = |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = [[1972]] |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = больш за 100 тыс. чал |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Паўночныя могілкі''' — могілкі каля [[Мінск]]а, знаходзяцца па-за межамі горада на паўночны усход ад вёскі [[Якубовічы (Мінскі раён)|Якубовічы]] (Мінскі раён). Адкрытыя ў 1972 годзе. Усяго на тэрыторыі комплекса пахавана больш за 100 тыс. чал<ref>[http://funeral.by/cemeteries/severnoye Северное кладбище, Минск] // Портал FUNERAL.BY</ref>. == Гісторыя == Паўночныя могілкі складаюцца з трох частак: * '''Паўночныя-1''' — абмежавана дзеючыя. Год адкрыцця: [[1972]], агульная плошча: 81,8571 га<ref name="ritualnyeuslugi.by">[http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html Кладбища Минска и Минского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |date=6 снежня 2021 }} // Сайт "Ритуальные услуги в Минске"</ref>. У [[1986]] г. на тэрыторыі Паўночных могілак пачаў дзейнічаць [[Мінскі крэматорый|крэматорый]] і могілкі былі абсталяваны калумбарыямі. З [[1995]] г. Паўночныя-1 з дзеючых сталі абмежавана дзеючымі. * '''Паўночныя-2''' — абмежавана дзеючыя. Год адкрыцця: [[1999]], агульная плошча: 11,463 га<ref name="ritualnyeuslugi.by"/>. * '''Паўночныя-3''' — абмежавана дзеючыя. Год адкрыцця: [[2004]], агульная плошча: 5,1687 га<ref name="ritualnyeuslugi.by"/>. == Вядомыя людзі, пахаваныя на Паўночных могілках == {{кал|2}} * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі]] ([[1897]]—[[1979]]) — беларускі савецкі тэрапеўт. * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў]] * [[Лідзія Львоўна Арабей]] (1925—2015) — беларуская пісьменніца і літаратуразнавец. * [[Пётр Пятровіч Архангельскі]] * {{нп5|Наіль Мірсаітавіч Ахунаў||ru|Ахунов, Наиль Мирсаитович}} (1930—1989) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант. * [[Аляксандр Іванавіч Багданчук]] * [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]] (1917—1983) — беларускі пісьменнік і перакладчык. * [[Марына Барсток]] (1916—1994) — беларускі літаратуразнавец, паэтэса. * [[Алег Паўлавіч Белавусаў]] * [[Уладзімір Пятровіч Бельскі]] (1955—2012) — беларускі дыпламат, журналіст. * [[Міхась Міхайлавіч Блісцінаў]] (1909—1982) — беларускі празаік, драматург. * [[Барыс Іванавіч Бур’ян]] (1924—2009) — беларускі крытык і празаік. * [[Ядвіга Іосіфаўна Бяганская]] ([[1908]]—[[1992]]) — празаік, перакладчыца. * [[Галіна Ануфрыеўна Васілеўская]] (1927—2017) — беларуская пісьменніца * [[Ніна Барысаўна Ватацы]] (1908—1997) — беларускі бібліёграф. * [[Элеанора Іванаўна Вецер]] ([[1932]]—[[2011]]) — беларускі мастацтвазнавец і грамадскі дзеяч. * [[Васіль Лявонцьевіч Волгін]] * [[Артур Вольскі]] * [[Натан Майсеевіч Воранаў]] * [[Мікалай Аляксандравіч Гарулёў]] (1919—1980) — беларускі паэт, празаік, перакладчык, сцэнарыст і драматург. * [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык]] * [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі]] * [[Леанід Іванавіч Гаўрылкін]] (1935—1989) — беларускі празаік, драматург. * [[Іван Іванавіч Грамовіч]] (1918—1986) — беларускі пісьменнік. * [[Васіль Гроднікаў]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Грушавы]] * [[Кастусь Губарэвіч]] (1907—1987) — беларускі драматург, кінасцэнарыст. * [[Аляксандр Залманавіч Гутковіч]] * [[Іван Міхайлавіч Дзёмін]] * [[Анатоль Андрэевіч Дзялендзік]] (1934—2019) — беларускі драматург, сцэнарыст, празаік. * [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай]] * [[Аляксандр Абрамавіч Дракахруст]] (1923—2008) — расійскі і беларускі журналіст, паэт і перакладчык. * [[Соф’я Юр’еўна Друкер]] * [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]] (1941—2015) — беларускі архітэктар і рэстаўратар. * [[Язэп Зазека]] (1907—1977) — беларускі пісьменнік, навуковец і педагог. * [[Міхаіл Міхайлавіч Зялёнкін]] * [[Яўген Аляксеевіч Ігнацьеў]] * [[Пімен Рыгоравіч Калеснікаў]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Калашнікаў]] * {{нп5|Мікалай Сцяпанавіч Кірылаў||ru|Кириллов, Николай Степанович}} (1930—2007) — рускі мастак-афарміцель, жывапісец. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1991). * [[Рыгор Якаўлевіч Кобец]] * [[Барыс Іванавіч Коўзан]] * [[Фёдар Паўлавіч Красючэнка]] * [[Васіль Ягоравіч Кручкоў]] * [[Рыгор Васілевіч Ксяндзоў]] * [[Уладзімір Ільіч Курган]] ([[1953]]—[[2019]]) — беларускі акцёр і тэатральны педагог. * [[Тамара Нікандраўна Кулакоўская]] * [[Юрый Анатолевіч Курненін]] * [[Мікалай Іванавіч Лазавік]] * [[Іван Андрэевіч Ласкін]] * [[Арон Тэвелевіч Лейзераў]] * [[Дзмітрый Іванавіч Лугаўской]] * [[Анатоль Іосіфавіч Майсеня]] * [[Віктар Яфімавіч Макееў]] * [[Даніла Аляксандравіч Маркаў]] ([[1895]]—[[1976]]) — беларускі неўрапатолаг і фізіятэрапеўт. * [[Аркадзь Іосіфавіч Маўзон]] * [[Якуб Герасімавіч Міско]] * [[Гафар Назаравіч Насардзінаў]] * [[Іван Мікалаевіч Нікітчанка]] * [[Рыгор Восіпавіч Няхай]] * [[Сяргей Ігаравіч Панькоўскі]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Плавінскі]] ([[1952]]—[[2019]]) — беларускі археолаг. * [[Іван Мікалаевіч Пташнікаў]] * [[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч]] (1905—1979) — беларускі драматург, празаік, перакладчык, тэатральны дзеяч, тэатразнавец. * [[Гэлена Людвікаўна Раманоўская]] (1908—1980) — беларуская савецкая пісьменніца і перакладчыца польскай нацыянальнасці. * [[Аляксандр Ануфрыевіч Савіцкі]] (1924—2015) — беларускі пісьменнік, грамадскі дзеяч. * [[Леў Антонавіч Салавей]] ([[1925]]—[[1988]]) — беларускі перакладчык і крытык. * [[Іван Мікалаевіч Сарока]] * [[Ян Скрыган]] * [[Георгій Сяргеевіч Скрыпнічэнка]] * [[Цімафей Мікалаевіч Сяргейчык]] * [[Браніслаў Пятровіч Спрынчан]] * [[Сяргей Якаўлевіч Сухараў]] * [[Вячаслаў Сямёнавіч Сцёпін]] (1934—2018) — беларускі і расійскі філосаф і арганізатар навукі. * [[Казімір Адамовіч Тамашэўскі]] * [[Мікалай Андрэевіч Уласаў]] * [[Уладзімір Канстанцінавіч Федасеенка]] (1926—2018) — беларускі празаік. * [[Янка Хвораст]] — беларускі танцоўшчык, балетмайстар, збіральнік беларускага харэаграфічнага фальклору. * [[Аркадзь Сільвестравіч Хмялеўскі]] * [[Міхаіл Рыгоравіч Ціхановіч]] * [[Юрый Мікалаевіч Цвяткоў]] * [[Яўген Пятровіч Шабан]] (1936—1982) — беларускі драматург, паэт, акцёр, рэжысёр. * [[Павел Рыгоравіч Шарамет]] * [[Іван Браніслававіч Шаціла]] * [[Міхаіл Аляксандравіч Чалісаў]] ([[1898]]—[[1973]]) — урач, вучоны ў галіне псіхіятрыі. {{канец кал}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://ritualnyeuslugi.by/2-severnoe-kladbiwe.html План-схема могілак «Паўночныя-2»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305050448/http://ritualnyeuslugi.by/2-severnoe-kladbiwe.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://ritualnyeuslugi.by/3-severnoe-kladbiwe.html План-схема могілак Паўночныя-3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516115009/http://ritualnyeuslugi.by/3-severnoe-kladbiwe.html |date=16 мая 2017 }} {{Могілкі Мінска}} [[Катэгорыя:Могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:1972 год у Мінску]] 8g9j80c4vshennfiudjo6i0t7id34iw 5160994 5160965 2026-07-04T17:45:16Z M.L.Bot 261 арфаграфія 5160994 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Паўночныя могілкі |Арыгінальная назва = |Выява =Могила художника Натана Воронова.JPG |Подпіс выявы = |Каардынаты = 53.9854/27.5532 |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Мінскі раён |Месцазнаходжанне = |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = [[1972]] |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = больш за 100 тыс. чал |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Паўночныя могілкі''' — могілкі па-за межамі [[Мінск]]а, на паўночны ўсход ад вёскі [[Якубовічы (Мінскі раён)|Якубовічы]] (Мінскі раён). Адкрыты ў 1972 годзе. На тэрыторыі комплекса пахавана больш за 100 тысяч чалавек<ref>[http://funeral.by/cemeteries/severnoye Северное кладбище, Минск] // Портал FUNERAL.BY</ref>. == Гісторыя == Паўночныя могілкі складаюцца з трох частак: * '''Паўночныя-1''' — абмежавана дзеючыя. Год адкрыцця: 1972, агульная плошча: 81,8571 га<ref name="ritualnyeuslugi.by">[http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html Кладбища Минска и Минского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |date=6 снежня 2021 }} // Сайт "Ритуальные услуги в Минске"</ref>. У 1986 годзе на тэрыторыі Паўночных могілак пачаў дзейнічаць [[Мінскі крэматорый|крэматорый]] і на могілках абсталявалі калумбарыі. З 1995 года Паўночныя-1 з дзейных сталі абмежавана дзейнымі. * '''Паўночныя-2''' — абмежавана дзейныя. Год адкрыцця: 1999, агульная плошча: 11,463 га<ref name="ritualnyeuslugi.by"/>. * '''Паўночныя-3''' — абмежавана дзейныя. Год адкрыцця: 2004, агульная плошча: 5,1687 га<ref name="ritualnyeuslugi.by"/>. == Вядомыя людзі, пахаваныя на Паўночных могілках == {{кал|2}} * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі]] ([[1897]]—[[1979]]) — беларускі савецкі тэрапеўт. * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў]] * [[Лідзія Львоўна Арабей]] (1925—2015) — беларуская пісьменніца і літаратуразнавец. * [[Пётр Пятровіч Архангельскі]] * {{нп5|Наіль Мірсаітавіч Ахунаў||ru|Ахунов, Наиль Мирсаитович}} (1930—1989) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант. * [[Аляксандр Іванавіч Багданчук]] * [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]] (1917—1983) — беларускі пісьменнік і перакладчык. * [[Марына Барсток]] (1916—1994) — беларускі літаратуразнавец, паэтэса. * [[Алег Паўлавіч Белавусаў]] * [[Уладзімір Пятровіч Бельскі]] (1955—2012) — беларускі дыпламат, журналіст. * [[Міхась Міхайлавіч Блісцінаў]] (1909—1982) — беларускі празаік, драматург. * [[Барыс Іванавіч Бур’ян]] (1924—2009) — беларускі крытык і празаік. * [[Ядвіга Іосіфаўна Бяганская]] ([[1908]]—[[1992]]) — празаік, перакладчыца. * [[Галіна Ануфрыеўна Васілеўская]] (1927—2017) — беларуская пісьменніца * [[Ніна Барысаўна Ватацы]] (1908—1997) — беларускі бібліёграф. * [[Элеанора Іванаўна Вецер]] ([[1932]]—[[2011]]) — беларускі мастацтвазнавец і грамадскі дзеяч. * [[Васіль Лявонцьевіч Волгін]] * [[Артур Вольскі]] * [[Натан Майсеевіч Воранаў]] * [[Мікалай Аляксандравіч Гарулёў]] (1919—1980) — беларускі паэт, празаік, перакладчык, сцэнарыст і драматург. * [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык]] * [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі]] * [[Леанід Іванавіч Гаўрылкін]] (1935—1989) — беларускі празаік, драматург. * [[Іван Іванавіч Грамовіч]] (1918—1986) — беларускі пісьменнік. * [[Васіль Гроднікаў]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Грушавы]] * [[Кастусь Губарэвіч]] (1907—1987) — беларускі драматург, кінасцэнарыст. * [[Аляксандр Залманавіч Гутковіч]] * [[Іван Міхайлавіч Дзёмін]] * [[Анатоль Андрэевіч Дзялендзік]] (1934—2019) — беларускі драматург, сцэнарыст, празаік. * [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай]] * [[Аляксандр Абрамавіч Дракахруст]] (1923—2008) — расійскі і беларускі журналіст, паэт і перакладчык. * [[Соф’я Юр’еўна Друкер]] * [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]] (1941—2015) — беларускі архітэктар і рэстаўратар. * [[Язэп Зазека]] (1907—1977) — беларускі пісьменнік, навуковец і педагог. * [[Міхаіл Міхайлавіч Зялёнкін]] * [[Яўген Аляксеевіч Ігнацьеў]] * [[Пімен Рыгоравіч Калеснікаў]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Калашнікаў]] * {{нп5|Мікалай Сцяпанавіч Кірылаў||ru|Кириллов, Николай Степанович}} (1930—2007) — рускі мастак-афарміцель, жывапісец. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1991). * [[Рыгор Якаўлевіч Кобец]] * [[Барыс Іванавіч Коўзан]] * [[Фёдар Паўлавіч Красючэнка]] * [[Васіль Ягоравіч Кручкоў]] * [[Рыгор Васілевіч Ксяндзоў]] * [[Уладзімір Ільіч Курган]] ([[1953]]—[[2019]]) — беларускі акцёр і тэатральны педагог. * [[Тамара Нікандраўна Кулакоўская]] * [[Юрый Анатолевіч Курненін]] * [[Мікалай Іванавіч Лазавік]] * [[Іван Андрэевіч Ласкін]] * [[Арон Тэвелевіч Лейзераў]] * [[Дзмітрый Іванавіч Лугаўской]] * [[Анатоль Іосіфавіч Майсеня]] * [[Віктар Яфімавіч Макееў]] * [[Даніла Аляксандравіч Маркаў]] ([[1895]]—[[1976]]) — беларускі неўрапатолаг і фізіятэрапеўт. * [[Аркадзь Іосіфавіч Маўзон]] * [[Якуб Герасімавіч Міско]] * [[Гафар Назаравіч Насардзінаў]] * [[Іван Мікалаевіч Нікітчанка]] * [[Рыгор Восіпавіч Няхай]] * [[Сяргей Ігаравіч Панькоўскі]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Плавінскі]] ([[1952]]—[[2019]]) — беларускі археолаг. * [[Іван Мікалаевіч Пташнікаў]] * [[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч]] (1905—1979) — беларускі драматург, празаік, перакладчык, тэатральны дзеяч, тэатразнавец. * [[Гэлена Людвікаўна Раманоўская]] (1908—1980) — беларуская савецкая пісьменніца і перакладчыца польскай нацыянальнасці. * [[Аляксандр Ануфрыевіч Савіцкі]] (1924—2015) — беларускі пісьменнік, грамадскі дзеяч. * [[Леў Антонавіч Салавей]] ([[1925]]—[[1988]]) — беларускі перакладчык і крытык. * [[Іван Мікалаевіч Сарока]] * [[Ян Скрыган]] * [[Георгій Сяргеевіч Скрыпнічэнка]] * [[Цімафей Мікалаевіч Сяргейчык]] * [[Браніслаў Пятровіч Спрынчан]] * [[Сяргей Якаўлевіч Сухараў]] * [[Вячаслаў Сямёнавіч Сцёпін]] (1934—2018) — беларускі і расійскі філосаф і арганізатар навукі. * [[Казімір Адамовіч Тамашэўскі]] * [[Мікалай Андрэевіч Уласаў]] * [[Уладзімір Канстанцінавіч Федасеенка]] (1926—2018) — беларускі празаік. * [[Янка Хвораст]] — беларускі танцоўшчык, балетмайстар, збіральнік беларускага харэаграфічнага фальклору. * [[Аркадзь Сільвестравіч Хмялеўскі]] * [[Міхаіл Рыгоравіч Ціхановіч]] * [[Юрый Мікалаевіч Цвяткоў]] * [[Яўген Пятровіч Шабан]] (1936—1982) — беларускі драматург, паэт, акцёр, рэжысёр. * [[Павел Рыгоравіч Шарамет]] * [[Іван Браніслававіч Шаціла]] * [[Міхаіл Аляксандравіч Чалісаў]] ([[1898]]—[[1973]]) — урач, вучоны ў галіне псіхіятрыі. {{канец кал}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://ritualnyeuslugi.by/2-severnoe-kladbiwe.html План-схема могілак «Паўночныя-2»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305050448/http://ritualnyeuslugi.by/2-severnoe-kladbiwe.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://ritualnyeuslugi.by/3-severnoe-kladbiwe.html План-схема могілак Паўночныя-3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516115009/http://ritualnyeuslugi.by/3-severnoe-kladbiwe.html |date=16 мая 2017 }} {{Могілкі Мінска}} [[Катэгорыя:Могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:1972 год у Мінску]] iuu8eaimd3njbh32lgi6o9j38z0rphk 0 309550 5161214 5025173 2026-07-05T11:47:40Z Aramanjuk 97441 /* Літаратура */ 5161214 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Уладзіслаў Грыневіч | Псеўданімы = В. Грывіч<br/>Гр-віч<br/>В. Грыневіч | Грамадзянства = {{Расійская імперыя}} → {{USSR}} }} {{Цёзкі2|Грыневіч}} '''Уладзіслаў Адамавіч Грыневіч''' (1897—1978) — заходнебеларускі пісьменнік, [[фатограф]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1897 годзе на хутары Юльянова Параф’янаўскай воласці Віленскага павета Віленскай губерніі (цяпер — вёска [[Струкі (Параф’янаўскі сельсавет)|Струкі]] Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці). Перад вайной вучыўся ў Віленскім хіміка-тэхналагічным вучылішчы. З [[1915]]—[[1918]] гг. [[Бежанства|эвакуіраваны]] ў Расію, быў актывістам беларускіх арганізацый [[Казань|Казані]]: уваходзіў у беларускі гурток «Пралеска», Усебеларускі сход Казані, сход Беларускай Казанскай рады. У [[1921]] г. вярнуўся на Бацькаўшчыну, дзе працаваў рэдактарам газеты «[[Беларуская крыніца|Крыніца]]». У пачатку 1922 г. выехаў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], вучыўся ў Вышэйшым тэхнічным універсітэце ў Празе ([[Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт у Празе|СVUT]]). Прымаў удзел у працы беларускіх арганізацый. Вучобу, відаць, не закончыў і ў 1925—1926 гг. (?){{калі?}} вярнуўся ў Вільню. У [[1925]] г. пераехаў у [[БССР]]. [[29 кастрычніка]] [[1925]] г. згадваўся ў сакрэтным дакладзе ДПУ БССР у ЦК [[КП(б)Б]] «Аб беларуска-эсэраўскім шавіністычным руху», дзе названы «несумненным польскім шпіёнам». Быў [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсаваны]]. Звестак аб яго жыцці з 1930 да 1955 г. няма. Прыкладна з 1955 г. жыў у Бярозе. Дэбютаваў у 1918 г. Друкаваўся на старонках «[[Беларускі шлях (1918)|Беларускага шляху]]», «[[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкай думкі]]», «[[Родныя гоні (1927)|Родных гоняў]]» і інш. Быў адзіным у тагачасным заходнебеларускім руху [[празаік]]ам, хто засцерагаў сваё аўтарскае права. Захапляўся фатаграфіяй. У 1930 г. Беларускае культурнае таварыства ў Вільні арганізавала мастацка-этнаграфічную выстаўку, на якой экспанаваліся малюнкі [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], абразы і малюнкі [[Пётра Сергіевіч|Пятра Сергіевіча]] і этнаграфічныя фотаздамкі Грыневіча. У старасці працаваў у Бярозаўскай школе № 1 кіраўніком фатаграфічнага гуртка. === Сям’я === Жонка — Ганна Уладзіміраўна, у дзявоцтве Багдановіч, — паходзіла з вёскі [[Лазова (Бярозаўскі раён)|Лазова]], сваякі выехалі ў Польшчу. Дачка — Галіна Уладзіславаўна — выкладчыца ў [[БрДТУ|Брэсцкім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]], памерла ў 2006 г. Унук жыў у Расіі. Пахаваны на старых могілках у Бярозе. == Працы == * На рэках Бабілёну / В. Грыневіч // Беларускі шлях. — 1918. — № 73. — С.; № 75. — С.; № 78. — С.; № 84 — 86. — С. (Перадрук: ARCHE. — 2009. — № 3(78). — Сакавік. — С. 613—621. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Маракоў, Л.'' Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794―1991: Энцыклапедычны даведнік: У 3 т. / Леанід Маракоў. Т. 1: Абрамовіч — Кушаль. — Мн.: Athenaeum, 2002. — 479 с. — ISBN 985-6374-04-9. * Перед крутым поворотом: Тенденции в политической и духовной жизни Беларуси (1925—1928 гг.): Отражение времени в архивных документах / БелНИИДАД и др.; [Авт.-сост.: Р. П. Платонов (рук.) и др.; Под общ. ред. Р. П. Платонова]. — Мн.: БелНИИДАД, 2001. — 309, [1] с. — ISBN 985-6099-70-6. * ''Кнырэвіч, С., Сінкевіч, М.'' [http://mediana.by/rubriki/chitalnyj-zal/2105-vernutae-imya-ljos-nevyadomaga-nam-pismennika-redaktara-fatografa.html Вернутае імя]. 2020 [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] {{DEFAULTSORT:Грыневіч Уладзіслаў}} 685wcnohw3no5inoj4mn0lprgnria46 14 317309 5161109 4073713 2026-07-05T06:16:21Z DzBar 156353 шаблон 5161109 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Кнігі|-1|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле стагоддзяў|01]] [[Катэгорыя:Літаратура I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі ў грамадскім набытку]] t6l3lsi3h7uas8x4zddndyh5sxnky7v 5161110 5161109 2026-07-05T06:16:54Z DzBar 156353 5161110 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Кнігі|1|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле стагоддзяў|01]] [[Катэгорыя:Літаратура I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы I стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі ў грамадскім набытку]] 280nw2pqfq0ioefztv08wd53b8eauiu 14 317322 5161107 4074454 2026-07-05T06:14:14Z DzBar 156353 шаблон 5161107 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Кнігі|14|стагоддзя}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле стагоддзяў|14]] [[Катэгорыя:Літаратура XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі ў грамадскім набытку]] hje5l7bg1ozx5s4f6bjsb4nxrebsqjx 0 331667 5161045 3267658 2026-07-05T00:13:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161045 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Краснічын |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Kraśniczyn}} |Герб = POL gmina Kraśniczyn COA.svg |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Краснастаўскі |Салецтвы = 20 |Цэнтр = [[Краснічын]] |Заснавана = |Глава = Малгажата Сапеха |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 4383 |Год = 2004 |Шчыльнасць = 39,8 |Плошча = 110,02 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 606062 |Тэлефонны код = 82 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = LKS |Сайт = http://www.krasniczyn.lubelskie.pl/ |Заўвагі = }} '''Красні́чын'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Kraśniczyn}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Краснастаўскі павет|Краснастаўскага павета]] [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Краснічын|Краснічыне]]. Плошча гміны складае 110,02 км². Станам на [[2004]] год у гміне Краснічын пражывалі 4383 чалавекі, шчыльнасць — 39,8 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 20 [[салецтва]]ў. <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.krasniczyn.lubelskie.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160613163331/http://www.krasniczyn.lubelskie.pl/ |date=13 чэрвеня 2016 }} {{Краснастаўскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Краснастаўскага павета]] nslco1its0qp088smsh4rwet3gho6jp 0 335389 5160947 5072653 2026-07-04T13:48:44Z ~2026-38032-06 170680 5160947 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Кубак Амерыкі |арыгінальнае = Copa América |лагатып = Copa America wordmark.svg |шырыня = 300px |арганізацыя = [[КАНМЕБОЛ]] |кол-ць каманд = 16 |заснаваны = [[Кубак Амерыкі па футболе 1916|1916]] |рэгіён = [[Паўднёвая Амерыка]] |дзеючыя чэмпіёны = [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] (16-ы тытул, 2024) |паспяховая каманда = [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] (16 тытулаў) |сайт = https://copaamerica.com/ |апошні розыгрыш = [[Кубак Амерыкі па футболе 2024|2024]] }} [[Файл:Copa america trofeo.jpg|міні|злева|]] [[Файл:Copa 100 (26454062733).jpg|міні|]] '''Кубак Амерыкі''' ({{lang-es|Copa América}}), раней (да 1975 года) '''Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі''' ({{lang-es|Campeonato Sudamericano de Fútbol}}), — міжнародны турнір па [[футбол]]е паміж зборнымі з [[КАНМЕБОЛ]]. Найстарэйшы міжнародны кантынентальны футбольны турнір. Спаборніцтва вызначае чэмпіёнаў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. З 1990-х гадоў да ўдзелу таксама запрашаюцца зборныя з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і [[Азія|Азіі]]. З [[Кубак Амерыкі па футболе 1993|1993 года]] на кубку Амерыкі ўдзельнічаюць 12 каманд — усе 10 зборных з КАНМЕБОЛ і яшчэ дзве дадатковыя зборныя з іншых канфедэрацый. У кожным розыгрышы з 1993 года прымала ўдзел [[Зборная Мексікі па футболе|зборная Мексікі]], а таксама яшчэ адна зборная з [[КАНКАКАФ]], за выключэннем [[Кубак Амерыкі па футболе 1999|Кубка Амерыкі 1999 года]], калі на турнір была запрошана [[Зборная Японіі па футболе|зборная Японіі]]. [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|Кубак Амерыкі 2016 года]], прысвечаны стагоддзю правядзення чэмпіянату, уключаў у свой фармат 16 каманд — 10 з КАНМЕБОЛ і 6 з КАНКАКАФ. Два фіналы зборнай Мексікі (у [[Кубак Амерыкі па футболе 1993|1993]] і [[Кубак Амерыкі па футболе 2001|2001]] гадах) з’яўляюцца найлепшым дасягненнем каманды не з Паўднёвай Амерыкі на чэмпіянаце. Восем з дзесяці зборных КАНМЕБОЛ (усе акрамя [[Зборная Эквадора па футболе|Эквадора]] і [[Зборная Венесуэлы па футболе|Венесуэлы]]) выйгравалі спаборніцтва па меншай меры адзін раз з 1916 года, пачынаючы з якога было праведзена 45 розыгрышаў. Зборныя [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвая]] і [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] выйгралі найбольшую колькасць тытулаў (па 15 чэмпіянатаў), а [[Зборная Чылі па футболе|зборная Чылі]] выйграла першы чэмпіянат [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|у 2015 годзе]] і [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|праз]] год стала двухразовым чэмпіёнам. [[Аргенціна]] прымала ў сябе чэмпіянат найбольшую колькасць разоў — дзевяць, у тым ліку першы розыгрыш у 1916 годзе. У 2016 годзе [[ЗША]] сталі адзінай краінай не з Паўднёвай Амерыкі, якая прымала турнір. Тры разы (у [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|1975]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1979|1979]] і [[Кубак Амерыкі па футболе 1983|1983]] гадах) турнір праводзіўся ў некалькіх краінах Паўднёвай Амерыкі. Кубак Амерыкі з’яўляецца адным з самых прэстыжных і самых папулярных футбольных спаборніцтваў у свеце. Каманда з КАНМЕБОЛ, якая займае найвышэйшае месца на турніры, мае права (але не абавязана) прымаць удзел у наступным розыгрышы [[Кубак Канфедэрацый па футболе|Кубка канфедэрацый]]. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} {{Пераможцы Кубка Амерыкі па футболе}} {{Міжнародны футбол}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе| ]] [[Катэгорыя:КАНМЕБОЛ]] rs5suj7ar4hvykz3gqhqa2pat7hw7a5 0 335843 5160948 4922319 2026-07-04T13:50:42Z ~2026-38032-06 170680 5160948 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага матча |назва = Фінал Кубка Амерыкі 2016 |арыгінальнае = {{lang-en|Copa America Centenario Final}} |турнір = [[Кубак Амерыкі па футболе 2016]] |каманда1 = [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |каманда1краіна = {{Сцяг|Аргенціна||30px}} |каманда1лік = 0 |каманда2 = [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] |каманда2краіна = {{Сцяг|Чылі||30px}} |каманда2лік = 0 |дэталі = Зборная Чылі атрымала перамогу ў [[серыя пенальці|серыі пенальці]]. |дата = [[26 чэрвеня]] [[2016]] |стадыён = [[Метлайф-стэдыум|Метлайф Стэдыум]] |горад = [[Іст-Ратэрфорд]] |ігрок_матча1а = {{Сцяг Чылі}} [[Клаўдзіа Брава]] |арбітр = {{сцяг Бразіліі}} Эбер Лопіс |надвор'е = Ясна<br/>16[[Градус Цэльсія|°С]]<br/>[[Вільготнасць паветра]] — 81% |папярэдні = [[Фінал Кубка Амерыкі па футболе 2015|2015]] |наступны = [[Фінал Кубка Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Фінал Кубка Амерыкі 2016 года''' стаў 19-м фіналам [[Кубак Амерыкі па футболе|самай важнай футбольнай падзеі]] Лацінскай Амерыкі, завяршыўшы розыгрыш [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|Кубка Амерыкі 2016]], футбольнага турніру, які праводзіцца пад эгідай [[КАНМЕБОЛ]] сярод нацыянальных зборных краін рэгіёна. Матч прайшоў [[26 чэрвеня]] [[2016]] года на стадыёне «[[Метлайф-стэдыум|Метлайф Стэдыум]]» у [[Іст-Ратэрфорд]]зе. == Шлях да фіналу == {| width="100%" style="text-align:center" |- valign=top bgcolor=#99ccff " !colspan=2 style="width:1*"|{{Сцяг Аргенціны}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] !Раўнд !colspan=2 style="width:1*"|{{Сцяг Чылі}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] |- valign=top bgcolor=#c1e0ff |Апанент |Вынік |bgcolor=#c1e0ff|[[Кубак Амерыкі па футболе 2015#Турнір|Групавы этап]] |Апанент |Вынік |- |{{Футбол CHI}} |2:1 |bgcolor=#c1e0ff|Матч 1 |{{Футбол ARG}} |1:2 |- |{{Футбол PAN}} |5:0 |bgcolor=#c1e0ff|Матч 2 |{{Футбол BOL}} |2:1 |- |{{Футбол BOL}} |3:0 |bgcolor=#c1e0ff|Матч 3 |{{Футбол PAN}} |4:2 |- |colspan="2" align=center|'''Група D''' {{Футбол табліца}} {{ФТ-каманда|1|'''{{Футбол|Аргенціна}}'''|3|0|0|10|1|колер=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{Футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|колер=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{Футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|колер=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{Футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|колер=pink}} {{Футбол табліца канец}} |bgcolor=#c1e0ff|Выніковыя<br />табліцы |colspan="2" align=center|'''Група D''' {{Футбол табліца}} {{ФТ-каманда|1|{{Футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|колер=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|'''{{Футбол|Чылі}}'''|2|0|1|7|5|колер=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{Футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|колер=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{Футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|колер=pink}} {{Футбол табліца канец}} |- valign=top bgcolor=#c1e0ff |Апанент |Вынік |bgcolor=#c1e0ff|[[Кубак Амерыкі па футболе 2015#Плэй-оф|Плэй-оф]] |Апанент |Вынік |- |{{Футбол VEN}} |4:1 |bgcolor=#c1e0ff|1/4 фіналу |{{Футбол MEX}} |7:0 |- |{{Футбол USA}} |4:0 |bgcolor=#c1e0ff|1/2 фіналу |{{Футбол COL}} |2:0 |} == Статыстыка матча == {{footballbox |date=[[26 чэрвеня]] [[2016]] |time=19:00 [[UTC-5]] |team1= [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] {{Сцяг Аргенціны}} |score= 0:0 (0:0, 0:0, 0:0) <br/> (2:4 [[Серыя пенальці|пен.]]) |report=[http://www.ca2016.com/matches/32 Пратакол] |team2= {{Сцяг Чылі}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] |goals1= |goals2= |stadium=[[Метлайф-стэдыум|Метлайф Стэдыум]], [[Іст-Ратэрфорд]] |attendance= |referee={{сцяг Бразіліі}} Эбер Лопіс }} {| align=center cellspacing=0 width="100%" style="background:#0000; border=0; font-size:90%;" |- |align=center rowspan=2 width="15%"| |width="24%"| |width="13%" align=center|'''[[Пасляматчавыя пенальці|Пенальці]]''' |width="24%"| |align=center rowspan=2 width="15%"| |- |align=right valign=top| [[Ліянель Месі|Месі]] {{пенпромах|міма}}<br /> [[Хаўер Маскерана|Маскерана]] {{пенгол}}<br /> [[Серхіа Агуэра|Агуэра]] {{пенгол}}<br /> [[Лукас Білья|Білья]] {{пенпромах|брамнік}}<br /> |align=center valign=top|2:4 |valign=top| {{пенпромах|брамнік}} [[Артура Відаль|Відаль]] <br /> {{пенгол}} [[Нікалас Кастылья|Кастылья]] <br /> {{пенгол}} [[Чарлес Арангіс|Арангіс]] <br /> {{пенгол}} [[Жан Басежур|Басежур]] <br /> {{пенгол}} [[Франсіска Сільва|Сільва]] <br /> |} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg16h |pattern_b = _arg16h |pattern_ra = _arg16h |pattern_sh = _adidasblack |pattern_so = _arg16h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Аргенціна }} |{{Football kit |pattern_la = _chi16h |pattern_b = _chi16H |pattern_ra = _chi16h |pattern_sh = _darkblue_stripes |pattern_so = _chi16h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = 0000E6 |title = Чылі }} |} {| style="width:100%" |- |style="vertical-align:top; width:40%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |Бр ||'''1''' ||[[Серхіа Рамера]] |- |Аб ||'''4''' ||[[Габрыэль Меркада]] |- |Аб ||'''17'''||[[Нікалас Атамендзі]] |- |Аб ||'''13'''||[[Раміра Фунес Моры]] |- |Аб ||'''16'''||[[Маркас Роха]] || {{выдалены|0|43}} |- |ПА ||'''6''' ||[[Лукас Білья]] |- |ПА ||'''14'''||[[Хаўер Маскерана]] || {{ЖК|37}} |- |ПА ||'''19'''||[[Эвер Банега]] || || {{з поля|111}} |- |ПА ||'''7'''||[[Анхель Дзі Марыя]] || || {{з поля|57}} |- |Нап ||'''10'''||[[Ліянель Месі]] {{капітан спорт}} || {{ЖК|40}} |- |Нап ||'''9''' ||[[Гансала Ігуаін]] || || {{з поля|70}} |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |ПА ||'''5'''||[[Маціяс Краневітэр]] || {{ЖК|94}} || {{на поле|67}} |- |Нап ||'''11'''||[[Серхіа Агуэра]] || || {{на поле|70}} |- |ПА ||'''18''' ||[[Эрык Ламела]] || || {{на поле|111}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнер:''' |- |colspan=4|{{Сцяг Аргенціны}} [[Херарда Марціна]] |} |valign="top"|[[Выява:ARG-CHI 2016-06-26.svg|300px]] |style="vertical-align:top; width:50%"| {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| !!width=25| |- |Бр ||'''1''' ||[[Клаўдзіа Брава]] {{капітан спорт}} |- |Аб ||'''6''' ||[[Хасэ Педра Фуэнсаліда]] || || {{з поля|80}} |- |Аб ||'''17'''||[[Гары Медэль]] |- |Аб ||'''18'''||[[Гансала Хара]] |- |Аб ||'''4'''||[[Маўрысіа Ісла]] |- |ПА ||'''15'''||[[Жан Басежур]] || {{ЖК|52}} |- |ПА ||'''20'''||[[Чарлес Арангіс]] || {{ЖК|69}} |- |ПА ||'''8''' ||[[Артура Відаль]] || {{ЖК|37}} |- |ПА ||'''21'''||[[Марсела Дыяс]] || {{выдалены|2|16|28}} |- |Нап ||'''7''' ||[[Алексіс Санчэс]] || || {{з поля|104}} |- |Нап ||'''11'''||[[Эдуарда Варгас]] || || {{з поля|109}} |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |Нап ||'''22''' ||[[Эдсан Пуч]] || || {{на поле|80}} |- |ПА ||'''5''' ||[[Франсіска Сільва]] || || {{на поле|104}} |- |Нап ||'''16'''||[[Нікалас Кастылья]] || || {{на поле|109}} |- |colspan=3|'''Галоўны трэнер:''' |- |colspan=3|{{Сцяг Іспаніі}} [[Хуан Антоніа Піцы]] |} |} {| cellpadding="1" cellspacing="0" style="background: #fff5ee; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=50% |- bgcolor=#abcdef style="color:white;" !Статыстыка |align=center|{{Сцяг Аргенціны}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |align=center|{{Сцяг Чылі}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] |- |Удары (у створ)||align=center|14 (4)||align=center|8 (6) |- |Парушэнні||align=center|13||align=center|22 |- |Вуглавыя||align=center|9||align=center|4 |- |Афсайды||align=center|0||align=center|5 |- |Валоданне мячом||align=center|46 %||align=center|54 % |- |Жоўтыя карткі||align=center|3||align=center|4 |- |Чырвоныя карткі||align=center|1||align=center|1 |- |Колькасць пасаў (дакладных)||align=center|506 (399)||align=center|651 (565) |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ca2016.com/ Афіцыйны сайт Кубка Амерыкі 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160627183025/http://www.ca2016.com/ |date=27 чэрвеня 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Фіналы Кубка Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у спорце|Футбол]] [[Катэгорыя:2016 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Матчы зборнай Аргенціны па футболе]] [[Катэгорыя:Матчы зборнай Чылі па футболе]] ktwuhu4tv6gj25srn716atde30acvsp 0 339363 5161179 5068441 2026-07-05T09:55:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161179 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Купон}} [[Файл:Stamp US 1966 5c Cassatt with Zippy.jpg|thumb|Марка [[ЗША]] з купонам.]] '''Купо́н''' ({{lang-en|label}}<ref>{{cite web|url=http://www.askphil.org/b25l.htm|title=Label; Label, commemorative; Label, dominical; Labeled stamps; Label, semi-postal|work=Glossary of Stamp Collecting Terms — L|publisher=AskPhil; Collectors Club of Chicago|lang=en|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/65k9ZambO?url=http://www.askphil.org/b25l.htm|archivedate=26 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://stamps8.com/blog//index.php?blog=2&title=stamp_with_label_attached&more=1&c=1&tb=1&pb=1 «Stamps news and stories».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100213071752/http://stamps8.com/blog/index.php?blog=2&title=stamp_with_label_attached&more=1&c=1&tb=1&pb=1 |date=13 лютага 2010 }}{{ref-en}}{{v|12|12|2008}}</ref>, ''coupon''<ref>{{cite web|url=http://www.askphil.org/b25c.htm|title=Coupon|work=Glossary of Stamp Collecting Terms — C|publisher=AskPhil; Collectors Club of Chicago|lang=en|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/65k9a1JHg?url=http://127.0.0.1/|archivedate=26 лютага 2012|url-status=live}}</ref> або ''tab''<ref>[http://www.kenmorestamp.com/stamp-glossary.asp «Kenmore Stamps».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319144646/http://www.kenmorestamp.com/stamp-glossary.asp |date=19 сакавіка 2012 }}{{ref-en}}{{v|12|12|2008}}</ref>) — частка марачнага аркуша, аддзеленая ад [[паштовая марка|паштовых марак]] [[Перфарацыя|перфарацыяй]] або вузкім белым полем у [[Зубцоўка|беззубцовых]] марак. Купон не з'яўляецца [[Знак паштовай аплаты|знакам паштовай аплаты]], не мае [[Намінал|наміналу]] і слова «''[[Пошта]]''». Ён узнікае або праз спецыяльнае размяшчэнне марак у аркушы, або з мэтай паведамлення дадатковай інфармацыі ці дэкаратыўнага афармлення маркі. Купоны бываюць гарызантальныя (збоку), вертыкальныя (зверху або знізу) і прамежкавыя (пасярод марак). == Гісторыя і апісанне == Маюцца розныя версіі паходжання купона. У адпаведнасці з першай, купоны з'явіліся для зручнасці падліку марак у прадажным марачным аркушы, колькасць якіх павінна была быць круглай. Калі па ўмовах друку (памер аркуша і памер маркі) гэтага не атрымлівалася, лішнія марачныя месцы займалі купоны. Напрыклад, калі на аркушы былі 42 асобнікі (6 × 7), друкавалі 40 марак і 2 купоны. Радзей купон атрымлівалі з паласы паперы (поля), што аддзяляла сектары ў тыпаграфскім [[Аркуш|аркушы]], напрыклад, на марцы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] з партрэтам [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]] [[1959]] г. або праз дадатковую лінію перфарацыі на шырокім полі аркуша — на некаторых марках СССР серыі «''25-годдзе першынцаў савецкай індустрыі''» [[1958]] г. Купон таксама часам адрываўся падчас праходжання паштовым адпраўленнем пошты (гашэння). На купоне таксама размяшчаліся ўмовы дастаўкі карэспандэнцыі, напрыклад, дастаўляць або не дастаўляць у выхадныя і святочныя дні (своеасаблівая інструкцыя для [[Паштальён|паштальёнаў]]). Купоны, якія выкарыстоўваліся для падліку марак у аркушы, першапачаткова былі пустымі — на іх адсутнічалі надпісы або малюнкі, але потым гэтыя месцы сталі выкарыстоўваць для нанясення розных знакаў, малюнкаў, тэкстаў службовага, [[Рэклама|рэкламнага]] або дэкаратыўнага характару. У сучаснасці аформлены купон з'яўляецца дадаткам да зместу малюнка або тэксту на паштовай марцы, з якой ён надрукаваны. Марачныя аркушы з купонамі друкуюцца ў многіх краінах. == Філатэлістычныя аспекты == Марка з асобным купонам захоўвае ўсе ўласцівасці знака паштовай аплаты, аднак у [[Філатэлія|філатэлістычных]] калекцыях гэта жа марка з купонам ацэньваецца вышэй. Купон, аддзелены ад маркі, не мае ніякай каштоўнасці — ні намінальнай, ані філатэлістычнай. == Цікавыя факты == Купоны дзяржаўнай пошты ў розны час у розных краінах выкарыстоўваліся для [[Палітыка|палітычнай]] і [[Рэлігія|рэлігійнай]] [[Прапаганда|прапаганды]], размяшчэння [[Паэзія|паэтычных]] і [[Проза|празаічных]] тэкстаў, інфармацыі аб будучых падзеях, [[Рэклама|рэкламы]] і нават як [[Латарэя|латарэйныя білеты]]. == Гл. таксама == * [[Гатар, філатэлія]] * [[Міжнародны адказны купон]] {{зноскі}} == Літаратура == * Азбука филателиста // Филателия. — 1994. — № 12. — С. 52. * ''Алойц В.'' [http://pk.awards-su.com/2005/white-kupon/white-kupon.htm Тайны белых купонов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161210024919/http://pk.awards-su.com/2005/white-kupon/white-kupon.htm |date=10 снежня 2016 }} // Петербургский коллекционер. — 2005. — № 1 (31). — С. 44. * Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. статьи, начинающиеся на [http://www.philately.h14.ru/BS/K.html ''Купон''], [http://www.philately.h14.ru/BS/L.html ''Листы марок с купонами''] и [http://www.philately.h14.ru/BS/N.html ''Надпечатки купона''].] * [http://standard-collection.ru/en/catalogs/3-philately/7-1992-2009.html Каталог листов марок 1992—2009. Российская Федерация] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211019000122/https://www.standard-collection.ru/en/catalogs/3-philately/7-1992-2009.html |date=19 кастрычніка 2021 }} / Под ред. [[Загорский, Валерий Борисович|В. Б. Загорского]]. — {{СПб.}}: [[Стандарт-Коллекция]], 2009. — 72 с. — ISBN 978-5-902275-41-1.{{v|20|4|2011}} (Включает описание листов марок с купонами.) * [[Тет-беш]], купон, [[Сцепка (филателия)|сцепка]] // [[Календарь филателиста]] — 1974. — {{М.}}: Связь, 1973. — 16—22 декабря. * Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — {{М.}}: Связь, 1968. — 164 с. [См. [http://www.philately.h14.ru/FS/K.html ''Купон''], [http://www.philately.h14.ru/FS/R.html ''Регистрационные купоны'' и ''Рекламные купоны''].] == Спасылкі == {{Commons|Category:Labels attached to stamps|выгляд=міні}} {{Паштовыя маркі}} {{Філатэлія}} [[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]] 3a86ga5vrszubl9wqj4dze3yf8r5678 0 347674 5161094 4567539 2026-07-05T05:43:09Z DenisBorum 139498 абнаўленне звестак 5161094 wikitext text/x-wiki {{НП |краіна = Азербайджан |статус = сяло |беларуская назва = Алмалы |арыгінальная назва = {{lang-az|Almalı}} |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 58 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = 41 |lon_sec = 15 |від рэгіёна = раён |рэгіён = Хаджалінскі |рэгіён у табліцы = Хаджалінскі раён |карта = Азербайджан |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 }} '''Алмалы''' ({{lang-az|Almalı}}) — сяло ў Хаджалінскім раёне [[Азербайджан]]а. Калі сяло знаходзілася пад кантролем [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]] яно мела назву '''Хндзрыстан''' ({{lang-hy|Խնձրիստան}}). {{Аскеранскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аскеранскага раёна НКР]] 9j3qnrm6h36f0j8tcso1u8zgbaawof0 5161095 5161094 2026-07-05T05:46:25Z DenisBorum 139498 5161095 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алмалы}} {{НП |краіна = Азербайджан |статус = сяло |беларуская назва = Алмалы |арыгінальная назва = {{lang-az|Almalı}} |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 58 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = 41 |lon_sec = 15 |від рэгіёна = раён |рэгіён = Хаджалінскі |рэгіён у табліцы = Хаджалінскі раён |карта = Азербайджан |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 }} '''Алмалы''' ({{lang-az|Almalı}}) — сяло ў Хаджалінскім раёне [[Азербайджан]]а. Калі сяло знаходзілася пад кантролем [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]] яно мела назву '''Хндзрыстан''' ({{lang-hy|Խնձրիստան}}). {{Аскеранскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аскеранскага раёна НКР]] 36vg2qepsaexzrw2zbeqjxmgksx22la 5161096 5161095 2026-07-05T05:47:41Z DenisBorum 139498 DenisBorum перанёс старонку [[Хндзрыстан]] у [[Алмалы (Хаджалінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5161095 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алмалы}} {{НП |краіна = Азербайджан |статус = сяло |беларуская назва = Алмалы |арыгінальная назва = {{lang-az|Almalı}} |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 58 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 46 |lon_min = 41 |lon_sec = 15 |від рэгіёна = раён |рэгіён = Хаджалінскі |рэгіён у табліцы = Хаджалінскі раён |карта = Азербайджан |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 }} '''Алмалы''' ({{lang-az|Almalı}}) — сяло ў Хаджалінскім раёне [[Азербайджан]]а. Калі сяло знаходзілася пад кантролем [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]] яно мела назву '''Хндзрыстан''' ({{lang-hy|Խնձրիստան}}). {{Аскеранскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аскеранскага раёна НКР]] 36vg2qepsaexzrw2zbeqjxmgksx22la 0 348248 5161085 4877285 2026-07-05T05:19:49Z StarDeg 16311 5161085 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Генры Маргентау''' ({{lang-en|Henry Morgenthau}}; [[11 мая]] [[1891]] — [[6 лютага]] [[1967]]) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. Нарадзіўся ў Нью-Ёрку, ЗША, у яўрэйскай сям’і, сын прадпрымальніка і дыпламата Генры Маргентау старэйшага. Вывучаў сельскую гаспадарку ў Корнелльского універсітэце. У Першую сусветную вайну служыў афіцэрам у флоце. З 1913 складаўся ў сяброўскіх адносінах з Франклінам Рузвельтам. Падчас губернатарства Рузвельта ў штаце Нью-Ёрк Маргентау стаў дарадцам па сельскай гаспадарцы (1928), а затым — кіраўніком запаведнікамі штата (1930). У пачатку прэзідэнцтва Рузвельта Маргентау займаў пасады кіраўніка Федэральнага сельскагаспадарчага бюро і сельскагаспадарчага крэдытнага кіравання. У 1933 г — намеснік міністра фінансаў. Міністр фінансаў ЗША ў перыяд з 1934 па 1945 год. Палітычны і эканамічны саветнік Прэзідэнта ЗША Ф. Рузвельта. Вядомы як аўтар [[План Маргентау|плана Маргентау]], прапанаванага ЗША ў 1944 годзе для пераўтварэння пасляваеннай Германіі ў шэраг невялікіх, аграрных, аслабленых ў прамысловым і ваенных адносінах дзяржаў, якія не здольны больш пагражаць Еўропе і ўсяму свету. План выклікаў вострыя спрэчкі і быў адхілены. У 1945—1950 прэзідэнт, а ў 1951—1953 гг. — Ганаровы прэзідэнт амерыканскай грамадскай арганізацыі Аб’яднаны яўрэйскі заклік. У 1950—1951 прэзідэнт апякунскага савета Габрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме, у 1951—1954 — старшыня Амерыканскай карпарацыі па фінансаванні і развіццю Ізраіля. {{зноскі}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Франкліна Рузвельта}} {{Кабінет Гары Трумэна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маргентау Генры}} [[Катэгорыя:Міністры фінансаў ЗША]] pdngrkm56d11uf3nastvsukkreglkyo 0 357957 5161115 4410536 2026-07-05T06:22:05Z DenisBorum 139498 5161115 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |імя = Арнольфа дзі Камбіа |арыгінал імя = {{lang-it|Arnolfo di Cambio}} |выява = Arnolfo_di_cambio.JPG |шырыня = |апісанне выявы = Скульптура на [[П'яцца дэль Дуома, Фларэнцыя|Саборнай плошчы]] ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] |імя пры нараджэнні = |дата смерці = |вучоба = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = грабніца [[кардынал]]а дэ Брэй (1228);<br /> царква Сан-Даменіка ў [[Арвіета]] (1282);<br /> царква [[Санта-Крочэ, базіліка|Санта-Крочэ]] (будаўніцтва было распачата ў канцы XIII ст.);<br /> сумесна з [[Нікало Пізана|Нікало]] і [[Джавані Пізана]] — фантан ''Маджорэ'' на плошчы ў [[Перуджа|Перуджы]] (1278) |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = }} '''Арнольфа дзі Ка́мбіа''' ({{lang-it|Arnolfo di Cambio}}, каля 1245, [[Коле-дзі-Валь-д’Эльса]] — да 1310, [[Фларэнцыя]]) — італьянскі скульптар і архітэктар, прадстаўнік [[Протарэнесанс]]у. == Біяграфія == [[Выява:Fontana Maggiore.jpg|thumb|злева|Фантан Маджорэ ў [[Перуджа|Перуджы]]]] Быў галоўным памочнікам [[Нікало Пізана]] ў працы над мармуровай кафедрай [[Сіенскі сабор|сабора]] ў [[Сіена|Сіене]] (1265—1268). Неўзабаве пачаў працаваць самастойна ў жанры надмагільнай скульптуры. У 1266—1267 гадах дзі Камбіа знаходзіўся ў [[Рым]]е, на [[Капітолій|Капітоліі]] захавалася статуя караля [[Карл I Анжуйскі|Карла I Анжуйскага]] яго працы. Каля 1282 года ён скончыў помнік кардынала дэ Брэй у царкве Сан Даменіка ў [[Арвіета]]. Статую Мадонны на грабніцы кардынала дзі Камбіа стварыў з пераробленай статуі [[Абунданцыя|рымскай багіні дастатку]]. Магчыма, што і праект сабора належыць дзі Камбіа. У Рыме дзі Камбіа пазнаёміўся з [[касматэска]] — дэкаратыўным стылем, тыповым для гэтага горада. Уплыў касматэска можна бачыць у працах скульптара для [[базіліка|базілік]] <!-- Intarsio і паліхромія дэкарацыі шкла ў цэрквы--> [[Сан-Паала-фуоры-ле-Мура]] (1285) і [[Санта-Чэчылія-ін-Трастэверэ]] (1293). Тады ж стварыў батлейкі для [[Санта-Марыя-Маджорэ]] і [[Санта-Марыя-ін-Арачэлі]], помнік папу [[Баніфацый VIII|Баніфацыю VIII]] (1300) і бронзавую статую [[Святы Пётр|Святога Пятра]] ў базіліцы Святога Пятра. У 1294—1295 гадах ён працаваў у [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], галоўным чынам архітэктарам. Паводле [[Джорджа Вазары]], дзі Камбіа адказваў за будаўніцтва [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ|кафедральнага сабора горада]], для якога ён выканаў статуі, якія ўпрыгожвалі ніжнюю частку фасада (страчана ў 1589 годзе). Ацалелыя скульптуры ў наш час знаходзяцца ў музеі сабора. Акрамя таго, дзі Камбіа спраектаваў [[Базіліка Санта-Крочэ|базіліку Санта-Крочэ]]. Вазары таксама прыпісваў яму стварэнне плана новага горада [[Сан-Джавані-Вальдарна]]. Адна з лепшых прац майстра, — створаны сумесна з [[Нікало Пізана|Нікало]] і [[Джавані Пізана]] [[Фантан Маджорэ|фантан Маджорэ]] на плошчы ў [[Перуджа|Перуджы]] (1278). Фантан упрыгожвалі шматлікія статуі і [[Рэльеф (скульптура)|рэльефы]]. З гэтага фантана забаранялася паіць жывёл і набіраць ваду ў брудны посуд. Фігуры, выкананыя для фантана, захаваліся ў фрагментах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Tomasi, Michele (February 2007). «Lo stil novo del Gotico italiano». Medioevo (121): pp. 32-46. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Арнольфо}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камбіа, Арнольфа дзі}} [[Катэгорыя:Архітэктары Італіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Італіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Адраджэння]] [[Катэгорыя:Скульптары Адраджэння]] [[Катэгорыя:Архітэктары Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Скульптары XIII стагоддзя]] 3m8l9z7wul9tk7ba68ng7oqeb8wmapv 0 358895 5161164 5009792 2026-07-05T08:36:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161164 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Арменіі|articles}} {{Культура Арменіі}} '''Культура Арменіі''' — сукупнасць матэрыяльна-тэхнічных і духоўных дасягненняў [[Армяне|армянскага народа]], створанага як на цяперашняй тэрыторыі [[Арменія|Арменіі]], так і на ўсёй [[Арменія (гістарычны рэгіён)|гістарычнай Арменіі]]<ref name="Арм"/>. Гісторыя культуры [[Этнагенез армян|сфармаванага армянскага народа]] бярэ пачатак з VI—V стагоддзяў да н.э. і з'яўляецца працягам яшчэ старажытнейшай {{нп3|Мастацтва Урарту|культуры Урарту|ru|Искусство Урарту}}<ref name="Дьяконов И. М.">{{Кніга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|242}}{{oq|ru|изучая древнейшую социально-экономическую или культурную историю армянского народа, нельзя начинать её как бы с чистого листа и искать в VI—V вв. до н. э. первобытнообщинных отношений; нет сомнения в том, что древнейшую армянскую историю можно правильно понять только как продолжение еще более древней истории хурритов и урартов, а также лувийцев}}</ref>. Як адзначае аўтарытэтная энцыклапедыя «[[Брытаніка]]» Арменія — адзін з найстаражытнейшых цэнтраў сусветнай цывілізацыі<ref>{{з|Брытаніка|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia|загаловак=Armenia}} {{oq|en|Modern Armenia comprises only a small portion of ancient Armenia, one of the world’s oldest centres of civilization. At its height, Armenia extended from the south-central Black Sea coast to the Caspian Sea and from the Mediterranean Sea to Lake Urmia in present-day Iran. Ancient Armenia was subjected to constant foreign incursions, finally losing its autonomy in the 14th century ce. The centuries-long rule of Ottoman and Persian conquerors imperiled the very existence of the Armenian people.}}</ref>. Найважнейшае значэнне для далейшага развіцця гісторыі і культуры армянскага народа мела прыняцце ў першыя гады IV стагоддзя хрысціянства ў якасці дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі. Менавіта з IV стагоддзя пачынаецца новая фаза ў гісторыі армянскай культуры — пачатак сярэднявечнага армянскага мастацтва. Агульны ўздым армянскай культуры ахапляе перыяд да VII стагоддзя ўлучна<ref name="ВИ,том2"/>, да канчатковага цверджання ў Арменіі арабскага ярма. Наступнае значнае развіццё пачынаецца з канца IX стагоддзя, і злучана яно з аднаўленнем у 885 годзе незалежнага [[Анійскае царства|Армянскага царства]], што стала пачаткам новага залатога стагоддзя ў [[Гісторыя Арменіі|армянскай гісторыі]]<ref>{{з|Брытаніка|http://global.britannica.com/EBchecked/topic/38343/Ashot-I-the-Great|загаловак=Bagratid Dynasty}}{{oq|en|The election of Smbat’s son Ashot I the Great, who had been accepted as “prince of princes” by the Arabs in 862, to be king of Armenia in 885 was recognized by both the caliph and the Byzantine emperor, and it was he who by his successful defense of his country against local Arab chieftains laid the foundations of a new golden age of Armenian history.}}</ref>. Перыяд культурнага ўздыму працягнуўся да XIII стагоддзя ўлучна і характарызуецца некаторымі аўтарамі як {{нп3|Армянскае Адраджэнне|Армянскае Адраджэнне|ru|Армянское Возрождение}}. Пасля каля двухвяковага крызісу ў XV—XVI стагоддзях, культурнае жыццё зноў ажыўляецца з XVII стагоддзя. Для захавання і развіцця шматвяковай армянскай цывілізацыі важнае значэнне згуляла далучэнне ў пачатку XIX стагоддзя Усходняй Арменіі да хрысціянскай Расійскай Імперыі. У 1918 годзе ва Усходняй Арменіі была адноўлена армянская дзяржава. У 1920 годзе яна была далучана да савецкай дзяржавы, а пасля яе распаду зноў знайшла суверэнітэт, стварыўшы новыя перспектывы для развіцця 2500-гадовых культурных традыцый армян. == Архітэктура == {{main|Армянская архітэктура}} {{Гл. таксама|Спіс храмаў Арменіі}} {{Фотарад|ш1=250|Երերույքի տաճար 03.jpg|ш2=221|Արշակունյաց-թագավորների-դամբարան 07.JPG|тэкст=1. {{нп3|Ерэруйкская базіліка|Ерэруйкская базіліка|ru|Ереруйкская базилика}}, V стагоддзе<ref name="В. В. Шлеев">{{кніга |аўтар= В. В. Шлеев. |загаловак= Всеобщая история искусств |адказны = Под общей редакцией Б. В. Веймарна и Ю. Д. Колпинского |месца= М. |выдавецтва = Искусство |год= 1960 |том = 2, кн. 1 }}</ref> 2. Маўзалей [[Аршакуні|Армянскіх Аршакідаў]], IV стагоддзе|align=left}} З [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзі да н.э.]] у старажытнай Арменіі развівалася паганская архітэктура. [[Ксенафонт]] паведамляе, што жыллё армян мела вежы<ref>Ксенофонт. [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/04.html#_ftnref14 Анабасис], IV, 4, 2</ref>. Найболей значны помнік армянскай антычнай архітэктуры — храм {{нп3|Гарні, храм|Гарні|ru|Гарни (храм)}}, пабудаваны царом [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]] {{нп3|Трдат I|Трдатам I|en|Tiridates I of Armenia}} у [[70-я]] гады н.э. Ад эпохі элінізму захаваліся рэшткі гарадоў [[Арташат]] і {{нп3|Тыгранакерт, Сільван|Тыгранакерт|ru|Тигранакерт (Сильван)}}<ref name="Арм">{{з|БСЭ|спасылка=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/071/649.htm|загаловак=Армянская Советская Социалистическая Республика|выданне=3}}</ref> — старажытных сталіц Вялікай Арменіі. Плутарх заве Арташат «армянскім [[Карфаген]]ам»<ref>Плутарх. Кимон и Лукулл, 32</ref>. Старажытнармянскім гарадам характэрна рэгулярная планіроўка гарадскіх кварталаў<ref>{{артыкул|загаловак = Древние цивилизации |спасылка =http://www.countries.ru/library/ancient/civ_iran.htm |адказны= Под. ред. М. Г. Бонгард-Левина |месца =М. |год =1989 }}{{oq|ru|Армения в последние века до н. э. и первые века н. э. была страной высокой культуры. Яркий показатель этого – процесс урбанизации. Древнеармянские города были основаны по всем правилам эллинистического градостроительства. Характерна, в частности, регулярная планировка городских кварталов.}}</ref>. У III—IV стагоддзях у звязку з фармаваннем у Арменіі феадальных адносін, а таксама прыняцці ў 301 годзе хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, пачынаецца новы этап у гісторыі армянскай архітэктуры. Сярод найболей ранніх узораў армянскай царкоўнай архітэктуры вядомыя як аднанефавыя залавыя (Шырванджух, V у.), так і трохнэфавыя базілікальныя (Касах, IV ст.; [[Ерэруйкская базіліка|Ерэруйк]], V ст.) цэрквы<ref name="Арм"/>. У V—VII стагоддзях армянскімі архітэктарамі былі распрацаваны шматстайныя тыпы цэнтрычных купальных храмаў: квадратныя ў плане (у Вохджабердзе, V ст.); чатырох апсідныя (у Црвізе, Арні, V—VI стст.); прамавугольныя ў плане, з выступаючымі 4 апсідамі і з 4 падкупальнымі пілонамі (сабор у Эчміядзіне) ці без пілонаў (Мастара); прамавугольныя, з упісаным унутр крыжам (Авен, 591—602; {{нп3|Царква Святой Рыпсімэ|Рыпсімэ|ru|Церковь Святой Рипсимэ}}); васьміапсідныя (Зоравар, VII ст.) і інш.<ref name="Арм"/>. Спалучэнне цэнтрычнай і базілікальнай кампазіцый у V—VI стагоддзях прывяло да стварэння такіх купальных базылік, як Тэкор (канец V ст.) і {{нп3|Адзунскі манастыр|Адзун|ru|Одзунский монастырь}} (сярэдзіна VI ст.)<ref name="Арм"/>. У V стагоддзі ў армянскай сталіцы [[Двін]] была пабудавана палата кіраўніка армянскага каталікоса, якая з’яўлялася адным з найранейшых палацавых будынкаў сярэднявечнай Арменіі<ref name="В. В. Шлеев"/>. Шэдэўрам армянскай архітэктуры VII стагоддзя лічыцца храм [[Звартноц]], збудаваны паміж [[641]]—[[661]] годамі. З канца IX стагоддзя, пасля аднаўлення суверэнітэту [[Анійскае царства|армянскай дзяржавы]] манументальнае будаванне перажывае новы ўздым<ref name="Арм"/>. Армянскае дойлідства гэтага часу цесным чынам працягвае архітэктурныя традыцыі папярэдніх стагоддзяў<ref name="В. В. Шлеев"/>. Характэрнай з’явай дадзенага этапу развіцця архітэктуры робіцца ўзбагачэнне дэкор. Развіваецца як грамадзянскае, так і культавае будаванне. У прыватнасці, у сталіцы [[Ані]] былі збудаваны шырокія абарончыя сцены, палацы, на працягу 989—1001 гадоў царамі {{нп3|Гагік I|Гагікам I|ru|Гагик I}} і {{нп3|Смбат II|Смбатам II|ru|Смбат II}} тут быў пабудаваны {{нп3|Анійскі сабор|Кафедральны сабор|ru|Анийский собор}}, архітэктарам якога выступіў знакаміты [[Трдат (архітэктар)|Трдат]]. Апроч цэнтральнай Арменіі, будаванне развівалася ва ўсіх частках краіны. Так, у 915—921 гадах Гагік Арцруні ў {{нп3|Васпуракан|Васпуракане|ru|Васпуракан}} ўзвёў {{нп3|Царква Святога Крыжа, Ахтамар|Царква Святога Крыжа|ru|Церковь Святого Креста (Ахтамар)}} (дойлід Мануэл), адрозную багатымі рэльефамі. У [[Сюнік]]у былі збудаваны {{нп3|Тацеў, манастыр|Тацеў|ru|Татев (монастырь)}} (895—905 гг.), {{нп3|Ваганаванк|Ваганаванк|ru|Ваганаванк}} (911 г.), Гндэванк (930 г.) і іншыя цэрквы. Буйныя манастырскія комплексы былі пабудаваны на паўночным усходзе Арменіі — [[Манастыры Ахпат і Санаін|Санаін]] (957—962 гг.), [[Манастыры Ахпат і Санаін|Ахпат]] (976—991 гг.) і г.д. У гэты ж час стратэгічныя шляхі былі прычынены крэпасцямі, сярод якіх найболей магутнымі з’яўляліся [[Амберд]], {{нп3|Тыгніс|Тыгніс|ru|Тигнис}} і некаторыя іншыя. Новы ўздым грамадзянскай архітэктуры адзначаецца ў XII—XIII стагоддзях — будуюцца гасцініцы, трапезныя, кнігасховішчы, караван-сараі<ref name="Арм"/>. Асабліва характэрная з’ява армянскай архітэктуры часу — {{нп3|гавіт|гавіты|ru|Гавит}}. Уздым армянскай архітэктуры канца XII—XIII стагоддзяў злучаны з вызваленнем Арменіі {{нп3|Закараны|Закаранамі|ru|Закаряны}}. Былі створаны шэраг новых каменных канструкцый, у тым ліку перакрыцце на якія перакрыжоўваюцца арках<ref name="Арм"/>. Найболей вядомыя помнікі часу: {{нп3|Арычаванк|Арычаванк|ru|Аричаванк}} (1201), {{нп3|Манастыр Макараванк|Макараванк|ru|Монастырь Макараванк}} (1205), {{нп3|Манастыр Тэгер|Тэгер|ru|Монастырь Тегер}} (1213—1232), [[Дадзіванк]], (1214), [[Гегард]] (1215), {{нп3|Сагмасаванк|Сагмасаванк|ru|Сагмосаванк}} (1215—1235), {{нп3|Аванаванк|Аванаванк|ru|Ованаванк}} (1216), {{нп3|Гандзасар|Гандзасар|ru|Гандзасар}} (1216—1238), {{нп3|Агарцын, манастыр|Агарцын|ru|Агарцин (монастырь)}} (1281) і некаторыя інш. <center> <gallery widths="150px" heights="150px"> File:Garni Temple, Armenia, Armenia.jpg|[[Гарні, храм|Гарні]], I ст н. э. Файл:Tekor.jpg|Царква Тэкор, канец V стагоддзя Файл:Zvartnots temple2.JPG|Руіны [[Звартноц]]а, каля 640—661 гг.<ref name="В. В. Шлеев"/> File:St. Hripsime church in Armenia2.jpg|[[Царква Святой Рыпсімэ|Царква св. Рыпсімэ]], 618 год<ref name="В. В. Шлеев"/> Файл:Katoghike galleryfull.jpeg|[[Талінскі сабор]], VII ст.<ref name="В. В. Шлеев"/> </gallery> <gallery widths="150px" heights="150px"> File:Holy Savior Armenian Church (Shirakavan, Yerazgaors) - Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի.jpg|Сабор [[Шыракаван]]а, канец IX ст. Файл:AkdamarIslandChurch.jpg|[[Царква Святога Крыжа, Ахтамар|Ахтамар]], 915—921 гады File:Haghpat-Nshan.jpg|[[Манастыры Ахпат і Санаін|Ахпат]], 976—991 гг. File:Ani-Cathedral, Ruine.jpeg|[[Анійскі сабор|Кафедральны сабор Святай Дзевы Марыі]] ў [[Ані]], 989—1001 гады Файл:Gandzasar Monastery1.jpg|[[Гандзасар]], 1216—1238 гг. </gallery> </center> == Літаратура == {{main|Армянская літаратура}} {{Гл. таксама|Старажытнаармянская гістарыяграфія|Спіс армянскіх аўтараў V—XVIII стагоддзяў|Старажытнаармянская перакладная літаратура}} === Старажытная і сярэднявечная армянская літаратура === Існуе думка, паводле якой яшчэ ў III—I стст. да н.э. у армян існавалі асаблівыя «жрэцкія пісьмёны», якім ствараліся храмавыя кнігі і летапісы<ref>{{кніга |загаловак = Всемирная история |спасылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st060.shtml |адказны = Ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |месца = М. |год= 1956 |том = 2 }}</ref>. У I ст. да н.э. на грэчаскай мове пісаў драмы цар Вялікай Арменіі [[Артавазд II]]. З аўтараў дахрысціянскай Арменіі вядомы таксама {{нп3|Алюмп|Алюмп|ru|Олюмп}}, які жыў у I—II стст. н.э., «Храмавыя гісторыі» якога не захаваліся. У пачатку IV стагоддзя, пасля прыняцця хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, ранейшая літаратура была прызнана паганскай і знішчана<ref name="КЛЭ">{{кніга |загаловак=Краткая литературная энциклопедия |спасылка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3062.htm |адказны=Гл. ред. А. А. Сурков |месца= М.|год=1962 |том=1 |старонкі=306—318}}</ref>. {{Фотарад|ш1=135|Eznik Koghbatsi.jpg|ш2=150|Grigor Narekatsi 1.jpg|ш3=140|2014 Erywań, Matenadaran (09).jpg|тэкст={{нп3|Езнік Кахбацы|Езнік Кахбацы|ru|Езник Кохбаци}} (V стагоддзе). {{нп3|Грыгор Нарэкацы|Грыгор Нарэкацы|ru|Григор Нарекаци}} (XI стагоддзе). {{нп3|Фрык, паэт|Фрык|ru|Фрик (поэт)}} (XIII стагоддзе)|align=left}} [[Армянская мова]] з'яўляецца адной са старажытна-пісьмовых сярод індаеўрапейскіх моў<ref name="БСЭ">{{з|БСЭ|спасылка=http://enc-dic.com/enc_sovet/Armjanski-jazk-70387.html|загаловак=Армянский язык|выданне=3}}</ref>. Армянская арыгінальная літаратура пачала развіццё з 405 года, калі навуковец і святар [[Месроп Маштоц]] {{нп3|Гісторыя стварэння армянскага алфавіта|стварыў армянскі алфавіт|ru|История создания армянского алфавита}}. Тады ж фармуецца старажытнаармянская літаратурная мова — {{нп3|Грабар|грабар|ru|Грабар}}. V стагоддзе прынята зваць «Залатым стагоддзем» у гісторыі армянскай літаратуры. Першы арыгінальны помнік армянскай літаратуры — «Жыццё Маштоца», напісаны ў 440 гадах. У літаратуры V стагоддзя сваім значэннем дамінуе армянская гістарыяграфія ці жанр гістарычнай прозы. У гэтым стагоддзі жылі гісторыкі {{нп3|Агатангелас|Агатангелас|ru|Агатангелос}}, {{нп3|Егішэ|Егішэ|ru|Егише}}, [[Фаўстас Бузанд]], [[Маўсес Харэнацы]], {{нп3|Лазар Парпецы|Лазар Парпецы|ru|Лазарь Парпеци}} і інш. У вобласці багаслоўя вядомыя [[Езнік Кахбацы]], {{нп3|Іаан Мандакуні|Іаан Мандакуні|ru|Иоанн Мандакуни}} і інш. Квітнее таксама гімнаграфія і агіяграфія. У развіцці гімнаграфіі немалаважны ўнёсак унёс паэт V стагоддзя Сцяпанос Сюнецы (першы). У VI стагоддзі новых вяршынь дасягае армянская філасофская думка дзякуючы творчасці [[Неаплатанізм|неаплатоніка]] [[Давід Анахт|Давіда Анахта]]. Ужо з канца VII стагоддзя захаваліся ўзоры свецкай паэзіі<ref>{{кніга | загаловак = The Oxford History of Historical Writing: 400-1400 | адказны = Под ред. Sarah Foot, Chase F. Robinson| выдавецтва = Oxford University Press | год = 2012 | том= 2 | старонкі = 189}}{{oq|en|The section on Juansers exploits concludes with the earliest piece of secular Armenian poetry since the adoption of Christianity to have reached us, in the form of an abecedarian elegy extolling the prince and bewailing his passing.}}</ref>. У VII—VIII стагоддзях квітнее схаластыка-дагматычная літаратура, пісалі багасловы {{нп3|Іаан Майраванецы|Іаан Майраванецы|ru|Иоанн Майраванеци}}, {{нп3|Вртанес Кертог|Вртанес Кертог|ru|Вртанес Кертог}}, {{нп3|Аванес III Адзнецы|Аванес Адзнецы|ru|Ованес III Одзнеци}} і інш. У гэты ж перыяд свае працы стварылі вядомыя гісторыкі {{нп3|Себеос|Себеос|ru|Себеос}}, {{нп3|Гевонд|Гевонд|ru|Гевонд}}, {{нп3|Маўсес Каганкатвацы|Маўсес Каганкатвацы|ru|Мовсес Каганкатваци}}, {{нп3|Іаан Маміканян|Іаан Маміканян|ru|Иоанн Мамиконян}}, паэты {{нп3|Саакдухт|Саакдухт|ru|Саакдухт}}, {{нп3|Хасравідухт|Хасравідухт|ru|Хосровидухт}}, {{нп3|Камітас Ахцэцы|Камітас Ахцэцы|ru|Комитас Ахцеци}} і многія іншыя. З пачатку V стагоддзя пачынаецца гісторыя {{нп3|Старажытнаармянская перакладная літаратура|старажытнаармянскай перакладной літаратуры|ru|Древнеармянская переводная литература}}. На працягу V—VIII стагоддзяў [[армяне]] пераклалі Арыстоцеля, Платона, Філона Александрыйскага, Галена, Эзопа і дзясяткаў іншых аўтараў антычнай літаратуры. Многія армянскія пераклады ўнікальныя, бо арыгіналы гэтых складанняў згублены, а тэксты часткова або цалкам захаваліся толькі дзякуючы армянскаму перакладу. Канчатковае вызваленне ад арабскага ярма і аднаўленне [[Анійскае царства|Армянскага царства]] ў 885 годзе стварае перадумовы для [[Армянскае Адраджэнне|армянскага Адраджэння]]. Армянскія цары падтрымлівалі таксама развіццё пісьмовай культуры<ref>{{з|Іраніка|http://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|загаловак=Bagratids|аўтар=C. Toumanoff}} </ref>. У X—XI стагоддзях у вобласці мастацкай літаратуры перадусім вядомы паэт [[Грыгор Нарэкацы|Грыгора Нарэкацы]], у вобласці гістарыяграфіі — {{нп3|Таўма Арцруні|Таўма Арцруні|ru|Товма Арцруни}}, {{нп3|Аванес Драсханакертцы|Аванеса Драсханакертцы|ru|Ованес Драсханакертци}}, {{нп3|Сцяпанос Таранецы|Сцяпаноса Таранецы|ru|Степанос Таронеци}}, і інш.<ref name="КЛЭ"/>. У гэты перыяд жылі паэт і філосаф {{нп3|Грыгор Магістрос|Грыгор Магістрос|ru|Григор Магистрос}}, багасловы {{нп3|Хасроў Андзевацы|Хасроў Андзевацы|ru|Хосров Андзеваци}}, {{нп3|Самуэл Камрджадзарэцы|Самуэл Камрджадзарэцы|ru|Самуэл Камрджадзореци}} і інш. У XI стагоддзі ўварванне ў краіну візантыйцаў, а пасля і сельджукаў, не стваралі спрыяльныя ўмовы для развіцця літаратуры. У гэты перыяд былі створаны гістарычныя працы такіх аўтараў як {{нп3|Арыстакес Ласцівертцы|Арыстакес Ласцівертцы|ru|Аристакес Ластивертци}} і {{нп3|Акоп Санахнецы|Акоп Санахнецы|ru|Акоп Санахнеци}}. У XI стагоддзі старажытнаармянская мова пачынае паступова развіцца ў {{нп3|Сярэднеармянская мова|сярэднеармянскую|ru|Среднеармянский язык}}. Ключавое значэнне для далейшага развіцця багатых традыцыі армянскай літаратуры згуляла стварэнне ў 1080 годзе [[Кілікійская армянская дзяржава|Кілікійскай армянскай дзяржавы]]. Пазней значны імпульс развіццю ўсіх галін культуры дало вызваленне Усходняй Арменіі Закаранамі ў канцы XII—пачатку XIII стагоддзяў. У гістарычную арэну прыйшлі буйныя паэты {{нп3|Аванес Імастасер|Аванес Імастасер|ru|Ованес Имастасер}}, {{нп3|Грыгор IV|Грыгор Тга|ru|Григор IV}}, {{нп3|Нерсес Ламбранацы|Нерсес Ламбранацы|ru|Нерсес Ламбронаци}}, [[Нерсес Шнаралі]]. Апошні стаў найбуйнейшым паэтам свайго часу, аўтар ліраэпічнай паэмы «Элегія на ўзяцце Эдэсы» і іншых твораў. Мастацкая проза развівалася ў творчасці баечнікаў {{нп3|Мхітар Гош|Мхітара Гоша|ru|Мхитар Гош}} і {{нп3|Вардан Айгекцы|Вардана Айгекцы|ru|Вардан Айгекци}}. У XIII стагоддзі на сярэднеармянскай літаратурнай мове пісалі [[Фрык, паэт|Фрык]] — заснавальнік паэзіі сацыяльнага пратэсту, і {{нп3|Кастандзін Ерзнкацы|Кастандзін Ерзнкацы|ru|Костандин Ерзнкаци}} — зачынальнік любоўнай лірыкі ў армянскай літаратуры. Вяршыні гістарыяграфіі эпохі — {{нп3|Матфей Эдэскі|Матэас Урхаецы|ru|Матфей Эдесский}}, {{нп3|Кіракос Гандзакецы|Кіракос Гандзакецы|ru|Киракос Гандзакеци}}, {{нп3|Вардан Арэвелцы|Вардан Арэвелцы|ru|Вардан Аревелци}}. У паэтычнай творчасці аўтараў XIII—XVI стагоддзяў {{нп3|Аванес Ерзнкацы|Аванеса Ерзнкацы|ru|Ованес Ерзнкаци Плуз}}, {{нп3|Аванес Тлкуранцы|Аванеса Тлкуранцы|ru|Ованес Тлкуранци}}, {{нп3|Мкрціч Нагаш|Мкрціча Нагаша|ru|Мкртич Нагаш}}, {{нп3|Грыгарыс Ахтамарцы|Грыгора Ахтамарцы|ru|Григорис Ахтамарци}}, {{нп3|Нерсес Макацы|Нерсеса Макацы|ru|Нерсес Мокаци}}, {{нп3|Наапет Кучак|Наапета Кучака|ru|Наапет Кучак}} развіваюцца жыццесцвярджальныя настроі армянскай літаратуры эпохі, любоўная і сацыяльная лірыка. У той жа самы перыяд дасягае высокага развіцця жанр паэмы, найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі {{нп3|Грыгор Хлатэцы|Грэгар Церэнц|ru|Григор Хлатеци}}, {{нп3|Хачатур Кечарэцы|Хачатур Кечарэцы|ru|Хачатур Кечареци}}, {{нп3|Аракел Сюнецы|Аракел Сюнецы|ru|Аракел Сюнеци}}, {{нп3|Аракел Багішэцы|Аракел Багішэцы|ru|Аракел Багишеци}}, {{нп3|Сімяон Апаранцы|Сімяон Апаранцы|ru|Симеон Апаранци}} і іншыя. У XVII—XVIII стагоддзях паэзія развівалася ў творчасці такіх аўтараў як [[Багдасар Дпір]], {{нп3|Петрос Капанцы|Петрос Капанцы|ru|Петрос Капанци}}, {{нп3|Нагаш Аўнатан|Нагаш Аўнатан|ru|Нагаш Овнатан}} і паэт-ашуг [[Саят-Нава]]. Ізноў адрадзілася гістарыяграфія. Пісалі гісторыкі {{нп3|Аракел Даўрыжэцы|Аракел Даўрыжэцы|ru|Аракел Даврижеци}}, {{нп3|Захарыя Саркаваг|Закарыя Канакерцы|ru|Захария Саркаваг}}, {{нп3|Грыгор Даранагецы|Грыгор Даранагецы|ru|Григор Даранагеци}} і інш. === Новая і сучасная армянская літаратура === [[Класіцызм]] робіцца асноўным кірункам армянскай літаратуры другой паловы XVIII—пачатку XIX стагоддзяў. Яго прадстаўнікі пісалі пра гістарычнае мінулае Арменіі, а ідэя аднаўлення армянскай дзяржаўнасці была іх галоўным палітычным ідэалам<ref name="КЛЭ"/>. З 1820 гадоў у армянскай літаратуры пачынаецца змаганне паміж прыхільнікамі выкарыстання старажытнаармянскай і новаармянскай мовы ў якасці мовы літаратуры — так званы ''грапайкар''. {{нп3|Аруцюн Манукавіч Аламдаран|А. Аламдаран|ru|Аламдарян, Арутюн Манукович}} і М. Тагіядзян, пісьменнікі г.зв. «пераходнага перыяду», пісалі пра надзённыя пытанні свайго часу. Іх мовай была яшчэ класічны старажытнаармянская<ref name="КЛЭ"/>. У сваёй творчасці паэт {{нп3|Гевонд Алішан|Г. Алішан|ru|Алишан, Гевонд}} працягвае прапагандаваць ідэі нацыянальнага абуджэння<ref name="КЛЭ"/>. {{Фотарад|ш1=161|Abovianportrait.jpg|ш2=159|Raffi.jpg|тэкст=[[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян]] (1809—1848). {{нп3|Рафі|Рафі|ru|Раффи}} (1835—1888)|align=right}} {{Фотарад|ш1=154|Tumanyan (2).jpg|ш2=169|Charents.jpg|тэкст=[[Аванес Тадэвосавіч Туманян|Туманян]] (1869—1923). Чарэнц (1897—1937)|align=right}} Пачатак новай армянскай літаратуры<ref name="КЛЭ"/> і перамогу новаармянскай літаратурнай мовы адзначыў {{нп3|гістарычны раман|гістарычны раман|ru|Исторический роман}} «Раны Арменіі» [[Хачатур Абавян|Х. Абавяна]], напісаны ў 1841—1843 гадах. Раман апісвае змаганне армянскага народа супраць іранскага ярма ў эпоху вызвалення [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]] з дапамогай Расіі. Абовян сцвярджае прагрэсіўны [[рамантызм]] і [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]]<ref name="КЛЭ"/> у армянскай літаратуры. У сярэдзіне стагоддзя пісаў паэт З. Шахазіз. У той жа перыяд у развіцці армянскай грамадскай думкі і літаратуры вялікую ролю згуляў рэвалюцыйны дэмакрат {{нп3|Мікаэл Лазаравіч Налбандзян|М. Налбандзян|ru|Налбандян, Микаэл Лазаревич}}. У Заходняй Арменіі разгарнулі сваю дзейнасць цэлая пляяда вядомых публіцыстаў<ref name="КЛЭ"/>. З творам {{нп3|Мкрціч Рафаелавіч Пешыкташлян|М. Пешыкташляна|ru|Пешикташлян, Мкртич Рафаелович}} і {{нп3|Петрос Абраамавіч Дуран|П. Дурана|ru|Дурян, Петрос Абраамович}} злучаны пачатак рамантызму ў заходнеармянскай літаратуры. З 1860-х гадоў ствараюць свае творы заснавальнік армянскай рэалістычнай драматургіі [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Г. Сундукян]] і зачынальнік рэалістычнай драматургіі ў літаратуры заходніх армян пісьменнік-сатырык [[Акоп Аванесавіч Паранян|А. Паранян]]. У 1870—1880 гадах тварыў {{нп3|Рафаэл Габрыэлавіч Патканян|Р. Патканян|ru|Патканян, Рафаэл Габриэлович}}, што выражаў імкнення армянскага народа вызвалення ад турэцкага ярма. Тады ж пісаў свае сацыяльна-побытавыя раманы П. Прашан, у якіх адлюстравана сацыяльнае расслаенне армянскай вёскі. Развіваецца творчасць раманіста і педагога {{нп3|Газарос Агаян|Г. Агаяна|ru|Агаян, Газарос}}. Галоўнымі выразнікамі ідэй нацыянальна-вызвольнага змагання 1870—1880 гадоў сталі раманісты [[Рафі]], Цэренц, публіцыст {{нп3|Грыгор Ерамеевіч Арцруні|Г. Арцруні|ru|Арцруни, Григор}}. Значную ролю ў развіцці армянскай прозы згуляў Рафі, аўтар шматлікіх раманаў, сярод якіх «Хант», {{нп3|Дзённік крыжакрада, раман|«Дзённік крыжакрада»|ru|Дневник крестокрада (роман)}}, «Давыд-бек», {{нп3|Самвел, раман|«Самвел»|ru|Самвел (роман)}} і інш. Да канца XIX стагоддзя вядучым кірункам армянскай літаратуры робіцца крытычны рэалізм. Дасягае значнага развіцця жанр рамана. Найбуйныя празаікі часу — [[Нар-Дос]], [[Мурацан]], {{нп3|Арпіяр Арпіяран|А. Арпіяран|ru|Арпиарян, Арпиар}}, {{нп3|Вртанес Месропавіч Папазян|В. Папазян|ru|Папазян, Вртанес Месропович}}, {{нп3|Грыгор Захраб|Г. Захраб|ru|Зохраб, Григор}}, {{нп3|Аляксандр Мінасавіч Шырванзадэ|А. Шырванзадэ|ru|Ширванзаде, Александр Минасович}}, і інш. Шырванзадэ ў сваёй творчасці адлюстроўваў працэс цверджанні буржуазных адносін у Закаўказзе. Нарос з’яўляўся майстрам {{нп3|Псіхалагічны раман|псіхалагічнага рамана|ru|Психологический роман}}<ref name="КЛЭ"/>. Працягвальнікам традыцыі гістарычнага рамана быў Мурацан. Да канца XIX—пачатку XX стагоддзя ставіцца шматсценная творчасць [[Аванес Тадэвосавіч Туманян|А. Туманяна]], аўтара шматлікіх чатырохрадкоўяў, паэм, легендаў, баек, казак і аповедаў. Адным з найбуйнейшых паэтаў канца XIX—першай паловы XX стагоддзяў стаў [[Аветык Саакавіч Ісаакян|А. Ісаакян]]. У пачатку стагоддзя дзякуючы творчасці [[Ваан Сукіясавіч Тэр’ян|В. Тэр’яна]] армянская паэзія ўступіла ў новую ступень развіцця. Тады ж з’яўляецца новае пакаленне паэтаў, сярод якіх найболей вядомыя {{нп3|Сіяманта|Сіяманта|en|Siamanto}}, {{нп3|Даніэл Рыгоравіч Варужан|Д. Варужан|ru|Варужан, Даниел Григорьевич}}, {{нп3|Місак Мецарэнц|М. Мецарэнц|ru|Мецаренц, Мисак}} і {{нп3|Рубен Севак|Р. Севак|ru|Севак, Рубен}}. Знаходзячыся пад уплывам заходнееўрапейскага [[сімвалізм]]у, усе яны засталіся адданы традыцыям армянскай класічнай літаратуры. Жанр [[Сатыра|сатыры]] развівалі [[Ерванд Ацян|Е. Ацян]] і Арандзар. Новыя змены ў гісторыі літаратуры былі злучаны з далучэннем [[Першая Рэспубліка Арменія|незалежнай Арменіі]] да савецкай Расіі ў 1920 годзе. З сярэдзіны 1910-х гадоў пачаў сваю літаратурную дзейнасць выбітны паэт [[Егішэ Чарэнц]]. Яго творчасць, якая падоўжылася яшчэ два дзесяцігоддзі, зрабіла велізарны ўплыў на наступныя пакаленні армянскіх паэтаў. Пачыналі сваю літаратурную дзейнасць {{нп3|Гурген Маары|Г. Маары|ru|Маари, Гурген}} і {{нп3|Наіры Зар'ян|Н. Зар'ян|ru|Зарьян, Наири}}. Найбуйнейшыя прадстаўнікі шматстайнай армянскай прозы эпохі 1920—1930-х гадоў былі {{нп3|Аксел Бакунц|А. Бакунц|ru|Аксел Бакунц}}, {{нп3|Стэфан Ільіч Зар'ян|С. Зар'ян|ru|Зорьян, Стефан Ильич}} і {{нп3|Ваан Татавенц|В. Татавенц|ru|Тотовенц, Ваан}}, у новую фазу творчай дзейнасці ўступаў {{нп3|Дэрэнік Карапетавіч Дэмірчан|Д. Дэмірчан|ru|Демирчян, Дереник Карапетович}}. Да гэтага перыяду ставіцца творчасць дзіцячага пісьменніка {{нп3|Атабек Аванесавіч Хнкаян|А. Хнкаяна|ru|Хнкоян, Атабек Ованесович}}. У перыяд Вялікай айчыннай вайны армянская літаратура рабіла акцэнт на тэму патрыятызму, стваралася ваенная літаратура. Дэмірчан і Зар’ян пісалі гістарычныя раманы. Яшчэ больш развівалася публіцыстыка. У паваенныя гады ў жанры рамана чынілі Р. Качар, {{нп3|Гарэгін Севіевіч Севунц|Г. Севунц|ru|Севунц, Гарегин Севиевич}}, Х. Даштэнц, у жанры павесці {{нп3|Вахтанг Сцяпанавіч Ананян|В. Ананян|ru|Ананян, Вахтанг Степанович}}. Галоўным жанрам паваеннай армянскай літаратуры робіцца паэзія. Атрымалі слыннасць такія аўтары як {{нп3|Геворг Эмін|Г. Эмін|ru|Эмин, Геворг}}, [[Сільва Барунакаўна Капуцікян|С. Капуцікян]], [[Аванес Тадэвосавіч Шыраз|А. Шыраз]], {{нп3|Ваагн Арменакавіч Даўцян|В. Даўцян|ru|Давтян, Ваагн Арменакович}}, {{нп3|Паруйр Рафалавіч Севак|П. Севак|ru|Севак, Паруйр Рафаэлович}}, {{нп3|Сяро Мікалаевіч Ханзадзян|С. Ханзадзян|ru|Ханзадян, Серо Николаевич}}, А. Сагіян, Г. Аванісян, А. Сагінян і інш., якія працягнулі сваю плённую творчую дзейнасць яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў. З 1950—1960 гадоў на літаратурную арэну прыйшло новае пакаленне пісьменнікаў — {{нп3|Грант Ігнацьевіч Мацевасян|Г. Мацевасян|ru|Матевосян, Грант Игнатьевич}}, {{нп3|Вардгес Амазаспавіч Петрасян|В. Петрасян|ru|Петросян, Вардгес Амазаспович}}, {{нп3|Разік Нікагосавіч Давеян|Р. Давеян|ru|Давоян, Размик Никогосович}}, {{нп3|Агасі Сямёнавіч Айвазян|А. Айвазян|ru|Айвазян, Агаси Семёнович}} і інш. == Мова і пісьмовасць == {{main|Армянская мова|Армянскі алфавіт}}{{Фотарад|ш1=190|Matenadaran 1.jpg|ш2=240|Armenian manuscripts.jpg|тэкст=Вялікая літара [[Ք]] (k῾). Рукапіс XIII стагоддзя. Фрагмент манускрыпта XIII стагоддзя|align=left}} [[Армянская мова|Армянская]] як самастойная мова існуе з VI стагоддзя да н. э.<ref>{{кніга |аўтар=И. М. Дьяконов. |загаловак= Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |спасылка= http://annales.info/other/djakonov/03.htm#10|выдавецтва=Издательство АН Армянской ССР |год=1968 |старонкі=237 }}</ref>, ставіцца да [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]], сярод якіх вылучаецца ў асобную групу і з’яўляецца адным са старажытнапісьмовых<ref name="БСЭ"/>. Найбольшую роднасць выяўляе з грэчаскай мовай, разам з шэрагам вымерлых цяпер моў — фрыгійскай, фракійскай, дакійскай і пеанійскай яднаецца ў палеабалканскую моўную сям’ю. Яшчэ да пачатку [[Наша эра|нашай эры]], як вядома з паведамлення аўтара I стагоддзя [[Страбон]]а, усё насельніцтва Арменіі гаварыла на адной мове — армянскай<ref name="iranica,ii">{{з|Іраніка|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-ii|загаловак=Armenia and Iran|аўтар=M. L. Chaumont}}</ref>. З 406 года выкарыстоўваецца арыгінальны [[армянскі алфавіт]], які на працягу больш тысячы шасцісот гадоў існуе амаль без змен<ref name="кн. 2, гл. XXV">{{артыкул| загаловак=Армения в III — IV вв. | спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st128.shtml | выданне=Всемирная история |том=2, гл. XXV }}</ref>. Старажытнаармянская літаратурная мова атрымала сваю апрацоўку галоўным чынам дзякуючы армянскаму духавенству, сярод іх, прыкладам, [[Езнік Кахбацы]] (374/380—450), які лічыцца адным з заснавальнікаў старажытны армянскай літаратурнай мовы. Яшчэ ў сярэднія вякі нацыянальная мова з’яўлялася важным і ўсвядомленым элементам армянскай [[Нацыянальная самасвядомасць|ідэнтычнасці]]<ref name="Айвазян">Армен Айвазян. [http://www.lezu.am/?p=533 Родной язык и патриотизм. Сравнительный анализ армянских и европейских первоисточников]</ref>. Ёсць паведамленні VII стагоддзя пра ролю мовы ў захаванні армянскай ідэнтычнасці нават за межамі гістарычнай радзімы<ref name="Armenian identity ">{{кніга |аўтар= University of Cambridge. |загаловак = The Cambridge Ancient History |спасылка=http://books.google.ru/books?id=Qf8mrHjfZRoC&pg=PA675&dq=Just+as+Maurice+settled+colonies+of+Armenians+in+the+west,+so+did+Smbat+find+Armenian&hl=ru&sa=X&ei=2PhsUvGfJunt4gSNmICwDQ&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=Just%20as%20Maurice%20settled%20colonies%20of%20Armenians%20in%20the%20west%2C%20so%20did%20Smbat%20find%20Armenian&f=false| адказны = Edited by Averil Cameron, Bryan Ward-Perkins, Michael Whitby|выдавецтва = [[Cambridge University Press]] |год= 2000|том= XIV|старонкі =675}}{{oq|en|Just as Maurice settled colonies of Armenians in the west, so did Smbat find Armenian, Greeks and Syrians deported to Hyrcania when he was serving as governor there for Khusro II. [[Себеос|Sebeos]] notes that the Armenian had even forgotten their own language, and that Smbat remedied this by arranging for the ministry of a priest. The role of language and religion as a means of preserving Armenian identity in colonies outside the homelands was already clear.}}</ref>. У Высокім сярэднявеччы сярэднеармянская мова была дзяржаўнай мовай [[Кілікійская армянская дзяржава|Кілікійскага армянскага царства]]. На сённяшні дзень існуе два асноўныя літаратурныя варыянты плюрыцэнтрычнай армянскай мовы: заходні (галоўным чынам выкарыстоўваецца ў дыяспары) і ўсходні. Армянская мова з’яўляецца афіцыйнай мовай [[Арменія|Арменіі]] і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. Пісьмовы перыяд гісторыі армянскай мовы падзяляецца на тры асноўныя этапы<ref name="БСЭ"/>: # [[Грабар|Старажытнаармянская (грабар)]] — V—XI стагоддзі # [[Сярэднеармянская мова|Сярэднеармянская]] — XI—XVII стагоддзі # [[Армянская мова|Новаармянская (ашхарабар)]]— с XVII стагоддзя З канца V стагоддзі бярэ пачатак навуковае вывучэнне армянскай мовы<ref name="Сусов">{{кніга |аўтар = И. П. Сусов. |частка = 4.5. Формирование лингвистической мысли в Армении |загаловак = История языкознания |спасылка = http://homepages.tversu.ru/~ips/Hist_04.htm#4.5 |месца = М. |год= 2006}}</ref>, калі з’яўляюцца першыя самастойныя лінгвістычныя працы ў армян<ref>{{артыкул|аўтар =А. В. Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі = 7 }}</ref>. У V—IX стагоддзях граматычныя працы стваралі {{нп3|Мамбрэ Верцанох|Мамбрэ Верцанох|ru|Мамбре Верцанох}}, [[Езнік Кахбацы]], {{нп3|Давід Граматык|Давід Граматык|ru|Давид Грамматик}}, {{нп3|Сцяпанос Сюнецы|Сцяпанос Сюнецы|ru|Степанос Сюнеци}}, {{нп3|Грыгор-Амам|Грыгор-Амам|ru|Григор-Амам}} і інш. Калі з канца VII стагоддзя з’яўляюцца першыя слоўнікі з алфавітным размяшчэннем слоў<ref name="Сусов"/>, то ўжо з канца X стагоддзя армянская [[лексікаграфія]] перажывае бурны росквіт<ref name="Сусов"/>. Да пачатку XI стагоддзя ставіцца граматычная праца [[Грыгор Магістрос|Грыгора Магістроса]], што ўключала кампіляцыю ідэй усіх папярэдніх армянскіх граматык. Важнай падзеяй робіцца першая арфаграфічная рэформа. У другой палове XII стагоддзя {{нп3|Арыстакес Грыч|Арыстакес Грыч|ru|Аристакес Грич}} піша арфаграфічны слоўнік армянскай мовы<ref name="А. В.Десницкая, С. Д. Кацнельсон">{{артыкул|аўтар = А. В.Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі = 46}}{{oq|ru|Если Аристакес устанавливает орфографические правила, то Георг Скевраци (XIII в.) занимается вопросами орфоэпии и пунктуации и разрабатывает правила переноса. Он оставил три работы: «Наставление о свойствах слогов», «Наставление о просодии» и «Наставление об искусстве писания». Наиболее важными для теории и практики «искусства писания» являются правила слогоделения и переноса, разработанные Геворгом Скевраци. Рекомендуемые им правила, с небольшими изменениями, используются и в современном армянском языке.}}</ref>. Сярод найбуйнейшых даследчыкаў армянскай мовы эпохі XIII—XIV стагоддзяў — {{нп3|Геворг Скеўрацы|Геворг Скеўрацы|ru|Геворг Скевраци}}, аўтар некалькіх прац<ref name="Сусов"/>, рэкамендацыі якога, з невялікімі зменамі, выкарыстоўваюцца дагэтуль<ref name="Сусов"/>. У гэты ж перыяд жылі выбітныя армянскія граматыкі [[Аванес Ерзнкацы]], {{нп3|Есаі Нчэцы|Есаі Нчэцы|ru|Есаи Нчеци}} і {{нп3|Аванес Крнецы|Аванес Крнецы|ru|Ованес Крнеци}}. У XVII стагоддзі армянскай мове прысвячалі свае граматычныя працы і слоўнікі Франчэска Рывола, Клемент Галанус, {{нп3|Сімяон Джугаецы|Сімяон Джугаецы|ru|Симеон Джугаеци}}, {{нп3|Аванес Алоў|Аванес Алоў|ru|Ованес Олов}}, {{нп3|Васкан Ерэванскі|Васкан Ерэванцы|ru|Воскан Ереванский}}, Ерамея Мегрэцы і інш. Ужо на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў армянскія мысляры працуюць на подступах да [[Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычнага мовазнаўства]]<ref name="Сусов"/>. Да XVIII стагоддзя ставяцца даследаванні Багдасара Дзіра, {{нп3|Іаган Шродэр|Іагана Шродэра|ru|Шрёдер, Иоганн}}, {{нп3|Мхітар Севастыйскі|Мхітара Себастацы|ru|Мхитар Севастийский}} і інш. Найстаражытнейшы ўзор армянскага лапідарнага ліста — надпіс, высечана на храме ў Цекоры самае познае ў 490 годзе. Найболей раннія фрагментарныя манускрыпты на пергаменце ставяцца да V—VI стагоддзяў. Найранейшы захаваны выразна датаваны рукапіс на армянскай — «{{нп3|Евангелле царыцы Млке|Евангелле царыцы Млке|ru|Евангелие царицы Млке}}», створаны ў 862 годзе. Раней яго ставіцца «Евангелле Вехамор», звычайна датавана VII—VIII стагоддзямі (дакладная дата напісання невядомая) і якая меркавана з’яўляецца найстаражытнейшым захаваным паўнавартасным армянскім рукапісам. {{нп3|Найстаражытнейшы армянскі папяровы рукапіс|Найстаражытнейшы армянскі рукапіс на паперы|ru|Древнейшая армянская бумажная рукопись}} ставіцца да 981 года. Захаваліся звыш 30 000 сярэднявечных армянскіх рукапісаў, што складае надзвычай значную культурную спадчыну ў сусветным параўнанні<ref>{{кніга |аўтар=Valentina Calzolari, Michael E. Stone. |загаловак=Armenian Philology in the Modern Era: From Manuscript to Digital Text |спасылка=https://books.google.ru/books?id=ekz3AwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |выдавецтва=BRILL |год=2014|pages=23-24|ref= Valentina Calzolari, Michael E. Stone}}{{oq|en|These factors certainly explain the relatively large number of Armenian manuscripts that have survived, compared with manuscripts in Greek, Latin or Georgian. Based on data from library catalogues, we can put the number of Armenian manuscripts at a little over 30,000, perhaps even 31,000. This may seem a low figure, but anyone who is familiar with Armenian history and the succession of destroyed towns and monasteries - not forgetting the tragic events of 1915 - will regard the figure of 30,000 as almost miraculous. It is particularly impressive when we consider, for example, that around 55,000 Greek manuscripts have survived, along with 300,000 Latin manuscripts and 12,000 Georgian manuscripts. Armenian manuscripts thus constitute an extremely significant cultural heritage and show the vitality and creativity of a cultural in contact with the Latin West, Byzantium, and the Iranian world, which fed an the works of classical antiquity and was eventually able to produce its own treasures.}}</ref>. Друкарства на армянскай мове паўстала ў 1512 годзе. == Музыка == {{main|Армянская музыка}} {{Гл. таксама|Армянская народная музыка|Армянскія музычныя інструменты}} {{Фотарад|ш1=100|Armenian musician.jpg|ш2=150|Neumes, Manuscript, XIth century.jpg|ш3=147|Group of Musicians,, XVIth or XVIIth century.jpg|тэкст=Музыкант з Сяреднявяковага рукапісу. {{нп3|Хазы|Армянскія неўмы|ru|Хазы}}, рукапіс XII стагоддзя. Група музыкантаў, рукапіс XVI—XVII стагоддзяў|align=left}} У III ст. да н.э. ужо была фармавана якасная своеасаблівасць армянскай музыкі<ref name="Арм"/>. У працах старажытнаармянскіх аўтараў захаваліся асобныя ўзоры яшчэ дахрысціянскай армянскай музычнай творчасці<ref name="гусаны"/>. Яна ў першую чаргу злучана з [[гусан]]амі, якія ў эпоху элінізму спачатку служылі ў храме старажытнаармянскага бога {{нп3|Гісанэ|Гісанэ|ru|Гисане}}<ref name="гусаны">{{з|БСЭ|загаловак=Гусаны}}</ref>. Армянская хрысціянская музыка разам з арамейскай, яўрэйскай, кападакійскай ляжыць у аснове агульнахрысціянскай музычнай культуры<ref>''Wellesz E.'', Byzantine Music (in Proceedings of the Musical Association, 1932, vol. I)</ref>, уяўляючы вялікае значэнне для вывучэння, як музычная культура краіны, якая першай прыняла хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі<ref>{{кніга |аўтар = Willi Apel. |загаловак = Harvard dictionary of music |выданне = 2-е изд |выдавецтва = Harvard University Press |год= 1969 |старонкі =54}}{{oq|en|Since Armenia was the first country officially to adopt the Christian faith (A.D. 303), the history of Armenian sacred literature and music has attracted much attention.}}</ref>. З пачатку IV стагоддзя бярэ пачатак гісторыя хрысціянскай музыкі Арменіі. З канца таго ж стагоддзя ў найвысокіх школах краіны было ўведзена навучанне музыкі. У V стагоддзі фармавалася армянская гімнаграфія — творчасць {{нп3|Шаракан|шараханаў|ru|Шаракан}}. У тым жа стагоддзі былі сістэматызаваны {{нп3|Глас, музыка|гласы|ru|Глас (музыка)}}<ref name="Арм"/>. Пасля з'яўлення арыгінальнай пісьмовасці, ужо з V стагоддзя вядомыя таксама звесткі пра армянскі музычны інструментарый<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990">{{кніга|загаловак= Музыкальный энциклопедический словарь|спасылка= http://www.music-dic.ru/html-music-keld/a/496.html|месца= М.|выдавецтва= Советская энциклопедия|год= 1990|archive-date= 5 лістапада 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121105001015/http://www.music-dic.ru/html-music-keld/a/496.html}}</ref>. У VII стагоддзі {{нп3|Барсег Тчон|Барсег Тчон|ru|Барсег Тчон}} склаў першую складанку шараканаў — «Чанынцір шаракноц». У раннесярэднявечнай Арменіі была распрацавана тэорыя акустыкі. Вялікі ўнёсак у развіццё армянскай музыкі ўнеслі такія музыканты і тэарэтыкі раннесярэднявечнай Арменіі як [[Давід Граматык|Давід Керакан]], [[Давід Анахт]], [[Камітас Ахцэцы]] і інш.<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990"/>, у працах якіх разглядаліся пытанні эстэтыкі і тэорыі музыкі — навука пра гук і г.д.<ref name="Арм"/>. На мяжы VIII—IX стагоддзяў фармавалася армянская сістэма музычнай натацыі — [[хазы]], стварэнне якіх злучана з імем [[Сцяпанос Сюнецы|Сцяпаноса Сюнецы]]. Яшчэ да гэтага [[армяне]] выкарыстоўвалі літары алфавіта для фіксацыі музыкі<ref>{{кніга |аўтар = Don Michael Randel. |загаловак = The Harvard dictionary of music |выданне = 4th edition |выдавецтва = Harvard University Press |год = 2003 |старонкі = 56}}{{oq|en|According to Lazarus of Parb (5the century), Armenians at first used alphabetical letters to fix the music of their chants.}}</ref>. Наступны значны перыяд у гісторыі развіцця армянскай музыкі ставіцца да X—XIII стагоддзяў<ref name="Арм"/>. У X стагоддзі з'яўляюцца {{нп3|Таг, музыка|тагі|ru|Таг (музыка)}} — параўнальна аб'ёмныя манодыі духоўнага і свецкага ўтрымання. У эпоху Высокага сярэднявечча дасканаліцца армянскі нотапіс. У сваіх складаннях розныя музычна-эстэтычныя пытанні разглядаюць аўтары X—XIII стагоддзяў {{нп3|Ананія Нарэкацы|Ананія Нарэкацы|ru|Анания Нарекаци}} («Пра веды гласаў»), [[Аванес Імастасер]] і [[Аванес Ерзнкацы]]<ref name="Арм"/>. З гэтага перыяду захаваліся сялянскія песні розных жанраў — любоўныя, працоўныя, песні пра прыроду, побытавыя і г.д. Тады ж завяршыўся фармаванне «манрусума» — навукі пра вочы і хазы, дасканаліўся напаліся. З сярэдзіны XVI стагоддзя пачынае складацца мастацтва армянскіх [[ашуг]]аў, сярод яго першых прадстаўнікоў {{нп3|Нагаш Аўнатан|Нагаш Аўнатан|ru|Нагаш Овнатан}}, [[Багдасар Дпір]] і [[Саят-Нава]]. Яшчэ ў пачатку XVII стагоддзя Хачгруз Кафаецы склаў першую складанку армянскіх [[Народная песня|народных песень]]. У 1813—1815 [[Амбарцум Ліманджан|А. Ліманджанам]] быў створаны і ўведзены ў практыку новы армянскі нотапіс. З яго дапамогай Н. Ташчан запісаў 3 тамы твораў сярэднявечнай духоўнай музыкі. Другая палова XIX стагоддзя — час узнікнення новай кампазітарскай школы. Тады ствараюцца музычныя ансамблі еўрапейскага тыпу, засноўваюцца прафесійныя музычныя трупы, і г.д. У 1857 годзе з'яўляецца армянская музычная перыёдыка ў асобе часопіса {{нп3|Армянская ліра, часопіс|«Кнар аревелян»|ru|Армянская лира (журнал)}} («Усходняя ліра»). У 1861 годзе Грыгор Сінанян арганізуе [[сімфанічны аркестр]] — Аркестр Сінаняна. У творах такіх кампазітараў як {{нп3|Габрыэль Аганавіч Еранян|Г. Еранян|ru|Еранян, Габриэль Оганович}}, Н. Ташчан, {{нп3|Генарый Восіпавіч Карганаў|Г. Карганаў|ru|Корганов, Генарий Осипович}}, і інш.<ref name="Арм"/> ужываецца еўрапейская тэхніка {{нп3|Кампазіцыя, музыка|кампазіцыі|ru|Композиция (музыка)}}. У 1868 годзе [[Тыгран Геворгавіч Чухаджан|Тыгран Чухаджан]] стварае оперу «{{нп3|Аршак II, опера|Аршак II|ru|Аршак II (опера)}}» — першую армянскую нацыянальную оперу і першую оперу музычнай гісторыі ўсяго Усходу. Яму ж прыналежаць першыя камерныя, сімфанічныя і фартэпіянныя складанні ў армянскай музыцы. З 1880-х гадоў у армянскай класічнай музыцы пачынаецца новы рух па зборы і апрацоўцы старажытных народных песень прафесійнымі кампазітарамі, найбуйнейшым сярод якіх быў [[Камітас]]. Ягі творчасць згуляла вельмі важную ролю ў гісторыі развіцця армянскай музыкі. Немалаважнымі былі таксама харавыя апрацоўкі {{нп3|Хрыстафор Макаравіч Кара-Мурза|Х. Кара-Мурзы|ru|Кара-Мурза, Христофор Макарович}} і {{нп3|Макар Рыгоравіч Екмалян|М. Екмаляна|ru|Екмалян, Макар Григорьевич}}, а таксама апрацоўкі народных танцаў {{нп3|Нікагаёс Фадзеевіч Тыгранян|Н. Тыграняна|ru|Тигранян, Никогайос Фаддеевич}}. Найбуйнейшыя армянскія ашугі канца XIX—пачатку XX стагоддзя — {{нп3|Джывані (ашуг)|Джывані|ru|Дживани}}, Шырын, {{нп3|Шэрам|Шэрам|ru|Шерам}}, [[Авасі]]. {{Фотарад|ш1=150|Composer Dikran Tchouhadjian.jpg|ш2=154|Komitas.jpg|ш3=164|Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg|тэкст=[[Тыгран Геворгавіч Чухаджан|Чухаджан]] (1837—1898). [[Камітас]] (1869—1935). [[Арам Ільіч Хачатуран|Хачатуран]] (1903—1978)|align=right}} У пачатку XX стагоддзя сваю творчую дзейнасць пачынаюць [[Аляксандр Апанасавіч Спендыяраў|Аляксандр Спендыяраў]] і {{нп3|Армен Тыгранавіч Тыгранян|Армен Тыгранян|ru|Тигранян, Армен Тигранович}}. Спендыяраў унёс вялікі ўнёсак у развіццё армянскай сімфанічнай музыкі. Тыгранян у 1912 годзе завяршае оперу «Ануш». У тым жа годзе Азат Манукян стварае першую армянскую дзіцячую оперу «Канец зла». У вобласці [[раманс]]а тварыў {{нп3|Раманос Авакімавіч Мелікян|Р. Мелікян|ru|Меликян, Романос Овакимович}}. Сярод найболей значных армянскіх кампазітараў пачатку XX стагоддзя — {{нп3|Грыгор Мірзаян Сюні|Г. Сюні|ru|Сюни, Григор Мирзаян}}, А. Маілян, А. Тэр-Гевандзян і інш. Пасля ўсталявання ў Арменіі савецкай улады важнай падзеяй стае заснаванне [[Ерэванская дзяржаўная кансерваторыя імя Камітаса|нацыянальнай кансерваторыі]] ў 1921 годзе<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990"/>. У 1924 быў створаны сімфанічны аркестр Арменіі, у 1933 годзе [[Армянскі тэатр оперы і балета імя А. А. Спендыярава|оперны тэатр]], у 1934 годзе Армянская філармонія<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990"/>. Адной з гістарычных падзей гэтага перыяду гісторыі армянскай музыкі стае завяршэнне оперы «Алмаст» А. Спендыяравым у 1928 годзе. У 1920—1930 гадах былі пастаўлены адразу некалькі опер армянскіх кампазітараў<ref name="Арм"/>. Найболей вядомыя армянскімі кампазітарамі XX стагоддзя былі [[Арам Хачатуран]], [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аляксандр Аруцюнян]], {{нп3|Эдвард Міхайлавіч Мірзаян|Эдвард Мірзаян|ru|Мирзоян, Эдвард Михайлович}}, {{нп3|Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Эдгар Аганесян|ru|Оганесян, Эдгар Сергеевич}}, [[Арно Аруцюнавіч Бабаджанян|Арно Бабаджанян]], {{нп3|Авет Рубенавіч Тэртэран|Авет Тэртэран|ru|Тертерян, Авет Рубенович}}, {{нп3|Тыгран Егіяевіч Мансуран|Тыгран Мансуран|ru|Мансурян, Тигран Егиаевич}} і інш. ==== Армянскія музычныя інструменты ==== {{main|Армянскія музычныя інструменты}} Арменія багатая народнымі музычнымі прыладамі. Адным з найстаражытнейшых армянскіх народных інструментаў з'яўляецца дудук. У старажытнаармянскіх крыніцах захаваліся згадванні пра музычныя інструменты. Прыкладам, [[Фаўстас Бузанд]] у V стагоддзі згадвае пра інструменталістаў, якія ігралі на [[барабан]]ах, ''срынгах'', ''карах'' і [[труба]]х<ref name="Оганесян, 65">{{артыкул |аўтар=А. Л. Оганесян. |загаловак=Музыка в древней Армении |спасылка=http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf |выданне=Историко-филологический журнал |месца=Ер. |год=1973 |нумар=2 |старонкі=65 |archive-date=15 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215085153/http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf }}</ref>, гісторык пачатку X стагоддзя [[Аванес Драсханакертцы]] згадвае пра струнны інструмент з [[плектр]]ам. Звесткі ў вобласці інструментальнай музыкі і армянскай музычнай інструментар вельмі бедныя, тым не менш да нас дайшло апісанне некаторых музычных інструментаў, а таксама іх назвы. Так, да ліку духавой групы належалі<ref name="Оганесян,67-68">{{артыкул |аўтар=А. Л. Оганесян. |загаловак=Музыка в древней Армении |спасылка=http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf |выданне=Историко-филологический журнал |месца=Ер. |год=1973 |нумар=2 |старонкі=67-68 |archive-date=15 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215085153/http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf }}</ref>: ''срынг''<ref>{{артыкул|аўтар = Б. Н. Аракелян. |загаловак= Гарни, II, Результаты работ Гарнийской археологической экспедиции 1951—1955 гг. |выданне = Известия Академии Наук Армянской ССР |месца = Ереван |год = 1957 |старонкі = 75}}{{oq|ru|В Армении впервые в Гарни обнаружен музыкальный инструмент античного времени—свирель, изготовленная из кости… Эта свирель можег быть датирована III в.}}</ref> — тып [[флейта|флейты]], ''ехджэрапох'' — рог, ''пох'' — труба медная, да ўдарнай групы належалі<ref name="Оганесян,67-68"/>: ''тмбук'' — [[барабан]], да струннай групы<ref name="Оганесян,67-68"/>: ''бамбірн'' — інструмент з плектрам, ''пандыр'', ''кнар'' — тып {{нп3|Ліра, музычны інструмент|ліры|ru|Лира (музыкальный инструмент)}}, ''джнар'' — від кнара, ''він'' — від кнара. Музыка армянскага [[дудук]]а была прызнана шэдэўрам [[Сусветная спадчына|Сусветнай нематэрыяльнай культурнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Тэатр == {{main|Армянскі тэатр}} [[Файл:Вардзак.jpg|thumb|left|180px|Акторка армянскага тэатра гузанаў-мімосаў. Сярэднявечная мініяцюра.]] Тэатр Арменіі разам з грэчаскім і рымскім — адзін са найстаражытнейшых тэатраў свету еўрапейскага тыпу. Старажытнаармянскі тэатр існаваў з [[69 да н.э.|69 да н. э]] ў сталіцы [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]] [[Тыгранакерт, Сільван|Тыгранакерт]]<ref>{{кніга |аўтар= Г. Гоян. |частка =1. Окончание постройки театра в 69 году до нашей эры|загаловак = 2000 лет армянского театра. Театр древней Армении |спасылка= http://armenianhouse.org/goyan/mediaeval-armenian/1.html#3|месца= М. |выдавецтва = Искусство |год= 1952 |том= I|старонкі =86}}</ref>, дзе быў пабудаваны будынак [[амфітэатр]]а<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17">{{кніга|загаловак= Театральная Энциклопедия|спасылка = http://www.booksite.ru/fulltext/the/ate/theater/tom1/9.htm|месца = М.|выдавецтва = Советская энциклопедия|год = 1961|том = I}}</ref>, разваліны якога захаваліся да нашага часу<ref name="Энциклопедия Кольера">{{артыкул|загаловак=Армения |спасылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3713/АРМЕНИЯ |выданне=Энциклопедия Кольера|выдавецтва=Открытое общество |год=2000 }}</ref>. Найболей раннія пісьмовыя звесткі пра армянскі тэатр<ref name="The World Encyclopedia of Contemporary Theatre">{{кніга |загаловак=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Europe |спасылка=http://books.google.ru/books?id=B9RV5UFtPNMC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |адказны=Edited by Don Rubin, Peter Nagy and Philippe Rouyer |выдавецтва=Taylor & Francis |год=2001 |старонкі=45}}{{oq|en|The earliest reference to Armenian theatre is found in Plutarch's Comparative Biographies. It is stated there that the Armenian King Artavazd, son of Tigran the Great (d. c.56 BC), built a Hellenic theatre in his capital city of Artashat and that in 53 BC Euripides' The Bacchae was staged. Documentation also exists related to theatre during the early and late Middle Ages in the area.}}</ref> знаходзім у Плутарха. Паведамляецца, што сын Тыграна II Вялікага [[Артавазд II]] (56—34 да н.э.) стварыў у паўночнай сталіцы Арменіі [[Арташат|Арташаце]] тэатр эліністычнага тыпу. Старажытнагрэчаскі аўтар таксама перадае, што сам Артавазд пісаў трагедыі<ref name="Энциклопедия Кольера"/> на грэчаскай мове. У старажытнаармянскім тэатры быў развіты таксама жанр пантамімы, вядомай актрысай якога была Назенік, якая жыла ў II стагоддзі н.э.<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. У II—III стст. армянскія акцёры трагікі — ''дзайнарку-гусаны'' і ''вахбергу-гусаны'' — выконвалі п'есы, як грэчаскія, так і армянскія<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Вядома, што ў IV стагоддзі выставы даваліся пры двары армянскага цара {{нп3|Аршак II, цар Вялікай Арменіі|Аршака II|ru|Аршак II (царь Великой Армении)}}<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Пасля прыняцця хрысціянства ў пачатку IV стагоддзя ў якасці дзяржаўнай рэлігіі і далей злучаным з гэтым супрацівам царквы, працягваліся давацца тэатральныя выставы. Захаваліся дакументальныя звесткі пра армянскі тэатр ранняга і познага сярэднявечча<ref name="The World Encyclopedia of Contemporary Theatre"/>. Так, прыкладам, вядомыя прамовы армянскага аўтара канца V стагоддзя [[Іаан Мандакуні|Іаана Мандакуні]], скіраваныя супраць тэатра, з якіх мы пазнаём пра існаванне адмысловых тэатральных будынках з асобнымі верхнімі месцамі для жанчын<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Пра існаванне тэатральнага мастацтва ў Арменіі паведамляюць таксама аўтары VI—VII стагоддзяў<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. У позным сярэднявеччы — у X—XV стагоддзях — тэатральныя выставы былі пашыраны ў Васпуракане, [[Анійскае царства|Анійскім царстве]], [[Кілікійская армянская дзяржава|Кілікіі]]. На рэльефах царквы ў [[Царква Святога Крыжа, Ахтамар|Ахтамары]] пачатку X стагоддзя намаляваны маскі розных жанравых праяў тэатра эпохі<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Найранейшыя захаваныя драматургічныя творы — драматычная паэма [[Аванес Ерзнкацы|Аванеса Ерзнкацы]] (XIII ст.) і «Адамава кніга» [[Аракел Сюнецы|Аракела Сюнецы]] (XIV—XV стст.). Пра стаўленне царквы да тэатра пазнаём з прац аўтараў эпохі, калі {{нп3|Матэос Джугаецы|Матэос Джугаецы|ru|Маттеос Джугаеци}} (XIV—XV стст.) заклікаў «''не хадзіць да гусанаў, яны кажуць пра справы [[Хайк]]а і выхоўваюць дух непадпарадкавання''»<ref>Г. Гоян, 2000 лет армянского театра. Том 2: Театр средневековой Армении., гл. I, стр. 27, «Искусство», М., 1952</ref>. З часоў сярэднявечча захавалася трагедыя «Пакутніцтва святой Рыпсімэ» (пралог, эпілог і інтэрмедыі на польскай мове), якая была пастаўлена ў 1668 у армянскай школе Львова. Першыя армянскія аматарскія спектаклі Новага часу ставяцца да 1810—1820 гадоў<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. . У 1836 годзе Г. Шэрмазанянам у Тыфлісе быў заснаваны тэатр «Шэрмазанян дарбас»<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/> — першы тэатральны будынак на Каўказе. На працягу 1846—1866 гадоў дзеяў прафесійны тэатр<ref name="Арм"/> «Арамян татран» пад кіраўніцтвам А. Гаспарана, дзе захоўваліся традыцыі старажытнаармянскага тэатра<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. У 1856 годзе тэатр заснаваў [[Мкрціч Рафаелавіч Пешыкташлян|М. Пешыкташлян]]. Ужо ў 1857 годзе быў выдадзены тэатральны часопіс «Музы Арарата»<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Важнай падзеяй стае заснаванне ў 1861 годзе прафесійнага тэатра<ref name="Арм"/> Арэвелян татрон» («Усходні тэатр») {{нп3|Акоп Вардавян|А. Вардавянам|ru|Вардовян, Акоп}} у Канстанцінопалі. Праз два гады прафесійны<ref name="Арм"/> армянскі тэатр быў заснаваны ў Тыфлісе Г. Чмшкянам. У 1865 годзе былі паказаны першыя тэатральныя спектаклі ў Ерэване<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. На працягу 1860—1870 гадоў армянскія тэатры былі заснаваны на розных гарадах Закаўказзя і Расіі — у Ерэване, Шушы, Александропалі, Гянджы, Баку, і г.д.<ref name="Арм"/>. Выбітная роля ў развіцці армянскага тэатра канца XIX стагоддзя прыналежыць найбуйнейшаму трагіку {{нп3|Петрос Іеранімавіч Адамян|П. Адамяну|ru|Адамян, Петрос Иеронимович}}. Сярод вядучых акцёраў і актрыс XIX—пачатку XX стагоддзя — М. Амрыкян, К. Арамян, С. Чмшкян, {{нп3|Вардуі|Вардуі|ru|Вардуи}}, Г. Тэр-Даўцян, С. Мацінян, {{нп3|Сірануйш|Сірануйш|ru|Сирануйш}}, Астхік, Р. Азніў, М. Мнакян, {{нп3|Аванес Арцём'евіч Абелян|А. Абелян|ru|Абелян, Ованес Артемьевич}} і інш.<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Буйныя армянскія драматургі XIX—пачаткі XX стагоддзя — [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Г. Сундукян]], [[Акоп Аванесавіч Паранян|А. Паранян]], [[Аляксандр Мінасавіч Шырванзадэ|А. Шырванзадэ]] і інш. == Друкарства і прэса == {{main|Гісторыя армянскага друкарства}} {{Фотарад|ш1=290|Urabatagirq.jpg|ш2=127|Azdarar.jpg|тэкст=1. Першая армянская друкаваная кніга «[[Урбатагірк]]», Венецыя, 1512 год 2. Першае армянскае перыядычнае выданне «[[Аздарар]]», [[Мадрас]], 1794 год|align=right}} Армянская мова стала першай мовай друкарства сярод моў СНД, Прыбалтыкі, а таксама многіх моў Азіі{{efn|name="Armenian printing"}}. Армянская стала 18-й мовай свету, на якой кнігі былі надрукаваны [[Іаган Гутэнберг|гутэнбергскім]] спосабам<ref>{{кніга |аўтар=George M. Eberhart. |загаловак=The Whole Library Handbook 4: Current Data, Professional Advice, and Curiosa about Libraries and Library Services |спасылка=https://books.google.am/books?id=6jIjcUMP4CcC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Hakob%20Meghapart&f=false |выдавецтва=American Library Association|год=2006 |volume=4 |pages=211 }}</ref>. Упершыню ён быў выдадзены яшчэ ўжо ў эпоху [[Інкунабула|інкунабулы]] ў 1475 годзе ў кнізе {{нп3|Іаган Шыльтбергер|Іагана Шыльтбергера|ru|Шильтбергер, Иоганн}}. Першая друкаваная кніга на армянскай мове «{{нп3|Урбатагірк|Урбатагірк|ru|Урбатагирк}}» — выдадзена ў 1512 годзе ў Венецыі {{нп3|Акоп Мегапарт|Акопам Мегапартам|be-x-old|Акоп Мэгапарт}}, які заснаваў там друкарню. У XVI стагоддзі кнігі на армянскай мове выдавалі {{нп3|Абгар Дпір|Абгар Тахатэцы|ru|Абгар Дпир}}, Султаніхах, Аванес Тэрзнцы, Аванес Гапузенц. На працягу першых ста гадоў існавання армянскага друкарства былі выдадзены 32 найменаванні кніг, 19 з якіх армянскімі кнігадрукарамі вылучна на армянскай мове. З узнікнення армянскага друкарства да 1800 года былі выдадзены больш 1154 назваў армянскіх кніг (сярод моў СНД і Прыбалтыкі другі, пасля рускамоўных выданняў, паказнік па колькасці). Пасля Венецыі армянскія друкарні былі створаны ў 1567 годзе ў Канстанцінопалі<ref name="Энциклопедия Кольера"/>, потым адкрыліся армянскія друкарні таксама ў Рыме (1584<ref name="Энциклопедия Кольера"/>), Львове (1616), Мілане (1621) Парыжы (1633<ref name="Энциклопедия Кольера"/>), Ліворна (1643), Амстэрдаме (1660), Марселі (1673), Лейпцыгу (1680<ref name="Энциклопедия Кольера"/>), Падуі (1690), Лондане (1736), Санкт-Пецярбургу (1781), і іншых гарадах. Армянскія кнігадрукары XVII—XVIII стагоддзяў — Аванес Карамацінянц, Хачатур Кесарацы, Аванес Джугаецы, Маціёс Царэцы, [[Васкан Ерэванцы]], Маціёс Ванандецы, Грыгор Халдарянц, Пагос Арапян, і інш. У XIX стагоддзі армянскія друкарні адкрыліся ў Маскве (1820), Шушы (1828), Нью-Ёрку (1857), Ерэване (1876), Бостане (1899) і г.д. У цэлым, да 1920 года, ва ўсім свеце дзеяла больш 460 друкарняў, што друкавалі кнігі, часопісы і газеты на армянскай мове. Першае перыядычнае выданне — часопіс «{{нп3|Аздарар|Аздарар|ru|Аздарар}}» выдавалася ў 1794—1796 гадах у Індыі. У XVIII стагоддзі ў Венецыі выйшла яшчэ адно армянскае перыядычнае выданне — часопіс «Тарэгруцюн» (хроніка). == Адукацыя == {{main|Адукацыя ў Арменіі}} [[Файл:EsayiTeaching.jpg|thumb|left|180px|[[Гладзорскі ўніверсітэт]], {{нп3|Есаі Нчэцы|Есаі Нчэцы|ru|Есаи Нчеци}} падчас навучання, 1299 год.]] Яшчэ ў IV стагоддзі ў Арменіі былі створаны школы, дзе выкладанне вялося на грэчаскай і сірыйскай мовах<ref name="ВИ,том2">{{кніга |загаловак=Всемирная история. Энциклопедия |спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st128.shtml |адказны=Ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |месца=М. |год=1956 |том= 2}}{{oq|ru|Ещё в IV в. в Армении создаются школы, где преподавались греческий и сирийский языки. Армяне ездили учиться в Антиохию и Эдессу. С V в. в школах вводится преподавание на родном языке. Школы предназначались в основном для духовенства, но и для людей из народа просвещение не было полностью закрыто, как это показывает пример того же Месропа Маштоца.<br />...<br />Так, несмотря на внутренние потрясения и потерю государственной самостоятельности, армянский народ продолжал развивать свою культуру, расцвет которой падает уже на следующие столетия (V—VII вв. н. э.). }}</ref>. Такія школы былі заснаваны царом Трдатам III, а потым і каталікосам Нерсесом Вялікім. Ужо ў 365 годзе ў рашэнніу Аштышацкага сабора дадзены некаторыя нормы, што тычацца адносін паміж настаўнікам і вучнем. Адукацыя ў Арменіі асабліва развіваецца пасля заснавання армянскай пісьмовасці, калі ў школах уводзіцца выкладанне на роднай мове<ref name="ВИ,том2"/>. Пасля стварэння ў 406 годзе [[Армянскі алфавіт|армянскага алфавіта]] ў тагачаснай сталіцы Армянскага царства Аршакідаў{{efn|name="Kingdom of Armenia"}}. У Вагаршапаце была заснавана вышэйшаая школа, больш вядомая як Вагаршапацкая семінарыя. Пад канец стагоддзя тут была свая бібліятэка<ref>{{кніга | загаловак= История всемирной литературы | спасылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/vl2/vl2-2882.htm | месца = М. | выдавецтва = Наука | год = 1984 | том = 2 | старонкі= 290}}</ref>, паводле гістарычных дадзеных сюды, для атрымання адукацыі, прыходзілі з розных бакоў Арменіі. У V стагоддзі вышэйшая школа была заснавана ў Сюніку. З VIII стагоддзя яна знаходзілася ў вобласці {{нп3|Сотк, гавар|Сотк|ru|Сотк (гавар)}}, яна значна развілася пад кіраўніцтвам {{нп3|Матусаха Сюнецы|Матусаха Сюнецы|ru|Матусаха Сюнеци}}. З VI стагоддзя была вядомая вышэйшая школа ў вобласці Аршарунік. У адным з пунктаў рашэння Двінскага царкоўнага сабора 649 года даецца асаблівае ўказанне біскупам і вышэйшаму духавенству паўсюдна сачыць за развіццём адукацыйнай справы. У VII стагоддзі {{нп3|Ананій Шыракацы|Ананій Шыракацы|ru|Анания Ширакаци}} напісаў падручнік па арыфметыцы «Пытанні і рашэнні», які лічыцца цяпер адной з найстаражытнейшых прац па арыфметыцы, якія дайшлі да нас<ref name=autogenerated1>{{з|БСЭ|загаловак=Анания Ширакаци|выданне=3}}</ref>. Шыракацы імкнецца даць навукова-педагагічнае абгрунтаванне пачатку школьнага ўзросту з 7 гадоў. Вобласць адукацыі ў Арменіі застаецца моцнай і ў наступную эпоху<ref name="History of Humanity"/>. У перыяд [[Анійскае царства|Армянскага царства]] Багратыдаў цэнтрамі адукацыі былі школы ў Санаіне, Ахпаце, Капуткары, Гладзоры, Шыраку, Камурджадзоры, дзе займаліся філасофіяй, граматыкай і іншымі навукамі<ref>{{артыкул|аўтар = А. В. Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |месца = Л. |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі =28}}{{oq|ru|Стабилизация экономики, политическая независимость и относительное спокойствие в период царствования Багратидов создали основу для успешного развития всех видов культуры. Возрождается интерес к философии, грамматике, риторике, к старым научным традициям. Во всех центрах образования — в школах Санаина, Ахпата, Капуткара, Хладзора, Ширака, Камурджадзора — начинают заниматься философией, грамматикой и другими «внешними (светскими, — Г. Д.) науками».}}</ref>. На мяжы XI—XII стагоддзяў {{нп3|Аванес Імастасер|Аванесам Імастасерам|ru|Ованес Имастасер}} была заснавана вышэйшая школа ў [[Ані]]. У 1184 годзе ў сваім «[[Судзебнік Мхітара Гоша|Судзебніку]]» {{нп3|Мхітар Гош|Мхітар Гош|ru|Мхитар Гош}} прызначыў дармовую адукацыю для сірот і немаёмных дзяцей. У Высокім сярэднявеччы ў Сюніку дзеялі [[Гладзорскі ўніверсітэт|Гладзорскі]] (1282—1338) і {{нп3|Тацеўскі ўніверсітэт|Тацеўскі|ru|Татевский университет}} (1373—1435) ўніверсітэты. Вядома, што пры сканчэнні Гладзора яго вучні пісалі дысертацыі<ref name="Десницкая,Кацнельсон,32">{{артыкул|аўтар = А. В. Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |месца = Л. |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі =32}}{{oq|ru|Есаи Ничеци является одним из виднейших деятелей средневековой армянской науки. Он больше полувека руководил Гладзорским университетом, который был центром средневековой науки. Число его учеников достигло 363. Ученики этой школы получали разностороннее образование, при окончании писали диссертации. }}</ref>. У XII—XIII стагоддзі дзеялі навучальныя цэнтры ў {{нп3|Харанашат|Харанашаце|ru|Хоранашат}}, Хор Вірапе, Арчы, Агарцыне, пазней — у XIV—XV стагоддзях — у Эрмоне, Егвардзе, Цыпнаванку, у XV—XVII стагоддзях — у Севанаванку, Сісе, Севастыі, Новай Джузе і г.д. Выкладаліся багаслоўе, матэматыка, астраномія, геаметрыя, гісторыя, геаграфія, граматыка, музыка, філасофія, рыторыка і г.д.<ref name="History of Humanity">{{кніга |загаловак= History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|адказны= Edited by M. A. Al-Bakhit, L. Bazin and S. M. Cissoko|выдавецтва=UNESCO |год= 2000|том=4 |старонкі=665-666 }}{{oq|en| Nevertheless, education in Armenia remained strong. Apart from primary schools, which had existed in Armenian monasteries since time immemorial, high schools or vardapetarans also came into being in the eleventh to fourteenth century (Ani, eleventh or thirteenth century; Sis, twelfth or thirteenth century; Gladzor, thirteenth to fourteenth century; Tatev, fourteenth to fifteenth century) to give instruction in theology, mathematics, astronomy, geometry, history, geography, grammar, music, philosophy and rhetoric. Many of their graduates became prominent figures in arts and culture (see Plate 156). The Armenian science between the tenth and fourteenth centuries was especially strong in the fields of historiography, philosophy and jurisprudence.}}</ref>. У розныя часы ў гэтых навучальных цэнтрах выкладалі такія навукоўцы, як [[Аванес Імастасер]], {{нп3|Ананія Санахнецы|Ананія Санахнецы|ru|Анания Санахнеци}}, [[Грыгор Магістрос]], {{нп3|Аванес Тавушацы, Ванакан|Ванакан Вардапат|ru|Ованнес Тавушеци (Ванакан)}}, {{нп3|Нерсес Мшэцы|Нерсес Мшэцы|ru|Нерсес Мшеци}}, [[Есаі Нчэцы]], {{нп3|Аванес Варатнецы|Аванес Варатнецы|ru|Ованес Воротнеци}}, {{нп3|Грыгор Тацевацы|Грыгор Тацевацы|ru|Григор Татеваци}}, {{нп3|Таўма Мецапецы|Таўма Мецапецы|ru|Товма Мецопеци}} (аўтар падручніка армянскай мовы), {{нп3|Нерсес Ламбранацы|Нерсес Ламбранацы|ru|Нерсес Ламбронаци}}, {{нп3|Аракел Сюнецы|Аракел Сюнецы|ru|Аракел Сюнеци}}, {{нп3|Кіракос Ерзнкацы|Кіракос Ерзнкацы|ru|Киракос Ерзнкаци}}, {{нп3|Акоп Крымецы|Акоп Крымецы|ru|Акоп Крымеци}} і іншыя. == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="Armenian printing" |Першыя друкаваныя кнігі: на беларускай — 1517, эстонскай — 1525, літоўскай — 1547, рускай — 1564, латышскай — 1585, грузінскай — 1629, турэцкай — 1729, азербайджанскай — 1820, персідскай — 1830 і г. д.}} {{efn|name="Kingdom of Armenia"|Пасля [[Першы падзел Арменіі|падзелу Арменіі паміж Рымам і дзяржавай Сасанідаў у 387 годзе]], ва ўсходняй (сасанідскай) палове Арменіі царская ўлада захавалася аж да 428 года}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ніна Геворгаўна Гарсаян|Nina G. Garsoïan]] |загаловак=Church and Culture in Early Medieval Armenia |спасылка=https://books.google.am/books/about/Church_and_Culture_in_Early_Medieval_Arm.html?id=64-gAAAAMAAJ&redir_esc=y |выдавецтва= Ashgate|год=1999 }} * ''[[Георг Іосіфавіч Гаян|Георг Гоян]]'' [http://armenianhouse.org/goyan/ancient-armenian/p1-8.html 2000 лет армянского театра. Том первый: Театр древней Армении]. — Москва: Государственное издательство «Искусство», [[1952]]. — Т. 1. * ''Георг Гоян'' [http://armenianhouse.org/goyan/mediaeval-armenian/p1-3.html 2000 лет армянского театра. Том второй: Театр средневековой Армении]. — Москва: Государственное издательство «Искусство», 1952. — Т. 2. * {{кніга |аўтар=[[Каміла Васільеўна Трэвер|К. В. Тревер]] |загаловак=Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э.—IV в. н. э.) |спасылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii.pdf |месца=М.-Л. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1953 |ref=Тревер |archive-date=31 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831083756/http://www.sno.pro1.ru/lib/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii.pdf }} {{Азія паводле тэм|Культура}} {{Арменія ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Арменіі| ]] slusgb8e4kb09reof6tskh2k0nj4wd5 0 358949 5161091 2463271 2026-07-05T05:30:33Z StarDeg 16311 5161091 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Лайман Джадсан Гейдж''' ({{lang-en|Lyman Judson Gage}}; {{ДН|28|6|1836}} — {{ДС|26|1|1927}}) — 42-і міністр фінансаў ЗША. == Біяграфія == Лайман Джадсан Гейдж нарадзіўся ў горадзе Дэрайтэр у штаце Нью-Ёрк у сям’і Элая Гейджа і Мэры Джадсан. Яго продак, Томас Гейдж, прыехаў у Амерыку ў 1640 годзе. Лайман быў жанаты тры разы. У 1864 годзе ён у метадысцкай традыцыі браў шлюб з Сарай Этэрыдж. У 1874 годзе Гейдж аўдавеў. У 1887 годзе ён ажаніўся з удавой свайго брата, Карнеліяй Уошберн, а ў 1907 годзе ўзяў за жонку Фрэнсіс Аду Балаў. Працоўную дзейнасць Гейдж пачаў у 1850 годзе, уладкаваўшыся разносчыкам пошты ў чыгуначную кампанію ў горадзе Роўм. Праз тры гады ён атрымаў пасаду малодшага клерка ў цэнтральным банку горада. У 1855 годзе Гейдж пераехаў у Чыкага і ўладкаваўся працаваць служачым на пільню. У 1858 годзе яго ўзялі бухгалтарам у крэдытную кампанію. У 1868 годзе Гейдж уладкаваўся працаваць касірам у Першы нацыянальны банк Чыкага, яго кар’ера пайшла ў гару. У 1882 годзе ён, быўшы ўжо уплывовай асобай у фінансавых колах усходу ЗША, быў абраны першым прэзідэнтам Банкаўскага клуба Чыкага, і віцэ-прэзідэнтам (а праз год і прэзідэнтам) Амерыканскай асацыяцыі банкіраў. Гейдж актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці: быў старшынёй аргкамітэта якая прайшла ў Чыкага Сусветнай выставы 1893 года, займаў пасаду дырэктара чыкагскага Інстытута мастацтваў, два гады узначальваў Грамадзянскую федэрацыю Чыкага. У 1892 г. Гейдж даслужыўся да пасады прэзідэнта Першага нацыянальнага банка Чыкага. У тым жа годзе амерыканскі прэзідэнт Гровера Кліўленд прапанаваў яму ўзначаліць міністэрства фінансаў, аднак Гейдж меў вялікія планы адносна кіравання банкам і адмовіўся. У студзені 1897 года прэзідэнт Уільям Мак-Кінлі зноў прапанаваў Гейдж ўзначаліць міністэрства фінансаў, і на гэты раз прапанова была прынята. 6 сакавіка таго ж года Гейдж быў зацверджаны на пасадзе Сенатам. Ён, ідучы курсе сваіх пераемнікаў, стаў павышаць стабільнасць фінансавага сектара. Міністэрства фінансаў атрымала функцыі цэнтральнага банка. У 1900 годзе быў прыняты ініцыяваны Гейдж Закон аб золатам стандарце, ён таксама заклаў аснову для стварэння ў 1913 годзе Федэральнай рэзервовай сістэмы. Пасля забойства Мак-Кінлі ў 1901 годзе яго пераемнік, [[Тэадор Рузвельт]], пакінуў Гейджа на чале міністэрства фінансаў, каб не дапусціць панікі на фінансавых рынках, але ўжо 31 студзеня 1902 гады вызваліў яго з пасады, прызначыўшы міністрам Леслі Морцімер Шоу. У тым жа годзе Гейдж ўзначаліў Амерыканскую Траставую кампанію ў Нью-Ёрку, а ў 1907 годзе выйшаў на пенсію і пераехаў у Каліфорнію. Лайман Гейдж памёр у Сан-Дыега 26 студзеня 1926 года. {{зноскі}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Уільяма Мак-Кінлі}} {{Кабінет Тэадора Рузвельта}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры фінансаў ЗША]] h4glvs3l1ovctoymniqbuskifw2zvo1 0 535096 5161211 4960481 2026-07-05T11:38:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161211 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Куінс''' ({{Lang-en|Queens}} /kwiːnz<ref>[http://mw1.merriam-webster.com/cgi-bin/audio.pl?ggquee05.wav=Queens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071010053829/http://mw1.merriam-webster.com/cgi-bin/audio.pl?ggquee05.wav=Queens |date=10 кастрычніка 2007 }}</ref>/) — самае вялікае па тэрыторыі (280 км²) і другое па насельніцтве [[Бора (Нью-Ёрк)|бора]] [[Нью-Ёрк]]а. Размешчана на востраве [[Лонг-Айленд]] і абмываецца [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. Гэта самая неаднастайная па этнічным складзе частка горада. У Куінсе знаходзіцца [[Міжнародны аэрапорт імя Джона Кенэдзі]], а таксама аэрапорт «[[Ла Гардзія (аэрапорт)|Ла Гардзія]]». У Куінсе базуецца бейсбольная каманда «[[Нью-Ёрк Метс]]», праходзіць [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе]]. Паводле аглядаў Амерыканскага таварыства, з 2005 года імігранты складаюць 47,6 % жыхароў Куінса<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=05000US36081&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36081&_street=&_county=queens&_cityTown=queens&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= 2005 American Community Survey Fact Sheet for Queens County, New York] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070514165808/http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=05000US36081&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36081&_street=&_county=queens&_cityTown=queens&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= |date=14 мая 2007 }}, [[United States Census Bureau]], accessed February 24, 2007.</ref>. З насельніцтвам у 2,3 мільёна чалавек гэта другая па колькасці жыхароў акруга [[Нью-Ёрк]]а (пасля [[Бруклін]]а) і 10-я па шчыльнасці насельніцтва акруга ў [[ЗША|Злучаных Штатах]]. Калі б кожны раён Нью-Ёрка стаў незалежным горадам, то [[Бруклін]] і Куінс сталі б трэцім і чацвёртым гарадамі па колькасці насельніцтва ў ЗША, саступаючы [[Лос-Анджэлес]]у і [[Чыкага]]. Раён традыцыйна лічыцца адным з найбольш «прыгарадных» раёнаў Нью-Ёрка, наваколлі ва ўсходнім Куінсе больш нагадваюць наваколлі акругі [[Насау (акруга, Нью-Ёрк)|Насау]] ў штаце [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] у сваёй паўночна-заходняй частцы. У бора маецца некалькі дзелавых кварталаў, такіх як [[Лонг-Айленд-Сіці]] на берагавой лініі Куінса насупраць [[Манхэтэн]]а. Тут размешчаны [[небаскроб]] «One Court Square» — самы высокі небаскроб у Нью-Ёрку па-за Манхэтэнам, які з’яўляецца таксама самым высокім будынкам на ўсім востраве Лонг-Айленд. == Гісторыя == Найстарэйшыя жылыя мікрараёны Куінса — [[Флашынг]] і [[Джамейка (Куінс)|Джамейка]] — узніклі 300 гадоў таму. Першымі пасяленцамі Куінса былі брытанскія і нідэрландскія каланісты. Яны прыйшлі на гэту зямлю ў [[1635]] годзе. Менавіта яны заснавалі пасёлкі Маспет (Maspeth) у [[1642]] годзе і Флашынг (Flushing) у 1643. Іншыя раннія паселішчы, пасёлкі Ньютаўн (цяпер Elmhurst) і Джамейка, былі населены пасяленцамі з Новай Англіі праз усходнюю частку вострава [[Лонг-Айленд]] (графства Сафалк). Уся гэта частка зямлі была падпарадкавана галандскім законам. Пасля таго як у [[1664]] годзе гэта тэрыторыя была заваявана англічанамі разам з усім Лонг-Айлендам, яна была пераназвана ў [[Нью-Ёрк]] як частка [[Ёркшыр]]а. Да таго, як Куінс у [[1898]] годзе ўвайшоў у склад [[Нью-Ёрк]]а, ён складаўся з шэрагу невялікіх пасёлкаў, падзеленых шырокімі лесапаркавымі масівамі і пляжамі. Пачынаючы з 1920-х гадоў у Куінсе хуткімі тэмпамі ішла [[урбанізацыя|ўрбанізацыя]], хоць некаторыя мікрараёны ўсё ж захавалі сваё спрадвечнае аблічча. Лонг-Айленд-Сіці каля Іст-Рывер — цэнтр [[Лёгкая прамысловасць|лёгкай прамысловасці]]. [[Форэст-Хілс]] — фешэнэбельны жылы мікрараён. == Сумежныя акругі == * [[Бронкс]] ([[Нью-Ёрк]]) * [[Наса (акруга, Нью-Ёрк)|Акруга Наса]] (штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) * [[Бруклін]] ([[Нью-Ёрк]]) * [[Манхэтэн]] ([[Нью-Ёрк]]) * [[Статэн-Айленд]] ([[Нью-Ёрк]]) == Насельніцтва == Паводле Агляду Амерыканскага таварыства ў 2009 годзе ў Куінсе пражывалі: * 46,1 % — [[белыя амерыканцы]] (сярод якіх 30,2 % неіспанамоўныя) * 26,9 % — іспанамоўныя і лацінаамерыканцы * 18,8 % — афраамерыканцы (сярод якіх 17,6 неіспанамоўныя) * 22,0 % — азіяцкія амерыканцы * 2,4 % — шматнацыянальныя амерыканцы * 0,5 % — [[Карэнныя народы ЗША|карэнныя амерыканцы]]<ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36081&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP5&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=309&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |title=Queens County, New York — ACS Demographic and Housing Estimates: 2009<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-date=7 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107042045/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36081&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP5&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=309&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |url-status=dead }}</ref> Прыблізна 46,6 % насельніцтва замежнага паходжання. Прыкладна 2,1 % насельніцтва нарадзіліся ў Пуэрта-Рыка, на амерыканскай тэрыторыі, ці за мяжой у сем’ях амерыканскіх бацькоў. Акрамя таго, 51,2 % насельніцтва нарадзіліся ў Злучаных Штатах. Прыблізна 44,2 % насельніцтва больш за 5 гадоў размаўляюць на англійскай мове; для 23,8 % роднай з’яўляецца іспанская мова. Акрамя таго, 16,8 % насельніцтва размаўляе на іншых індаеўрапейскіх мовах. Яшчэ 13,5 % размаўляюць на азіяцкіх мовах<ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36081&-context=adp&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=309&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=Queens County, New York — Selected Social Characteristics in the United States: 2009<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-date=6 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106204744/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36081&-context=adp&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=309&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |url-status=dead }}</ref>. Паводле перапісу 2000 года ў Куінсе пражываюць 2 229 379 чалавек (537 690 сем’яў), 782 664 хатніх гаспадарак. Шчыльнасць насельніцтва — 7879,6/км² (20 409,0/кв. мі). Было 817 250 жыллёвых адзінак у сярэдняй шчыльнасці 2888,5/км² (7481,6/кв. мі). Расавы склад акругі: * 44,08 % — белыя * 24,97 % — іспанамоўныя і лацінаамерыканцы * 20,01 % — афраамерыканцы і афрыканцы * 17,56 % — азіяты * 6,11 % — прадстаўнікі дзвюх розных рас * 0,50 % — карэнныя амерыканцы * 0,06 % — гавайцы ці прадстаўнікі з астравоў Акіяніі * 11,68 — розныя іншыя расы {| class="standard" ! Год !! Насельніцтва |- | 1900 ||style="text-align: right"| 152 999 |- | 1910 ||style="text-align: right"| 284 041 |- | 1920 ||style="text-align: right"| 469 042 |- | 1930 ||style="text-align: right"| 1 079 129 |- | 1940 ||style="text-align: right"| 1 297 634 |- | 1950 ||style="text-align: right"| 1 550 849 |- | 1960 ||style="text-align: right"| 1 809 578 |- | 1970 ||style="text-align: right"| 1 987 174 |- | 1980 ||style="text-align: right"| 1 891 325 |- | 1990 ||style="text-align: right"| 1 951 598 |- | 2000 ||style="text-align: right"| 2 229 379 |- | 2009 ||style="text-align: right"| 2 306 712<ref name="2009 est pop">[[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]], Population Division, [http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2009-05-36.xls Table 5. Annual Estimates of the Resident Population for Minor Civil Divisions in New York, Listed Alphabetically Within County: April 1, 2000 to July 1, 2009 (SUB-EST2009-05-36)] and [http://www.census.gov/popest/cities/SUB-EST2009.html Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2009 Population: April 1, 2000 to July 1, 2009 (SUB-EST2009-01)], Release Date: June 2010, retrieved on September 21, 2010</ref> |} У Куінсе кампактна пражываюць некалькі этнічных абшчын. Грэкі аселі ў Асторыі, лацінаамерыканцы — у Джэксан-Хайтс і Кароне, афраамерыканцы — у Джамейцы, [[бухарскія яўрэі]] — у [[Рыга Парк]]у. У канцы 1970 — пачатку 1980-х гадоў у Куінсе пасяліліся імігранты з [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а, Карыбскага басейна і [[Карэя|Карэі]]. Многія жыхары Куінса жывуць у прыватных дамах на адну-дзве сям’і, пабудаваных галоўным чынам пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Разам з тым у апошнія дзесяцігоддзі ў сувязі з ростам колькасці насельніцтва павялічылася колькасць шматпавярховых жылых будынкаў. Большасць жыхароў Куінса належаць да катэгорыі «[[Белы каўнерык|белых каўнерыкаў]]», прычым значная іх частка працуе ў [[Манхэтэн]]е. == Рэлігія == {{Актуальнасць|2000 год|у гэтым раздзеле}} * [[Каталікі]] — 644 066 і 106 рэлігійных абшчын * [[Іўдзеі]] — 238 000 і 159 рэлігійных абшчын * [[Мусульмане]] — 52 038 і 31 рэлігійная абшчына * Грэка-праваслаўныя — 16 959 і 8 рэлігійных абшчын * [[Баптысты]] — 14 695 і 33 рэлігійныя абшчыны * Усе рэлігійныя — 1 072 693 і 882 рэлігійныя абшчыны * Усё насельніцтва 1 411 006<ref>[http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/36081_2000.asp The Association of Religion Data Archives | Maps & Reports<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203545/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/36081_2000.asp |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> == Масты == [[Выява:Whitestone Bridge 2007.jpg|thumb|right|Белакаменны мост]] Куінс злучаюць з [[Бронкс]]ам {{нп3|Белакаменны мост|Белакаменны мост||Bronx–Whitestone Bridge}}, масты Трогс Нек, [[Мост Трайбара|памяці Роберта Ф. Кенэдзі]] і [[Мост Хел-Гейт|Хел-Гейт]]. Куінс звязаны з [[Манхэтэн]]ам [[Мост Трайбара|мастамі памяці Роберта Ф. Кенэдзі]], [[Мост Куінсбара|мостам Куінсбара]] і [[Тунэль Куінс — Мідтаўн|Тунэлем Куінс — Мідтаўн]]; з [[Рузвельт (востраў, ЗША)|востравам Рузвельт]] — [[Мост вострава Рузвельт|мостам вострава Рузвельт]]. == Публічная бібліятэка == [[Выява:QPL Flushing jeh.JPG|thumb|right|Бібліятэка Куінса ў кітайскім квартале]] {{main|Бібліятэка Куінса}} Публічная бібліятэка Куінса — адна з трох сістэм бібліятэк Нью-Ёрка. Яе зараджэнне датуецца 1858 годам, цяпер яна адна з самых вялікіх бібліятэчных сістэм у ЗША. Вылучаная з [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка|Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкі]], яна мае 63 аддзяленні па ўсім горадзе. У 2008 годзе ў архівах бібліятэкі налічвалася 6,6 мільёна адзінак захоўвання<ref>{{cite web|url=http://www.queenslibrary.org/UserFiles/File/MCD/640_QLfacts.pdf|title=Queens Library|publisher=queenslibrary.org|language=en|access-date=2012-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516050146/http://www.queenslibrary.org/UserFiles/File/MCD/640_QLfacts.pdf|archive-date=16 мая 2011|url-status=dead}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Эдзі Паланка]] (нар. 1994) — баскетбаліст ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Куінс| ]] 0emrabpls71jp1v9uvdo6mr4om2fb8a 0 536190 5161052 5152058 2026-07-05T00:34:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161052 wikitext text/x-wiki '''Краязнаўства Беларусі''' ― вывучэнне элементаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфіі]], [[Культура Беларусі|культуры]], [[побыт]]у, [[Геаграфія Беларусі|прыроды Беларусі]] ў цэлым, або горада, [[мястэчка]], [[Вёска|вёскі]], помнікаў культуры і г. д. У самім слове «''краязнаўства''» заключана яго азначэнне. У навуцы краязнаўства дзеліцца на комплекснае, калі вывучаюцца ўсе з’явы ў іх узаемасувязі, дзе на геаграфічнай базе аб’ядноўваюцца веды гісторыі, геаграфіі, [[Беларуская археалогія|археалогіі]], [[Тапаніміка|тапанімікі]], [[Тапаграфія|тапаграфіі]], [[Геральдыка|геральдыкі]], [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]], філалогіі, [[мастацтвазнаўства]], і галіновае ― гістарычнае, этнаграфічнае, геаграфічнае і г. д<ref>{{артыкул|загаловак=Краязнаўства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb4.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=257―260|старонак=432|isbn=985-110100-1}}</ref>. == Агульныя звесткі пра краязнаўства == [[Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|left|thumb|250px|Беларусь на карце Еўропы. <nowiki>1997 год</nowiki>]] Асноўныя метады краязнаўства ― збіранне дакументаў, прадметаў матэрыяльнай культуры, узораў [[Фаўна Беларусі|фаўны]] і [[Карысныя выкапні Беларусі|карысных выкапняў]], пошукі [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гістарычных помнікаў]] і інш. Навуковы і ненавуковы падыход абумовіў міждысцыплінарны характар краязнаўства. Па словах [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]], ''«важная і выключна рэдкая асаблівасць краязнаўства, у тым, што ў яго няма „двух узроўняў“: для спецыялістаў і для шырокай публікі. Яно само па сабе папулярнае, і існуе пастолькі, паколькі ў яго стварэнні ўдзельнічаюць масы»''<ref>{{артыкул|аўтар=Лихачёв Д. С.|загаловак=Любить родной край|спасылка=http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html|выданне=Отечество: Краеведческий альманах|месца=М.|год=1990|нумар=1|старонкі=8|старонак=224|archive-date=24 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094434/http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html}}</ref>. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] краязнаўства актывізавалася ў другой палове XIX ст., але першыя фрагментарныя апісанні сустракаюцца ў сярэдзіне XVI ст. У 1804 годзе заснавана {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}, у 1845 годзе ўтварылася [[Рускае геаграфічнае таварыства]]. Многія даследчыкі Беларусі з’яўляліся яго членамі. У 1867 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] пачаў дзейнічаць [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства]], які працаваў да 1876 года. У 1846 годзе ў Санкт-Пецярбургу ўтварылася {{нп3|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|ru|Императорское Русское археологическое общество}}. Арганізацыйнымі цэнтрамі краязнаўчай працы з 1880-х гадоў сталі губернскія архіўныя камісіі. Вялікую даследчую і выдавецкую працу зрабіла [[Віленская навучальная акруга]], якая выпусціла, у прыватнасці, «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі» ў 14 тамах (1867―1904). Зборнік склалі дакументы па гісторыі палітычнага складу, правоў і царквы ў XV―XIX стст., з мноствам звестак пра матэрыяльную культуру насельніцтва, уклад жыцця, звычаі. Тэрмін ''краязнаўства'' з’явіўся ў 1914 годзе. У СССР у 1920-я гады пад краязнаўствам разумелі метад сінтэтычнага вывучэння пэўнай тэрыторыі, якая вылучаецца па адміністрацыйных, гаспадарчых ці палітычных прыкметах. З 1960-х гадоў гэта ўжо комплекс навуковых дысцыплін, розных па метадах даследавання і па змесце, але ў сукупнасці ставілася за мэту ўсебаковае, у той ці іншай ступені, навуковае пазнанне краю. З 1980-х гадоў краязнаўства разглядалася як усебаковае пазнанне пэўнай тэрыторыі мясцовымі жыхарамі; пад усебаковым пазнаннем мелася на ўвазе вывучэнне гісторыі, прыроды, культуры і побыту<ref>{{кніга|аўтар=Никонова М. А.|загаловак=Краеведение. Учебное пособие для высших педагогических учебных заведений|спасылка= http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_19982.pdf|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=187|isbn=978-5-7695-5676-0}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар|Вадим Штепа|загаловак=Забытое краеведение|ссылки|http://izvestia.ru/news/579442|выданне=Известия|месца=М.|год=2014|нумар=14 ноября}}</ref>. У Беларусі склаліся тры арганізацыйныя формы краязнаўства: 1) дзяржаўнае ― якое ажыццяўляецца цэнтральнымі, абласнымі, гарадскімі, раённымі краязнаўчымі музеямі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі ўстановамі; 2) грамадскае (краязнаўцы-аматары, грамадскія арганізацыі, газеты); 3) школьнае<ref>{{артыкул|аўтар=Кохановский Г. А.|загаловак=Краеведение|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=273|старонак=616}}</ref>. == Пачатак краязнаўства Беларусі == Краязнаўства было звязана са з’яўленнем [[Пісьменнасць|пісьменнасці]], — з’явілася магчымасць зафіксаваць усе асаблівасці мясцовасці і перадаваць гэтыя апісанні наступным пакаленням, вызваляючы іх ад неабходнасці вывучаць і апрабаваць на практыцы тое, што ўжо зроблена папярэднікамі<ref>{{кніга|загаловак=Краеведение Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=РИПО|год=2014|старонак=302|isbn=978-985-503-419-4}}</ref>. Першыя краязнаўчыя звесткі аб беларускай тэрыторыі можна сустрэць у [[летапіс|летапісных крыніцах]], [[хроніка]]х, помніках [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] і літаратуры ранняга Сярэднявечча<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак= Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121|месца=Мн.|выдавецтва= Гродзенскі Дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Барбашев А. И.|загаловак=Летописные источники для истории Литвы в средние века|спасылка=http://avidreaders.ru/book/letopisnye-istochniki-dlya-istorii-litvy-v.html.|месца=СПб.|выдавецтва=Журнал «Библиограф»|год=1888|старонак=31}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. «[[Аповесць мінулых гадоў]]», [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскі]] і [[Іпацьеўскі летапіс]]ы апавядаюць аб усходнеславянскіх плямёнах: {{пачатак цытаты}} «адны прыйшлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя — драўляне, таму што селі ў лясах, а іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі па Дзвіне і назваліся палачанамі па рацэ, што ўпадае ў Дзвіну і называецца Палата… Ад гэтых апошніх пайшлі крывічы». {{канец цытаты}} Летапісы даюць звесткі аб першых [[Полацкія князі|полацкіх князях]], гарадах на тэрыторыі цяперашняй Беларусі<ref>{{кніга|аўтар=Матюшевская М. И.|загаловак=Источниковедение истории Беларуси|спасылка=http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|месца=Могилёв|выдавецтва=МГУ им. А. А. Кулешова|год=2011|старонак=60|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archive-date=9 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archivedate=9 верасня 2016}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузьмин А. Г.|загаловак=К вопросу о «полочанах» Начальной летописи|спасылка= https://app.box.com/s/neeyb5xtowysikpy5ia2|выданне=Древние славяне и их соседи. Материалы и исследования по археологии СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|нумар=176|старонкі=125―127|старонак=160}}</ref>. У «[[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісу]]» сярод 617 [[Мініяцюра|мініяцюр]] ёсць дзве, прысвечаныя беларускім землям: «Бітва на Нямізе» і «Паланенне князя Усяслава Полацкага»<ref>{{кніга|загаловак=Радзивилловская летопись: Текст. Исследования. Описание миниатюр|месца=СПб., М.|выдавецтва=Глагол, Искусство|год=1994|старонак=415|isbn=5-85381-022-7}}</ref>. Мініяцюры «{{нп3|Летапісны звод Івана Грознага|Летапіснага зводу Івана Грознага|ru|Лицевой летописный свод}}» даюць уяўленне аб вобразе і вопратцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]] [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Мартынюк А. В.|загаловак= Правители Великого княжества Литовского в миниатюрах Лицевого летописного свода XVI века. Вторая международная научная конференция|выданне= Верховная власть, элита и общество в России XIV– первой половины XIX века|месца=М.|выдавецтва=Министерство культуры РФ|год=2009|старонкі=98―100|старонак=199}}</ref>. Мясцовае летапісанне зарадзілася на беларускіх землях у XII—XIV стагоддзях. Летапісцы прыводзілі ў сваіх працах звесткі, якія тычацца дадзенай мясцовасці, раскрывалі асаблівасці побыту, адносін паміж людзьмі, апісвалі прыродныя з’явы. Найбольш вядомыя, што дайшлі да нашага часу ― «[[Магілёўская хроніка]]» і «[[Віцебскі летапіс]]». Гістарычныя запісы вяліся таксама ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Пінск]]у, [[Слуцк]]у і іншых гарадах Беларусі. У мясцовых летапісах апісваліся падзеі, якія тычыліся пераважна гісторыі асобнага [[Удзельнае княства|ўдзельнага княства]] і яго сталіцы. Сярод непасрэдна беларускіх летапісаў краязнаўчыя звесткі сустракаюцца ў «[[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісу]]» ― зводзе хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад 1563 да 1608 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам у другой палове XVII ст. Ёсць меркаванне, што аўтарам быў жыхар беларускага мястэчка [[Баркулабава]], які належаў да праваслаўнага духавенства. Ён запісваў вядомыя яму падзеі, прычым уключаў у сваю хроніку запіскі іншых відавочцаў, розныя ўніверсалы, лісты і іншае<ref>{{артыкул|загаловак=Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Полное собрание русских летописей|месца=М.|год=1975|том=32|старонкі=174―192}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бялова Т. У., Будзько І. У.|загаловак=Баркалабаўскі летапіс|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2013|старонак=606|isbn=978-985-11-0733-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальцев А. Н.|загаловак= Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Археографический ежегодник за 1960 год|месца=М.|год=1962}}</ref>. [[Файл:Фрагмент Баркулабаўскага летапісу.jpg|thumb|Фрагмент [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапіса]].]] З сярэдзіны XIV ст. у Вялікім Княстве Літоўскім пачалі фармавацца хронікі, у якіх у адрозненне ад летапісаў апісаны падзеі не толькі мясцовага, але і еўрапейскага маштабу, з частымі адступленнямі ад [[Храналогія|храналагічнай паслядоўнасці]]. Хронікі пісаліся па памяці або з выкарыстаннем дзённікавых запісаў. Аўтары шэрагу хронік вывучалі разнастайныя гістарычныя дакументы, што набліжае іх творы да гістарычных даследаванняў<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В. А.|загаловак=Хронікі|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=456―457|старонак=703}}</ref>. У XV ст. беларускае летапісанне набыло новыя якасці і рысы. У летапісах таго часу выявіліся погляды грамадскіх сіл Беларусі і Літвы, якія ўсталі на бок вялікакняжай улады ў барацьбе супраць [[Феадалізм|феадальнай]] раздробленасці за адзінства і магутнасць краіны. Вядомыя чатыры важныя гісторыка-літаратурныя летапісныя помнікі: «[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]», «[[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года]]», «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]]» і «[[Хроніка Быхаўца]]». У іх выкладзена гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. беларуска-літоўскія летапісы паступова страцілі агульнарускі характар<ref>{{артыкул|аўтар=Чемерицкий В. А.|загаловак=Белорусская литература|спасылка=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-4932.htm|выданне=История всемирной литературы|месца=М.|выдавецтва=АН СССР, Наука|год=1987|том=4|старонкі=371―375|старонак=687}}</ref>. У другой палове XVI ст. летапісанне спынілася, аднак летапісы і хронікі XV―XVI стагоддзяў яшчэ доўга перапісваліся. У «Хроніцы Быхаўца», як мяркуецца, створанай у 1550―1570-х гадах, досыць падрабязна выкладзены падзеі ВКЛ да пачатку XVI стагоддзя<ref>{{артыкул|аўтар=Ючас М. А.|загаловак=Хроника Быховца|спасылка= http://vk.com/doc-26812_133415775?hash=9c38b02067a11ecfca&dl=1f226dd131199c8a7f|выданне=Летописи и хроники. 1973 г.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1974|старонкі=220―231}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Хроника Быховца|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|год=1985|старонкі=66―74|старонак=261}}</ref>. «Магілёўская хроніка» стваралася з XVII па XIX стагоддзе, ахоплівала час з 1526 па 1856 гады і цяпер з’яўляецца важнай крыніцай па эканамічным і культурным жыцці Магілёва<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак= Магілёўская хроніка|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=2|старонкі=247―248|старонак=788|ISBN=985-11-0378-0}}</ref>. У «Віцебскім летапісу Аверкі» маюцца каштоўныя звесткі па гісторыі Беларусі і Віцебска, асабліва пра падзеі канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў. У летапісе дадзены імёны членаў віцебскага [[магістрат]]а 1597 года, [[Ваяводы віцебскія|віцебскіх ваяводаў]] 1516―1753 гадоў, розныя юрыдычныя матэрыялы<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Витебская летопись Панцырного и Аверки|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref>. Летапісы і хронікі даюць шырокае поле дзейнасці для краязнаўцаў, якія вывучаюць гісторыю старажытнай Беларусі. == Краязнаўства Беларусі ў XV стагоддзі == [[Файл:SOAOTO - Folio 044V.jpg|thumb|150px|Жыльбер дэ Лануа]] Бургундскі дыпламат [[Жыльбер дэ Лануа]] падарожнічаў па Усходняй Еўропе ў 1413—1414 і 1421 гадах. Накіроўваўся паслом англійскага караля Генрыха V да вялікіх князёў [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а. У першую чаргу дэ Лануа цікавілі фартыфікацыйныя збудаванні Вялікага Княства Літоўскага, але ў яго дзённіках даволі шмат і этнаграфічных звестак<ref>{{артыкул|аўтар=Лялькоў І.|загаловак=Жыльбер дэ Ланаа: фламадзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XVст.|выданне=Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага круглага стала|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|год=2002|старонкі=47―52|старонак=152}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак= Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа, кавалера золотого руна, владельца Санта, Виллерваля, Троншиена, Бомона, Вагени; в 1399–1550 годах|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Lannoa/text3.phtml?id=6761|выданне=Записки Одесского общества истории и древностей, т. III|месца=Одесса|год=1853}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVI стагоддзі == Каштоўнай краязнаўчай крыніцай служыць выдадзеная [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіяй]] пад рэдакцыяй дырэктара народных вучылішчаў К. І. Сніткі «Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная пінскім старостаю Станіславам Хвальчэўскім у 1552―1555 гг.» (Вільня, 1884). Па загадзе караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] пінскі і кобрынскі староста [[Лаўрын Война]] ў 1561―1566 гадах займаўся складаннем Пісцовай кнігі [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага староства]]. Гэта вылілася ў аб’ёмную працу, якая змяшчае розныя гісторыка-краязнаўчыя звесткі аб жыцці рэгіёна<ref>{{кніга|аўтар=Война Л.|загаловак=Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561―1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною|спасылка=https://reslib.org/books/1147164|месца=Вильно|выдавецтва=Типография А. И. Зака|год=1874|том=1-2|старонак=453|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094354/https://reslib.org/books/1147164|archive-date=24 снежня 2016}}</ref>. Рускі купец-паломнік {{нп3|Трыфан Карабейнікаў|Трыфан Карабейнікаў|ru|Коробейников, Трифон}} адправіўся ў 1593 годзе ў Канстанцінопаль і Палесціну. Праязджаючы Мінск, ён пакінуў у дзённіку запіс: ''«Городок Менск древяной худ, в ыном месте развалился, величиною с Вязму{{efn-ua|У Вязьме ў канцы XVI стагоддзя было каля 500 двароў|}}, а под ним река Сыслан{{efn-ua|[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]|}} поменши реки Березыни, да пруды»''. Захаваліся ягоныя запісы і аб горадзе [[Слуцк]]у: ''«Городок Слутьцк невелик, поменши Коломны, древяной, а около городка острог на городовое дело, а в остроге торги да двор церков каменная да полаты каменные, да на посаде ратуша велика каменная, а порусски полата, а под нею подклет и погребы, а над погребы с надворья лавки, а над лавками сверху светлицы, а живёт в той палате коньстянтиновской жилец, их судья, а политовски ивоит, а посаду в Констянтинове с Ростов, а река под ним Случь»''. Піша Карабейнікаў таксама пра [[Барысаў]] і [[Орша|Оршу]]<ref>{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/rus/83.htm|title=Хождение Трифона Коробейникова в Царьград|work=Русская история|publisher=Библиотекарь. Ру}}</ref>. Польскі гісторык XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі]] быў першым, хто зацікавіўся археалагічнымі старажытнасцямі Беларусі і Літвы. Займаючыся археалогіяй, па знойдзеных артэфактах ён спрабаваў вызначыць месцазнаходжанні паселішчаў і час іх існавання<ref>{{артыкул|аўтар=Старостина И. П.|загаловак=М. Стрыйковский о язычестве древних литовцев|спасылка=http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml|выданне=Восточная Европа в древности и средневековье. Язычество, христианство, церковь. Тезисы докладов|месца=М.|выдавецтва=Ин-т российской истории РАН|год=1995|старонкі=79―80|старонак=90|archive-date=9 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109071038/http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml}}</ref>. Яго цікавілі гарадзішчы, замкі, цэрквы. Стрыйкоўскі быў знаёмы з архівамі і бібліятэкамі [[Слуцкае княства|князёў слуцкіх]] і [[Ізяслаўскае княства|заслаўскіх]]. У [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскім манастыры]] ён выявіў каля 200 рукапісаў. Вынікам яго краязнаўчай дзейнасці стала «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» ({{Lang-pl|Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi}}, 1582), якая расказвае пра падзеі ў Рэчы Паспалітай да 1581 года. Хроніка з’яўляецца творчай кампіляцыяй папярэдніх хронік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Мяхоўскі|Мацея Мяхоўскага]] і іншых. Праца выкарыстоўвалася ў хроніках XVII―XVIII стст<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Белая и Черная Русь в «Кронике» Матвея Стрыйковского|выданне= Исследования по истории и историографии феодализма|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1982|старонкі=238―241}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Летописные источники Мацея Стрыйковского|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Semianczuk A.|загаловак= Maciej Stryjkowski i jego wpływy na historiografię Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku|выданне= Senoji Lietuvos Literatūra|месца=Warszawa|год=2009|старонкі=243―271}}</ref>. [[Файл:Chronicle Stryjkowski.jpg|thumb|right|200px|Тытульны ліст «Хронікі…» Мацея Стрыйкоўскага]] [[Файл:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg| left|thumb||[[Канут Русецкі]]. «Паляванне на зубра». 1844]] Італьянец [[Аляксандр Гваньіні]] з 1550-х гадоў служыў ротмістрам у войску ВКЛ. Магчыма, ён аўтар помніка гістарыяграфіі XVI стагоддзя, які стаў крыніцай для беларускіх і ўкраінскіх хронік ― «Апісанне Еўрапейскай Сарматыі» ({{Lang-la|Sarmatiae Europeae descriptio}}). Гэта першы твор, які пазнаёміў заходнееўрапейскага чытача з гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага. Складзены на лацінскай мове ў першай палове 1570-х гадоў, ён расказвае пра Масковію, Польшчу, Літву і іншыя краіны, пра культуру і звычаі народаў (напрыклад, артыкул «Спосаб ворыва глебы і сяўбы на Белай Русі»). Апісаны горад Барысаў, замкі ў Оршы, Лагойску, [[Копысь|Копысі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак=«Хроніка Еўрапейскай Сарматыі»|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=455|старонак=703}}</ref>. У паэме беларускага паэта-лацініста [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]» (1522) упершыню апісана беларуская прырода, дадзеная карціна палявання на зубра. На думку [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|У. А. Калесніка]], ''«Гусоўскі спадзяваўся ўвесці беларускае жыццё і гісторыю ў кантэкст гуманітарнай культуры Еўропы»''<ref>{{кніга|аўтар=Калеснік У.|загаловак=Зорны спеў|спасылка=http://www.rulit.me/author/kalesnik-uladzimir/zorny-speu-download-free-342229.html|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1975|старонкі=86|старонак=158}}</ref>. З 1581 года польскі гісторык-кальвініст [[Ян Ласіцкі]] жыў у Вільні, настаўнічаў у сям’і [[кашталян]]а мінскага [[Ян Янавіч Глябовіч|Яна Глябовіча]], затым пасяліўся ў Заслаўі. Вынікам назіранняў за жыццём Вільні, Заслаўя і [[Радашковічы|Радашковіч]] стала яго праца «Пра рэлігію, ахвярапрынашэнне, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў…» ({{Lang-la|De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, nuotiarum funerum ritu}}, 1582), дзе аўтар расказвае пра вопратку, ежу і абрады беларусаў, будынкі Вільні і Полацка. Пасмяротна выйшла яго праца «Пра багоў жамойтаў, іншых сарматаў і несапраўдных хрысціян» ({{Lang-la|De diis Samogitarum, caeterorumque Sarmatarum...}}, Базель, 1615), дзе ўтрымліваюцца першыя звесткі аб паганскіх вераваннях Літвы<ref>{{cite web|url=http://vkl.by/articles/2164|title=Ян Ласіцкі|author=Алесь Белы.|publisher=Электронная энциклопедия «Вялікае Княства Літовскае»}}</ref>. Успаміны аўстрыйскага дыпламата [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] «Запіскі пра Масковію» былі напісаны пасля яго службовых паездак у Маскву і Ноўгарад у 1516―1517 і 1526―1527 гадах. У главе «Пра Літву» ён кажа пра багацце рэк, азёр і балот, пра нядобры клімат, падрабязна апісвае зуброў. Сацыяльны ўклад Вялікага Княства Літоўскага, відавочна, выклікае ў яго непрыманне: {{цытата|«Народ прыгнечаны цяжкім рабствам, бо кожны, у суправаджэнні натоўпу слуг, які валодае ўладай, увайшоўшы ў жыллё селяніна, можа беспакарана тварыць, што яму заўгодна, рабаваць і забіраць неабходныя ў жыццёвым побыце рэчы (з ежы, і ўсё, што заманецца) і нават жорстка збіваць селяніна, калі той раптам адмовіцца аддаваць. Таму вёскі размяшчаюцца ўдалечыні ад дарог. Сялянам падданым без падарункаў зачынены шлях да гаспадароў, якую б яны ні мелі да іх справу. А калі іх і дапусцяць, то ўсё роўна адсылаюць да службовых асоб і начальнікаў. І калі тыя не атрымаюць дароў, то не вырашаць і не пастановяць нічога добрага... Гэты парадак існуе не толькі для простага люду, але і для бедных дваран, калі яны хочуць дамагчыся чаго-небудзь ад вяльможаў. Я сам чуў, як адзін вышэйшы чыноўнік пры маладым каралі сказаў наступнае: „У Літве кожнае слова — золата“. Гэта значыць: нікога не выслухаюць і нікому не дапамогуць без грошай...»<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|месца=Гродно|выдавецтва= Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонкі=42|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Сигизмунд Герберштейн|загаловак= Записки о Московии|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gerberstein/frametext8.htm|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=1988|старонак=430}}</ref>|}}. == Краязнаўства Беларусі ў XVII стагоддзі == [[Файл:Historiae Lithuanae.jpg|міні|180px|Тытульны аркуш «Historiae Lithuanae pars prior, de rebus Lithuanorum ante susceptam Christianam religionem conjunctionemque… cum regno Poloniae» (Данцыг, 1650)]] Аўстрыйскі пасланнік [[Аўгусцін Меерберг]] пісаў у справаздачы «Падарожжа ў Масковію»: {{пачатак цытаты}}«Зрабіўшы яшчэ 70 вёрст па лясістай пустыні, 5 кастрычніка мы прыбылі ў Менск, галоўны горад Менскага ваяводства, які размешчаны на пагорках і рацэ і ўдастоены гонару мець вярхоўны суд для ўсёй Літвы, акрамя Вільні, кожныя тры гады па чарзе з новагародскім. Сумным позіркам мы глядзелі на спусташэнне, учыненае гэтаму гораду маскавіцянамі {{efn-ua|Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гг.]] горад быў захоплены і разбураны, засталіся толькі дзве тысячы жыхароў і 300 дамоў}}. Далучаныя базыльяне, дамініканцы, бернардынцы пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя, святыя мясціны і цэрквы з дапамогай міласцяў набожных людзей. Айцы езуіцкай супольнасці таксама рыхтаваліся пакласці пачатак там свайго калегіума»''<ref>{{кніга|аўтар=Августин Мейерберг.|загаловак=Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1874|старонак=260|archive-date=30 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тяпкова А. И.|загаловак=Местечки Беларуси в записках иностранных путешественников XVI―XIX вв.|выданне=Вестник Могилёвского государственного университета им. А. А. Кулешова. Серия А. Гуманитарные науки|месца=Мн.|выдавецтва=МГУ|год=2014|нумар=1(43)|старонкі=76―84|issn=2073-8315}}</ref> {{канец цытаты}}. Чэх Бернгард Танер у складзе польскай амбасады ездзіў у Маскву. Ягоныя нататкі паведамляюць аб становішчы Мінска ў 1678 годзе: {{пачатак цытаты}} Гэта — горад вялікі, шырока раскінуўся па ўзгорках і далінах. Ён пацярпеў ад масквіцян, якія ператварылі яго амаль у разваліны; але з цягам часу ён стаў прымаць лепшы выгляд: манастыры [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францысканцаў]], калегія айцоў братэрства Ісусавага, якім пачатак ужо пакладзены, зноў нададуць гораду немалую красу. Ды неблагія і вельмі шматлікія царквы схізматыкаў{{efn-ua|праваслаўных}} і цяпер робяць горад прыгожым. Пасля схізматыкаў — усяго больш тут жыдоў з іх сінагогамі. Уносячы заўсёды акуратна магнатам велізарныя падаткі і будучы праз гэта ім вельмі карысныя, яны валодаюць і немалою свабодай. Галоўнае ўпрыгожванне плошчы — ратуша, якая стаіць у сярэдзіне, акружаная мноствам крам. Лад жыцця і адзенне, асабліва жаночы ўбор, цэрквы, параўнальна з іншымі больш прыглядныя, упрыгожаныя пры ўваходзе карцінамі, якія паказваюць на заможнасць гараджан. Панам сваім горад прызнае Яна Казіміра Сапегу, ваяводу полацкага, прызначанага ў той час паслом ад Вялікага Княства Літоўскага. У яго жыллё, пабудаванае на гары і забяспечанае ўсім неабходным, за яго адсутнасцю нас не пусцілі; мы спыніліся ў горадзе, дзе жыхары прынялі нас гасцінна, удосталь частавалі мёдам, півам і іншымі прынашэннямі…" {{канец цытаты|<ref>{{cite web|author =Ивакин И.|url =http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|title =Коллекция: исторические документы. Бернгард Леопольд Франтишек Таннер. Вторая половина XVII в. Биографическая справка|publisher =Российский образовательный портал|archive-url =https://archive.today/20160328014408/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|archive-date =28 сакавіка 2016}}</ref>.}} Два гады падарожжаў маскоўскага стольніка [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. А. Талстога]], апісаныя ім у дзённіку, захоўваюць апісанне Мінска станам на 1697 год: {{пачатак цытаты}} Горад мае каля сябе земляны вал. У ім жыве староста [[Крыштаф Станіслаў Завіша|пан Завіша]]; у маю бытнасць у Менску ён не быў, а быў у той час у сваёй маетнасці. Дом ягоны ў Менску ў замку, будынак драўляны… У Менску ж ёсць дом вялікі з каменным будынкам пана Глябовіча: стаіць пусты, жыхароў у ім нікога няма. Горад Менск менш за Магілёў у многім; будынкаў каменных у Менску нямала… У Менску ёсць шмат дамоў з каменнымі будынкамі; і ў радах, дзе гандлююць, крамы каменныя і тавараў ёсць нямала. У Менску ёсць манастыр набожнай грэчаскай веры ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла. У тым манастыры [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква]] каменная вялікая, ладнага будынку, падобная да магілёўскай саборнай царквы Брацкага манастыра… Скрозь Менск цячэ рака Віславіца невялікая, на ёй ёсць млын на чатырох камянях, і праз тую раку мост ладны, драўляны… Быў я ў [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|кляштары ў панен бернардзінак]] і ў панен [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцянак]]. Дзяўчаты бернадынкі ходзяць у чорным, на голым целе носяць замест кашуль валасяніцы тоўстыя і падпаясаныя яны вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай, уладкаванай у сцяне, і стаяць на хорах, гледзячы ў касцёл малымі скважынамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі… Бенедыкцінкі ходзяць у белых вопратках і носяць на галовах белыя ўборы ж, зело ладна прыбіраюцца; а ў касцёл уваходзяць таксама сцяною таемна і стаяць у патаемных месцах, каб нікім былі бачаны… {{канец цытаты|<ref>{{кніга|аўтар=Толстой П. А.|загаловак=Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе. 1697―1699.|спасылка=http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1992|старонак=387|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archive-date=17 сакавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archivedate=17 сакавіка 2015}}</ref>.}} У 1698 годзе ў Масковію праз Беларусь ехаў сакратар аўстрыйскага пасольства [[Ёган Корб]]. Цікавыя яго назіранні за жыццём манастыроў: {{пачатак цытаты}} У Ашмянах, мястэчку, якое належыць Сапегу, здабылі мы канец нашым працам, у надзеі назаўтра мець лепшую дарогу. Каля двара, дзе мы спыніліся, быў манастыр дамініканцаў; каля чатырох гадзін папаўдні з яго паказалася працэсія; так як гэта было ў Вялікі пост, то ўдзельнікі яе няшчадна секлі сябе бізунамі. Разам з іншымі і мы праспявалі малітву ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі. Затым у манастыры была сказаная на польскай мове пропаведзь, праспяваная песня аб пакутах Гасподніх і, у заключэнне, зайгралі на аргане. Пад гукі гэтага інструмента народ зноў стаў бічаваць сябе…". «У Менску была дзёнка. Абедню мы адслужылі ў езуітаў. Нам казалі, што тутэйшы езуіцкі калегіум не мае дастатковых фундушаў, пры ўсім тым, аднак жа, у ім жыве 12 манахаў. Базыльяне, бернардынцы і босыя таксама жывуць бедна. Адзін толькі касцёл дамініканцаў прыбраны лепей за іншых. Менск, некалі багаты і слаўны горад, даведзены гады тры таму назад моцным пажарам да поўнага заняпаду. У ім было раней шмат купцоў, цяпер жа не больш за два, ды і тыя з цяжкасцю ўтрымліваюць сябе і падтрымліваюць нікчэмны гандаль. На хорах францысканскага манастыра спявалі толькі два манахі, па гэтым можна судзіць аб іх малалікасці і беднасці…». «Мы прыбылі ў Смалявічы. Заезны двор утрымлівае тут яўрэй, і ў карчме было так брудна, што мы вырашылі адкласці святкаванне да месца нашага абеду — гарадка, які называецца аднымі Жодзін, а іншымі — Багуслаў. Але і тут карчма належыць яўрэю, таму набажэнства не было зусім». «Каля трох гадзін, пасля абеду, прыехалі мы ў горад Горкі, вельмі доўгі і заселены яўрэямі. Начавалі мы ў яўрэяў. У пакоях была яшчэ якая-ніякая чысціня, але спаўшыя ў адрынах знайшлі там гадасць, якая даводзіла іх да млосці {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|загаловак= Дневник Иоганна Георга Корба во время посольства Лепольда I в Московское царство|спасылка=http://www.sedmitza.ru/lib/text/439160/|выданне=Рождение империи|месца=М.|выдавецтва=Фонд Сергея Дубового|год=1997|старонак=544|isbn=5-89486-003-2}}</ref>.}} Польскі езуіт, доктар тэалогіі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] добра ведаў жыццё Вялікага Княства Літоўскага, выкладаў у калегіуме [[Брэст]]а і [[Слонім]]а. Вынікам яго прац з’явіліся „Гербоўнік рыцарства Вялікага Княства Літоўскага“ і „Гісторыя Літвы“, ― у апошняй Каяловіч паспрабаваў растлумачыць сутнасць сялянскіх хваляванняў у ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар= Eugenija Ulčinaitė.|загаловак= Jėzuitiškoji tarnavimo dievui doktrina Alberto Vijūko-Kojalavičiaus raštuose|спасылка=http://www.llti.lt/failai/SLL27_Str_Ulcinaite.pdf|выданне= Senoji Lietuvos literatūra. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|месца=Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universitetas|год=2009|том=27|issn=1822-3656}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVIII стагоддзі == [[Файл:Lepechin.jpg|thumb|left|Тытульны ліст кнігі І. І. Ляпёхіна]] Каштоўнай краязнаўчай крыніцай першай паловы XVII ст. з’яўляецца „Інвентар Эканоміі Берасцейска-Кобрынскага графства Флемінга генерала артылерыі 1743 г.“ з ілюстрацыямі А. Даманскага. У 1745―1747 гадах у [[Люблін]]е выпушчаны двухтомнік „Svada Latina…“ (Typographia S. R. M. Collegii S. J., 1747, р. 1624), які ўключаў статыстыку, лісты, панегірыкі, розныя надпісы і інш. Шмат дакументаў адносілася да дынастыі [[Сапегі|Сапегаў]]. Зборнік склаў сакратар пінскага дыстрыкту [[Марыяне|ордэна марыянаў]] Я. Д. Астроўскі пры ўдзеле [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Сапегі]]<ref>{{кніга|загаловак=Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы с приложением списка литовских и древнепрусских книг с 1553 по 1903 г. Сост. С. Балтрамайтис|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. В. Безобразова|год=1904|старонак=857|archive-date=6 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606185508/http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Шумейка М. Ф.|загаловак=Станаўленне і развіццё беларускай археаграфіі ў першай палове XIX ст.|спасылка=http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|год=2000|нумар=1|старонкі=19―40|старонак=266|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605102849/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2020}}</ref>. [[Файл:Poleszuk XVIII cn.png|thumb|150px|А. Рыгельман. Сялянні-паляшук. Другая палова XVIII ст.]] Першым беларускім археолагам можна лічыць [[Кашталяны полацкія|кашталяна полацкага]] [[Роберт Бжастоўскі|Роберта Бжастоўскага]]. У сваёй сядзібе [[Мосар]] каля [[Глыбокае|Глыбокага]] ён распачаў спробы раскопак курганнага [[могільнік]]а пачатку XI стагоддзя. Знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] ― званочкі на раменьчыку ― ён адаслаў у 1790 годзе каралю Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]], які прыняў падарунак вельмі добразычліва<ref>{{артыкул|аўтар=W. Mienicki.|загаловак= Wykopalisko w Mossarzu w końcu XVIII stulecia. Z korespondencyi króla Stanislawa Augusta z Robertem Brzostowskim, cześnikiem Wielkiego Ksie,stwa Litewskiego|спасылка=http://mbc.malopolska.pl/dlibra/plain-content?id=18344|выданне= [[Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne]]|месца= Kraków|выдавецтва=Towarzystwo Numizmatyczno-Archeologiczne|год=1892|том=1-2|старонкі=285―289}}</ref>. Праз 20 гадоў раскопкамі курганоў-[[валатоўка|валатовак]] на [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідчыне]] займаўся ваенны інжынер [[Тэадор Нарбут]], які выдаў аматарскае даследаванне „Пра курганы“<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/narbut_t/Теадор_Нарбут._Шавры.html|title=Тэадор Нарбут. Шавры|author=Кастусь Тарасаў.|date=25 траўня 2010|publisher=Pawet}}</ref>. [[Ігнацій Кульчынскі]] ў 1736―1747 гадах быў [[архімандрыт]]ам гродзенскага [[Барысаглебскі Каложскі манастыр (Гродна)|Барысаглебскага (Каложскага) манастыра]]. Даследаваў гісторыю [[Жыровічы|Жыровічаў]], гродзенскай [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай царквы]], напісаў „Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, царкоўных старастаў і заступнікаў Гродзенскага Каложскага манастыра“, на аснове дакументаў манастырскага архіва сістэматызаваў і выдаў у 1738 годзе „Інвентар Гродзенскага Каложскага базыльянскага манастыра“. Пісаў на латыні і па-польску<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. С.|загаловак=Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археалогія і краязнаўства Беларусі. XVI ст.―30-е гады XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=14―15|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сістэматычнае навуковае даследаванне Беларусі пачалося пасля яе далучэння да Расійскай імперыі. У Беларусь і Прыбалтыку ў 1773 годзе Акадэміяй навук накіроўваецца экспедыцыя {{нп3|Іван Іванавіч Ляпёхін|І. І. Ляпёхіна|ru|Лепёхин, Иван Иванович}}, якая апісала беларускую прыроду і сабрала [[гербарый]] для Батанічнага саду Пецярбургскай Акадэміі навук. Удзельнік экспедыцыі, будучы акадэмік [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|М. Я. Азерацкоўскі]], акрамя прыродазнаўчай працы, збіраў матэрыялы мясцовага сялянскага побыту і сельскай гаспадаркі<ref>{{артыкул|аўтар=Таранович В. П.|загаловак= Экспедиция академика И. И. Лепехина в Белоруссию и Лифляндию в 1773 г.|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1760-1780/Lepechin_I_I/pred3.htm|выданне=Труды Института истории науки и техники|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|год=1935|том=5|старонкі=535―568|старонак=625}}</ref>. У 1780 годзе імператрыца [[Кацярына II]] распачала падарожжа ў беларускія землі. У губернскія і павятовыя гарады была папярэдне накіравана анкета з 16 пытаннямі: як ажыццяўляліся „Установы для кіравання губерняў Усерасійскай імперыі“ і ў якім стане фінансава-эканамічнае становішча губерняў і паветаў. Таксама было прапанавана выказаць свае меркаванні аб патрэбах і недахопах. Імператрыца пазнаёмілася з ходам рэформаў, станам прамысловасці і гандлю, укладам жыцця насельніцтва. Шлях Кацярыны II адзначыўся багатымі ахвяраваннямі на адкрыццё школ, добраўпарадкаванне праваслаўных храмаў і манастыроў, будаўніцтва ўстаноў. Пазней Акадэміяй навук была выпушчаная кніга [http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf „Тапаграфічныя заўвагі на самыя знакамітыя месцы падарожжа Яе Імператарскай Вялікасці ў Беларускія намесніцтвы“] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191210025145/http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf |date=10 снежня 2019 }} з гісторыяй і станам усходнебеларускіх тэрыторый, апісаннем гарадоў і мястэчак з іх замкамі, манастырамі і храмамі, колькасцю жыхароў і родам іх заняткаў»<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е.|загаловак=К пребыванию императрицы Екатерины II в Пропойске|выданне=Могилевская старина|месца=Могилев|год=1901|том=2|старонкі=69}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Брикнер А. Г.|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилев в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8-9)|старонкі=459-509, 311-367}}</ref>. Аўтар «Батанічнага слоўніка», прысвечанага Кацярыне II, генерал-маёр [[Андрэй Казіміравіч Меер|А. К. Меер]] у 1786 годзе падрыхтаваў «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства Г. А. Пацёмкіна, у ста вёрстах ад Дуброўны, паміж Смаленскаю і Магілёўскаю губернямі. 1786 г.», дзе расказаў аб прыродзе, побыце і матэрыяльнай культуры жыхароў сучасных [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]] і [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёнаў]] Беларусі. Рукапіс знаходзіцца ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Апублікавана ў 1901 годзе з скарачэннямі [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманавым]] у «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніне]]», 1901, вып. 2<ref>{{cite web|url=http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1019|title=Меер Александр Казимирович|author=Лаппо-Данилевский К. Ю.|date=2010 |work=Словарь русских писателей XVIII века|publisher=Институт русской литературы (Пушкинский Дом)}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрэй Крыжэвіч.|загаловак=У пошуках святой крыніцы|спасылка=http://bfk.by/?p=3021|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2016|нумар=5 лютага}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Меер дзяліўся ўражаннямі ад мясцовага кірмаша: ''«Крычаўскія мяшчане гандлявалі жалезам, соллю, тытунём, пянькой, рыбай, зернем…»''. Прыезджыя рыжскія і гданьскія купцы прывозілі ''«розныя суконныя паркалёвыя і шаўковыя тавары, напоі, поўсць, шапкі, запрэжкі, рукавіцы, хусткі, батыст, галандскае і простае палатно і многія дробязі, якія ўжываюцца мясцовымі мяшчанамі і сялянамі. З Масквы прывозяцца ў асноўным жалеза, чыгун і медзь, а з Маларосіі розная рыба, асабліва сула, данскія карпы, або сазаны, судакі, ці, па-мясцоваму, калодкі, і многія іншыя салёныя і вараныя рыбы, таксама і тытунь»''. Меер пісаў, што большасць сялян ''«… сутнасць бедныя. І некаторыя з іх не толькі з мякінай змешанага хлеба не маюць, але і … таўкуць вымачанае ў вадзе гнілое дубовае з сярэдзіны дрэва і пякуць з гэтага з прыбыткам мукі..»''. Адзначае Меер асаблівасць гаворкі мясцовых жыхароў: ''«Я думаю, што не брыдка будзе, калі я згадаю тут пра тую гаворку, якім усе (?) крычаўскія мяшчане, краўцы, шаўцы і іншых мастэрстваў людзі, а асабліва тыя, што жывуць каля польскай мяжы карэлы (не ад карэлаў, а ад рабаванняў сваіх так названыя сяляне) паміж сабою размаўляюць. Гэта гаворка падобна да шматлікіх расійскіх, а асабліва суздальскаму, уведзена ва ўжытак марным і ў распусце і п’янству жывучым… гэта каб зручней абкрадваць і махляваць маглі. Яно не заснавана ні на якіх правілах і акрамя мноства адвольна выдуманых, складаецца яшчэ з пераламаных нямецкіх і лацінскіх слоў. Такая гаворка, што ўжываецца паміж імі, завецца тут атверніцкаю або адврашчонаю»''. [[Атверніца]]й называецца вёска каля Магілёва, якая дала назву атверніцкаму жаргону, які складаўся не столькі з чужаземных слоў, колькі слоў роднай мовы, але з «атварочваннем» складоў, іх перастановай і заменай і ўстаўкай розных часціц (ку, хер, шаце і інш.). Меер прыводзіць некалькі слоў і выразаў гэтай мовы: ''«Еперь укаврюка чуху — крадзі ў спадара футру; хлізь у хаз, а то Сяргей смакшуніць — ідзі ў хату, а то дожджык замочыць; клева кургае — добра спявае; манек хімшае — мой брат хварэе; клёва капені па лаўдзе — добранька стукні яго па галаве»'' і г. д. Гэты жаргон, магчыма, быў прынесены ў [[Смутны час]] у Маскву беларусамі, якія былі ў польскім войску<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е. Р.|загаловак= Очерк быта нищих Могилёвской губернии и их условный язык|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1890|нумар=4|старонкі=126}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рябичкина Г. В.|загаловак= Теоретическая концепция В. Д. Бондалетова: к проблеме анализа условно-профессиональных языков|спасылка=http://www.gramota.net/materials/1/2009/2-3/56.html|выданне=Альманах современной науки и образования|месца=Тамбов|выдавецтва=Грамота|год=2009|нумар=2|старонкі=147―151|issn=1993-5552}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XIX стагоддзі == [[Файл:Horadnia-Maračoŭščyna, Antoni Tyzenhaus. Горадня-Марачоўшчына, Антоні Тызэнгаўз (J. Alšeŭski, 1905).jpg|thumb|left|300px|Атоні Тызенгаўз.]] [[Падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] кіраваў [[Гродзенская каралеўская эканомія|Гродзенскай каралеўскай эканоміяй]] у Вялікім Княстве Літоўскім. Ён арганізаваў у Гродне «кабінет натуральнай гісторыі», дзе сабраў больш за дзесяць тысяч экспанатаў ― мінералаў, старажытных закамянеласцяў і інш. Яго пляменнік [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]], які захапляўся птушкамі, у [[Паставы|Паставах]] стварыў вялікі арніталагічны музей з выдатнай калекцыяй: каля трох тысяч пудзілаў птушак і некалькі сотняў птушыных яек. Упершыню адкрыў і апісаў гнездаванні ў Беларусі шэрагу відаў птушак, выдаў працы «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках», «Агульная арніталогія, або апісанне птушак усіх частак Свету», «Каталог птушак і млекакормячых ВКЛ і Каралеўства Польскага», склаў ілюстраваныя табліцы да кнігі [[Уладзіслаў Казіміравіч Тачаноўскі|У. К. Тачаноўскага]] «Заалогія польскіх птушак». У 1856 годзе яго сын Рэйнальд Тызенгаўз перадаў экспанаты ў новы музей [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Вінчэўскі Дз. Я., Вінчэўскі А. Я.|загаловак= Канстанцін Тызенгаўз (1786―1853) – патрыёт і заснавальнік беларускай арніталогіі|спасылка=http://birdwatch.by/news/4023|выданне= Маэрыялы VII міжнароднай навукова-практычнай канфярэнцыі «Актуальныя праблемы экалогіі», Гродна 2010|год=2011|старонкі=3―5}}</ref>. Двойчы (1819, 1821) пабываў у Беларусі адзін са стваральнікаў Рускага геаграфічнага таварыства, вядомы вучоны [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]]. Вынікам яго паездак з’явіліся тры гісторыка-краязнаўчыя працы<ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=О Рогволодовом камне и Двинских записях|месца=СПб.|год=1855|старонак=70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак= О происхождении, языке и литературе литовских народов: [Со включением краткого обозрения Литовской истории до XVI в.]|спасылка=http://dlib.rsl.ru/01003557971|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. К. Крайя|год=1827|старонак=108}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=Новые сведения о численности и обиталищах литовского племени|месца=СПб.|год=1851|старонак=18}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Путешествие в Беларусь П. И. Кёппена|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=38―41|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>. Двойчы наведаў Беларусь акадэмік, заснавальнік рускай мінералагічнай школы [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]]. Уражанне ад убачанага ён адлюстраваў у «Запісках падарожжа па заходніх правінцыях Расійскай дзяржавы…» (1803) і «Працягу запісак…» (1804). У іх змешчаны звесткі пра беларускія гарады, стан эканомікі, даецца аналіз глебы і мінералаў; у канцы першай кнігі ― «Роспіс раслінам, якія растуць у ваколіцах г. Гродна»<ref>{{кніга|аўтар=Севергин В. М.|загаловак= Записки путешествия по западным провинциям Российского государства, или минералогические, хозяйственные и другие примечания, учиненные во время проезда через оные в 1802–1803 гг.|спасылка=http://e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=42051638|месца=СПб.|выдавецтва=Императорская Академия наук|год=1804|старонак=408}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Севяргін Васіль Міхайлавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=456 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]], які пасяліўся ў Гомелі, арганізаваў экспедыцыі па выяўленню археалагічных рэдкасцяў, стварыў у сваім замку хатні музей. Дзякуючы яму ў полацкім манастыры было знойдзена [[Дабрылава Евангелле]] 1164 года, на Гродзеншчыне ― [[Супрасльскі летапіс]] і архіў [[Сапегі|Сапегаў]]. З гісторыкаў і археографаў Румянцаў арганізаваў гурток, які пасля атрымаў назву Румянцаўскага. Мэтай гуртка сталі пошук дакументальных помнікаў гісторыі ў архівах і бібліятэках і іх друкаванне<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак=Румянцаўскі гурток і ахова помнікаў гісторыі і культуры ў Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2003|нумар=1|старонкі=60―66}}</ref>. У пошуку дакументаў Румянцаву ў Беларусі дапамагалі прафесары [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|М. К. Баброўскі]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|І. М. Лабойка]], [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіч]]<ref>{{артыкул|аўтар=Доўнар Т. І.|загаловак=Даніловіч Ігнат Мікалаевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=411―412|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>, [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]]<ref>{{кніга|аўтар=Кеневіч С.|загаловак=Лелевель|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pollel/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD._%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=1970|старонак=192}}</ref>, архіварыус грэка-уніяцкай полацкай духоўнай кансісторыі І. Кунцэвіч, [[архімандрыт]] І. Шулакевіч, наглядчык полацкіх павятовых вучылішчаў А. М. Дарашкевіч, служачы полацкага павятовага казначэйства І. Сышчанка, перакладчык магілёўскага магістрацкага суда [[Мікалай Рыгоравіч Гартынскі|М. Р. Гартынскі]]<ref>{{кніга|аўтар=Козлов В. П.|загаловак= Колумбы российских древностей|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000156/index.shtml|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1981|старонкі=8|старонак=168}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Некоторые дополнительные сведения о виленских деятелях культуры начала XIX века в письмах профессора русской словесности Виленского университета И. Н. Лобойко|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Literatura|месца=Vilnius|год=1963|том=10|старонкі=207}}</ref>. У 1817 годзе І. М. Лабойка параіў Румянцаву ажыццявіць ''«крытычнае апісанне ўсіх унутраных і замежных крыніц, якія адносяцца да айчыннай гісторыі»'', у тым ліку археалагічныя помнікі, народныя легенды, казкі, міфалогію і г. д. Да 1836 года ім апісаны 132 рукапісы з бібліятэкі закрытага да таго часу Віленскага ўніверсітэта, рукапісы былі перададзеныя ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбург<ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Вклад И. Н. Лобойко в развитие русско-польско-литовских культурных связей в первой четверти XIX в.|спасылка=http://baltnexus.lt/uploads/publikacijos/Kalbotyra/Kalbotyra%20VII/07_06_A.%20Kaupu%C5%BE.pdf|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Kalbotyra|месца=Vilnius|год=1963|том=7|старонкі=50―60}}</ref>. Доктар багаслоўя М. К. Баброўскі яшчэ гімназістам зацікавіўся бібліятэкай і архівам беластоцкага Супрасльскага манастыра, дзе ў 1822 годзе знайшоў і даследаваў [[Супрасльскі рукапіс|Супрасльскі зборнік]], адзін са значных царкоўнаславянскіх помнікаў<ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. П. Румянцев и начало белорусоведческих исследований: Деятельность профессора М. К. Бобровского|выданне=Библиотечная Ассамблея Евразии. Информационный бюллетень|месца=М.|выдавецтва=Российская государственная библиотека|год=2000|том=12|старонкі=52―61|старонак=80}}</ref>. Некаторыя дакументы, якія тычацца беларускіх земляў, член румянцаўскага гуртка гомельскі [[протаіерэй]] [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|І. І. Грыгаровіч]] аб’яднаў у том «Беларускі архіў старажытных грамат». Грыгаровічам было абследавана больш за 30 дзяржаўных, прыватных і царкоўных архіваў, складзена некалькі тысяч копій дакументаў. Ён жа склаў «Слоўнік западнарускага прыслоў’я». Пад беларускім прыслоўем румянцаўскі гурток разумеў не мясцовую народную мову, а старабеларускія і стараўкраінскія дыялекты, на аснове якіх утварыліся сучасныя літаратурныя беларуская і ўкраінская мовы. Грыгаровіч удакладняў: «''Заходнеруская гаворка, інакш званая беларускай, ужываецца жыхарамі Белай Русі, Літвы, Валыні, Падолля, Палесся і ў абласцях цяперашняй Аўстрыйскай Галіцыі, пачынаючы ад Заходняй Дзвіны і Дняпра па Вісле, Бугу, Днястру і за Карпацкімі гарамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Ильин А. Л.|загаловак=Возникновение белорусской национальной идеи ― новый взгляд|спасылка=http://brama.brestregion.com/nomer18/artic18.shtml|выданне=Гістарычная брама|месца=Брест|год=2001|нумар=1(18)}}</ref>. Галоўнай працай Грыгаровіча стаў 5-томнік «Акты, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (СПб., 1843―1853), дзе ён сабраў архіўныя дакументы па гісторыі Беларусі, Украіны і Літвы XIV―XVII стагоддзяў<ref>{{cite web|url=http://kronsh.prihod.ru/publikacii,_doklady,_vystuplenija/view/id/1125443|title= Труды протоиерея Иоанна Григоровича по белорусской археографии|author=св. Алексий Хотев.|date=22 мая 2012|publisher= Минская епархия Белорусского Экзархата Русской Православной Церкви}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак= Гомельский протоиерей Иоанн Григорович и начало белорусской археографии|выданне=Н. П. Румянцев на Белорусской земле: материалы Международного круглого стола|месца=Мн.|выдавецтва=Национальная библиотека Беларуси|год=1996|старонкі=47―56|старонак=67|isbn=5-781-51073-7}}</ref>. У час [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]] афіцэр [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|К. Ф. Калайдовіч]] апынуўся ў Беларусі. Полк стаяў у Оршы. Па абавязку службы яму даводзілася ездзіць у Мінск, Вільню, Віцебск, бываць у беларускіх мястэчках. Калайдовіч склаў кароткі слоўнік беларускай мовы, які надрукаваў у 1822 годзе ў «Працах Таварыства расійскай славеснасці пры Маскоўскім універсітэце». Тады ж ён на сродкі М. П. Румянцава выдаў у Маскве творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], якія адшукаў у маскоўскай Сінадальнай бібліятэцы<ref>{{артыкул|аўтар=Батвіннік М. В.|загаловак=Калайдовіч Канстанцін Фёдаравіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2 |старонкі=621|старонак=702}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Прыгодзіч М. Р.|загаловак=Беларускае мовазнаўства: вучэбны дапаможнік|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонкі=5―6|старонак=135|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Писания святителя Кирилла Туровского в народной среде Восточного Полесья: От времени открытий румянцевского кружка до современности|выданне=Н. П. Румянцев и его эпоха в контексте славянской культуры. Материалы международной научно-практической конференции|месца=Гомель|год=2004|старонкі=25―28}}</ref>. Будучы генерал, ваенны пісьменнік-гісторык, а ў 1810 годзе пакуль яшчэ лейтэнант расійскага флоту [[Уладзімір Багдановіч Бранеўскі|У. Б. Бранеўскі]] напісаў сваю першую кнігу дарожных нататак «Падарожжа ад Трыеста да С.-Пецярбурга ў 1810 годзе», дзе расказаў аб наведванні Пінска, Нясвіжа, Барысава, [[Лагішын]]а. Некалькі старонак у ёй прысвечаны Мінску: {{пачатак цытаты}} Вялікая чатырохвугольная плошча (плошча Свабоды) забудаваная двух- і трохпавярховымі дамамі, у цэнтры — ратуша і гаўптвахта простага, але вельмі прыемнага выгляду. Дзве каталіцкія царквы гатычнай (мабыць, барока) архітэктуры надаюць плошчы асаблівы выгляд. Ва ўсе бакі ідуць вуліцы, з якіх галоўныя забрукаваныя; дамы на іх драўляныя, нізкія, афарбаваныя. Горад невялікі, але ва ўсім бачны парадак і старанне. Частка Мінска, якая знаходзіцца на другім баку ракі, нядаўна выгарэла, што складае змрочную цень у панараме горада. Кажуць, што ў адну ноч згарэла каля сямісот дамоў, жыхары засталіся без прытулку, а многія пазбавіліся ўсёй маёмасці. Пара б забараніць будаваць у гарадах драўляныя хаты, якія, як парахавыя скляпы, узлятаюць ад маланкі, знікаюць ад іншых няшчасных выпадкаў… Публічны сад (парк Горкага), як нешта рэдкае, небывалае, спадабаўся мне больш. Я прыходзіў туды чатыры разы і заўсёды гуляў з роўным задавальненнем. У гарадах, дзе лад жыцця, так бы мовіць, разлучае з прыродай, такія ўстановы, як для ўпрыгожвання горада, так і для асвяжэння паветра ў ім, карысныя і неабходныя. Мінскі сад абавязаны сваім існаваннем былому губернатару Карнееву, які многімі карыснымі ўстановамі пакінуў аб сабе добрую памяць; усе грамадзяне ставяцца да яго з пахвалою. Размяшчэнне саду на раўніне па абодва бакі рэчкі робіць гонар ведаў і густу Яго Правасхадзіцельства… Шмат я бачыў садоў і па параўнанні стаўлю тутэйшы ў лік лепшых; ён будзе вельмі багаты, калі дрэвы разрастуцца і скончацца ўсе пачатыя па плане працы. Мастацтва слаўнага Лянотра ўжо састарэла — і ў самай справе, няма нічога аднастайней і таму сумней яго прамых праспектаў, стрыжаных алей, рассечаных у трыкутнікі, паралелаграмаў і іншых раслінных фігур… Мінскі сад размешчаны па ўзорах анлійскіх садоў; толькі ў прыстойных месцах лепшае запазычанае ад Лянотра, які сваім спосабам усюды безабразіў прыроду. Спадар Карнееў не дазволіў нажніцам закрануць ні аднаго дрэва, і яны пышна растуць ва ўсёй сваёй красе… {{канец цытаты||<ref>{{кніга|аўтар=Броневский В. Б.|загаловак=Путешествие от Триеста до С.-Петербурга в 1810 году. Часть 2|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1818}}</ref>.}} [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|міні|336x336пкс|[[Менск]] у пачатку XIX ст. Малюнак [[Юзаф Пешка|Юзафа Пешкі]].]] Рускі пісьменнік [[Іван Іванавіч Лажэчнікаў|І. І. Лажэчнікаў]] напісаў пра беларускія гарады ў «Паходных запісках рускага афіцэра» (1820). Вось як ён убачыў у 1812 годзе мясцовасць каля Барысава: {{цытата|«Шлях ад Рослаўля да Барысава ўсеяны мёртвымі целамі, якія прадстаўляюцца вачам у розных жудасных відах. Нікога не сустракаеш на дарозе, акрамя знявечаных воінаў вялікай арміі ў жаночых, сялянскіх, жыдоўскіх і іншых дзіўных адзеннях. Першы раз у жыцці бачу сумны маскерад. Спаленыя корчмы, спустошаныя вёскі, дзе бродзіць каля руінаў сваіх з палашам пры баку шляхціч, абрабаваны вялікімі сваімі вызваліцелямі — французамі: вось прадметы, якія паўтараць не занадта прыемна!..»''. Мінск, убачаны Лажэчнікавым у 1812 годзе: ''«Хто тутэйшыя насельнікі? — Жыды. Да каго звярнуцца для пакупкі ці продажу? — Да жыдоў. Дзе знойдзеш тут мастакоў і майстравых? — Паміж жыдамі. Яны прададуць, купяць, зробяць, знойдуць і даставяць усё, што толькі прадаць, купіць, зрабіць і адшукаць можна. Увесь гандаль і прамысловасць, усе мастацтвы і майстэрствы плацяць багатую даніну абаротлівым і спрытным яўрэям — і золата Польшчы большаю часткай сыплецца ў іх шырокія кішэні. У надзел прыродным яе насельнікам дасталіся: апрацоўка зямлі і абарона яе. Яны сілкуюць і абараняюць чужы народ, які спакойна седзячы ў сваіх канторах, крамах, майстэрнях і карчмах, збірае з іх жа грошы і іх жа падманвае»|}}. Батанік-аматар, якога В. А. Жукоўскі называў ''«рускім Бюфонам»'', уладальнік багатай фларыстычнай калекцыі, якая захоўваецца цяпер пры Маскоўскім універсітэце, [[Нерахта|нерахцкі]] памешчык [[Аляксандр Карлавіч Башняк|А. К. Башняк]], які праехаў беларускія землі ў 1815 годзе, запісваў у дзённік уражанні ад убачаных ім курганоў, адзначаючы іх неаднастайнасць. Башняк таксама апісаў рэльеф глебы, стан дарог, гарады Віцебск, Полацк, Вільню, Мазыр, Бабруйск, Мінск. Вось якім ён убачыў цяперашнюю беларускую сталіцу: {{пачатак цытаты}}«Губернскі горад Мінск даволі шырокі і добра пабудаваны; ляжыць на няроўным, некалькі пагорыстым месцы; шмат прамых і даволі шырокіх вуліц, але таксама шмат крывых і вузкіх, як у Вільні; усе большай часткай брукаваныя. На канцах горада дамы драўляныя і, за выключэннем нешматлікіх, пабудаваныя з сучаснымі фасадамі, таму выгляд іх не агідны; у сярэдзіне ж горада ўсе будынкі каменныя і большай часткай у гатычным (на самай справе ў барочным) гусце; так што можна не без падстаў сказаць, што звонку Мінск падобны на рускі, а ў цэнтры — на польскі горад. У розных месцах узвышаюцца вялізныя касцёлы. Унутры горада шырокая плошча, званая Верхнім рынкам, сярэдзіна якой займаецца даволі вялікім, з каланадаю будынкам, які заключае ўладавыя месцы. На той жа плошчы стаіць і губернатарскі дом, некалькі цяжка пабудаваны, як і вялікая частка іншых у горадзе будынкаў; некалькі касцёлаў узвышаюцца па баках плошчы; аднак, вялізною сваёю ўражае расійскі сабор, тут жа знаходзіцца. Крамы, як і ў Вільні, знаходзяцца пад дамамі і, як частку плошчы, так і адну або дзве крывыя вуліцы займаюць. Наогул, хоць у Менску і будуецца шмат новых дамоў, з чаго вынікае выснова аб памнажэннні колькасці жыхароў, але не прыкметная тая жвавасць, што прысутнічае ўсюды ў Вільні»''. Падрабязна расказана пра флору Беларусі. Башняк адзін з першых, хто ўслухаўся ў беларускую гаворку: ''«Яшчэ каля Ігумена пачынае прымячацца збліжэнне звычаяў літоўскіх з рускімі. За Бабруйскам і каля Мазыра сяляне кажуць даволі чыстай расійскай ці, лепш сказаць, маларасійскай мовай, і, несумненна, паказваюць сляды расійскага паходжання…»''. Аб жыцці вёскі: ''«Сяляне складаюць самы бедны ў Беларусі клас людзей: беднасць земляў, невуцтва злучыліся на іх пагібель. Галеча, да якой яны даведзены, пераўзыходзіць усякае апісанне. Мала таго, што жывуць у бедных халупах, якія крыты саломаю, без падлог і комінаў, мала таго, што ледзь маюць рубішчы для прыкрыцця галізны; але часта пакутуюць голадам, маючы патрэбу ў хлебе і ў якім? Багаты мужык змешвае муку напалову з мякінаю і захапляецца сваім, так званым, пуцінным хлебам; звычайна ж кладуць пяць частак мякіны праціву двух частак мукі, якая, за недахопам, не заўсёды чыста жытняя або ячная бывае, а змешаная з грэчняваю; пры недахопе жа ўжываюць і іншыя рэчывы: капаюць карэнні бабоўніка, пырніка, калосніцы балотнай, і, высушыўшы, таўкуць, заквашваюць і пякуць хлеб, ад ужывання якога, зрэшты, асабліва шкодных наступстваў не заўважана; у крайнасці ж падмешваюць таўчоную кару або гнілякі, з-за чаго адбываюцца завалы, паносы, гарачкі, пухліна па ўсім целе, а часта і самая смерць. Вясною ж, за недахопам мукі і мякіны, сяляне вымушаны часам здавольвацца заквашванымі ці проста ў вадзе адваранымі травой, як-то: лебядою, сніцью, крапівою і шчаўем; звычайна ж страва іх складаецца ў галушках, то бок: у камяках мукі, замешанай і варанай на вадзе, падбеленай, для прысмакі, малаком, і тое не заўсёды…»''. «Аруць сохамі, — піша Башняк пра беларускіх сялян, — і па прычыне камяністай глебы, забараніваюць прастою фінскаю бараною, якая, быўшы звязаная з пакладзеных крыж на крыж маладых елак, з абрубленымі і абвостранымі сукамі па лёгкасці сваёй зручна пераскоквае праз рассеяныя ўсюды камяні, не цягнучы іх за сабою». Таму, ''«ураджай бывае вельмі худы; сяляне часам і насення не здымаюць, і шмат калі жыта прыйдзе ў іх сама-трэцяя… бо ў некаторых няма ні коней, ні жывёлы… У памешчыкаў жа жыта прыходзіць складанасці сама-тычкі… бо ўтрымліваюць на дзесяціну скацін васьмі і больш»{{канец цытаты}}<ref>{{кніга|аўтар=Грыцкевіч В., Мальдзіс А.|загаловак=Шляхі вялі праз Беларусь|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1980|старонак=272}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Михаил Диев|загаловак=Благодетели мои и моего рода. Воспоминания священника Михаила Диева|выданне=Русский архив|месца=М.|выдавецтва|год=1891|нумар=5|старонак=66}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бошняк А. К.|загаловак= Дневные записки путешествия в различные области западной и полуденной России (ч. 1 и 2, М., 1820—1821 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Московский университет|год=1820}}</ref>. Прафесар Віленскага ўніверсітэта, пазней супрацоўнік Румянцаўскага музея, гісторык Вялікага Княства Літоўскага, [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|І. С. Анацэвіч]] збіраў і апрацоўваў матэрыялы для «Актов Западной России». Сваё падарожжа па [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] апісаў у часопісе «Северный архив» (т. 24, 1822)<ref>{{кніга|аўтар=Габрусевіч С. А., Марозава С. В.|загаловак=Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыцьцё. Спадчына|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/07/Прафесар_Ігнат_Анацэвіч._Жыцце._Спадчына.html|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2005|старонак=216|isbn=985-417}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Фрэйліна імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], пісьменніца А. П. Шышкіна, аўтар рамана «Пракоп Ляпуноў, або Міжкаралеўе ў Расіі» (1845), якая ўчыніла ў 1845 годзе падарожжа па Расійскай імперыі, пакінула ўспаміны пра Оршу і Магілёў<ref>{{кніга|аўтар=Шишкина О. П.|загаловак=Заметки и воспоминания русской путешественницы по России в 1845 году|спасылка=http://rarebook.onu.edu.ua:8081/handle/123456789/2240|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II Отделения|год=1848|том=1|старонак=288}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Карціну беларускага мястэчка 1840-х гадоў можна ўбачыць ва ўспамінах афіцэра Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіча. Яго полк, які кватараваў у Мінску, быў адпраўлены ў мястэчка [[Лагішын]] на ўціхамірванне [[Лагішынскі зямельны бунт 1874 года|Лагішынскага бунта 1874 года]]: {{пачатак цытаты}} Цьмяна асветленая знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, якія ледзь гарэлі, нам прадставілася наступная карціна: з абодвух бакоў дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку — хрысціяне, з другога — яўрэі. На чале яўрэяў стаяў рабін са світкам дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы яўрэй трымаў у адной руцэ падпаленую свечку, а ў другой хлеб з соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках хлеб-соль, пакрытыя тоўстым палатняным уціральнікам. Хрысціянская група складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышаў: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Яўрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а з выгляду іх касцюмаў можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права… «Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, якія пакорліва стаяць у брудзе на каленях, здольныя бунтаваць?» Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру. Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад яўрэяў, звярнуўся са строгай прамовай да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі належныя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання паліцыі ўладам… Дзеянні па навядзенню парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбыцці батальёна. Роля войска абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой… на працягу трох дзён станавая кватэра агалошвалася крыкамі пакараных розгамі. Выбар суб’ектаў для лупцоўкі рабіўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку, што суправаджалася крыкамі баб і дзяцей, якія трымаліся за хвасты кароў і авечак, якіх цягнулі на продаж. Пакупнікамі з’явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні за кошт лагішынскіх бунтаўнікоў {{канец цытаты|крыніца=<ref>{{артыкул|аўтар=Раич А.|загаловак= Логишинская экспедиция (Из воспоминаний участника)|выданне= Исторический вестник|месца=М.|год=1886|нумар=26|старонкі=596―602}}</ref>.}} [[Файл:bobrovskiypo.jpg|left|thumb|міні|П. В. Баброўскі]] У канцы 1830-х гадоў ваеннае ведамства Расійскай імперыі пачало статыстычнае вывучэнне краіны. Пасля плённай працы выйшлі дзве шматтомныя серыі даследаванняў: «Ваенна-статыстычнае агляд Расійскай імперыі» і «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» ў 39 тамах. У шматтомнік увайшлі дакументы з архіваў, статыстычныя звесткі пра губерні, іх геаграфічныя апісанні, карты і планы, сабраныя афіцэрамі [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]]. Рэдактарам тома пра Гродзенскую губерню ў 1859 годзе быў зацверджаны генерал-маёр [[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. В. Баброўскі]], які нарадзіўся ў сям’і віленскага прафесара і драгічынскай шляхцянкі. У томе даваліся звесткі аб гаспадарцы, побыце, этнаграфіі, матэрыяльнай культуры жыхароў губерні. За гэтую працу Баброўскі быў прыняты ў члены-карэспандэнты Рускага геаграфічнага таварыства. Імператар [[Аляксандр II]] узнагародзіў яго [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref>{{кніга|аўтар=Бобровский П. О.|загаловак=Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Департамента генерального штаба|год=1863|старонак=906|archive-date=2 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002022546/http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/}}</ref>. Баброўскім апублікавана больш за 100 гістарычных і краязнаўчых нарысаў, некаторыя з якіх прысвечаны беларускім мясцінам («Слонім і характэрныя мясціны Слонімскага павета», «Некалькі слоў пра зельвенскі кірмаш» і інш.)<ref>{{кніга|аўтар= Бандарчык В. К.|загаловак= Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1964|старонак=282}}</ref>. Па заданні генеральнага штаба ў 1831―1847 гг. пад кіраўніцтвам генерал-маёра [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|М. В. Без-Карніловіча]] ў Мінскай і Віцебскай губернях ды Беластоцкай акрузе праводзілася тапаграфічнае і вайскова-статыстычнае вывучэнне мясцовасці. Без-Карніловіч, які сабраў багаты гісторыка-этнаграфічны матэрыял, выдаў дзве кнігі ― «Віцебская губерня» (1852) і «Гістарычныя звесткі аб вартых увагі мясцінах Беларусі з прысавакупленнем і іншых звестак, якія да яе ж адносяцца» (1855)<ref>{{кніга|аўтар= Без-Корнилович М. О.|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся|месца=СПб.|выдавецтва= Типография Второго отделения Собственной его императорского величества канцелярии|год=1885|старонак=363}}</ref>. Без-Карніловіч лічыў беларускай тэрыторыяй толькі Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе, на яго думку, жылі ''«нашчадкі крывічоў»'', якіх ён вельмі хваліў за патрыярхальнасць. Астатнія землі ён называў Літвой. Беларусаў вызначаў як асобнае самастойнае племя. Сабраў мноства звестак пра беларускія гарады і мястэчкі<ref>{{артыкул|аўтар=Яновіч М.|загаловак=Міхаіл Без-Карніловіч: генерал ад краязнаўства|выданне=Народная воля|месца=Мн.|год=2001|нумар=29 сакавіка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Некаторыя пытанні станаўлення гістарычнага краязнаўства і археалогіі Беларусі ў дарэформенны перыяд XIX ст.|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1977|нумар=4}}</ref>. У 1861 годзе выйшаў зборнік «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня», які склаў капітан Генеральнага штаба {{нп3|Антон Ксавер’евіч Карэва|А. К. Карэва|ru|Корево, Антон Ксаверьевич}}. Ён таксама апублікаваў нарыс пра гісторыю беларускіх рэк «Рэчкі. Старажытнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=Корево А. К.|загаловак=Речки. Древности|выданне=Труды Московского археологического общества. Материалы для археологического словаря|месца=М.|год=1865|том=1}}</ref>. У 1864 годзе выйшаў двухтомнік Мінская губерня. «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» пад рэдакцыяй падпалкоўніка {{нп3|Іларыён Іовіч Зяленскі|І. І. Зяленскага|ru|Зеленский, Илларион Иович}}. У 1835 годзе пачынае працаваць [[Гродзенскі губернскі статыстычны камітэт]] — навукова-адміністрацыйная ўстанова [[Расійская імперія|Расійскай імперыі]], орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (1835—1918). Шэраг этнаграфічных экспедыцый у Беларусь арганізавала Рускае геаграфічнае таварыства. Пісьменнік і этнограф [[Сяргей Васільевіч Максімаў|С. В. Максімаў]] па заданні таварыства ў складзе этнаграфічнай экспедыцыі праехаў у 1867―1868 гадах Смаленскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую, Гарадзенскую і Мінскую губерні. Матэрыялы экспедыцыі друкаваліся ў часопісе «Древняя и Новая Россия», у трэцім томе «Живописной России». Беларускія ўражанні Максімава ўвайшлі ў кнігу нарысаў «Брадзячая Русь дзеля Хрыста», персанажы якой ― жабракі, багамольцы, вандроўныя гандляры і рамеснікі-адходнікі, сектанты. У 1908 годзе багаты мецэнат князь {{нп3|Вячаслаў Мікалаевіч Ценішаў|В. М. Ценішаў|ru|Тенишев, Вячеслав Николаевич}} стварыў у Пецярбургу «Этнаграфічнае бюро», дзе Максімаў заняўся падрыхтоўкай кніг пра народныя звычаі і вераванні. У яго кнігах «Нячыстая сіла» (1899) і «Нячыстая, невядомая і хросная сіла» (1903) шмат старонак прысвечана беларускай міфалогіі<ref>{{артыкул|аўтар=Лебедев Ю. В.|загаловак=Максимов Сергей Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая российская энциклопедия|год=2004|том=3|старонкі=485―488|старонак=592}}</ref>. [[Файл:Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67).jpg|thumb|250px|[[Дзмітрый Струкаў]]. «Полацк», 1867 г.]] У 1864 годзе [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёў]] запрасіў рускага мастака [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]] да ўдзелу ў этнаграфічнай экспедыцыі па Літве і Беларусі. Мэтай экспедыцыі было «''адшуканне ў краі старажытнарускіх помнікаў ці, па меншай меры, слядоў тых з іх, якія ў сляпой нянавісці да праваслаўя і рускай народнасці былі знішчаны»''. Струкаў зрысоўваў акварэллю, тушшу і пяром віды гарадоў і мястэчак, помнікі культуры і архітэктуры, мастацкія вырабы з розных матэрыялаў, паганскія помнікі, абразы і аклады кніг. Некаторыя храмы вядомыя толькі па працам Струкава. У 2011 годзе ў Мінску выйшла кніга «Д. Струкаў. Альбом малюнкаў. 1864―1867» ― альбом помнікаў архітэктуры, пейзажаў, твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі з 200 малюнкамі, каментарамі, дарожнымі нататкамі<ref>{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|title=Струков Дмитрий Михайлович|publisher=Минск старый, новый|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615120557/http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|archive-date=15 чэрвеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mozyrxxvek.blogspot.ru/2016/02/1864-1867.html|title= Из записок и рисунков Струкова Дмитрия Михайловича о Мозыре, Мозырском и Слуцком уездах 1864–1867 гг.|publisher=Мозырь XX век}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Баженова О. Д.|загаловак=Альбом рисунков Д. М. Струкова 1864 г. как источник по истории белорусской культуры: концепт и контекст альбома|выданне= Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г. / редкол.: А.А.Коваленя и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref>. Этнограф [[Павел Платонавіч Чубінскі|П. П. Чубінскі]] ― аўтар слоў нацыянальнага [[Гімн Украіны|гімна Украіны]] «Ще не вмерла Україна»; у 1869―1870 гадах узначаліў экспедыцыю ў Беларусь, Украіну і Малдову. Экспедыцыя наведала некалькі беларускіх паветаў. У «Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край» (т. 1-7, 1872―1879) увайшлі фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мінскай і Гродзенскай губерняў: песні, прыказкі і загадкі, звычаі і абрады, народны дзённік, казкі, побыт беларусаў, яўрэяў і палякаў. Гэтая праца атрымала залатыя медалі Рускага геаграфічнага таварыства (1873), Міжнароднага геаграфічнага кангрэса ў Парыжы (1875 г.) і {{нп3|Увараўская прэмія|Увараўскую прэмію|ru|Уваровская премия}} Пецярбургскай Акадэміі навук (1879). У 1873―1875 гадах Чубінскі займаў пасаду сакратара Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|загаловак= Чубінскі Павел Платонавіч=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=532|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Стваральнік [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] і [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага музея старажытнасцей]], ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, граф [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Яўстафій Тышкевіч]], які жыў у Вільні і ў сваёй сядзібе Антопаль [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], сабраў вялікую калекцыю старых рукапісаў, манет, карт і гравюр. Толькі са скасаваных манастыроў ён вывез 7 тысяч тамоў. Збіраў фальклор, розны этнаграфічны матэрыял, рабіў раскопкі. Актыўна ўдзельнічаў у Мінскай часовай камісіі па збору і выданні старажытных актаў, грамат і прывілеяў XVI―XVIII стст. гарадоў Мінскай губерні<ref>{{артыкул|аўтар=Акуліч С.|загаловак=Музеі братоў Тышкевічаў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1971-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1983|нумар=2|старонкі=27–30}}</ref>. Галоўныя працы ― «Апісанне Барысаўскага павета» (1847) і «Археалагічныя даследаванні помнікаў рамёстваў і г. д. у даўняй Літве і Русі Літоўскай» (1850)<ref>{{кніга|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Руплівец нашай старасветчыны|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=63|isbn=5-343-00670-1}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Хаўратовіч І. П.|загаловак=Тышкевіч Яўстафій Піевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=576―579|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>. Брат Я. Тышкевіча ― [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] — даследаваў больш за 200 курганоў, [[гарадзішча]]ў і замчышчаў у Мінскай губерні, выканаў тапаграфічныя планы гарадзішчаў. У 1856 годзе ён арганізаваў даследчую паездку па [[Вілія|Віліі]], якая дала багаты этнаграфічны матэрыял. Асноўныя працы ― «Гістарычныя звесткі аб старажытных замках, гарадзішчах і курганах у Літве і Літоўскай Русі» (1859), «Пра курганы ў Літве і Заходняй Русі» (1865), «Вілія і яе берагі» (1871)<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/52-dynasty/1082-constantine-tyszkiewicz.html|title=Константин Тышкевич|author=Людмила Трепет.|publisher=Логойский историко-краеведческий музей}}</ref>. Дзейнасць Тышкевічаў выклікала цікавасць у іх кузэна, павятовага правадыра дынанбургскага дваранства графа [[Адам Сцяпанавіч Плятэр|Адама Плятэра]], які заняўся археалагічнымі раскопкамі, даследаваў басейн Заходняй Дзвіны, яе прыроду, рыб. Знойдзеныя артэфакты ў 1858 годзе ён перадаў Рускаму археалагічнаму таварыству<ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/identities/viaf-165051026/|title=Plater,Adam|publisher=WorldCat Indentities}}</ref>. [[Віленская археалагічная камісія]], якая была заснавана на сродкі Я. Тышкевіча, знаходзілася пад заступніцтвам спадчынніка цэсарэвіча. Яе мэтай з’яўляўся «''сістэматычны агляд усіх помнікаў старажытнасці»''. Старшынямі камісіі былі Я. Тышкевіч і [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], сярод актыўных удзельнікаў — П. В. Кукальнік і [[Адам Ганоры Кіркор|А. Г. Кіркор]]. У 1856 годзе арганізацыя мела 66 членаў. Быў адкрыты Музей старажытнасцей<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/62-archeology/1072-vilnya-museum-of-antiquities.html|title=Виленский музей древностей|author=Жигунова С. И.|publisher=Логойский виртуальный музей}}</ref>, выпушчаны «Нататкі Віленскай часовай археалагічнай камісіі» (1856, 1858), «Збор дзяржаўных і прыватных актаў, якія тычацца гісторыі Літвы і злучаных з ёй уладанняў» (ад 1387 да 1710 г.) /Пад рэд. М. Круповіча. Вільна, 1858. Ч. 1. VIII , 164 с.)<ref>{{кніга|аўтар=Иконников В. С.|загаловак=Опыт русской историографии|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4748/|месца=Вильна|выдавецтва=Тип. Императорского Университета св. Владимира|год=1891|том=1|старонкі=309–310|archive-date=6 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406193306/http://www.runivers.ru/lib/book4748/}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонак=173}}</ref>. [[Файл:Адкрыты ліст, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму.png|міні|268x268пкс|left|Адкрыты ліст на правядзенне палявых даследаванняў, выдадзены [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыяну Даленгу-Хадакоўскаму]], 1818 г.]] Вялікі ўклад у развіццё беларускага краязнаўства ўнёс мінскі адвакат [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|З. Я. Даленга-Хадакоўскі]]. Адзначыўшы яго цягу да гістарычных навук, князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] паслаў маладога чалавека ў Кракаўскі ўніверсітэт. Пазней З. Даленга-Хадакоўскі некаторы час жыў на Львоўшчыне, у Галіцыі, Кіеве, Чарнігаве, Гомелі. У 1818 годзе ён атрымаў ад Віленскага ўніверсітэта ліст на права археалагічных раскопак, пасля чаго даследаваў гарадзішчы ў Віцебску, Магілёве, Гомелі, каля Брэста і Бабруйска. Яго метад раскопак студнямі, або траншэямі зрабіўся пасля звычайным у археалогіі XIX ― пачатку XX стагоддзя. Вынікам даследаванняў стала праца «Пра славянства да хрысціянства», якая давала ўяўленне пра побыт і культуру старажытнаславянскага грамадства. Ён пісаў: «''…я павінен перанесціся за дзесяць стагоддзяў хрысціянскага летазлічэння і, сабраўшы, па магчымасці, некаторыя невядомыя адбіткі тых часоў, засцерагчы іх ад змроку забыцця»''. Карту гарадзішчаў, складзеную З. Даленгай-Хадакоўскім, [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзін]] апублікаваў у трэцім томе «Старажытнай рускай гісторыі дамангольскага прыгнёту»<ref>{{кніга|аўтар= Зарыян Далэнга-Хадакоўскі.|загаловак= Выбранае|адказны= Укладанне, прадмова, пераклад з польскамоўных тэкстаў Л. Малаш; каментар Л. Малаш, К. Цвіркі|месца=Мн.|выдавецтва=Кнігазбор|год=2007|старонак=444|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Атрымаўшы ад Міністэрства асветы Расійскай імперыі фінансаванне этнаграфічнай паездкі, З. Даленга-Хадакоўскі праехаў па Беларусі, збіраючы фальклор, запісваючы мясцовыя абрады і звычаі, песні (каля 500 песень). Вызначыў межы распаўсюджвання беларускай мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Аксамітаў А. С.|загаловак=Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хаадакоўскага|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1992|нумар=5|старонкі=52-57}}</ref>. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. М. Шпілеўскі]] нарадзіўся ў сям’і беларускага святара, вучыўся ў духоўнай семінарыі, у Пецярбургскай духоўнай акадэміі. Калі атрымаў ступень кандыдата багаслоўя, выкладаў славеснасць у Варшаўскім павятовым вучылішчы. З 1853 года жыў у Пецярбургу. На працягу трох гадоў ездзіў у Беларусь, добра вывучыў этнаграфічныя асаблівасці і побыт Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай губерняў<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Шпілеўскі Павел Міхайлавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=586|старонак=703}}</ref>. У 1846 годзе пад псеўданімам П. Драўлянскі апублікаваў у «Часопісе Міністэрства Народнай Асветы» артыкул «{{нп3|Беларускія народныя паданні|Беларускія народныя паданні|ru|Белорусские народные предания}}» з апісаннем паганскіх 36 багоў і духаў «беларусцаў». У новым артыкуле 1852 года дадаў яшчэ 16 багоў. На артыкулы звярнулі ўвагу [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў]] і Адам Кіркор, але ў цэлым артыкулы выклікалі крытыку, якая ўлічала аўтара ў фальсіфікацыі. [[Аляксандр Апанасавіч Пацебня|А. А. Пацебня]] лічыў, што Шпілеўскі «''змешвае свае і чужыя фантазіі з народнымі павер’ямі, выдае нейкія варварскія віршы за народныя песні і таму аўтарытэтам… быць не можа»'', а на думку [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіча]], «''ствараў вобразы багоў на аснове няправільна зразумелых слоў і прыказак»''<ref>{{кніга|аўтар=Потебня А. А.|загаловак=Символ и миф в народной культуре|месцаtwirp[=М.|выдавецтва=Лабиринт|год=2000|старонкі=192|старонак=480|isbn=5-87604-107-6}}</ref>. Найноўшыя даследаванні таксама сумняваюцца ў сцвярджэннях Шпілеўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Левкиевская Е. Е.|загаловак= Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского|спасылка=http://ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm|выданне=Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика|месца=М.|выдавецтва=Центр типологии и семиотики фольклора РГГУ}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрей Топорков.|загаловак= О «Белорусских народных преданиях» и их авторе|спасылка=http://www.krotov.info/libr_min/14_n/eb/ylo2.htm#44|выданне= Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора|месца=М.|выдавецтва=Ладомир|год=2002|старонкі=255―310|isbn=5-86218-381-7}}</ref>. У часопісе «Масквіцянін» Шпілеўскім апублікавана праца «Даследаванні пра ваўкалакаў на падставе беларускіх павер’яў» (1853), «Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных казках», у часопісе «Современник»― «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» (13 гісторыка-этнаграфічных нарысаў). Падарожжа пачыналася ў Варшаве і сканчалася ў [[Грэск]]у Слуцкага павета. Тады ж выйшлі яго «Беларускія прыказкі», у 1857 годзе ― «Археалагічныя знаходкі». У часопісе «Иллюстрация» апублікаваны 6 «Заходнерускіх нарысаў». Працы Шпілеўскага з’яўляюцца каштоўным укладам у беларускае краязнаўства. Яны вывучаюцца ў школах і ўніверсітэтах, па ім пішуцца дысертацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Русская дореволюционная печать и советское литературоведение о Павле Шпилевском|выданне=Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|старонкі=255―310|старонак=136}}</ref>. Член Маскоўскага археалагічнага таварыства [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|М. Ф. Кусцінскі]] скончыў Віленскі дваранскі інстытут і Пецярбургскі ўніверсітэт. Жывучы з 1885 года ў [[Завідзічы|Завідзічах]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]], праводзіў раскопкі, склаў археалагічную карту павета, пачаў складаць фотатэку старажытнасцей Віцебскай губерні, вывучаў [[Барысавы камяні]]. Артыкулы публікаваў у «Працах археалагічных з’ездаў», «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцях]]» і «Полацкіх епархіяльных ведамасцях» ― «Пра курганы Лепельскага павета», «Нататкі пра археалагічныя раскопкі ў Віцебскай губерні», «Вопыт археалагічных даследаванняў у Лепельскім павеце Віцебскай губерні», « Нататкі пра знаходкі ў Віцебскай губерні ў курганах з трупаспаленнем»<ref>{{артыкул|загаловак=Кусцінскі Міхаіл Францавіч|выданне=Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя ў двух тамах|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2009|том=1|старонкі=490|старонак=496|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref>. [[Файл:Book illustrations of Dvina or Boris stones - t.04.png|thumb|right|260px|Малюнкі Барысавых камяней, прадстаўленыя М. Ф. Кусцінскім на першым археалагічным з’ездзе ў Маскве ў 1869 годзе]] Пошукамі вестак аб культавых камянях займаліся многія краязнаўцы, асабліва імі цікавіліся [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Ф. В. Пакроўскі]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]]. Пакроўскі апублікаваў свае даследаванні археалагічных картаў<ref>{{кніга|загаловак=Труды IX Археологического съезда в Вильне|месца=М.|год=1893|старонкі=1―65}}</ref>. Матэрыялы Раманава мала друкаваліся, знаходзяцца ў архіве [[Львоў|Львова]]<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак=Культавыя камяні Беларусі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|старонкі=169|старонак=204}}</ref>. Ураджэнец польскага [[Замасць|Замасця]], паэт і драматург [[Павел Васільевіч Кукальнік|П. В. Кукальнік]] пасля выхаду аб’ёмнай працы Л.-Ф. Сегюра «Скарочаная ўсеагульная гісторыя…» у яго перакладзе, быў прызначаны ў 1824 годзе прафесарам Віленскага ўніверсітэта на кафедры ўсеагульнай гісторыі. Пасля закрыцця ўніверсітэта выкладаў гісторыю ў каталіцкай [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], з 1863 года ― старшыня Віленскага цэнзурнага камітэта. Захапіўшыся гісторыяй краю, апублікаваў у Вільні шэраг краязнаўчых нарысаў і нататак («Паданні літоўскага народа», «Гістарычныя ўспаміны пра раку Нёман», «Урыўкі з паездкі ў Гродзенскую губерню» і інш.), выдаў кнігі «Гістарычныя нататкі пра Літву» (1864), «Гістарычныя нататкі пра Паўночна-Заходнюю Расію» (1867)<ref>{{кніга|аўтар=Шверубович А. И.|загаловак=Братья Кукольники. Очерк их жизни: Биография, служебно-литературная деятельность и Хроника современных им событий в Северо-Западном крае|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Губернского правления|год=1885|старонак=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Будучыню Беларусі і Літвы разглядаў выключна ў яднанні іх з Расіяй, адмаўляў сяброўства з Польшчай, лічачы пашырэнне каталіцтва экспансіяй на Усход<ref>{{артыкул|аўтар=Рябов А. К.|загаловак=Кукольник Павел Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1994|том=3|старонкі=216|старонак=592|isbn=5-85270-112-2}}</ref>. Дырэктар віленскага вучылішча, член Таварыства аматараў рускай славеснасці, гісторык і фалькларыст-славіст [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] у 1864―1867 гадах, калі ўзначальваў Віленскую археаграфічную камісію, выдаў зборнік песень-літаній старцаў «Калікі вандроўныя», у які ўвайшлі і беларускія песні. У 1871 годзе выпусціў у Маскве зборнік «Беларускія песні, з падрабязнымі тлумачэннямі іх творчасці і мовы, з нарысамі народнага абраду і ўсяго побыту» з [[Валачобны абрад|валачобнымі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|юр’еўскімі]], мікольскімі, [[Купальскія песні|купальскімі]] і [[Каляды|каляднымі]] песнямі<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А. С.|загаловак=Бяссонаў Пётр Аляксеевіч|выданне=Энцыклапедыя літаратура і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1 |старонкі=553|старонак=727}}</ref>. Сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, рэдактар неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцяў», пазней рэдактар «[http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html Памятнай кніжкі Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405110313/http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html |date=5 красавіка 2016 }}» [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|А. М. Семянтоўскі-Курыла]] ― першы, хто заняўся сістэматычным краязнаўствам Віцебшчыны; аўтар 159 артыкулаў, нарысаў і нататак («Апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах», «Віцебск і павятовыя гарады Віцебскай губерні», «Гідраграфічны агляд Віцебскай губерні», «Віцебск, статыстычны нарыс», «Пра кірмаш Віцебскай губерні», Помнікі даўніны «Віцебскай губерні», «[[c:File:Сементовский, А. М. - Белорусские древности (СПб., 1890).djvu|Беларускія старажытнасці]]», «[http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804150519/http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ |date=4 жніўня 2016 }}» і інш.). За плённую працу быў абраны членам-супрацоўнікам Вольнага эканамічнага таварыства, Рускага геаграфічнага таварыства і членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Газета «[[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]» у 1869 годзе пісала: {{цытата|«У шэрагу губернскіх ведамасцяў і статыстычных камітэтаў „Віцебскім ведамасцям“ і камітэту належыць першае месца ў паўночна-заходняй і адно з бачных месцаў у іншай Расіі. Гэтым пераважаючым становішчам паміж сваімі субратамі „Віцебскія ведамасці“ і камітэт абавязаны дзейнасці А. М. Семянтоўскага, а таксама садзейнічанню М. Ф. Кушчынскага, А. М. Сазонава і некаторых іншых віцебцаў, што складаюць хоць малы, але асвечаны гурток людзей, сур’ёзна адданых навуцы. Дзейнасць яго пры самых бедных сродках, плён багаты колькасцю і якасцю, тым больш, што віцебскі гурток не атрымлівае ні тысячных акладаў жалавання, ні асаблівых сум і дапамог на выданні, як гэта бачым у некаторых навуковых установах.»|}} Сучасныя беларускія гісторыкі адзначаюць у працах Семянтоўскага вялікадзяржаўныя пазіцыі<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Семянтоўскі Аляксандр Максімавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=458|старонак=580|индекс=5-85700-014-9}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|title= Александр Максімовіч Сементовский|publisher= Старажытны Віцебск|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220453/http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта настаўнічаў у [[Віцебская мужчынская гімназія|віцебскай мужчынскай гімназіі]], працаваў у [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віцебскім цэнтральным архіве старажытных актаў]], з 1901 года — сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]], адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім. Адзін са стваральнікаў [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (1909) і [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]] (1893). Аўтар прац па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі Віцебшчыны: «Польска-літоўскае і рускае заканадаўства аб яўрэях» (1884), «Дзвінскія або Барысавы камяні» (1890), «Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд» (1893), «Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў Віленскай губерні» (1896), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» (1903). Склаў і выдаў зборнік дакументаў па гісторыі краю «[[Віцебская даўніна]]» (1883―1888)<ref>{{кніга|аўтар=Гончарова А. В., Пугачёва Н. А.|загаловак= Алексей Парфёнович Сапунов|спасылка= http://pdf.vlib.by/BS-2009/Sapunov-25-11-2009.pdf|месца=Витебск|выдавецтва=Витебская областная библиотека|год=2009|старонак=43}}</ref>. З шасці запланаваных ім тамоў атрымалася выпусціць тры. Першы том змяшчае ў асноўным віцебскія дакументы: гарадскія інвентары, прывілеі і дараваныя граматы, статыстыку ў розныя перыяды; у чацвёртым томе —віцебскія дакументы часоў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гадоў]]; у пятым томе — дакументы [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] і дакументы скасавання ўніяцкай царквы. У другі і трэці тамы Сапуноў меў намер уключыць дакументы па гісторыі іншых гарадоў Віцебскай губерні; у шосты том ― вялікі гістарычны нарыс Віцебскай губерні з картамі, малюнкамі помнікаў архітэктуры і інш. У 1909 годзе Сапуноў прыняў удзел у стварэнні і працы [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі]], царкоўна-археалагічнага музея. Выкладаў у Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута (1911―1924) і [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебскім інстытуце народнай адукацыі]]. Быў ганаровым членам розных навуковых таварыстваў у Віцебску, Маскве, Пецярбургу, ганаровым грамадзянінам [[Веліж]]а. Удастоены залатога Увараўскага медаля [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. У 1907 годзе на з’ездзе віцебскіх землеўладальнікаў абраны ў члены III Дзяржаўнай думы. У гонар яго названа адна з віцебскіх вуліц<ref>{{кніга|аўтар=Хмельніцкая Л.|загаловак=Гісторык з Віцебска. Жывапіс Аляксея Сапунова|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі гістарычны агляд|год=2001|старонак=256|isbn=985-6599-23-7}}</ref>. Выпускнік Строганаўскага вучылішча тэхнічнага малявання [[Васіль Васільевіч Гразноў|В. В. Гразноў]] па запрашэнні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] пасяліўся ў Вільні, дзе, як ён пісаў мастацкаму крытыку [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаву]], ''«прысвяціў сабе з пылкім юнацкім запалам розным працам… і ў асаблівасці па пошуку гістарычных помнікаў»''. У 1860-я гады Гразноў першы даследаваў гродзенскую [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую (Каложскую) царкву]], апісаў свае ўражанні ў нарысе, які выйшаў у Вільні ў 1893 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Грязнов В. В.|загаловак=Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|старонак=11}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Трусов И. Г.|загаловак=Борисо-Глебская Коложская церковь|месца=Гродно|выдавецтва=ООО «ЮрСаПринт»|год=2011|старонак=52|isbn=978-985-90187-2-5}}</ref>. Малюнкі Гразнова сталі ілюстрацыямі да кніг П. М. Бацюшкава («Беларусь і Літва», 1890), І. В. Карчынскага («Старажытная Каложская царква ў імя святых князёў Барыса і Глеба ў г. Гродне», 1908), трэцяга тому «Жывапіснай Расіі» (1882) і інш. У 1864 годзе, аглядаючы ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] царкву ў [[Тураў|Тураве]], Гразноў у скрыні з вуглём знайшоў старыя рукапісы, сярод якіх выявіўся пісьмовы помнік XI стагоддзя, што пазней атрымаў у навуковым свеце назву [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]]<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Василий Васильевич Грязнов|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI–30-е годы ХХ в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=121–122}}</ref>. [[Файл:Bogdanovich - The remnants of the ancient world view of the Belarusians.PNG|міні|left|Вокладка «Перажыткаў старажытнага светапогляду беларусаў» [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]], 1895 г.]] Даўно займаўся выдавецкай справай заснавальнік часопісаў «Вокруг света», «Новый мир», «Новь», «Задушевное слово» М. В. Вольф. Ён ажыццявіў пад рэдакцыяй [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага]] выданне шматтомнага зборніка «Жывапісная Расія», дзе трэці том «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» (1882) змяшчаў пераважна нарысы аўтарства А. Кіркора, якія прысвечаны гісторыі і прыродзе беларускіх земляў, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў. Кніга была перавыдадзена ў Мінску ў 1993 годзе. Выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі, чыноўнік дэпартамента шляхоў зносін [[Іван Пятровіч Барычэўскі|І. П. Барычэўскі]] вядомы ў гістарычнай навуцы як даследчык Вялікага Княства Літоўскага, ён жа аўтар прац па беларускай гісторыі, этнаграфіі і археалогіі ― «Камяні Літоўскіх багінь», «Даследаванне пра паходжанне, назву і мову літоўскага народа» (1847); сабраў і апублікаваў шмат беларускіх паданняў і павер’яў. Ураджэнка Гомельшчыны, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] апублікавала ў 1881―1911 гадах у Пецярбургу больш за 700 беларускіх народных песень, упершыню адзначыўшы двухгалоссе ў беларускіх напевах. Геаграфічнае таварыства прыняло яе ў правадзейныя члены. У прадмове да зборніка 1888 года Радчанка дэталёва апісала беларускі сялянскі побыт, жыллё, абрады і звычаі<ref>{{артыкул|загаловак= Радчанка Зінаїда Федорівна|выданне= Мистецтво України: Біографічний довідник|месца=К.|год=1997|старонкі=499|старонак=700|індэкс=5-88500-071-9}}</ref>. Беларускі этнограф [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] быў актыўным карэспандэнтам П. В. Шэйна, які выкарыстаў яго звесткі пра матэрыяльную і духоўную культуру сялян Барысаўскага павета. Першая этнаграфічная праца А. Багдановіча ― «Нарыс аб становішчы жанчыны ў сялянскім асяроддзі беларускага краю» («[[Мінскі лісток]]», 1886). У 1895 годзе выйшла фундаментальная праца Багдановіча "[http://www.grodnolib.by/media/file/binary/2013/1/27/180012133827/1ba78856_pdf.pdf?srv=cms Перажыткі старажытнага светапогляду беларусаў]{{Недаступная спасылка}} ", у якой вялікі фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў класіфікаваны ў адмысловыя раздзелы ― фетышызм, культ сонца, вераванні ў нячыстую сілу і інш<ref>{{кніга|аўтар=Пширков Ю. С.|загаловак=А. Е. Богданович|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=128}}</ref>. Настаўнік гісторыі і грэчаскай мовы [[Марыінская жаночая гімназія (Гродна)|гродзенскай гімназіі]], а пазней шматгадовы бібліятэкар гарадской публічнай бібліятэкі [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Ф. Арлоўскі]] ў «[[Гродзенскія губернскія ведамасці|Гродзенскіх губернскіх ведамасцях]]» вёў «Аддзел крытыкі і бібліяграфіі па гісторыі Заходняй Русі» і «Агляд гістарычных часопісаў», публікаваўся таксама ў «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцях». Аўтар кніг «Нарыс гісторыі горада Гродна» (1889), «М. Свіслач-Ваўкавыская: гістарычны нарыс» (1895), «Гістарычны нарыс Гродзенскай гімназіі» (1901), артыкулаў «Пра Нёман», «Жыровіцы. З запісак турыста», «Граф М. Н. Мураўёў як дзеяч над умацаваннем правоў рускай народнасці», «Лёс праваслаўя ў сувязі з гісторыяй лацінства і уніі ў Гродзенскай губерні ў XIX стагоддзі (1794—1900)». Імем Арлоўскага названая вуліца ў Гродне<ref>{{артыкул|аўтар=Линкевич В. Н.|загаловак=Конфессиональная история Гродненщины в работах церковных краеведов второй половины XIX―начала XX вв.|спасылка=http://www.elib.grsu.by/katalog/436596pdf.pdf|выданне=Гродненщина в историческом, экономическом и культурном развитии 1801―1921 гг.|месца=Гродно|выдавецтва=ГрДу им. Я. Купалы|год=2012|старонак=194}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Орловский Евстафий Филаретович|выданне=Гродно. Энциклопедический справочник|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=303|старонак=438|isbn=5-85700-015-7}}</ref>. Артыкулы магістра багаслоўя, прафесара Кіеўскай духоўнай акадэміі і рэдактара «Весніка Еўропы» І. А. Эрэміча, чыя маладосць прайшла ў ваколіцах [[Ружаны|Ружанаў]], публікаваліся ў асноўным у рэдагуемым ім часопісе. Асобнымі выданнямі выпушчаныя «Панскія фатэцыі» (Вільня, 1865) і «Нарысы беларускага Палесся» (Вільня, 1868)<ref>{{кніга|аўтар=Эремич И.|загаловак=Очерки белорусского Полесья|спасылка=http://sources.ruzhany.info/048_1.html|месца=Вильно|год=1867}}</ref>. Ураджэнец усходняй Польшчы [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Станіслаў Мікуцкі]], які скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1851), і спецыялізаваўся ў параўнальным мовазнаўстве, атрымаў для ''«напісання параўнальнага слоўніка літоўскай і славянскіх моў»'' камандзіроўку на два гады ад Акадэміі навук у Літву, у выніку якой склаў «Справаздачы пра падарожжы» (апублікаваны ў «Известиях Императорской Академии наук», 1853―1854). Мікуцкі стаў адным з першых ініцыятараў перакладу літоўскай мовы з лацінкі на кірыліцу; на аснове гэтай азбукі ў 1864 годзе быў выдадзены літоўскі «Буквар для сельскіх дзяцей», «Кароткая гісторыя Старога і Новага Запавету» і «Сельская хрэстаматыя, або Вытрымкі з твораў розных польскіх аўтараў»<ref>{{cite web|url=http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|title=Особенности передачи литовского языка кириллицей в 1864―1904 гг.|author=Пиянзина Л. Н.|date=2011|publisher=Санкт-Петербургский университет|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324113736/http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Нароўні з мовазнаўчымі працамі Мікуцкі надрукаваў у «Этнографическом обозрении», «Живой старине» і «Виленском вестнике» матэрыялы «Беларускія песні і загадкі, запісаныя ў Віцебскай губерні ў маёнтку Зябкі Дрысенскага павета», «Беларускія словы» і іншыя<ref>{{артыкул|аўтар=Фядосік А. С.|загаловак=Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=522|старонак=751}}</ref>. Выпускнік Маскоўскага ўніверсітэта, пасля прафесар [[Карлаў універсітэт|універсітэта]] ў Празе, гісторык рускай літаратуры [[Яўген Аляксандравіч Ляцкі|Я. А. Ляцкі]], вядомы ў літаратуразнаўстве як даследчык «[[Слова пра паход Ігараў]]» і рэдактар часопіса «Современник», удзельнічаў у фальклорных экспедыцыях па Літве і Палессі, збіраючы беларускі фальклор і народную міфалогію. Ён апублікаваў артыкулы «Уяўленне беларуса аб нячыстай сіле» (1890), «Хвароба і смерць ва ўяўленні беларуса» (1892), «Матэрыялы для вывучэння творчасці і быту беларусаў. Прыказкі, прымаўкі, загадкі» (1898). У 1927―1928 гадах у чэшскім часопісе «Slavia» апублікаваў серыю артыкулаў «Нататкі пра беларусазнаўства». Вялікая колькасць сабранага ім фальклорнага матэрыялу захоўваецца ў Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом) АН РФ<ref>{{артыкул|аўтар=Грачёва А. М.|загаловак=Ляцкий Евгений Александрович|спасылка=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=GI7xrH7lZM4%3d&tabid=10547|выданне=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|год=2008|isbn=5-94848-211-1}}</ref>. [[Файл:Nikiforovskiy N J.jpg|міні|М. Я. Нікіфароўскі]] Сын магілёўскага купца-яўрэя [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які перайшоў у лютэранства, у 1851―1881 гадах быў настаўнікам у Віцебску. З сярэдзіны 1850-х гадоў ён стаў збіраць беларускі фальклор, які з 1859 года публікаваў з каментарыямі. Рускае геаграфічнае таварыства выдзеліла яму субсідыю, дапамагло і Міністэрства фінансаў. У «Виленском вестнике» за 1877 год Шэйн надрукаваў зварот да настаўнікаў школ і семінарый ― «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці». Сярод яго карэспандэнтаў былі А. Я. Багдановіч, [[Янка Лучына]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], З. Ф. Радчанка. У зборніку «Беларускія народныя песні…» (1874) змешчаны больш за тысячу тэкстаў, у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1-3, 1887―1902) маюцца апісанні сямейных і каляндарных абрадаў з песнямі, розныя празаічныя жанры беларускага фальклору, звесткі па матэрыяльнай культуры. Зборнікі, пры ўсім багацці матэрыялу і складнасці яго сістэматызацыі, не пазбаўленыя некаторых недахопаў<ref>{{кніга|аўтар=Новиков Н. В.|загаловак=Павел Васильевич Шейн: кніга о собирателе и издателе русского и белорусского фольклора|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1972|старонак=223}}</ref>. Ураджэнец Віцебшчыны, член Геаграфічнага таварыства, настаўнік [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]] апублікаваў больш за 20 гісторыка-этнаграфічных нарысаў: «Нарысы простага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў абіходнасці» (1895), «Прыкметы і павер’і, забабонныя абрады і звычаі, легендарныя паданні аб асобах і мясцінах» (1897), «Старонкі з нядаўняй даўніны горада Віцебска» (1899), «Нячысцікі: свод паданняў у Віцебскай Беларусі пра нячыстую сілу» (1907) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Чигринов И. Г.|загаловак=Николай Яковлевич Никифоровский: очерк жизни и деятельности|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1960|старонак=103}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Васіль Бандарчык.|загаловак=Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb5.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=5|старонкі=326|старонак=592|isbn=985-11-0141-9}}</ref>. Рэдактар з 1869 года «Літоўскіх епархіяльных ведамасцей», член Віленскай археаграфічнай камісіі [[Іаан Антонавіч Катовіч|І. А. Катовіч]] заўсёды спрыяў краязнаўчым публікацыям. Аўтар нарысаў «Пра праваслаўныя цэрквы ў г. Кобрыне», «Некалькі слоў пра віленскую Кальварыю і пра наведванне яе праваслаўнымі». Гісторык [[Пётр Андрэевіч Гільтэбрант|П. А. Гільтэбрант]], які служыў у 1865―1879 гадах памочнікам архіварыуса [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг]], а потым загадчыкам аддзела рукапісаў [[Віленская публічная бібліятэка|Віленскай публічнай бібліятэкі]], у Вільні выпусціў «Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі» (1866) з 300 песнямі, 93 загадкамі, 150 прыказкамі, бытавымі і рэлігійнымі абрадамі Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерній. Аснову зборніка склалі матэрыялы, сабраныя вучнямі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. Таксама з’яўляецца аўтарам «Даведачнага і тлумачальнага слоўніка да Новага Запавету»<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Гільтэбрант Пётр Андрээвіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=148|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Дырэктар [[Навагрудская гімназія|навагрудскай]], а пасля гродзенскай гімназій [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. А. Дзмітрыеў]] стаў збіраць беларускі фальклор у 1850-х гадах. Публікаваўся ў «Вестнике Западной России», «Вестнике Императорского Русского географического общества», «Виленском вестнике», «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]», «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях», «Памятнай кніжцы Гродзенскай губерні». Аўтар прац «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак Навагрудскага павета», «Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак аб хатнім побыце сялян Паўночна-Заходніх губерняў», «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю», «Абрады і звычаі заходнерускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» і інш. Апублікаваў шэраг беларускіх легенд. Узнагароджаны сярэбраным медалём Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=172|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:Деды.jpg|міні|250x250пкс|left|Абрад «[[Дзяды]]»]] Ураджэнец Слуцка, гісторык і аматар-археолаг, калекцыянер старых абразоў і кніг, [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|А. І. Слупскі]] ў 1888 годзе ў Мінску апублікаваў працу «Ізяслаўль і Тураў, рассаднікі хрысціянства, заснаваныя св. Уладзімірам у цяперашняй Беларусі: (з нагоды 900-годдзя юбілея хрышчэння Русі)», дзе, у прыватнасці, даказваў, што легенда аб заснаванні [[Заслаўе|Заслаўя]] князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам]] з’яўляецца гістарычным фактам. Пад рэдакцыяй Слупскага ў Мінску выйшаў «Паўночна-Заходні каляндар» за 1892 і 1893 гады, дзе змешчаны беларускі народны каляндар на аснове прыкмет і абрадавых песень. Выпусціў таксама «Гісторыю Мінска» і «Легенду аб Магілёве». У 1880-х ― 1890-х гадах публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы ў мінскіх газетах<ref>{{артыкул|аўтар=Александровіч С. Х.|загаловак=Слупскі Аляксандр Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=67|старонак=703}}</ref>. Хатні настаўнік князёў [[Друцкія|Друцкіх-Любецкіх]] на Піншчыне, выпускнік Віленскага ўніверсітэта [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Р. С. Зянкевіч]] апублікаваў у польскім перакладзе ў часопісе [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]» «Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» (1847); у зборніку «Народныя песенькі пінскага люду» (Коўна, 1851) сабраў 219 беларускіх народных песень, у працы «Пра ўрочышчы і звычаі жыхароў Пінскага павета, а таксама пра характар іх песень» (1852) даў апісанне вясельных, купальскіх і іншых мясцовых абрадаў, забабонаў і вераванняў, упершыню ў этнаграфіі расказаў пра беларускі абрад [[дзяды]]. У 1843 годзе Зянкевіч правёў абмеры курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]], стварыўшы яго археалагічную карту. Сцвярджаў, што ў VI ст. н. э. у беларускім Палессі жылі [[будзіны]], славяне ж з’явіліся пазней<ref>{{артыкул|аўтар=Саламевіч І. У.|загаловак=Зянкевіч Рамуальд Сыманавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=217|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Інспектар народных вучылішчаў у Гродзенскай, пазней — у Мінскай губерні, [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Р. І. Кулжынскі]], апублікаваў (1866―1874) у губернскіх газетах «Нататкі пра гісторыю народнай паэзіі», «Пра духоўныя песні Паўночна-Заходняга краю», «Сцэны з беларускага побыту»<ref name="ЭБ">{{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кулжы́нскі Рыгор Іванавіч|Скідан В. І.|278—279}}</ref>. Выдаючы ў Харкаве духоўны часопіс «Дабравест», надрукаваў там «Успаміны пра Паўночна-Заходні край» (1861―1874)<ref>{{артыкул|аўтар=Ціхаміраў А.|загаловак=«Гродзенскія лісты» Рыгора Кулжынскага: вопыт інтэрпрэтацыі|спасылка=http://86.57.162.94:8088/Documents/Store/115|выданне=Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі|месца=Гродна|год=2014|нумар=9|старонак=175}}</ref>. Наглядчык Свянцянскага дваранскага вучылішча [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]] заняўся этнаграфіяй, калі выйшаў у 1844 годзе ў адстаўку і пасяліўся ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. З 1864 года жыў у Пецярбургу, шмат працаваў у архівах. Аўтар прац «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1852), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867, Залаты медаль рускага геаграфічнага таварыства), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868), «Беларускія песні» (1873). Асноўная праца ― «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўнік беларускай гаворкі]]» (1870), куды ўвайшлі больш за 30 тысяч слоў, запісаных Насовічам у беларускіх губернях, а таксама знойдзеных у старабеларускіх пісьмовых помніках. Цікавыя яго артыкулы на рэлігійныя тэмы: «Аб барацьбе сапраўднай набожнасці з забабонамі і памылкамі ў часы старазапаветнай царквы, або гістарычны нарыс унутранага жыцця іўдзеяў, выняты з кніг Святога пісання» (1867), «Пра адказ паслання расійскіх архірэяў да сарбонскіх біскупаў» (1848). У 1866 годзе ў Пецярбургу выйшлі яго вершаваныя пераклады [[Псалмы|псалмоў]]. У архіве бібліятэцы РАН у Пецярбургу захоўваецца нявыдадзены "Алфавітны паказальнік старажытных слоў, вынятых з «Актаў, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі, выдадзеных у 1853 годзе» з 13 тысячамі слоў і іх тлумачэннямі<ref>{{cite web|url=http://e-heritage.ru/ras/view/person/history.html?id=48394795|title=Носович Иван Иванович|publisher=Электронная библиотека «Научное наследие России»}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства. Матэрыялы навуковых чытанняў, прісвечаных 220-годдзю з дня нараджэння Івана Іванавіча Насовіча|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ, Право и экономика|год=2008|старонак=116|isbn=978-985-442-554-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305110344/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. [[Файл:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|міні|315x315пкс|Краязнаўчы музей у [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|сядзібе]] Аляксандра Ельскага.]] Ураджэнец [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], гісторык і краязнаўца, член Кракаўскай акадэміі навук [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|А. К. Ельскі]] ў сваёй сядзібе [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Замосце]] ў 1864 годзе стварыў краязнаўчы музей, дзе з часам сабралася больш за 20 тысяч рукапісаў і 7 тысяч кніг з манастыроў і шляхецкіх хатніх архіваў, аўтографы [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], тысячы запісаў беларускіх фальклорных твораў, прадметаў побыту, медалі і ордэны, [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Сярод карцін былі палотны [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Рубенса]], [[Паала Веранезэ]], [[Валенцій-Вільгельм Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], [[Ян Дамель|Яна Дамеля]], [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Язэпа Аляшкевіча]]; рэчы, якія належалі [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]]. Большасць экспанатаў не захавалася, некаторыя знаходзяцца ў архівах і музеях Мінска, Варшавы, Кракава, Львова, Кіева, Вільнюса і Ватыкана<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края|с=331—332}}</ref>. З 1882 года Аляксандр Ельскі публікаваўся з беларускімі этнаграфічнымі нарысамі ў кансерватыўным польскамоўным пецярбургскім часопісе «Kraj», пазней быў карэспандэнтам больш чым у 20 выданнях. У фундаментальнай польскай энцыклапедыі «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]» (1888―1902) ён апісаў амаль усе беларускія паветы, у «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі С. Аргельбранта» (т. 1—28, Варшава) яму належаць вялікія артыкулы «Беларусь», «Беларуская мова», «Беларуская літаратура і бібліяграфія». З’яўляўся аўтарам прац «Піва і варэнне піва ў нашым мінулым» (1883), «Пра беларускую гаворку» (1885), «Слоўнік жабрацкай гаворкі на Белай Русі» (1886), «Слоўца пра матэрыялы для вывучэння беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (1886), «Нарыс гісторыі мясцовай гаспадаркі ў супастаўленні з народнымі звычаямі ад першабытнага да апошняга часу» (т. 1—2, 1893―1898), «Нарыс гісторыі Мінскай дыяцэзіі» 1907), «100 прыказак, загадак, прыдумак і гавенд для карысці беларускага (крывіцкага) народа» (Вільня, 1908) і іншых<ref>{{кніга|загаловак=Дзеля блізкіх і прышласці: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі ун-т культуры|год=1999|старонак=156}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Ельскі Аляксандр Карлавіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb3.htm/выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=3|старонкі=350|старонак=527|isbn=5-85700-014-9}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Дуко А.|загаловак= Навукова-даследчыцкая і літаратурная дзейнасць Аляксандра Ельскага|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=6|старонкі=49―53}}</ref>. Вывучэнне курганных старажытнасцей спачатку насіла выпадковы характар. Ваенны інжынер, архітэктар і будаўнік [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] [[Тэадор Нарбут]] быў пасланы ў 1810 годзе [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Б. Барклаем-дэ-Толі]] ва ўсходнюю Беларусь для вывучэння мясцовасці на выпадак вайны з Напалеонам. Нарбут вельмі зацікавіўся курганамі каля [[Рагачоў|Рагачова]] і нават пачаў раскопкі. Пасяліўшыся ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]], ён працягнуў раскопкі, стаў збіраць розныя дакументы па гісторыі края, рабіў паведамленні ў Віленскую археалагічную камісію. Нарбут лічыў тамтэйшыя курганы старажытнымі магіламі, якія належаць невядомаму народу, які жыў тут ''«перад русінамі»''. Вынікам яго працы стала «Гісторыя літоўскага народа» ў 9 кнігах (1835―1841). У ёй Нарбут спрабаваў прасачыць гісторыю літоўскага народа ад старажытнасці да часу праўлення апошняга з [[Ягелоны|Ягелонаў]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], які [[Люблінская унія|аб’яднаў]] у 1569 годзе Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую<ref>{{артыкул|аўтар=Жалуновіч Л. А.|загаловак=Тэадор Яўхімавіч Нарбут|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|выданне=XXI век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15–16 апр. 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов. (отв. ред.) и др.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2004|старонкі=132―133|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022224742/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|archive-date=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Выкладчык [[Полацкая духоўная семінарыя|Полацкай духоўнай семінарыі]], пасля рэдактар «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцей]]» і выдавец часопіса «Пінскі веснік Паўднёва-Заходняй Расіі» [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]] ў пачатку 1850-х гадоў раскопваў курганы каля Полацка і апісаў іх змест. Аўтар прац «Гісторыка-статыстычнае апісанне Полацкай епархіі» (1853), «Гістарычнае апісанне Полацкага Барысаглебскага манастыра» («Веснік заходняй Расіі», 1865), «Гістарычныя звесткі аб полацкім Сафійскім саборы», «Наведванне Пятром Вялікім Сафійскага сабора», «Пра пачатак хрысціянства ў былым Полацкім княстве», «Аб увядзенні, распаўсюдзе і лёсе кальвінізму ў Беларусі», нарысаў «Падарожжа з Полацка ў кірунку да так званай Альгердавай дарогі»<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Ксенофонт Антонович Говорский|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=90―96|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Віленскі кнігагандляр [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] друкаваў краязнаўчыя нататкі і нарысы ў «Літоўскім кур’еры», «Виленском вестнике» і іншых газетах краю. З 1883 года заняўся даследаваннем археалагічных помнікаў на паўночным захадзе Беларусі і поўдні цяперашняй Літвы. Адшукаў каля 130 помнікаў [[мезаліт]]а, каля 10 курганных [[могільнік]]аў. Быў перакананы, у адрозненне ад Т. Нарбута, што ўжо ў каменным веку беларускі край быў заселены, а літоўскія плямёны прыйшлі сюды пазней. У выніку археалагічных пошукаў Шукевічам была сабрана багатая калекцыя, перададзеная ім у музеі Вільні, Кракава і Масквы. Ім былі сабраны беларускія легенды, вераванні, якія Шукевіч выклаў у нарысах «Вераванні і народная практыка» (часопіс «Вісла») і «Некаторыя вераванні, прымхі і забабоны нашага народа. Легенды і паданні» («Літоўскі паквартальнік»). З’яўляўся старшынёй віленскага археалагічнага гуртка «Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства» (1898―1906), задачай якога было захаванне жывапісу ў касцёлах Вільні. Член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1901). У створаным у 1907 годзе Таварыстве сяброў навук, В. Шукевіч кіраваў музеем<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/bel_history/szukiewicz/Шукевіч_Вандалін.html|title=Вандалин Шукевич|publisher=Лидский летописец/Pawet}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Спицын А. А.|загаловак=Раскопки В. Шукевича|спасылка= http://www.library.chersonesos.org/showsection.php?section_code=2|выданне=Известия Императорской Археологической комиссии|месца=СПб.|год=1909|том=29|старонкі=68―70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Лаўрэш Л. Л.|загаловак=Вандалін Шукевіч ― беларускі археолаг і краязнаўца|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|год=2014|старонак=63}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага археалагічнага таварыства і [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея ў Маскве]] [[Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Увараў]] рабіў раскопкі курганоў у маёнтку [[Вотня]] на Магілёўшчыне і знайшоў 4 [[срэбранік]]а часоў князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], манету [[Харун ар-Рашыд|Гарун-аль-Рашыда]] і бронзавыя завушніцы і шыйны жалезны абруч<ref>{{артыкул|аўтар=Головацкий Я.|загаловак=Археологические раскопки курганов, произведённые А. С. Уваровым в им. Вотне Могилёвской губ.|выданне=[[Виленский вестник]]|месца=Вильно|год=1880|нумар=228|старонкі=1―2}}</ref>. Педагагічны дзеяч [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|М. П. Авенарыус]], які заснаваў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, у 1885―1890 гадах праводзіў курганныя раскопкі ў Барысаўскім і Навагрудскім паветах, абследаваў каменныя магілы на [[Беласток|Беласточчыне]]. Каля вёскі [[Эсьмоны]] на Магілёўшчыне сабраў 125 каменных сякер. Аўтар брашуры «Узоры беларускай гаворкі розных мясцовасцей» (1889) і артыкула «Драгічын Надбужскі і яго старажытнасці» (1890). Ён сцвярджаў, што сляды [[Яцвягі|яцвягаў]], іх могілкі і ''«спехам пазбіванае часовае жыллё»'' не варта шукаць, бо ''«праводзячы вялікую частку жыцця на вайне ці на паляванні, яцвяг, гэты вечны валацуга, паміраў далёка ад свайго дома, у дрымучым лесе, ці ў адкрытым баі. Косткі яго не спачываюць на радавых могілках або ў старанна складзенай каменнай магіле. Яны ляглі там, дзе заспела яго смерць, і зніклі бясследна»''<ref>{{кніга|загаловак=Очерки по археологии Белоруссии. Ч. II|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1972|старонкі=44|старонак=248|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Рэдактар «Мінскіх губернскіх ведамасцей» [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Р. Г. Ігнацьеў]] раскопваў курганы на Міншчыне, склаў археалагічную карту Мінскага павета. Адначасова з гэтым аформіў больш за 100 нотных запісаў беларускіх песень Міншчыны, даслаўшы іх на антрапалагічную выстаўку ў Маскву. У 1880 годзе ў «Весцях Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі» апублікаваў даклады «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасцяў у Мінскай губерні», з якімі выступаў на Антрапалагічнай выстаўцы 1879 года. Яму належыць нарыс у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» «Мястэчка Заслаўе або Ізяслаўль, горад нашчадкаў Рагнеды» (1878))<ref>{{артыкул|аўтар=Игнатьев Р. Г.|загаловак=Курганы и городища Минской губернии|выданне=Минские губернские ведомости|месца=Мн.|год=1878|нумар=51, 52,}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак= Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=218|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Генерал, начальнік дывізіі [[Мікалай Мацвеевіч Турбін|М. М. Турбін]] даследаваў курганы пад Заслаўем, у Аршанскім, Шклоўскім, Мсціслаўскім, Быхаўскім паветах; сумесна з Я. Тышкевічам ― у Мінскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Пасля прысвяціў сябе нумізматыцы, арганізаваў Маскоўскае нумізматычнае таварыства. Ганаровы член [[Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні]] (1913). Нумізматычнае таварыства выдавала «Запіскі», дзе сярод іншых публікаваліся краязнаўчыя матэрыялы на беларускія тэмы («Археалагічныя пошукі ў Літве» (1849, 1850) і інш.). [[Файл:Alexander Dembovetsky.jpg|міні|left|269x269пкс|Аляксандр Дамбавецкі.]] Мінскі павятовы маршалак [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Г. Х. Татур]] з 1874 года вёў раскопкі ў Мінскай губерні, склаў на падставе іх археалагічную карту. У 1890 годзе ім раскапаныя 120 курганоў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і Нюнішчы Ігуменскага павета, 40 курганоў блізу вёскі [[Станькава]] ў 1892 годзе і 40 курганоў блізу вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] ў 1893 годзе. Татур стварыў ў Мінску музей з археалагічнымі і этнаграфічнымі экспанатамі і бібліятэкай рукапісных і старадрукаваных кніг. Да гэтага часу не выдадзены яго працы, якія захоўваюцца ў архівах Літвы: «Гістарычны нарыс мястэчка Тураў, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя» і іншыя<ref>{{cite web|url= http://tatur.su/family/tatur-genrih-hrizostomovich/|title=Род Татуров. Татур Генрих Хризостомович |publisher=Tatur.su}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алег Дзярновіч.|загаловак= Мінскі антыквар і археолаг Генріх Татур|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html|выданне= Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст.|месца=Мн.|выдавецтва= Інстытут Польскі ў Мінску|год=2011|старонкі=178―183}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Татур Г. Х.|загаловак= Очерки археологических памятников на просторах Минской губернии и их археологическое значение|спасылка=http://adverbum.org/ru/a-tatur.htm|месца=Мн.|выдавецтва=Губернская типография|год=1892|старонак=276}}</ref>. Выкладчык старажытнай гісторыі ў Варшаве, а затым у Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]] абследаваў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Бабруйскі павет]]ы. Зрабіў раскопкі каля 700 курганоў і 82 могільнікаў дрыгавічоў, вызначыўшы межы іх рассялення. На працы Завітневіча спасылаліся вядомыя гісторыкі<ref>{{cite web|url= http://www.pravenc.ru/text/182435.html|title=Завитневич|publisher=Православная энциклопедия}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Киселев В. Н.|загаловак= Исследователь внимательный и трудолюбивый. О жизни и деятельности историка и богослова, профессора В. З. Завитневича|месца=Мн.|выдавецтва=Ильина В. П.|год=2007|старонак=383|isbn=978-985-6365-25-9}}</ref>. Уладальнік сядзібы [[Пуцілкавічы]] на [[Ушацкі раён|Вушаччыне]] [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] выявіў у ваколіцах 9 [[гарадзішча]]ў [[Жалезны век|жалезнага веку]] і больш 50 курганных груп. Яму ўдалося раскапаць 36 курганоў. Рукапісы Ф. Варэнькі «Курганы ў Пуцілкавічах» (1887—1892), «Курганы і два дагістарычных паселішчаў у Пуцілкавічах» з артэфактамі раскопак знаходзяцца ў Кракаўскім археалагічным музеі<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак= Вярэнька Францішак Леапольдавіч|выданне=Археалогія Беларусі: энцыклапедыя у 2 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|том=1|старонкі=208|старонак=492|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Поболь Л. Д.|загаловак= Древности Белоруссии в музеях Польши|спасылка=http://padaread.com/?book=74814|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|старонак=208}}</ref>. Дырэктар магілёўскай гімназіі, рэдактар неафіцыйнай часткі «Магілёўскіх губернскіх ведамасцей» [[Мацвей Васільевіч Фурсаў|М. В. Фурсаў]] у 1892 годзе праводзіў у губерні раскопкі, склаў карту гарадзішчаў і курганоў. Склаў вопіс экспанатаў мясцовага музея, напісаў уступ да кнігі «Вопыт апісання Магілёўскай губерні…» А. С. Дамбавецкага. У «Магілёўскіх губернскіх ведамасцях» апублікаваў шэраг нарысаў: «Гістарычны нарыс Магілёўскай гімназіі», «Друкаванне кніг на рускай мове ў Магілёўскім краі», «Справа магілёўскіх мяшчан з Максімовічам і Лаўровічам», «Паселішчы смаленскіх крывічоў у межах Магілёўскай губерні», «Бытавы бок Буйніцкага манастыра па старажытных актах», «Калі з’явіліся яўрэі ў Літве», «Палац Кацярыны ў Магілёве», «Магілёўская гімназія ў 1809 годзе», «Праваслаўе на Літве і ў Беларусі» і інш<ref>{{cite web|url=http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2|title=Матвей Васильевич Фурсов|publisher=MogilevWiki}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|title=Некралог магілёўскага гісторыка Мацвея Фурсава як біяграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчання)|author=Дзмітры Левін.|date=24.09.2012|publisher=Новости и история Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427022332/http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|archive-date=27 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Магілёўскі губернатар [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|А. С. Дамбавецкі]] разам з эканамічнымі рэформамі шмат часу надаваў мінуламу даручанага яму краю, збіраючы старыя кнігі, гістарычныя дакументы і археалагічныя знаходкі. Па яго загадзе ў 1892 годзе пачаліся раскопкі курганоў у [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкім]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] і [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскім]] паветах. Вынікам 10-гадовай культурнай дзейнасці губернатара з’явіліся 3 тамы «Вопыту апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясным, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах»<ref>{{артыкул|аўтар=Борис Сидоренко|загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела|спасылка= http://mogpravda.by/ru/issues?art_id=751|выданне=Могилёвская правда|месца=Могилёв|год=2010|нумар=22 октября}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Фурсов М. В.|загаловак=Курганные раскопки в пяти уездах Могилевской губернии в 1892 году|выданне=Труды IX Археологического съезда|месца=М.|год=1895|том=I|старонкі=236―245|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тамара Калініна.|загаловак=Энцыклапедыя Дамбавецкага|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163|выданне=Культура|месца=Мн.|выдавецтва=Культура і мастацтва|год=2008|нумар=14 февраля|archive-date=22 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022220005/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163}}</ref>. Улетку 1886 года ў Беларусь адправілася антрапалагічная экспедыцыя з двума членамі Антрапалагічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі К. М. Ікавым, які быў вядомы па раскопках старых маскоўскіх могілак, інароднічых пахаванняў у Паўднёвай Сібіры і [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчуком]]. Экспедыцыя працавала ў Мінскай і Віцебскай губернях<ref>{{кніга|аўтар=Марфина О. В.|загаловак=История антропологических исследований в Беларуси|спасылка=https://mybook.ru/author/olga-marfina/istoriya-antropologicheskih-issledovanij-v-belarus/|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2015|старонак=405|isbn=978-985-08-1807-2}}</ref>. Мэтай Ікава было параўнальнае даследаванне [[Марфалогія (біялогія)|марфалогіі]] рускіх, украінцаў і беларусаў. Яму атрымалася вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей). {{пачатак цытаты}} Антрапалагічнае вывучэнне, то бок вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкім яно павінна быць для нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з’яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі; і з’яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі… Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць у некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой уплыў на агульныя з’явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Константин Николаевич Иков|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=123―125|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>.}} Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся доўгагалаловы тып, які сустракаўся яму ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенэзе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія<ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву|выданне= Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=529―594}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г.|выданне=// Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=720―724}}</ref>. На аснове апісанняў жыхара Віцебскай губерні [[Мікалай Анімеле|Мікалая Анімеле]] Рускае геаграфічнае таварыства апублікавала ў «Этнаграфічным зборніку» (1854) нарыс «Побыт беларускіх сялян» аб сямейных абрадах (хрэсьбінах і вяселлях) і каляндарных святах. Там жа даваліся звесткі пра ўладкаванне беларускай хаты, віды адзення<ref>{{cite web|url=http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-19-33|title=Н. Анимеле|publisher=Старый Витебск}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Belarus-SMFAL-Dnieper Region-House-6.jpg|міні|265x265пкс|Беларускі падворак з [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Музей народнай архітэктуры і побыту]].]] Аб земляробстве ў Мінскай губерні і становішчы сялян расказаў у «Дарожных нататках» заснавальнік Пецярбургскага камітэта пісьменнасці, чыноўнік асаблівых даручэнняў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў С. С. Лашкароў<ref>{{кніга|аўтар=Лашкарёв С. С.|загаловак=Путевые заметки от Москвы до Бобруйска и по Минской губернии|месца=СПб|год=1859|старонак=15}}</ref>. Стацкі саветнік Ф. Д. Воінаў, які знаходзіўся ў Беларусі з інспекцыяй, у сваіх «Нататках» адзначыў славутасці і асаблівасці побыту Мінска, Бабруйска, Пінска, Слуцка, [[Навагрудак|Навагрудку]], Мазыра<ref>{{кніга|аўтар=Воинов В. Д.|загаловак= Путевые записки ст. сов. Ф. Д. Воинова или Воспоминания о пребывании его в Минской губернии с февраля 1865 по 1 мая 1866|месца=СПб.|выдавецтва=Т-во «Общественная польза»|год=1891|старонак=85}}</ref>. Вядомы пецярбургскі пісьменнік [[Усевалад Уладзіміравіч Крастоўскі|У. У. Крастоўскі]] ў нарысах «Белавежская пушча» і «Базарны дзень у Свіслачы» расказаў аб прыродзе, вёсках у пушчы, іх цэрквах. Святар Ашмянскага і Кобрынскага паветаў, член Рускага геаграфічнага таварыства [[Іван Андрэевіч Берман|І. А. Берман]] вывучаў народныя абрады і вераванні. У «Виленском вестнике» ён апублікаваў серыю нарысаў «Парадак народнага вылічэння часу ў Паўночна-Заходняй Русі» (1869), «Назіранні нашага паўночна-заходняга сялянства адносна надвор’я і ўраджаю» (1870), «Ведзьмакі і знахары заходнерускага простага люду» (1903). За кнігу «Каляндар паводле народных паданняў у Валожынскім прыходзе Віленскай губерні Ашмянскага павета» (1874) Берман быў узнагароджаны медалём Геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Берман Іван Андрэевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=78|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар Вілейскага павета А. Троіцкі апублікаваў у «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях» вялікі нарыс «Уклад» (1876), дзе дэталёва апісаў сямейныя і каляндарныя абрады жыхароў вёскі [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Троіцкі Аляксандр|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=499|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар вёскі [[Нежкава (вёска)|Нежкава]] Магілёўскага павета [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч|С. М. Бекарэвіч]] апублікаваў у газеце «Магілёўскія губенскія ведамасці» «Сельскія нарысы. Сяло Няжкова» (1864) і «Вясельны абрад сялян ў прыходзе вёскі Няжкова» (1865). Святар [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дз. Г. Булгакоўскі]] выкладаў царкоўнаславянскую мову ў [[Ваўкавыск]]у і [[Пінск]]у, яшчэ семінарыстам апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» нарыс «Беларускія валачобныя песні». Пасля публікаваў фальклорныя артыкулы ў «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях». Выдаваў брашуры для народа рэлігійна-маральнага зместу. Асобнай кнігай выйшла праца «Пінчукі. Этнаграфічны зборнік. Песні, загадкі, прыказкі, абрады, прыкметы, забабоны, павер’і, забабоны і мясцовы слоўнік» (1890), якая была ўзнагароджана Вялікім залатым медалём імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=1|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|старонкі=513―514|старонак=727}}</ref>. Надворны саветнік, суддзя Мазырскага павета [[Уладзімір Глебавіч Сакалоў|У. Г. Сакалоў]] апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» і «Мінскіх епархіяльных ведамасцях» «Нарысы нораваў Барысаўскага павета», «Нарысы народных святкаванняў і маленняў на Палессі», «Палессе: Паездка на возера Князь-жыд» (1869)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Сакалоў Уладзімір Глебавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=443 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Н. Я. Васільева]] працавала пісарам і настаўніцай у [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]], супрацоўнічала з Мінскім губернскім статыстычным камітэтам, Таварыствам аматараў прыродазнаўства, Таварыствам антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім універсітэце, перапісвалася з П. В. Шэйнам. Яе этнаграфічныя матэрыялы публікаваліся ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Виленском вестнике»: «Вясельныя абрады ў раёне Грабаўскай воласці Мазырскага павета» (1877), «Кірмашы ў Мазырскім павета» (1879), «Легенды і павер’і ў Мінскай губерні» (1879), «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны»(1880)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Васільева Анастасія Якаўлеўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=104|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Першая расійская жанчына-бібліёграф З. М. Пенкіна, аўтар розных паказальнікаў, у 1883 годзе выпусціла «Палессе. Бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі, геаграфіі, статыстыцы, этнаграфіі і эканамічнага стана Палесся». Паказальнік ахопліваў літаратуру на рускай мове за 1855―1880 гады<ref>{{артыкул|аўтар=Збралевіч Л. І.|загаловак=Пенкіна (Трыпалітава) Зінаіда Міхайлаўна|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=249|старонак=742}}</ref>. Шмат краязнаўчых матэрыялаў друкавалася ў сталічных часопісах ― «Исторический вестник», «Журнал Министерства внутренних дел», «Журнал Министерства народного просвещения», у губернскіх «Епархіяльных ведамасцях» і губернскіх газетах ― «[[Віцебскія губернскія ведамасці]]», «Віленскія губернскія ведамасці», «[[Гродзенскія губернскія ведамасці]]», «[[Мінскія губернскія ведамасці]]», «Магілёўскія губернскія ведамасці»), і з 1840 года ў «Памятных кніжках» губерняў. Так, у «Журнале Министерства внутренних дел» выйшлі «Статыстычны агляд губернскага горада Магілёва» (1837, 1840), «Статыстычныя звесткі пра Віцебскую губерню» (1841), «Нарысы Беларусі» [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Р. Падбярэскага]], «Дарожныя нататкі пра Заходняю і Паўночна-Заходняю Расію» [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|К. І. Арсеньева]] (1845), «Нататкі пра Беларусь» [[Мікалай Сямёнавіч Шчукін (пісьменнік, 1792)|М. С. Шчукіна]] (1846) і інш. У «Журнале Министерства народного просвещения» з беларускімі матэрыяламі публікаваліся П. М. Шпілеўскі, Я. Ф. Карскі, Ф. І. Леантовіч і інш., друкаваліся рэцэнзіі на этнаграфічныя працы<ref>{{артыкул|аўтар=Дорошкевич В.|загаловак=Как открывали Беларусь|выданне=Неман|месца=Мн.|год=2006|нумар=10}}</ref>. Часопіс «Вестник Западной России» спачатку выходзіў у Кіеве пад назвай «Вестник Северо-Западной России и Западной России» (1862), затым пад новай назвай (1864―1871) у Вільні. У 1862―1869 гадах рэдактар ― гісторык і археолаг [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]]. Акрамя артыкулаў на актуальныя тэмы, часопіс публікаваў дакументы і даследаванні па гісторыі краю, нарысы па гісторыі праваслаўнай царквы. У часопіс пісалі [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. В. Каяловіч]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П. А. Куліш]], П. В. Кукальнік, М. У. Юзэфовіч і іншыя. У часопісе «Этнографическое обозрение» (1889―1916), які выходзіў пры Маскоўскім універсітэце, беларускі кірунак у асноўным вёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], які рассылаў этнаграфічныя праграмы і вёў перапіску з беларускімі аматарамі-этнографамі. У выніку яго дзейнасці ў часопісе было апублікавана больш за трох дзесяткаў артыкулаў і нарысаў па беларускім краязнаўстве<ref>{{артыкул|аўтар=Пятроўская Г. А.|загаловак=«Этнографическое обозрение»|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=551|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. У «Историческом вестнике» публікаваліся ўспаміны пра беларускія паездки [[Іван Мікалаевіч Захарьін|І. М. Захарьіна]], [[Сільвестр Сільвестравіч Гагоцкі|С. С. Гагоцкага]], [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|С. С. Акрэйца]] і іншых<ref>{{cite web|url=http://starieknigi.info/index/IV.htm|title=«Исторический вестник». Указатель статей|publisher=Старые книги|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108155334/http://starieknigi.info/index/IV.htm|archive-date=8 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Да афіцыйнай часткі «Губернскіх ведомостей» з 1856 года стала прыкладацца неафіцыйная частка, дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі. У 1903―1906 гг. неафіцыйная частка выходзіла асобным выданнем<ref>{{кніга|аўтар=Сороко С. М.|загаловак=«Витебские губернские ведомости»|спасылка=http://www.psu.by/images/stories/Philosophy/personal/soroko_vitebsk_vedomosti.pdf|месца=Москва―Новополоцк|выдавецтва=Ин-т славяноведения РАН|год=2004|старонак=220|isbn=5-7576-0137-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лисовская Т. А.|загаловак=«Гродненские губернские ведомости» как этнографический источник|спасылка=http://uctopuk.info/history/lisovskaja.htm|выданне=Наука-2009: сборник научных статей в 2-х тт.|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский государственный ун-т им. Янки Купалы|год=2009|старонкі=62―64|isbn=978-985-515-146-4}}</ref>. [[Файл:Załučča-Smolhaŭ-Barejkaŭščyna-Mir-Niaśviž-Vilnia. Залучча-Смольгаў-Барэйкаўшчына-Мір-Нясьвіж-Вільня (1887).jpg|міні|291x291пкс|left|Мясціны, апісаныя [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]]: Залучча, [[Смольгава]], [[Барайкішкес|Барэйкаўшчына]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Вільня]].]] У 1863 годзе выйшаў першы нумар «Литовских епархиальных ведомостей». З 1868 года сталі выходзіць «[[Минские епархиальные ведомости]]» ― друкаваны орган Рускай праваслаўнай царквы, які складаўся, як і «Губернскія ведамасці», з афіцыйнай і неафіцыйнай часткі ў выглядзе прыкладанняў з матэрыяламі царкоўнага краязнаўства: «Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» (1878―1879), «Кароткі гістарычны нарыс да 100-годдзя Мінскай епархіі (1793―1893)» (1893), «З жыцця і дзейнасці Мінскага царкоўнага гісторыка-археалагічнага камітэта» (1909), «300 гадоў у праваслаўі (Гістарычны нарыс трохсотгоддзя існавання [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|мінскага Свята-Кацярынінскага сабора]])» (1913) і іншыя<ref>{{cite web|url= http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|title= Минские Епархиальные Ведомости, издававшиеся в конце XIX, начале XX столетий: история издания, наиболее выдающиеся редакторы|author= Чистяков П. А.|publisher= Белорусская православная церковь. Минская духовная семинария|access-date= 26 кастрычніка 2017|archive-date= 26 красавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160426034956/http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|url-status= dead}}</ref>. Пазней «Епархіяльныя ведамасці» сталі выходзіць у Полацку, Магілёве і Гродне, публікаваць гістарычныя дакументы, артыкулы і нарысы царкоўна-гістарычнага і краязнаўчага характару<ref>{{артыкул|аўтар=Римко О. Г.|загаловак=Епархиальные ведомости 1863―1920 годов на территории Беларуси в отечественной историографии|спасылка=http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал|месца=Новополоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=2011|нумар=2|старонкі=76―81|isbn=2070-1608|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archive-date=6 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archivedate=6 красавіка 2016}}</ref>. З 1886 года стала выходзіць першая ў Беларусі прыватная газета «[[Мінскі лісток|Мінскі лісток»]], якая выдавалася натарыусам І. П. Фацінскім. Разам з размовай пра мясцовае грамадска-культурнае жыццё і эканамічныя пытанні, газета часта публікавала гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя матэрыялы і рэцэнзіі на краязнаўчыя выданні, дарожныя нататкі. З 1886 па 1893 гады газета выпусціла чатыры кнігі, прыкладзеныя да «Паўночна-Заходняга каляндара» з апавяданнямі на беларускай мове, беларускімі прыказкамі і прымаўкамі, артыкуламі пра Беларусь<ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=CF1C0FB1767C4F9FA39EFD7FC3643AFF|title=Минский листок|publisher=Национальная библиотека Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830210322/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru|archive-date=30 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ніколі не публікаваліся часопісы Камітэта заходніх губерняў (1831―1848), створанага пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Часопісы ўтрымліваюць тэксты пасяджэнняў Камітэта ― больш за 4 тысячы лістоў, і дадаткі да іх ― больш за 6 тысяч лістоў. Яны знаходзяцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве. У 1841―1851 гадах у Вільні пад рэдакцыяй [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] выходзіў літаратурны часопіс «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», дзе разам з апавяданнямі публікаваліся, хоць і нячаста, беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ― («Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» Рамуальда Зянкевіча, «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні» [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]])<ref>{{артыкул|аўтар=Цвірка К. А.|загаловак=Атэнэум|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=221|старонак=727}}</ref>. Варшаўскі «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1859) таксама змяшчаў краязнаўчыя матэрыялы пра Беларусь. Так, у ім выйшлі нарысы «Некалькі слоў пра звычаі насельніцтва ў Мінскай губерні» М. Камінскага, «Пінск і Піншчына» А. Бандзкевіча, «Некалькі слоў аб творчай фантазіі народа на Беларусі» Ф. Сурына, «Успаміны з Пінскага павета» [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]], «Беларускі народ» С. Горскага і многія іншыя. У 1865 годзе ў Варшаве стаў выходзіць навукова-літаратурны часопіс «Klosy» («Каласы»), у якім беларускай тэме былі прысвечаны нарысы В. Поля «Экскурсія ў Пінск і на Піншчыну», Э. Хлапіцкага «На азёрах», [[Адам Плуг|А. Плуга]] «Перажыткі язычніцтва на Палессі» і іншыя. Віленскі выдавец навукова-літаратурных альманахаў Р. А. Падбярэскі рэгулярна змяшчаў у іх матэрыялы, звязаныя з Беларуссю. Ён аўтар нарысаў «Беларусь і Ян Баршчэўскі» (1844), «Беларускае вяселле», «Горад Барысаў» (абодва 1848)<ref>{{кніга|аўтар=Литвинович А. Ф.|загаловак=Вопросы белорусской фольклористики в польской периодической печати второй половины XIX―начала XX в. Автореферат|месца=Мн.|выдавецтва=Академия наук Беларуси. Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора|год=1992}}</ref>. Гісторыяй, геаграфіяй і культурай беларускіх зямель сталі цікавіцца і папулярныя ў той час польскамоўныя пісьменнікі. Так, [[Уладзіслаў Сыракомля]] напісаў нарысы пра Мінск, [[Нёман]] і бліжэйшыя вёскі. [[Юльян Урсын Нямцэвіч]] падзяліўся ўражаннямі пра Мінск, Брэст, Гродна і Магілёў («Літоўскія лісты» (1812), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, якія здарыліся ад 1811 да 1828 года»)<ref>{{кніга|аўтар=Юлиан Немцевич.|загаловак=Путешествия исторические по землям Польским. Предисловие А. В. Королёва|спасылка=http://sources.ruzhany.info/047.html|месца=Париж―СПб.|год=1858}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Elżbieta Dąbrowicz.|загаловак= Litwa Niemcewicza|выданне= Julian Ursyn Niemcewicz : pisarz, historyk, świadek epoki|месца= Warszawa|выдавецтва= DiG |год=2002|старонкі=119―134|старонак=380|isbn=83-7181-248-5}}</ref>. Ю. Крашэўскі ў нарысах «Пінск і Піншчына» (1837), «Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву» (1840), «Карціны з жыцця і падарожжаў» (1842), «Адзенне сялян і мяшчан ваколіц Брэста, Кобрына, Пружан» (1860) расказаў пра месцы, у якіх жыў або пабываў. Большасць гэтых нарысаў ілюстравана самім жа Крашэўскім. Альбом пейзажаў Палесся выйшаў кнігай у Варшаве ў 1861 годзе. Таксама ён аформіў і праілюстраваў кнігу Канстанціна Тышкевіча «Рака Вілія і яе берагі: з пункту гледжання гідраграфіі, гісторыі, археалогіі і этнаграфіі» (Дрэздэн, 1871). Шмат краязнаўчых назіранняў у гістарычных працах Крашэўскага ― «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мова, вера, звычаі, песні…» (1842), «Вілія ад яе пачатку да 1750 года» (1842), «Польшча ў час трох падзелаў» (1875 г.)<ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Крашэўскі Юзаф Ігнацы|выданне=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=272|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Прафесар права Віленскага ўніверсітэта [[Юзаф Ярашэвіч]], які сыйшоў на пенсію і пасяліўся ў Бельску, прысвяціў свой час краязнаўчай і навуковай працы. Пісаў на польскай мове. З гісторыка-краязнаўчых прац вядомыя «Пра стан Літвы перад і пасля заснавання Акадэміі» (1844), «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні: Бельскі павет» (1848). Асноўная праца Ярашэвіча — «Вобраз Літвы з пункту гледжання цывілізацыі ад найстаражытнейшых часоў да канца XVIII стагоддзя» (тт. 1-3, 1844―1845) насіла выключна гістарычны вялікапольскі характар. У варшаўскіх часопісах друкаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра беларускія гарады. Займаўся раскопкамі разам з Т. Нарбутам<ref>{{артыкул|аўтар=Шылабрыт Т.|загаловак=Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2117|выданне=Гістарычны альманах|месца=Гродна|год=1999|нумар=2|старонкі=110―115}}</ref>. Кіраўнік радзівілаўскімі маёнткамі, беларускі і польскі паэт [[Ян Чачот]] за ўдзел у паўстанні быў высланы ва [[Уфа|Уфу]]. Калі вярнуўся, жыў на Лепельшчыне і Навагрудчыне, служыў губернскім сакратаром, бібліятэкарам у сядзібе [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Галоўнае месца ў яго літаратурнай працы займаюць «Сялянскія песенькі» (Вільня, 1837―1846) з 6-ці фальклорных зборнікаў з тысячаю беларускіх песень<ref>{{артыкул|аўтар=Малаш Л.|загаловак=Пачынальнік беларускай фалькларыстыкі|выданне=Мастацтва Беларусі|месца=Мн.|год=1986|нумар=7}}</ref>. У трох кніжках «Дзённікаў» («Pamiętniki z życia», Wilno, 1856) [[Ева Фялінская|Евы Фялінскай]] расказана пра жыццё беларускай сярэдняй і дробнай шляхты: чым яна займалася, як апраналася, што ела, як ставілася да сялян і ўлады<ref>{{артыкул|аўтар=Наталля Анофранка.|загаловак=Ня «цацка», але грамадзянка|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2008|нумар=10(828)|archive-date=8 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408165835/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143}}</ref>. Нямала адводзіцца побыту сучаснікаў і ў мемуарах [[Габрыэля Пузына|Габрыэлі Пузыні]] «У Вільні і ў літоўскіх дварах» («Wilnie i w dworkach litewskich. Pamiętnik z lat 1815―1843)»)<ref>{{артыкул|аўтар=Бурдзялёва І.|загаловак=Габрыэля Пузыня: святло шчасця|спасылка= http://khblit.narod.ru/arhiu/pracy/pracy7.pdf|выданне= Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча|месца=Мн.|выдавецтва=ВТАА «Право и экономика»|год=2006|нумар=7|isbn=985-6299-79-9}}</ref>. Аўтар аповесцяў аб шляхецкім мінулым на польска-ўкраінскім памежжы, Пётр Якса Быкоўскі ў штогодніку «Збор звестак па айчыннай антрапалогіі» (1878) апублікаваў працу «Абрадавыя песні рускага насельніцтва з аколіц Пінска», у якой даў апісанне кустовага і вясельнага абрадаў Піншчыны з дадаткам тэкстаў<ref>{{cite web|url= http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|title= Polski pisarz z Podola|author= Wiktor Melnyk.|date= stycznia 2012|publisher= Kurier Galicijski|archive-url= https://web.archive.org/web/20160720061704/http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|archive-date= 20 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref>. Ураджэнец Гродзенскі губерні [[Вінцэсь Каратынскі]] быў хатнім настаўнікам і сакратаром у Сыракомлі, суправаджаў рускага пісьменніка [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. С. Ляскова]] ў паездцы па Паўночна-Заходняму краю. Восенню 1862 года Ляскоў праехаў праз Гродна, Пружаны, Антопаль, Пінск. Паездка вылілася ў нарысы «З аднаго дарожнага дзённіка»<ref>{{артыкул|аўтар=Клейн Б.|загаловак=В годину смятения. Белорусская поездка Н. Лескова|выданне=Неман|месца=Мн.|год=1979|нумар=2|старонкі=149―159}}</ref>. З 1856 года Каратынскі публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нататкі аб Навагрудчыне, для «Усеагульнай энцыклапедыі» С. Альгельбанта напісаў пра Віцебск, Валожын, Стоўбцы, Слуцк і іншыя гарады<ref>{{cite web|url=http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1070:2009-11-17-12-17-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=Вінцэсь Каратынскі|publisher=Спадчына}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мархель У. І.|загаловак=Творчасць Вінцэся Каратынскага ў ацэнцы сучаснікаў і нашчадкаў|выданне=Белороссика: книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР. Фундаментальная библиотека им. Я. Коласа|год=1980|старонак=115}}</ref>. [[Файл:Pinchuky 1841.jpg|thumb|«Пінчукі». Мастак Ян Лявіцкі, 1840-я гады.]] З літаратурнай спадчыны графа [[Леан Патоцкі|Лаеана Патоцкага]] найбольш вядомыя яго трохтомныя «Мемуары пана Камертона», дзе ён апісвае гістарычныя помнікі, прыводзіць беларускія легенды і звычаі жыхароў Літвы. Ва «Успамінах пра Тышкевічавыя Свіслач, Дзярэчын і Ружанаы» Патоцкага сабраныя звесткі аб жыцці мястэчак, кірмашах і інш<ref>{{кніга|аўтар=Патоцкі Л.|загаловак= Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Укл., прадмова, камент. М. Філатавай|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/008/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B2%D1%83_%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%87,_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%80%D1%8D%D1%87%D1%8B%D0%BD_i_%D0%A0%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83.html|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1997|старонак=319|isbn=5-345-00763-2}}</ref>. Арганізатар і першы старшыня Варшаўскага краязнаўчага таварыства [[Зыгмунт Глогер]] праводзіў археалагічныя раскопкі каля Ваўкавыска, у створаным ім музеі ў мястэчку Яжэве захоўваліся экспанаты, якія былі перададзены М. Федароўскім, А. Кіркорам, Тышкевічамі, А. Ельскім. Толькі з аднаго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] было прывезена 190 артэфактаў. Сабраны Глогерам матэрыял знаходзіцца ў Варшаўскім і Кракаўскім музеях. Ягоныя нарысы аб побыце і абрадах публікаваліся ў часопісе «Biblioteka Warszawska» («Варшаўская бібліятэка»), нарысы падарожжаў уздоўж Нёмана і Буга — у часопісе «Wisla» («Вісла») . Асаблівую ўвагу Глогер надаваў драўлянай архітэктуры ― пра яе ён выпусціў зборнік артыкулаў у 2-х тамах. Польскі этнограф і кампазітар [[Оскар Кольберг]] ― аўтар шматтомнай працы «Народ. Яго звычаі, лад жыцця, мова, паданні, прыказкі, абрады, павер’і, забавы, песні, музыка і танцы» (1857―1890), дзе ў 52-м томе «Беларусь ― Палессе» сабраныя беларускія песні, казкі і легенды, абрады і звычаі, вераванні і забабоны, дадзены 16 варыянтаў палескага вяселля. Польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] выдаў кнігу «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1888), запісаў для М. А. Федароўскага больш за паўтысячы беларускіх песень. У 1887 годзе ён стварыў этнаграфічны часопіс («Wisla»), дзе публікаваў беларускія фальклорныя матэрыялы. Доктар філасофіі [[Уладзіслаў Вярыга]] ў часопісе «Збор звестак да айчыннай антрапалогіі» («Zbior Wiadomosci do Antropologii Krajowej», т. 13, 1889) апублікаваў 45 беларускіх народных песень, запісаных ім у Лідскім павеце. Казкі, запісаныя там жа, былі апублікаваны ў кнізе «Беларускія паданні» (Львоў, 1889). [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]] з’яўляўся членам Польскага краязнаўчага таварыства, Таварыства сяброў навук у Вільні і іншых асветніцкіх арганізацый. Жывучы ў 1877―1904 гадах у Заходняй Беларусі, ён сабраў шырокі матэрыял для археалагічнай карты дагістарычнай Беларусі, запісаў мноства беларускіх песень, каля 10 тысяч прыказак і прымавак, сотні казак і легенд. Сабраныя матэрыялы склалі працу «Люд беларускі» (т. 1-8, 1897―1981). Сярод рукапісаў Федароўскага ― апісанне народных рамёстваў, вясковых хат, сельскагаспадарчых прылад, дзіцячых гульняў, танцаў, [[батлейка]]вых спектакляў і інш. Федароўскі планаваў выдаць том «Матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа і шляхты». Рукапіснае спадчына этнографа знаходзіцца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і ў Навуковым архіве Польскага этнаграфічнага таварыства (Вроцлаў)<ref>{{артыкул|аўтар=Kozerska H.|загаловак= Michał Federowski, etnograf i zbieracz dokumentów historycznych na Białorusi Zachodniej (1853―1923)|выданне=Slavia Orientalis|месца= Warszawa|выдавецтва= Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk|год=1957|том=6|старонкі=34–50}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Странник с блокнотом|спасылка=http://www.sb.by/kultura/article/strannik-s-bloknotom.html|выданне=Советская Белоруссия|месца=Мн.|год=2013|нумар=175(24312)}}</ref>. Цікавыя нарысы настаўніцы Лідскага павета [[Бірута (фалькларыстка)|Біруты]] (Амаліі Даравінскай). Яе манаграфію «Апісанне Лідскага павету» не прапусціла цэнзура, праца так і засталася недрукаванай. Матэрыялы Біруты захоўваюцца ў архівах Варшавы і Вільні<ref>{{кніга|загаловак=Збіральнікі: Оскар Кольберг, Зыгмунт Глогер, Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=189|isbn=5-343-00674-4}}</ref>. Уладальніца сядзіб у Рагачоўскім павеце Л. І. Паўлоўская (1830—1915), маці пісьменніка {{нп3|Уладзімір Людвігавіч Кігн|У. Л. Кігна|ru|Кигн, Владимир Людвигович}}, склала зборнік «Народныя беларускія песні», выдадзены ў 1853 годзе ў Пецярбургу, куды ўвайшлі ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі Быхаўскага павета, вясельныя абрады і песні. Паўлоўская называла іх ''«самароднымі помнікамі славеснасці»''. На кнігу адгукнуліся часопісы «Современник» (1853, т. 42) і «Отечественные записки» (1853, т. 90)<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. Л.|загаловак=Паўлоўская Лізавета Іванаўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=392|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Вясковыя ўражанні знайшлі адлюстраванне і ў цыкле нарысаў яе сына «Беларускія ўражанні» (1878, часопіс «Пчала»)<ref>{{cite web|url= http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|title= В. Кигн-Дедлов ― писатель и патриот|publisher= Слово. Общественно-политический еженедельник|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220142/http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Польская пісьменніца [[Эма Дмахоўская]] запісала 11 сшыткаў народных беларускіх песень, склала 2 зборніка казак, сабраных ёю ў Мазырскім і Навагрудскім паветах. У парыжскім часопісе «La Tradition» апублікавала даследаванне аб палескім фальклоры<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Яленская Эма|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=683|старонак=703|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Жыхарка Вільні [[Марыя Чарноўская]], якая часта бывала ў беларускай глыбінцы, запісвала песні і абрады. У «Виленском вестнике» выйшаў яе нарыс «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях сялянскага люду на Белай Русі» («Zabytki mitologii slowianskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Bialej Rusi dochowywane», 1817), годам пазней ён выйшаў на рускай мове пад назвай «Рэшткі славянскага баснаслоўя ў Беларусі» у «Весніку Еўропы». Яна пісала пра праваслаўных сялян, ранейшых уніятаў Магілёўшчыны: {{цытата|«Яны выконваюць усё тое, чаму іх навучылі запаветы продкаў, і з аднолькавай набожнасцю выконваюць як паганскія, так і хрысціянскія абрады, часта спалучаючы першае з іншым… Яны не могуць растлумачыць ні значэння, ні прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабілі нашыя (іх) продкі і так казалі старыя людзі…»|}}<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Чарноўская Марыя|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=512|старонак=703}}</ref>. Неаднаразова звярталіся да беларускай тэмы браты Зянон і Часлаў Пяткевічы. [[Зянон Пяткевіч]] апублікаваў працы «Пра Палессе» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883—1885) і інш<ref>{{артыкул|загаловак=Зянон Пяткевіч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=488}}</ref><ref>Анатоль Літвіновіч. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf Усходняе Палессе ў працах З. Пяткевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111022/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. [[Часлаў Пяткевіч]] у часопісе «Ziemia» («Зямля») змясціў артыкулы і нарысы «Дарогі на Рэчыцкім Палессі ў другой палове XIX стагоддзя» (1926), «Хойнікі» і «Палессе ў канцы XIX стагоддзя. Пажары ў барах і на балотах» (1927), «Душа і смерць у вераваннях беларусаў» (1930), «Вялікдзень на Беларусі» (1932); у часопісе «Pamietnik Warszawski» («Варшаўскі дзённік») ― «Мёртвыя ў вераваннях беларусаў» (1931); у часопісе «Wiadomosci ludoznawcze» («Этнаграфічныя звесткі») ― «Земляробчыя боствы ва вераваннях беларусаў» (1933). У грунтоўнай манаграфіі «Рэчыцкае Палессе: Этнаграфічныя матэрыялы. Ч. 1. Матэрыяльная культура» (Кракаў, 1928) падрабязна расказаў аб жыцці палескіх сялян. У манаграфіі «Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: Этнаграфічныя матэрыялы» (Варшава, 1938) з выключнай паўнатой паказаў разнастайныя сферы духоўнага жыцця палешукоў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Пяткевіч Ч.|загаловак=Грамадская культура Рэчыцкага Палесся. Прадмова Ганны Энгелькінг|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2015|старонак=319|isbn=978-985-08-1919-2}}</ref>. Краязнаўчыя звесткі пра Беларусь можна ўбачыць у польскіх раманах, аповесцях і апавяданнях. Так, у Элізы Ажэшкі ёсць дзве аповесці пра беларускіх сялян: «Нізіны» і «Дзюрдзі»<ref>{{кніга|аўтар= Гапава В. І.|загаловак= Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1969|старонак=232}}</ref>. Беларускія рэаліі сустракаюцца ў аповесцях «Полацкая шляхта» [[Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч Лада-Заблоцкі|Вайніслава Савіч-Заблоцкага]], «Лясныя Долы» Веранікі Трапачынскай-Агаркавай, «Птушыны бальшак» Галіны Аўдзерскай. Карэннае насельніцтва Паўночна-Заходняга краю не было традыцыйна рускім, але ўладай меркавалася, што яно некалі мела адзіныя з рускім народам славянскія карані. У 1843 годзе ў Вільні выйшаў вялікі двухтомнік «Збор старажытных грамат і актаў гарадоў Вільні, Коўна, Трокаў, праваслаўных манастыроў, цэркваў, і па розных прадметах». Пецярбургская газета «Северная пчела» адгукнулася рэцэнзіяй: {{пачатак цытаты}} Першы вынік які атрымліваецца адсюль, складаецца ў бясспрэчнай, вызваленай ад усялякага ценю сумневу ўпэўненасці, што руская мова была мовай пануючай у так званай некалі Літве, нават і ў той час, калі яна ўжо была злучана з Польшчай. Мова гэтая з’яўлялася народнай і дзяржаўнай, то бок дзелавой, афіцыйнай. На ёй здзяйсняюцца грамадзянскія акты, пішуцца судовыя вызначэнні, даюцца вялікакняскія і каралеўскія граматы. Праўда, у апошнім выпадку, лацінская мова, у той час агульная дыпламатычная мова ўсёй Заходняй Еўропы ідзе і тут рука аб руку з рускай… Але гэтая мова, якая ўводзілася гвалтоўна, адрыналася ўжываннем. Доказам таму ўяўляецца грамата караля Жыгімонта ад 29 жніўня 1536 года… Што мова руская мела спрадвеку адзінае законнае ўжыванне ў мясцовым судаводстве, гэта вядома ўжо з тых неабвержна даказаных фактаў: што Судзебнік караля Казіміра IV для Вялікага Княства Літоўскага быў запісаны каля 1480 года па-руску, што нават самы Статут Літоўскі, складзены ў 1529 г., а надрукаваны ў 1588 г., быў таксама па-руску і складзены, і надрукаваны… Ужыванне рускай мовы ў судаводстве Літоўскім было адменена ў 1697 годзе… такім чынам, хто можа цяпер яшчэ вагацца і аспрэчваць, што так званае Вялікае Княства Літоўскае заўсёды і ва ўсіх сваіх частках, нават у тых, дзе знаходзіцца сэрца ўласна Літвы [Жмудзь], было Рускае?… Мова руская магла мець такое паўсюднае і пастаяннае валадарства не інакш, як пры рашучай перавазе і перавазе народанасельніцтва Рускага. Гэта не была мова мёртвая, якой трэба было вучыцца з кніг….. Гэта тая самая мова, якая дагэтуль жыве ў вуснах некалькіх мільёнаў людзей, што заўсёды і ўсюды называюць сябе рускімі… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Іваноў А. А.|загаловак=«Новыя кнігі». Агляд выдавецкай дзейнасці на старонках газеты «Віленскі веснік»|выданне=Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ім. А. А. Куляшова|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. А. А. Куляшова|год=2014|нумар=1 (43)|старонкі=47―53|isbn=00791}}</ref>.}} [[Файл:Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|міні|left|«Нарысы па арганізацыі заходнерускага хрысціянства ў XVI стагоддзі» [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]], 1907 г.]] У 1850-х гадах было вырашана сабраць стары архіўны матэрыял і сістэматызаваць яго. Гэта стала неабходным для вызначэння шляхецкіх правоў, засведчання асабістага дваранства і наогул для выбудоўвання гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Пецярбургская Археаграфічная камісія ў 1860-х гадах працягнула выданне заходнерускіх актаў; пад рэдакцыяй [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамарава]] выйшлі «Акты, якія адносяцца да гісторыі паўднёвай і заходняй Расіі». У «Рускай гістарычнай бібліятэцы» пачалося выданне помнікаў заходнерускай палемічнай літаратуры<ref>{{кніга|аўтар=Пыпин А. Н.|загаловак= История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь|спасылка=http://www.istmira.com/yetnografiya/391-novejshee-vremya.html|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=4|старонак=256|isbn=978-985-11-0329-2}}</ref>. У 1862 годзе для збору і захоўвання дакументаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў быў утвораны [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў]]. У 1903 годзе ён меў 1896 актавыя кнігі, сярод якіх знаходзіліся акты [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]], земскіх і гродскіх судоў, магістратаў, інвентары панскіх маёнткаў, каралеўскія прывілеі. Некаторыя дакументы былі апублікаваныя ў «Віцебскай даўніне». Значнай падзеяй у гістарычным краязнаўстве стала выданне зборніка дакументаў па гісторыі ўсходняй Беларусі XVI―XVIII стагоддзяў «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, якія атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай і якія захоўваюцца ў Цэнтральным архіве ў Віцебску» (1871―1906). Архіў падпарадкоўваўся Міністэрству ўнутраных спраў, з 1896 года — Міністэрству народнай асветы. Узначальвалі архіў паслядоўна А. М. Сазонаў, [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін|М. Л. Вяроўкін]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Д. І. Даўгяла]]. У 1904 годзе архіў скасаваны, дакументы былі перададзеныя ў Мінск<ref>{{артыкул|загаловак=Витебский центральный архив древних актов|выданне=Витебск. Энциклопедический справочник|спасылка=http://evitebsk.com/wiki/Витебский_центральный_архив_древних_актов/месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1988|старонкі=123|старонак=408|isbn=5-85700-004-1}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па ініцыятыве генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] ў 1864 годзе ўтварылася [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] з мэтай пацвердзіць публікацыямі старажытных актаў і грамат распаўсюд у Паўночна-Заходнім краі расійскай дзяржаўнасці і праваслаўя<ref>{{кніга|аўтар=Улашчык Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонкі=11, 63, 70|старонак=173}}</ref>. Паслядоўна старшынямі Камісіі былі П. В. Кукальнік, П. А. Бяссонаў, І. А. Акімаў, [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]], Ю. Ф. Крачкоўскі, Ф. М. Дабранскі, найбольш актыўнымі супрацоўнікамі ― віленскі протаіерэй [[Антоні Іванавіч Пшчолка|А. І. Пшчолка]] (1818—1871) і архіварыус Віленскага архіва старажытных актавых кніг [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]]. Прафесар-гісторык [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] збіраў і вывучаў беларускі фальклор, выдаў зборнік «Беларускія песні» (1871); інспектар народных вучылішчаў [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]] ― аўтар прац па гісторыі царквы, этнаграфіі Беларусі «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868), («Быт заходнерускага сяляніна» (1874))<ref>{{артыкул|загаловак=Крачкоўскі Юльян Фаміч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=330|старонак=740}}</ref>. Віленскі выкладчык Ф. М. Дабранскі друкаваў краязнаўчыя нарысы у «Виленском вестнике», пры яго ўдзеле і з яго прадмовай выйшлі тры тамы «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»; ён ― аўтар першага віленскага даведніка (1890)<ref>{{артыкул|аўтар=Vytautas Merkys.|загаловак= Flavianas Dobrianskis|выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2004|том=5}}</ref>. [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]] сістэматызаваў дакументы па гісторыі Літвы і Беларусі, складаў каталогі; яму належаць «Кароткія табліцы, неабходныя для гісторыі, храналогіі…» (1867), «Каталог старажытных актавых кніг губерняў: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай…» (1872), "Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга краю і Царства Польскага (1874)<ref>{{артыкул|загаловак=Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2|старонкі=44|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. И. Горбачевский ― исследователь белорусской, литовской, русской и украинской старины|выданне=Научные записки Смоленского гуманитарного университета|месца=Смоленск|выдавецтва=СГУ|год=1994|том=1|старонкі=386―394}}</ref>. У 1867 годзе Віленская археаграфічная камісія пачала выдаваць «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі», куды ўваходзілі дакументы па дзяржаўнаму ладу, праву, царкве і гаспадарцы Беларусі і Літвы XV―XIX стагоддзяў. Станам на 1904 год выйшла 14 тамоў з багатым краязнаўчым матэрыялам: акты [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх]] судоў, [[магістрат]]аў, Галоўнага Літоўскага трыбунала, акты аб яўрэях, пісцовыя кнігі па староствах, інвентары маёнткаў, фальваркаў і вёсак, рэвізіі эканомій<ref>{{кніга|аўтар=Турцевич А.|загаловак=Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора древних актов: 1864 – 1906|спасылка=http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|месца=Вильно|выдавецтва=Друкарня А. Г. Сыркина|год=1906|старонак=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archive-date=17 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archivedate=17 верасня 2016}}</ref>. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. у Вільні і Гародні Т. Дубіткоўскім на польскай мове выдаюцца «Каляндар гаспадарчы» (1776―1800) і «Каляндар гродзенскі» (1801―1807). У апошнім былі звесткі па мясцовым краязнаўстве, расказы аб замежных краінах. У Магілёве выходзілі «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783», «Каляндар беларускі» (1785―1796). З краязнаўчага пункту гледжання ў іх згадваюцца цікавыя звесткі аб кірмашах у Магілёўскай губерні. З другой паловы XIX ст. сталі выходзіць «Памятныя кніжкі» губерняў. У 1889 годзе пад рэдакцыяй [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] выйшаў «Каляндар Паўночна-Заходняга краю» на 1889 і 1890 гады. У першым каляндары быў апублікаваны нарыс Доўнар-Запольскага «Брагінская воласць». Другі каляндар утрымліваў звесткі пра кірмашы, медыцыну, хатнія палявыя работы па месяцах, статыстычныя дадзеныя. Навукова-літаратурны раздзел каляндара быў прадстаўлены геаграфічным нарысам пра Беларусь IX―XII стагоддзяў. «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 гады пад рэдакцыяй А. І. Слупскага быў складзены на аснове забабонаў, абрадавых песень, прыказак. У 1867 годзе ў Вільні быў адкрыты Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб’яднаў мясцовых краязнаўцаў, заклікаў беларускую інтэлігенцыю ― памешчыкаў, настаўнікаў, святароў і інш. ― удзельнічаць у шуканні дакументаў і збору этнаграфічных дадзеных. Атрыманыя адказы-апісанні (642) захоўваюцца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Аддзел працаваў у 1867―1875 і ў 1910―1914 гадах. Першапачаткова меў фізіка-матэматычную, этнаграфічную, археалогіі і археаграфіі, статыстычную секцыі. У 1911 годзе налічваў больш за 300 актыўных членаў. Друкаваны орган ― «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» — выходзілі пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы. У 1880-я гады пачалі складвацца розныя этнаграфічныя калекцыі («кабінеты»): [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|М. А. Гаўсмана]] ў Мінску, вялікія калекцыі Тышкевічаў у [[Астрашыцкі Гарадок|Астрашыцкім Гарадку]], калекцыі [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|В. П. Федаровіча]] ў Віцебску. Выпускнік мазырскай гімназіі Гаўсман служыў сакратаром у Мінскім дваранскім сходзе. Пасля паўстання 1863 года быў высланы ў Валагодскую губерню, затым жыў у Варшаве. Збіраў пячаткі, медалі, манеты, прадметы археалагічных раскопак. У 1889 годзе арганізаваў у Мінску выстаўку артэфактаў, знойдзеных пры раскопках на тэрыторыі Беларусі. Публікаваў краязнаўчыя нататкі ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях». У суаўтарстве з У. Сыракомляй напісаў нарыс пра Мінск<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Гаўсман Міхаіл Антонавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=147|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Віцебскі адвакат В. П. Федаровіч за сваю краязнаўчую дзейнасць быў абраны членам-карэспандэнтам Кракаўскай акадэміі навук, намеснікам старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. У яго хатняй бібліятэцы знаходзілася больш за тысячу кніг па гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы, рукапісы Я. Баршчэўскага і А. Рыпінскага, выданні XVII―XVIII стагоддзяў. З сабранай ім вялікай калекцыі археалагічных знаходак, манет, медалёў, печаток, масонскіх знакаў і старадаўніх дакументаў Федаровіч стварыў прыватны музей. Пасля 1917 года калекцыя была нацыяналізаваная, і ў 1923 годзе на яе аснове быў створаны Музей беларуска-польскіх старажытнасцяў, затым перайменаваны ў Музей мясцовых старажытнасцей. У 1924 годзе калекцыя ўвайшла ў склад Віцебскага аддзялення Белдзяржмузея<ref>{{cite web|url=http://evitebsk.com/wiki/%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Федорович Вацлав Петрович|publisher=Витебская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Варламава Н. П., Шишанов В. А.|загаловак=Масонская коллекция В. П. Федоровича|спасылка=https://issuu.com/linkedin63/docs/vitebskie_drevnosti_2013_masonskaja : матэрыялы навуковых канферэнцый / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка|год=2013|старонкі=238-247|старонак=283}}</ref>. У 1860―1880-х гадах адкрываюцца музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах. У 1867 годзе такі музей паводле рашэння губернскага праўлення адкрыўся ў Магілёве і праіснаваў да 1919 года. Сярод 1500 экспанатаў меліся грамата 1606 года караля Жыгімонта III [[Чарэя|чарэйскаму]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Чарэя)|касцёлу]] і грамата 1767 года караля Станіслава Аўгуста на магдэбургскае права гораду [[Мсціслаў|Мсціславу]], сані, кінутыя Напалеонам падчас уцёкаў, скарбы манет, гербарыі і інш<ref>{{артыкул|Клок Л. Д.|загаловак=Могилёвский музей|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=332|старонак=616}}</ref>. У 1897 годзе ў Магілёве адкрыты [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|царкоўна-археалагічны кабінет]]. У 1892 годзе Е. Р. Раманаў звярнуўся да полацкага епіскапа Антаніна з прапановай арганізаваць у Віцебску царкоўнае сховішча. Годам пазней, дзякуючы яго і А. П. Сапунова намаганням, у 1897 годзе ў былым бернардынскім манастыры адкрыўся царкоўна-археалагічны кабінет. Акрамя археалагічных знаходак, у экспазіцыі былі манеты і медалі, царкоўнае начынне, рукапісныя кнігі, выданні беларускіх друкарняў, дакументы Полацкай епархіі, сістэматызаваныя Сапуновым у кнізе «Архіў Полацкай духоўнай кансісторыі» (1898)<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І.|загаловак= Краязнаўчы рух і стварэнне першых публічных музеяў у Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|мсца=Мн.|год=2007|нумар=4|старонкі=38―45}}</ref>. Адным са знамянальных культурных падзей стала багата аформленае выданне ў 8 тамах «Помнікі рускай даўніны ў заходніх губернях, якія выдаюцца з Найвышэйшага дазвалення» (1868―1885), складзенае кіраўніком Царкоўна-будаўнічага камітэта [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкавым]], які вызначыўся тым, што пабудаваў у Беларусі і Украіне каля 2 тысяч праваслаўных цэркваў. У прадмове гаварылася: {{пачатак цытаты}}«Да апошніх смут у Польшчы, што адбіліся і ў заходніх губернях імперыі, рускае грамадства было малазнаёмае з мінулым і сапраўдным становішчам гэтага краю. Выдадзеныя аб ім да таго часу звесткі былі вельмі няпоўныя або недакладныя. Калі польскія пісьменнікі, наўмысна скажаючы факты, прадстаўлялі становішча нашых заходніх губерняў у ілжывым святле, гэтак выгадным для ажыццяўлення запаветных мараў польскіх, а замежныя публіцысты паўтаралі іх няпраўду, мы, рускія, павінны былі нярэдка маўчаць, таму што былі не даволі знаёмыя з нашым родным здабыткам і, такім чынам, не маглі з належным аўтарытэтам абвяргаць хлусню. Ад няведання намі фактаў і адбылася тая велічэзная сіла польскай інтрыгі, якая ледзь не паспела запэўніць не толькі замежнікаў, але, на жаль, і многіх рускіх, адданых сваёй радзіме, што адзінае наша права на заходнія ўскраіны імперыі заснавана толькі на адным заваёве, тады як яно вынікае з уласцівых усяму заходняму краю асноўных рускіх пачаткаў з самага склада гістарычнага жыцця Расіі».{{канец цытаты}} Пасля скону Бацюшкава Расійская Акадэмія навук заснавала прэмію яго імя; прэмія давалася за працы, прысвечаныя палітычнай гісторыі Паўночна-Заходняга краю, гісторыі праваслаўнай царквы, вывучэнню мясцовай этнаграфіі і археалогіі, даследаванні помнікаў мовы і народнага побыту, і навуковай бібліяграфі твораў, якія адносіліся да Паўночна-Заходняга краю. Першыя дакументальныя крыніцы аб [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэях на беларускіх землях]] сустракаюцца ў грамаце (прывелеі-судзебніке) князя Вітаўта, якая выдадзена ў 1388 годзе берасцейскім яўрэям. У 1412 годзе брэсцкія яўрэі згадваюцца ў архіўных запісах. У далейшым яўрэі пачынаюць сяліцца ў Гродне (1436), Навагрудку (1445), Мінску (1489) і Пінску (1506). Да канца XIV ст. на землях Вялікага Княства Літоўскага знаходзілася 5 буйных яўрэйскіх суполак ― у Брэсце, Гродне, [[Тракай|Троках]], Луцку і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]]. Яўрэі займаліся гандлем, рамёствамі, ліхвярствам, некаторыя земляробствам. У 1863 годзе іх налічвалася каля 350 тыс. чалавек, у 1897 годзе — 890 тыс. чалавек, большасць жылі ў гарадах і мястэчках. Да сярэдзіны XIX ст. яўрэі захоўвалі, у асноўным, традыцыйны ўклад жыцця. У канцы XIX ст. складалі 13, 7 % насельніцтва Беларусі і Літвы<ref>{{кніга|аўтар=Бершадский С. А.|загаловак=Литовские евреи: история их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии, 1388―1569|спасылка=http://cybb.info/istorija/istoriya/evropa/s-a-bershadskij-litovskie-evrei-istoriya-ix-yuridicheskogo-i-obshhestvennogo-polozheniya-v-litve-ot-vitovta-do-lyublinskoj-unii-1388-1569-gg.html|месца=СПб.|выдавецтва=Типография М. М. Стасюлевича|год=1883}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/15443|title=Россия. Демография еврейского населения Российской империи (1772―1917)|publisher =Электронная еврейская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Церашковіч П. У.|загаловак= Яўрэі|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=556|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:К.Кукевич.Еврейские контрабандисты в окрестностях Вильно.JPG|thumb|left|К. Кукевіч. Жыдоўскія кантрабандысты ў наваколлях Вільны|295x295пкс]] Калі ў 1780 годзе Кацярына ІІ прыехала ў Магілёў, яўрэйскае насельніцтва горада ўладкавала ілюмінацыю, на плошчы граў яўрэйскі аркестр. На плошчы вісеў вялікі надпіс: ''«Святкуем, як у часы Саламона!»''. Ад імя яўрэйскай абшчыны імператрыцы паднеслі ў выглядзе кніжачцы оду на парчовай падушачцы. На вокладцы ― сімвалы гандлю і мастацтва, над імі арол з сімвалам дзяржаўнай улады: залаты шар з каронай. На 12 атласных старонках кніжачкі былі надрукаваныя яўрэйскія вершы ў перакладзе на нямецкую і французскую мовы. Гэтак жа ўрачыста яе сустракалі ў Полацку і Шклове<ref>{{артыкул|загаловак=Дневная записка путешествия её императорского величества чрез Псков и Полоцк в Могилёв, а оттуда обратно чрез Смоленск и Новгород|выданне=Сборник Русского исторического общества|месца=СПб.|год=1867|том=1|старонкі=384}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Брикнер, Александр Густавович|А. Г. Брикнер]]|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилёв в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8–9)|старонкі=459–509, 311–367}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Махотина А. А.|загаловак=Путешествие Екатерины II: идейно-художественная программа церемониала встречи мператрицы|выданне= Вестник МГУ|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=2010|нумар=6|старонкі=112–125}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лісоўскі А. І.|загаловак=Хвалебны верш для габрэяў Магілёва з нагоды прыбыцця ў горад Кацярыны II у 1780-м годзе|спасылка=http://www.ratusha-mogilev.com/files/KonfText.pdf|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць. Зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2013|старонкі=204–208|старонак=436|isbn=978-985-6985-13-6}}</ref>. Першыя апісання яўрэяў Беларусі ўтрымліваюцца ў выданні Е. П. Зяблоўскага "Землеапісанне Расійскай імперыі для ўсіх станаў, " (ч. 6, СПб., 1810). Пра яўрэяў напісана ў «Географ-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі» 1862―1866 П. Сямёнава, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» А. Карэвы, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» І. Зяленскага, у «Матэрыялах для геграфіі і статыстыкі…» П. Баброўскага. Навукова-краязнаўчыя і археаграфічныя даследаванні па гісторыі яўрэяў Беларусі пачаліся ў апошняй чвэрці XIX ст. У першую чаргу гэта працы прафесара Пецярбургскага ўніверсітэта [[Сяргей Аляксандравіч Бяршадскі|С. А. Бяршадскага]], які выявіў у архівах Вільні, Мінска і Кіева і апублікаваў вялікую колькасць крыніц па гісторыі яўрэяў у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Значным выданнем дзякуючы Бяршадскаму стаў двухтомны «Руска-яўрэйскі архіў». Аб стане мястэчак гаворыцца ў манаграфіі М. М. Галіцына «Гісторыя рускага заканадаўства аб яўрэях» у 2-х тт. (1886). З 1890-х гадоў публікацыяй крыніц па яўрэйскай гісторыі займалася Санкт-Пецярбургская Гісторыка-этнаграфічная камісія пры Таварыстве для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі, якая была ператворана ў 1908 годзе ў Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства. Гісторыка-этнаграфічнай камісіяй быў выдадзены том дакументаў, куды ўвайшлі матэрыялы, якія захоўваліся ў асабістым архіве С. А. Бяршадскага. Шматлікія публікацыі выходзілі ў часопісе «Яўрэйская Даўніна» і зборніках «Перажытае». Былі выпушчаныя «Акты, якія выдаюцца Камісіяй, найвысока зацверджанай для разбору старажытных актаў у Вільні» (т. 28-29: Акты пра яўрэях) і «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай, якія захоўваюцца ў цэнтральным архіве ў Віцебску» (Віцебск, 1871―1890). Выйшлі кнігі В. Н. Нікіціна «Яўрэйскія паселішчы паўночна- і паўднёва-заходніх губерняў (1835—1890)» (СПб., 1894)<ref>{{артыкул|аўтар=Бердников Л.|загаловак=Из кантонистов в писатели|спасылка=http://magazines.russ.ru/neva/2015/3/14b-pr.html|выданне=Нева|месца=СПб.|год=2015|нумар=3|старонак=560}}</ref>, А. П. Субоціна «У межах яўрэйскай аселасці: Урыўкі з эканамічнага даследаванні ў заходняй і паўднёва-заходняй Расіі за лета 1887 г. Выпускі 1-2» (СПб., 1888—1890), М. П. Сталпянскага «Дзевяць губерняў Заходне-Рускага краю» (СПб., 1866). Гісторыка-краязнаўчыя матэрыялы выходзілі ў часопісах «Маляўнічая беларуская бібліятэка» («Яўрэі ў Беларусі», 1857), «Світанак» («Нешта пра Шклоў», 1861), «Узыход» («Аб рэформе яўрэйскага школьнага выхавання», 1885), «У мяжы яўрэйскай аселасці», 1888), «З хронікі Мсціслаўскай абшчыны», 1889), «Яўрэі ў Магілёўскай губерні: гісторыка-статыстычны нарыс», 1886); у газетах «Рускі яўрэй» («Старонка з гісторыі культуры яўрэяў Царства Польскага», 1880), «Яўрэі Мінскай губерні», 1880, «Рамесныя класы пры Аршанскім пачатковым вучылішчы», 1884), «Віленскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці», «Виленский вестник». [[Файл:Iŭje, Rynak. Іўе, Рынак (1917) (2).jpg|міні|283x283пкс|Іўе. Яўрэі брукуюць пляц, 1917 г.]] Кароткія звесткі пра беларускія «яўрэйскія» мястэчкі ёсць у працах Юзафа Лахніцкага («Статыстыка губерні Літоўска-Гродзенскай», Вільня, 1817), Міхала Балінскага («Старажытная Расія ў плане гістарычным, геаграфічным і статыстычным», Варшава, 1846), Юзафа Ярашэвіча («Матэрыялы для статыстыкі і этнаграфіі губерні Гродзенскай», Вільня, 1848). Пра яўрэяў пісалі ў сваіх дзённіках, успамінах і дарожных нататках [[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. М. Еўлашоўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Антонович В. Б.|загаловак=«Дневник» новогрудского подсудка Фёдора Евлашевского (1545―1604)|выданне=Киевская старина|месца=К.|год=1886|том=14|старонкі=124―160|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>, Бернгард Танер, Леан Патоцкі, П. Шпілеўскі, У. Сыракомля, Ф. Д. Воінаў<ref>{{артыкул|аўтар=Соркина И.|загаловак= Мир местечка Беларуси в зеркале мемуаров (ХІХ – начало ХХ в.)|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/27014/35-Sorkina.pdf?sequence=1|выданне= Навукові Записки. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України|месца=К.|год=2009|нумар=19|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>. Дзяцінства першай беларуска-яўрэйскай пісьменніцы Паўліны Венгеравай прайшло ў мінскай купецкай сям’і. З’ехаўшы за мяжу, яна выпусціла ў Берліне ўспаміны пра мінскае жыццё «Memorien einer Grossmuter, Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands» («Запіскі бабулі: карціны з гісторыі культуры рускіх яўрэяў у XIX стагоддзі», 1908), якія мелі вялікі поспех. У дадзенай працы яскрава апісаны побыт і заняткі багатай яўрэйскай сям’і ў 1830-х гадах: святы і абрады, гульні, вучоба ў [[хедар]]ы і інш. Венгерава піша: ''«Можна падумаць, што жыццё ў яўрэйскім доме ў даўніну, дзякуючы сваім звычаям і строгасці абрадаў, было невыносна цяжкім. О, не! Яўрэі таго часу мелі свае вялікія радасці, шмат задавальнення, спакою і прыволля ў межах сваёй сям’і… яўрэйскі народ жыў тады нібы на востраве, аддзелены ад астатняга»''<ref>{{кніга|аўтар=Венгерова П.|загаловак=Воспоминания бабушки. Очерки культурной истории евреев в России в XIX в.|спасылка= http://narodknigi.ru/journals/49/polina_vengerova_vospominaniya_babushki/|месца=М.-Иерусалим|выдавецтва=Мосты культуры|год=2003|старонак=352}}</ref>. Жыццё мястэчка [[Капыль|Капыля]] Слуцкага павета асвятляецца ва ўспамінах [[Абрам Паперна|Абрама Паперны]]<ref>{{артыкул|аўтар=Паперна А. И.|загаловак=Из Николаевской эпохи. Воспоминания|выданне=Евреи в России. XIX век|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2000|старонак=560}}</ref>. Пра цыццё мястэчка [[Камянец|Камянца]] Брэсцкага павета распавядаюць мемуары Ехезкеля Коціка<ref>{{cite web|author=Котик Е.|url=http://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer17/Kotik1.htm|title=Мои воспоминания|publisher = Center for the History of Polish Jewry, Diaspora Research Institute, Tel-Aviv University}}</ref>. Даследаванні пра яўрэяў, апублікаваныя ў XX стагоддзі, даволі поўна распаведзена ў манаграфіі «Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.» [[Іна Валер’еўна Соркіна|І. В. Соркінай]]. Пра яўрэяў у беларускім фальклоры напісана ў [[В. У. Бялова]]й<ref>{{артыкул|аўтар=Белова О. В.|загаловак= Фольклорная интерпретация ритуальных действий и предметов иудейского культа в Полесье|выданне=Мифология и повседневность. Материалы научной конференции 22―24 февраля 1999 г.|месца=СПб.|год=1999|нумар=2|старонкі=307―317}}</ref>. Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, [[беларускія татары]] як народнасць вызначыліся ў XIV—XV стст.<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак= Фармаванне татарскай народнасці на Беларусі|выданне=Татары-мусульмане на землях Беларусі, Літвы i Польшчы: Матэрыялы Першай міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Мн.|год=1994|том=1|старонак=191}}</ref>. Як піша [[Ян Длугаш]] у працы «Roczniki czyli Kroniki Sławnego Krolestwa Polskiego», у 1397 годзе ''«Вітаўт рушыў супраць татараў… прайшоў Дон… у ваколіцах Волгі разграміў татараў з назвай Арда і шмат татар з жонкамі і дзецьмі і статкамі жывёлы ўзяў у палон і прывёў у Літву… Вітаўт пасяліў татараў у вёсках, і яны сваімі звычаямі жывуць і захоўваюць сваю веру»''. Першых татараў з Залатой Арды князь Вітаўт пасяліў каля Гродна. Самымі вялікімі татарскімі вёскамі былі [[Дайлідкі (Гродзенскі раён)|Дайлідкі]], Каралінава, [[Гневяншчына]] і [[Тарусічы]]. У XV—XVI стагоддзях татары пражывалі ў ваколіцах Полацка, Глыбокага, [[Мядзель|Мядзеля]] і [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паступова татарскія вёскі з’явіліся каля Гродна, Слоніма, Навагрудка, Ліды. Пасля [[Клецкая бітва|Клецкай бітвы]] (1506) частка палонных татараў была паселена ў Мінску, яна ўтварыла татарскае прадмесце з Вялікай і Малой Татарскімі вуліцамі, татарскія вуліцы з’явіліся ў Клецку, Ляхавічах, Капылі, Уздзе, Смілавічах. Да канца XVI ст. татары рассяліліся па ўсёй паўночна-заходняй тэрыторыі ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак=З гісторыі паселішчаў татар у Беларусі|выданне=Весці АН БССР. Былі грамад. навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|нумар=6}}</ref>. Гісторык ВКЛ [[Іван Іванавіч Лапо|І. І. Лапо]] адзначаў: ''«Перасяляемым татарам даваліся вялікім князем землі ў іх поўную ўласнасць з правам поўнага распараджэння імі і з вызваленнем іх ад падаткаў і пабораў, пры тым з дазволам сяліцца не толькі ў вёсках, але і ў гарадах. Стараючыся пасяліць татараў у сваім княстве, Вітаўт прызнаваў за імі поўную свабоду іх рэлігіі і звычаяў»''<ref>{{кніга|аўтар=Лапо І. І.|загаловак=Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория (1569―1586)|спасылка=http://avidreaders.ru/book/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-za-vremya-ot.html|месца=СПб.|выдавецтва= Типография И. Н. Скороходова|год=1901|старонкі=462|старонак=780}}</ref>. Пры падзеле Польшчы, маніфестам ад 20 снежня 1794 года [[Кацярына II]] пацвердзіла ўсе правы літоўскіх татараў. Пры [[Павел I (імператар расійскі)|Паўле I]] быў сфармаваны полк з літоўскіх татараў. Перад Першай сусветнай вайной у Паўночна-Заходнім краі жыло каля 14 тысяч татар-мусульман<ref>{{артыкул|загаловак=Краткое изъяснение об обитающих в литовских губерниях татарах|спасылка=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|выданне=Эхо веков. Научно-документальный журнал|месца=Казань|год=2012|нумар=1–2|старонак=191|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Літоўскія татары пачынаюць згадвацца ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх», «Хроніцы Быхаўца» і інш. Панегірык Вітаўту ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх» адносіцца да гісторыі ўзаемаадносін вялікага князя з татарамі. Больш звестак аб татарах знаходзіцца ў «Хроніцы Быхаўца». 31-ы том «Літоўскай метрыкі» (Вільня, 1906) з прадмовай Ф. Дабранскага складаецца з актаў, якія тычацца літоўскіх татараў. Звесткі пра літоўскіх татараў ёсць і ў краязнаўчай чатыхтомнай працы (1896―1900) польскага літаратара [[Чэслаў Янкоўскі|Часлава Янкоўскага]] пра Ашмянскі павет, у дарожных дзённіках У. Сыракомлі. Пра літоўскіх татараў у першай палове XIX ст. пісалі [[Тадэвуш Чацкі|Т. Чацкі]] («O tatarach», Dziennik Wilenski, T. 3, 1816), Ю. Крашэўскі («Wilno od poczatkow jego do roku 1750», Wilno, 1840), К. Вайцыцкі («Tatarzy», Wilno, 1842), Я. Бандке («O tatarach, mieszkancach Krolewstwa Polskiego», Album Literackie. T. I. Warszawa, 1848). Выпускнік маладзечанскага вучылішча, пасля расійскі цюрколаг і прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[А. В. Мухлінскі]] быў першым, хто пачаў усебакова даследаваць гісторыю татараў у Беларусі, дзеля чаго быў камандзіраваны ўніверсітэтам у Мінскую і Гродзенскую губерні. Яму належаць працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татараў» (СПб., 1857 г.; Мінск, 1993) і «Нарыс пра караімаў у Польшчы» (1862) і іншыя. Мухлінскі, які грунтаваўся на крыніцах, даў агляд татарскага асельніцтва ад князя Вітаўта да XIX стагоддзя: колькасць у той ці іншы час, адаптацыю да мясцовага жыцця, грамадскае і прававое становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref>{{cite web|url=http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/544.html?listid_=1|title=Мухлинский Антон Осипович|work=Биографика СПбГУ |publisher=Санкт-Петербургский университет}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XX—XXI стагоддзях == [[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|left|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]] Дзейнасць краязнаўчых цэнтраў Беларусі XIX — пачатку ХХ стагоддзя характарызаваў у сваёй кнізе «Краязнаўства» (Мн., 1929) [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]]. Ён вылучыў тры краязнаўчыя плыні: польскую, расійскую і, з канца XIX ст., уласна беларускую. На яго думку, польскае краязнаўства адбілася на дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей, Віленскай археалагічнай камісіі, Віленскага таварыства аматараў навук. Рускае краязнаўства ― у дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, царкоўна-гістарычных і царкоўна-археалагічных камітэтаў, Віцебскай і Смаленскай архіўных камісій. Непасрэднае беларускае краязнаўства ― у дзейнасці «Нашай Нівы», беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў і студэнцкага гуртка для вывучэння Беларусі і Літвы. Аднак, Каспяровіч многае абмінуў. Краязнаўства Беларусі пачатку XX стагоддзя адзначалася адкрыццём навуковых таварыстваў і музеяў. У 1902 годзе ў Магілёве Сапуновым, Раманавым, Турбіным, Сяровым і іншымі створана «Таварыства вывучэння Беларускага краю», якое ставіла на мэце пошук гістарычных матэрыялаў, вывучэнне іх і сістэматызацыю. У сувязі з узнікненнем гістарычна-краязнаўчых таварыстваў у Віцебску і Мінску, у 1913 годзе створана «Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні». Таварыствам выдадзена праца Е. Р. Раманава «Першакрыніцы для гісторыі Магілёўскага краю» (1916), куды ўвайшлі «Баркулабаўскі летапіс» і «Шляхавыя нататкі стольніка П. А. Талстога». Падрыхтаваны да выдання 4-ы выпуск зборніка «[[Магілёўская даўніна]]». Дзейнасць Таварыства скончылася ў сувязі з вайной<ref>{{артыкул|загаловак=Общество изучения Белорусского края|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1904|нумар=1|старонкі=176}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1970|старонкі=13, 47|старонак=123}}</ref>. Краязнаўчыя матэрыялы публікавалі газеты «Голас правінцыі», «Беларускі веснік», «Заходні веснік», «Паўночна-Заходняя жыццё», «Паўночна-Заходні край», «Мінскі агеньчык», «[[Мінскі лісток]]», «[[Магілёўскі веснік]]», «Новы літоўскі веснік», «[[Полесская жизнь|Палескае жыццё]]», «Палессе», «Бабруйскія водгукі», «[[Беларускі голас]]», часопісы «Беларускі настаўніцкі веснік», беларускі часопіс для дзяцей і юнацтва «[[Лучынка (1914)]]» (рэдактар [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]]). У 1904 годзе створаны Гродзенскі царкоўна-археалагічны камітэт. Яго членамі сталі епіскап Брэсцкі і Гродзенскі [[Міканор (Каменскі)]], дырэктар народных вучылішчаў М. Ф. Фівейскі, шэраг выкладчыкаў мясцовых гімназій, чыноўнікі. Задачамі камітэта сталі пошук і апісанне пісьмовых помнікаў, якія захоўваюцца ў архівах манастыроў і семінарый, а таксама апісанне гістарычных царкоўных помнікаў. У Барысаглебскім манастыры былі арганізаваны «царкоўнае старасховішча» і музей, які ў 1920 годзе ўвайшоў у [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|музей]] [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. Справаздачы камітэта публікаваліся ў часопісах «Гродзенскія епархіяльныя ведамасці» і «Весніку Віленскага праваслаўнага святодуховнага братэрства». У 1907 годзе пачало дзейнасць Гродзенскае губернскае педагагічнае таварыства, якое складалася з настаўнікаў гімназій і вучылішчаў. Пры таварыстве былі секцыі: гісторыка-філалагічная, прыродазнаўча-матэматычная, вытанчаных мастацтваў. На пасяджэннях таварыства яго сябры абменьваліся звесткамі па гісторыі, этнаграфіі, культуры краю, абмяркоўвалі пытанні адукацыі і асветніцтва. У 1911―1914 гадах выходзіў часопіс «Педагогическое дело», дзе ў «аддзеле для навучэнцаў» публікаваліся фальклорныя творы, запісаныя на Гарадзеншчыне<ref>{{кніга|аўтар=Швед В.|загаловак=Губернскі Гродна. Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII―пачатак Х ст..)|месца=Баранавічы|год=2003|старонак=168|isbn=985-6676-27-4}}</ref>. Рэдактар «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» [[протаіерэй]] [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Гродзенскага кафедральнага сабора]] [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі|М. Р. Дзікоўскі]] сабраў вялікую бібліятэку старых кніг і дакументаў, у 1894 годзе выдаў «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні», «З летапісу Гродзенскага Барысаглебскага мужчынскага манастыра, 1846―1856 гг.». Бібліятэкай Дзікоўскага актыўна карыстаўся Ю. Ядкоўскі, які служыў на пасадзе захавальніка помнікаў даўніны ў заходніх губернях і быў ініцыятарам стварэння гродзенскага губернскага музея<ref>{{артыкул|аўтар=Какареко В. И.|загаловак=Юзеф Иодковский: музейщик и нумизмат|спасылка=http://www.nbrb.by/bv/articles/8110.pdf|выданне=Банковский вестник|месца=Мн.|год=2010|нумар=7|старонкі=20-27}}</ref>. Вакол «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» утварылася група мясцовых царкоўных краязнаўцаў ― С. Паўловіч, Л. Паеўскі, І. Карчынскі, І. Раманоўскі (Сіротка), І. Пашкевіч і інш<ref>{{кніга|аўтар=Черепица В. Н.|загаловак=Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения|спасылка=http://zapadrus.su/bibli/geobib/grodnok/1307-v-n-cherepitsa-grodnenskij-istoricheskij-kalejdoskop-glava-1.html?start=3|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГу|год=2014|старонак=599|isbn=978-985-515-740-4}}</ref>. Па ініцыятыве [[Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. У. Жыркевіча]] ў 1901 годзе ў Вільні адкрыўся музей графа [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]]. Па словах Жыркевіча, мэты музея складаліся не ва ўслаўленні Мураўёва, а паказу яго як ''«археолага-аматара, выратавальніка ўсякай даўніны, не разбіраючы, да каго яна адносіцца, да Мураўёва, Касцюшкі, Сценькі Разіна і г. д.»''. Пры ўдзеле Жыркевіча быў створаны Віленскі ваенны музей пры Віленскім ваенным сходзе. Займаючыся археалогіяй і гісторыяй культуры Паўночна-Заходняга краю, Жыркевіч сабраў вялікую калекцыю рукапісаў і помнікаў даўніны, частку якой дараваў музеям Вільні, Пецярбурга, Гродна, Мінска, Коўна, бібліятэкам Расійскай Акадэміі навук і Кракаўскага ўніверсітэта<ref>{{кніга|аўтар=Белецкий А. В.|загаловак=Открытие музея графа М. Н. Муравьева|месца=Вильно|выдавецтва=Русский почин|год=1901|старонак=31}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Библиотека и музей Виленского военного собрания|выданне=Русский инвалид|месца=М.|год=1903|нумар=7|старонкі=5}}</ref>. У 1901 годзе выйшла кніга рэдактара «Гродзенскіх губернскіх ведамасцяў» [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч|Л. М. Саланевіча]] «Кароткі гістарычны нарыс Гродзенскай губерні за сто гадоў яе існавання. 1802―1902». У 1908 годзе Саланевіч разам з П. Каранкевічам, А. Кудзерскім і Н. Врунцэвічам арганізаваў у Вільні «[[Беларускае таварыства]]», мэтай якога ставілася ''«барацьба з польска-каталіцкім уплывам на беларусаў у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці краю, аб’яднанне беларусаў на прынцыпах гістарычнага адзінства з вялікаросамі і маларосамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Забаўскі М. М.|загаловак=Беларускае таварыства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb1.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=359|старонак=494|індэкс=5-85700-074-2}}</ref>. Саланевіч спрабаваў выдаваць газету «[[Белорусская жизнь]]», але выйшаў толькі адзін нумар. У 1911 годзе выпускаў газету «[[Паўночна-Заходняе жыццё]]», якая выходзіла да 1916 года. Пры рэдакцыі дзейнічала «Беларуская гістарычная бібліятэка», якая давала магчымасць, як казаў Саланевіч, ''«кожнаму беларусу зазірнуць у нашу гістарычную скарбніцу»''. Ураджэнец [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] скончыў Пецярбургскі археалагічны інстытут, працаваў у этнаграфічным аддзеле [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]] (цяперашні Расійскі этнаграфічны музей ў Пяцербургу). Па даручэнні музея сабраў у Беларусі багаты этнаграфічны матэрыял. Першы напісаў пра мясцовыя сялянскія прылады працы, [[бортніцтва]], [[Талака (звычай)|талаку]] («Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі», «Нарысы Беларусі»). Выдаў зборнікі казак і забабонаў [[Палешукі|палешукоў]]. Этнаграфічная спадчына Сержпутоўскага да канца не даследавана. Дарэчы, у архіве этнаграфічнага музея хаваецца шмат рукапісных матэрыялаў, звыш 200 фотанэгатываў, сабраных студэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта В. К. Косткай у Мінскай губерні ў 1910-х гадах<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Федосик А. С.|загаловак=А. К. Сержпутовский|спасылка=http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=120|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082514/http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Гавришина В. В.|загаловак= Этномузеологическое наследие В.К. Костко: музейные коллекции в контексте биографии собирателя|выданне=XII конгресс антропологов и этнологов России|месца=СПб.|выдавецтва=Ин-т этнологии и антропологии РАН|год=2017|старонкі=64|старонак=511}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Винникова М. Н.|загаловак=Значение полевых материалов В. К. Костко для современных исследований в области традиционного белорусского костюма|выданне=Международная научная конференция 26-27 сентября 2016 года|месца=СПб.|выдавецтва=Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера)|год=2016}}</ref>. Ураджэнец Гродзеншчыны, член розных навуковых таварыстваў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] вывучаў беларускую мову, яе вытокі і развіццё. Асноўнай працай Карскага стаў трохтомнік «Беларусы» (1 том выйшаў у 1903 годзе ў Варшаве, цалкам трохтомнік выйшаў у 1956 годзе ў Маскве)<ref>{{кніга|аўтар=Булахов М. Г.|загаловак=Евфимий Федорович Карский|Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1981|старонак=272}}</ref>. [[Файл:Yefim Karskiy.jpg|left|thumb|200px|Я. Ф. Карскі]] У 1908 годзе пры [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] па ініцыятыве рэдактара «Мінскіх епархіяльных ведамасцяў» Дз. В. Скрынчанкі, А. К. Сніткі і іншых гісторыкаў і краязнаўцаў утвораны [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт]]. Члены камітэта арганізоўвалі паездкі па Беларусі, займаліся зборам фальклорных матэрыялаў, пошукам розных старадаўніх прадметаў побыту, даследаваннем манастырскіх архіваў. На сходах камітэта слухаліся лекцыі па гісторыі краю. Камітэт выпусціў 4 кнігі «Мінскай даўніны», дзе асабліва цікава апісанне дакументаў [[слуцк]]ага [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкага манастыра]]<ref>{{артыкул|аўтар=Холодова Е.|загаловак= Минский церковно-археологический комитет и музей при нем: к 95-летию со дня создания|выданне= Архивы и делопроизводство|месца=Мн.|выдавецтва=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|год=2003|нумар=1|старонкі=126―128}}</ref>. Гістарычнае таварыства [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія]] заснавана ў 1909 годзе, працавала да 1919 года. Мэтай камісіі было вывучэнне помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, збор пісьмовых архіўных помнікаў, археалагічныя раскопкі. На 1910 год Камісія мела 99 ганаровых і 325 правадзейных членаў, 15 членаў-супрацоўнікаў. Існавала на субсідыю ўрада. Па ініцыятыве Камісіі ў Віцебску адкрыта аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. Выдавала перыядычны зборнік «Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі», пазней зборнік «[[Полацка-Віцебская даўніна]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак= Віцебская вучоная архіўная камісія і ахова старажытных помнікаў даўніны|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2002|нумар=4|старонкі=37―40}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Полоцко-Витебская старина|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=407|старонак=616}}</ref>. У тым жа 1909 годзе пачаў неафіцыйна дзейнічаць [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]] з вучнняў мясцовых школ і гімназій, які спрабаваў пашыраць веды пра айчынны край, яго гісторыю і культуру. Кіраваў гуртком ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]. Гурток адсылаў карэспандэнцыю ў «Нашу ніву», выпісваў кнігі з беларускай віленскай кнігарні. Ладзіліся вечарыны з лекцыямі, упершыню паказаны ў горадзе спектакль на беларускай мове «[[Па рэвізіі]]» [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Зоська Верас.|загаловак=Гародзенскі гурток. З успамінаў|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1972|нумар=10}}</ref>. [[Файл:Гродзенскі гурток беларускай моладзі.jpg|thumb|300px|Гродзенскі гурток беларускай моладзі. 1909. У цэнтры ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]]] У 1913 годзе ў Віцебску створана асветніцкае таварыства «[[Адукацыя (таварыства)|Адукацыя]]», якое праіснавала ўсяго толькі год. Старшынёй быў абраны былы віцэ-губернатар Н. Р. Шулепнікаў, калекцыянер і бібліяфіл. «[[Таварыства сяброў навук у Вільні|Таварыства сяброў навук]]» (1909―1939) дзейнічала ў Вільні, яго члены даследавалі гісторыю, культуру і этнаграфію Беларусі, Літвы і Польшчы. Таварыства выдавала на польскай мове «Штогоднік таварыства». Валодала багатай бібліятэкай у 50 тысяч кніг, рознымі рукапісамі і архіўнымі матэрыяламі<ref>{{кніга|аўтар= Henryka Ilgiewicz.|загаловак= Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy|месца= Warszawa|выдавецтва= Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą|год=2008|старонак=668|індэкс=978-83-924311-4-5}}</ref>. Грамадская арганізацыя «[[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Асвета]]» (1905) пры [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі]] публікавала розныя краязнаўчыя матэрыялы, падаючы іх з каталіцкага пункту гледжання<ref>{{кніга|аўтар= Dariusz Tarasiuk.|загаловак= Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905-1918|месца=Lublin|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskie|год=2007|старонкі=211|індэкс=978-83-227-2629-7}}</ref>. У 1912 годзе пры падтрымцы Мінскай гарадской думы пад старшынствам А. К. Аманфінскага ўтварылася «Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі» з мэтай натуральна-гістарычных, геаграфічных і этнаграфічных даследаванняў Мінскай губерні. Неўзабаве пры таварыстве адкрыўся музей з 5 экспазіцыямі: археалагічнай, прыродазнаўчай, гістарычнай і этнаграфічнай. З часам з’явіліся мінералы, чучалы жывёл, нумізматычныя калекцыі, узоры народнага побыту<ref>{{артыкул|загаловак=Минское общество любителей естествознания|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12647-3-4-god-24-y-kn-xciv-xcv-1913#page/1/mode/grid/zoom/1|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1912|нумар=3-4|старонак=193}}</ref>. У 1916 годзе адкрылася выстава народна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1919 годзе ў Мінску адкрыўся беларускі дзяржаўны музей, аснову калекцыі якога склалі экспанаты і матэрыялы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея і Мінскага таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. Музей папаўняўся вынікамі архіўных пошукаў, археалагічных раскопак, этнаграфічных экспедыцый. У 1941 годзе меў больш за 60 тысяч экспанатаў<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І. В.|загаловак=Музейныя праекты ў Беларусі другой паловы XIX―пачатку XX ст.|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=2003|нумар=4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526043823/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|archive-date=26 мая 2011}}</ref>. У 1910 годзе, пасля закрыцця ў 1875 годзе, у Вільні аднавіў дзейнасць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. Меў секцыі геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1912 годзе налічваў каля 300 удзельнікаў: настаўнікі, святары, чыноўнікі. Праводзіліся раскопкі, этнаграфічныя экспедыцыі. Выдаваліся «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» (1910―1914) пад рэдакцыяй [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дз. І. Даўгялы]]. Сярод публікацый ― «Знешні побыт быхаўскага беларуса», «Па Гродзенскім Палессі», «Археалагічны нарыс Гомельскага павета» Е. Раманава, «Паўпрыказкі, паўгаворкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі» Нікіфароўскага, «Сялянскае вяселле ў паўднёвым Палессі» Сцепанца, «Па Дрыгавіцкай вобласці летам 1911 г.», «Паездка па Палессі летам 1912 г.» Сербава, гістарычныя нарысы пра вёскі і мястэчкі і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Бондарчик В. К.|загаловак=Северо-Западный отдел Русского географического общества|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=4|старонкі=456|старонак=616}}</ref>. Мінскі настаўнік І. А. Сербаў у экспедыцыях па беларускім Палессі зрабіў больш за 5 тысяч фотаздымкаў<ref>{{кніга|аўтар=Березкина Н. Ю.|загаловак=Библиотеки и распространение научных знаний в Беларуси XVI―XX вв.|выдавецтва= Белорусская наука|месца=Мн.|год=2011|старонкі=278|старонак=524|индекс=978-985-08-1288-9}}</ref>. Старшыня тайнага Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] адкрыў больш за 120 помнікаў каменнага стагоддзя, апублікаваў шэраг артыкулаў пра беларускі фальклор, беларускі побыт, народную медыцыну<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html Мар’яна Магдалена Бломберг. Сын Лідскай зямлі]</ref>. У 1913 годзе па ініцыятыве [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскага сельскагаспадарчага таварыства]] прайшла [[Краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці (1913)|краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці]], якая прадставіла археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі беларускіх губерняў. [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна]], якое адкрылася ў 1910 годзе, выпускала кнігі яўрэйскіх пісьменнікаў на ідыш, перакладную дзіцячую і пазнавальную літаратуру. З 1921 года выдавецтва пачало выпускаць беларускія кнігі, выйшла 32 (з іх 13 падручнікаў), у тым ліку творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], навучальныя дапаможнікі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А. Неканда-Трэпкі]], [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Л. Гарэцкай]] і інш. У 1916―1918 гадах пры выдавецтве размяшчалася рэдакцыя беларускай газеты «[[Гоман (1916)|Гоман]]»<ref>{{кніга|аўтар=Туронак Ю.|загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства|год=2008|старонак=282|isbn=978-80-86961-13-2}}</ref>. У выніку рэвалюцыйных падзей [[Заходняя Беларусь|заходнія землі Беларусі]] апынуліся пад Польшчай. Пачалася [[Паланізацыя|палянізацыя]] культуры, у якой немалую ролю адыграла [[Польскае краязнаўчае таварыства]] ў Вільні, якое мела аддзяленні ў буйных гарадах. Таварыствам былі адкрыты краязнаўчыя музеі ў Гродне (1922), Пінску (1924), Слоніме (1929), [[Баранавіцкі краязнаўчы музей]] (1929). Групай беларускай інтэлігенцыі з 1906 па чэрвень 1915 года выдавалася грамадска-палітычная і літаратурная газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», якая апіралася на сялянства і сельскую інтэлігенцыю. Яна іграла вялікую ролю ў аб’яднанні беларускіх культурных сіл. З верасня 1921 па студзень 1922 года выходзіла штотыднёвая газета «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]», якая друкавала этнаграфічныя нарысы і беларускі фальклор, у 1923―1927 гадах у Коўне выходзіў часопіс «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», які публікаваў нарысы і артыкулы па [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]] і фальклору, у 1927―1931 гадах выходзіў дзіцячы часопіс «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]», у 1937 годзе часопіс «Снапок». У 1924 годзе Палескае краязнаўчае таварыства, якое з’яўлялася філіялам Польскага таварыства, прыняло рашэнне аб стварэнні музея [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]<ref>{{cite web|url= http://media-polesye.by/news/pinskiy-muzey-neveroyatnoe-i-interesnoe-ryadom-17391|title=Пинский музей ― невероятное и интересное рядом|author=Дм. Кисель.|date=24 декабря 2014|publisher=МедиаПолесье}}</ref>. У 1921 годзе на аснове Беларускай школьнай рады створана [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), якое працавала да 1937 года. Таварыства вырасла ў вялікую арганізацыю: у 500 гуртках налічвалася каля 30 тысяч чалавек (1928). Галоўная ўправа ТБШ каардынавала дзейнасць Кантрольнага савета, акруговыя і павятовыя ўправы, выдавала «[[Беларускі летапіс (часопіс)]]» і «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]]», газету «Наш палетак». Таксама ТБШ выдавала падручнікі і навучальныя дапаможнікі, арганізоўвала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, народныя клубы, праводзіла лекцыі пра духоўную і матэрыяльнаю культуру беларусаў. Сярод кіраўніцтва былі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. А. Тарашкевіч]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|І. С. Дварчанін]], [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Р. К. Астроўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]], С. А. Рак-Міхайлоўскі, А. С. Няканда-Трэпка, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. В. Мятла]], Е. К. Любецкая і інш. У 1937 годзе ТБШ была забаронена польскімі ўладамі<ref>{{cite web|url=http://www.istpravda.ru/bel/research/12961/|title=Тыя, хто змагаліся за родную мову|author=Вячаслаў Зайцаў|date=11 сакавіка 2015|publisher=Гістарычная праўда|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405141933/http://www.istpravda.ru/bel/research/12961|archive-date=5 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. У 1918 годзе заснавальнікам беларускай настаўніцкай семінарыі ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і Віленскай беларускай гімназіі [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. І. Луцкевічам]] было створана [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], якое адкрыла ў 1921 годзе Віленскі беларускі музей, дзе самыя старажытныя экспанаты датаваліся XIV стагоддзем<ref>{{кніга|аўтар=Серыкава В.|загаловак= Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921-1945)|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|месца=Вильнюс|выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Акадэмічны дэпартамент гісторыі|год=2009|старонак=61}}</ref>. У музейнай бібліятэцы налічвалася каля 15 тысяч кніг. Таварыства мела права ствараць і ўтрымліваць за свой кошт музеі, бібліятэкі, ладзіць выстаўкі, лекцыі, выдаваць кнігі. У працы таварыства актыўна ўдзельнічалі [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Вінцэнт Святаполк-Мірскі|В. Святаполк-Мірскі]], [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка|У. Талочка]] і іншыя. У 1939 годзе Таварыства спыніла сваю дзейнасць<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=355|старонак=494|isbn=5-85700-074-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Юркевіч А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства ў Вільні: хроніка дзейнасці ў 1918-1944 гг.|выданне=ARCHE|месца=Мн.|год=2014|нумар=7-8|старонкі=195-222}}</ref>. У верасні 1917 года вучні [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]] Сяргей Бусел і Янка Ракуцька арганізавалі культурна-асветніцкае таварыства «Папараць-кветка» з мэтай збору мясцовага фальклору, выдання беларускай краязнаўчай літаратуры. Членамі таварыства з’яўляліся больш за 200 чалавек. Выйшла 2 нумары часопіса «Наша каляіна», дзейнічалі драматычны гурток, хор беларускай песні. У 1920 годзе Таварыства забаронена польскімі ўладамі<ref>{{кніга|аўтар=Гесь А., Ляхоўскі Ул., Міхнюк В.|загаловак=Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка=http://knigi.tor2.org/?b=4976285|месца=Мн.|выдавецтва=Медысонт|год=2006|старонкі=26|старонак=400|isbn=985-6530-37-7}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Маскве актыўна дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт, дзе чыталіся лекцыі на розныя тэмы: беларуская культура, этнаграфія, антрапалогія, літаратура. Асабліва цікава ў 1918 годзе прагучала лекцыя прафесара {{нп3|Яфім Міхайлавіч Чэпуркоўскі|Я. М. Чэпуркоўскага|ru|Чепурковский, Ефим Михайлович}} пра [[Антрапалогія беларусаў|антрапалогію беларусаў]]<ref>{{cite web|url=http://by.ethnology.ru/win/general.htm|title=Общий очерк этнической истории Беларуси и российско-белорусских связей|publisher=Кафедра этнографии и антропологии СПбГУ|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=17 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017040144/http://by.ethnology.ru/win/general.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Наш_Край_12_1926.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Наш край». № 12, 1926.]] У 1919―1921 гадах даследаванне старажытнасцей у Беларусі знаходзілася ў распараджэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|наркамата асветы БССР]], у Мінску гэтым займалася Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасцей пры [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]]; ён у студзені 1919 года арганізаваў дзяржаўны музей, складзены з экспанатаў мінскіх музеяў. Да 1941 года музей меў больш за 60 тысяч экспанатаў. У 1919 годзе арганізаваны краязнаўчы гурток пры Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута, які займаўся вывучэннем беларускай этнаграфіі, зборам прадметаў побыту. Гурток выдаваў часопіс «Белорусский этнограф». У 1922 годзе створаны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), які, акрамя ўсяго іншага, стаў каардынатарам краязнаўчых арганізацый. Пры інстытуце з 1923 года дзейнічала Камісія па рэгістрацыі краязнаўчых арганізацый, а з 1924 года — [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства]]. [[Файл:Першая усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя. 1924.jpg|злева|міні|Удзельнікі [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя|Першай Усебеларускай краязнаўчай канферэнцыі]] 1924 года]] З 1924 года беларускі краязнаўчы рух пачынае набываць актыўны характар. Краязнаўчыя гурткі з’яўляюцца ў Магілёве, Слуцку, Віцебску, Барысаве, Оршы, Гомелі, Рагачове; да канца 1924 года іх было 19. У лістападзе 1924 года прайшла [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя]] з удзелам каля 40 дэлегатаў. З кастрычніка 1925 года Цэнтральнае бюро краязнаўства выдавала штомесячны часопіс «[[Наш край (1925)|Наш край]]», у якім друкаваліся вядомыя навукоўцы і пісьменнікі. Адкрыліся двухгадовыя Вышэйшыя курсы беларусазнаўства<ref>{{кніга|загаловак=Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной науч. конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Амелькович Л. Г.|загаловак=Деятельность Центрального бюро краеведения Белоруссии (1923―1933 гг.)|выданне=Вопросы библиотековедения и библиографоведения|месца=Мн.|год=1975|старонкі=59―77}}</ref>. У Віцебску ў 1924 годзе з гуртка пад кіраўніцтвам [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіча]] вырасла акруговае таварыства краязнаўства, якое аб’яднала больш за 500 удзельнікаў. Працавалі светазнаўчая, культурна-гістарычная, прыродазнаўчая, мастацкая, феналагічная і энтамалагічная секцыі. Пачалася праца па складанні геаграфічнага слоўніка Віцебшчыны, арганізацыі экскурсій, фальклорных экспедыцый і канферэнцый<ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Человек, который верил в волатов|спасылка= http://www.sb.by/kultura/article/chelovek-kotoryy-veril-v-volatov.html|выданне=Беларусь сегодня|месца=Мн.|год=2010}}</ref>. У ліпені 1924 года [[ЦВК Беларускай ССР]] разгледзеў пытанне «Аб практычных мерах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Сесія прыняла пастанову аб [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] савецкіх, прафесійных і грамадскіх арганізацый. Для пераходу на беларускую мову апарата дзяржаўных і партыйных органаў былі арганізаваны курсы і гурткі беларусазнаўства. Да ліпеня 1925 года на беларускую мову перайшоў ЦВК БССР і ўсе камісіі пры ім, Наркамат асветы і яго аддзелы на месцах. У 1926 годзе на беларускую мову перайшоў [[Савет народных камісараў БССР|Саўнаркам БССР]], які прыняў у канцы 1926 года рашэнне аб праверцы беларусізацыі ў рэспубліцы. У выніку праверкі за нежаданне вучыць беларускую мову было звольнена 27 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Коршук У. К, Платонаў Р. П., Раманоўскі І. Ф., [[Я. С. Фалей|Фалей Я. С.]]|загаловак=Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэріалы|спасылка= https://zapadrus.su/bibli/arhbib/574-1920.html|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2001|старонак=270|isbn=985-445-495-9}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Навіцкі У.|загаловак=З гісторыі моўнай палітыкі ў Беларусі (1920―1990 гады)|выданне=Беларусіка-Albaruthenica|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны|год=1993|нумар=2|старонкі=368―370|старонак=404}}</ref>. У лютым 1926 года прайшоў [[Першы Усебеларускі краязнаўчы з’езд]], які абазначыў прыярытэты мясцовых арганізацый: вывучэнне дыялектаў беларускай мовы, ахова помнікаў, захаванасць мясцовых архіваў, прыродазнаўчыя даследаванні, лектарска-экскурсійная праца. У працы з’езда ўдзельнічала 146 дэлегатаў ад 87 краязнаўчых арганізацый і гурткоў. За год у Бюро краязнаўства было даслана 87 230 картак з дыялектнымі словамі, каля 10 тысяч фальклорных запісаў, больш за 400 апісанняў помнікаў гісторыі і культуры, прыроды, 800 іншых звестак. У 18 музеях знаходзілася больш за 11 тысяч экспанатаў. У 1926 годзе ў Мінску адкрыўся Музей рэвалюцыі з 10 тысячамі экспанатаў, у 1927 годзе яго наведала больш за 15 тысяч чалавек<ref>{{артыкул|аўтар=Саітова В.|загаловак=Развіццё краязнаўства ў Беларусі ў міжваенны перыяд|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2013|нумар=30-38}}</ref>. У Віцебску адкрыўся першы ў Беларусі энтамалагічны музей з калекцыі мясцовага выкладчыка ветэрынарнага інстытута В. А. Плюшчэўскага-Плюшчыка (52 580 жукоў і матылькоў). Погляды таго часу бачны, напрыклад, у прадмове да падручніка «Кароткі курс геаграфіі Беларусі» (1925), дзе Беларусь упершыню падавалася як самастойная дзяржава, і дзе А. Смоліч пісаў: {{пачатак цытаты}} «Масы беларусаў, прайшоўшых расейскія ды іншыя школы, яшчэ і дагэтуль глядзяць на родны край вачамі казённых вучэбнікаў. (…) Вось жа, калі б тыя беларусы, што прачытаюць гэтую кнігу, зацікавіліся сваёй Бацькаўшчынаю, каб узяліся самі за глыбейшае навуковае пазнанне яе, ці асобных праяваў яе жыцьця, каб заахвоціліся шукаць і бачыць яе арыгінальнае хараство, дык бы аўтар лічыў сваю працу дайшоўшай мэты. А калі б у іх хоць крыху пабольшала замілаванння да сваёй роднай шматпакутнай стараны, такой простай і разам цудоўнай, навет у часы заняпаду свайго поўнай веліччу і схаваных сілаў, каб яны паверылі ў яе вялікую будучыню і дзеля будучыні гэтай шчыра працаваць і змагацца пачалі, тады б аўтар быў папраўдзе шчаслівы». {{канец цытаты}} У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскай уладай, функцыянавалі Польскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Польскі турыстычны клуб, Яўрэйскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Віленскае краязнаўчае таварыства. Яны ў асноўным займаліся арганізацыяй турыстычных маршрутаў па краі, праводзілі экскурсіі, рыхтавалі экскурсаводаў<ref>{{кніга|аўтар=Цітовіч І. У.|загаловак=Краязнаўчы рух на тэрыторыі Заходняй Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонак=104}}</ref>. У 1927 годзе адбыўся [[Другі Усебеларускі краязнаўчы з’езд|Другі Усебеларускі з’езд краязнаўцаў]] з удзелам 187 дэлегатаў<ref>{{кніга|загаловак=Працы другога Усебеларускага краязнаўчага з'езда, 10―13 лютага 1927 года|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_druhoha_usiebielaruskaha_krajaznaucaha_zjezdu_10-13_lutaha_1927_hodu.html#1|месца=у Менску (у Мінску)|выдавецтва= Інстытут беларускай культуры|год=1927|старонак=127|серыя =Інстытут беларускай культуры, Цэнтральнае бюро краязнаўства ; аддзел 5, серыя 5, кн. 2|=|тыраж =1000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. Да пачатку 1928 года ў Беларусі дзейнічалі больш за 300 краязнаўчых арганізацый і гурткоў, былі створаны віцебскі (1918), мінскі, [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскі]], гомельскі (1919), [[Полацкі краязнаўчы музей|полацкі]] (1926) і іншыя краязнаўчыя музеі<ref>{{кніга|аўтар=Гужалоўскі А. А.|загаловак=Музеі Беларусі (1918―1941 гг.)|Мн.|выдавецтва=Нацыянальны архіў Беларусі|год=2002|старонак=176|isbn=985-6372-22-4}}</ref>. У 1928 годзе Бюро краязнаўства прыняло рашэнне аб выкладанні методыкі краязнаўства ў беларускіх тэхнікумах. У 1930 годзе Наркаматам асветы краязнаўства было ўведзена ў праграму педагагічных інстытутаў. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. І. Цвікевіч]](1888—1937), разглядаючы ўнёсак беларуска — польскіх культурных дзеячоў у фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі, ацэньваў іх дзейнасць наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''«Творчасць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дуніна-Марцінкевіча і іншых… была занадта моцна прасякнута польскім зместам, занадта была рамантычнай, мела сваёй крыніцай сэнтыментальна-панскую ці ў лепшым выпадку навукова-этнаграфічную зацікаўленасць да Беларусі як адной з польскіх правінцый і таму захапіць мужыка- селяніна не магла. (…) Па сутнасці ўся памянёная пляяда беларуска- польскіх вучоных, паэтаў і даследчыкаў была толькі першым падрыхтоўчым перыядам выяўлення беларускай нацыянальна-культурнай ідэі — перыядам надзвычайна яскравым, але толькі падрыхтоўчым»''<ref>{{кніга|аўтар = А. Цьвікевіч|загаловак =«Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. |спасылка =http://pawet.net/library/history/bel_history/cvikievich/01/Западно-руссизм._Нарысы_з_гісторыі_грамадзкай_мысьлі_на_Беларусі.html|адказны = пасляслоў'е Арсеня Ліса|выданне =2-е выд.|месца =Менск|выдавецтва=Навука і тэхніка|год =1993|старонкі =54|старонак =352|isbn =5-343-01425-9|тыраж =5000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Arsen Siargeevich Lis - 14 June 2013 AD.jpg|left|thumb|Беларускі пісьменнік і краязнаўца [[Арсень Ліс]].]] У 1932 годзе была прынята пастанова СНК БССР «Аб мерапрыемствах па разгортванні краязнаўчага руху», якая прадпісвала краязнаўчым гурткам і арганізацыям ўдзяляць увагу выключна поспехам сацыялістычнага будаўніцтва, а не гістарычнаму мінуламу. Цэнтральнае бюро краязнаўства было распушчана, яго орган «[[Савецкая краіна (1930)|Савецкая краіна]]» зачынены. Кіраваць краязнаўчымі арганізацыямі стаў Наркамат асветы БССР, уся краязнаўчая дзейнасць стала праходзіць пад кіраўніцтвам навукова-метадычных аддзелаў мясцовых музеяў. Арганізаванае аматарскае краязнаўства паступова згасла, наперад вылучалася дзяржаўнае (навуковае) краязнаўства<ref>{{артыкул|аўтар=Дзянісаў А. У.|загаловак=Развіццё краязнаўчага руху ў БССР у 1920―1930-я гг.|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2008|нумар=4|старонкі=24-32}}</ref>. Часопіс «Советское краеведение» (Масква, 1931, № 2) у артыкуле «На краязнаўчым фронце Беларусі і Украіны» пісаў: {{цытата|«Класавы вораг глыбока пракраўся ў працу краязнаўчых арганізацый… Падбор людзей вырабляўся з варожых нам элементаў, з асяроддзя інтэлігенцыі, студэнцтва. Галоўная ж стаўка рабілася на кулацтва. Гэтымі сіламі вялася праца спецыяльна па падрыхтоўцы інтэрвенцыі. Імі вывучаліся… раёны, якія непасрэдна мяжуюць з Польшчай… Загінулую панска-рабскую культуру… кантрэвалюцыйныя беларускія [[нацыянал-дэмакрат]]ы спрабавалі адраджаць і ёю ачмураць галавы працоўных мас Беларусі. Таму нацыянал-дэмакраты… арыентаваліся галоўным чынам на царквы, сінагогі, старадаўнія замкі… Пры арганізацыі музеяў збіраліся іконы і ўсялякая іншая непатрэбная і сацыяльна-шкодная старызна».}} У 1931 годзе ў Мінску выйшаў зборнік пад рэдакцыяй акадэміка [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсона]] «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі», дзе змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» і артыкул Р. Выдры «Беларускі нацдэмакратызм у краязнаўчым руху БССР». [[Файл:Гудзевіцкі літаратурна-краязнаўчы музэй, фрагмэнт экспазыцыі 1.jpg|thumb||250px|міні|Выстаўка ў Гудзевіцкім літаратурна-краязнаўчым музеі]] У пасляваенны час больш увагі надавалася даследаванню гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускага партызанскага руху]]. Актывізавалася школьнае краязнаўства, адкрыліся краязнаўчыя музеі ў [[Баранавіцкі краязнаўчы музей|Баранавічах]] (1946), [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепелі]] (1954), [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідзе]] (1959). З’езд настаўнікаў БССР (1945) заклікаў педагагічныя калектывы надаць больш увагі краязнаўчай працы: экскурсіям, вывучэнню мясцовых гістарычных помнікаў, фальклорных крыніц. У 1947 годзе арганізаваны Рэспубліканскі савет па арганізацыі і правядзенні паходаў і экскурсій, які вызначыў маршруты па месцах баявой славы. Улетку 1947 года больш за тысячу беларускіх школьнікаў з настаўнікамі і піянерважатымі здзейснілі падарожжа па роднаму краю. У 1948 годзе Міністэрства асветы БССР прыняло пастанову «Аб задачах настаўнікаў і органаў народнай адукацыі ў арганізацыі падарожжаў піянераў і школьнікаў па родным краі ў 1948 г.», дзе абавязвала загадчыкаў аддзела народнай адукацыі, дырэктараў школ і дзіцячых дамоў разгарнуць разам з камсамольскімі і піянерскімі арганізацыямі працу па падрыхтоўцы да летніх паходаў і экскурсій. Вывучэнне роднага краю рэкамендавалася праводзіць па спецыяльнай тэматыцы Міністэрства асветы БССР. Далейшаму развіццю школьнага краязнаўства спрыяла таксама пастанова Міністэрства асветы БССР «Аб стане і мерах паляпшэння выкладання гісторыі і Канстытуцыі СССР у школах Баранавіцкай і Віцебскай абласцей» (1947), якая заклікала глыбей ужываць нагляднасць на ўроках гісторыі, больш практыкаваць экскурсіі ў гістарычныя музеі і месцы гістарычных падзей. Колькасць вучняў-краязнаўцаў у 1948 годзе ўзрасла да 140 тысяч. Дзіцячыя часопісы «[[Беларускі піянер]]» (пасля «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»), «[[Піянер Беларусі]]», «Іскры Ільіча», «Зорка» расказвалі аб іх працы. Шмат месца краязнаўству надавалі «[[Настаўніцкая газета]]», часопісы «[[Родная прырода (1972)|Родная прырода]]», «[[Паляўнічы Беларусі]]», «Беларуская работніца і сялянка». Краязнаўчыя музеі ўзнікалі не толькі ў абласных цэнтрах, але і ў больш меншых населеных пунктах, у школах. Так, у 1955 годзе быў арганізаваны музей у школе вёскі Вілейка Навагрудскага раёна; па ініцыятыве А. Белакоза — у [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей|школе]] вёскі [[Гудзевічы]] Мастоўскага раёна (1965); адкрыліся музеі ў Лідзе (1959); на аснове экспанатаў, сабраных мясцовым жыхаром М. Ф. Мельнікавым, ― у [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаве]] (1961); у [[Мінскі абласны краязнаўчы музей|Маладзечне]] (1964), на аснове калекцыі Ф. Р. Шклярова ― у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Ветцы]] (1978)<ref>{{cite web|url=http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|title=Гісторыя стварэння краязнаўчага музея ў Крычаве|work=Гісторыка-культурная спадчына Крычаўскага раёна|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326212800/http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|archive-date=26 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vetka-museum.by/|title=Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=26 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326015228/http://www.vetka-museum.by/|url-status=dead}}</ref>. У 1965 годзе прынята пастанова ЦК КПБ «Аб стварэнні [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]». Таварыства мела секцыі гісторыі, археалогіі, архітэктуры, выяўленчага і народнага мастацтва, этнаграфіі, моладзевую. Да сярэдзіны 1970-х гадоў члены таварыства, большай часткай моладзь, выявілі тысячы імёнаў загінулых у гады вайны; дзякуючы падтрымцы мясцовых уладаў усталявалі каля 6 тысяч помнікаў і абеліскаў; стварылі каля 800 народных мемарыяльных музеяў і пакояў. Геаграфічнае таварыства стала больш надаваць увагі пытаннях аховы прыроды БССР, актывізавала выданне этнаграфічных зборнікаў. На [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічным факультэце БДУ]] з 1965 года стаў чытацца курс «Школьнае краязнаўства і турызм», з 1996 года ў Брэсцкім універсітэце адкрыта спецыялізацыя «Краязнаўства і турызм». З 1970 года пачаў выходзіць інфармацыйны бюлетэнь «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» на беларускай мове. З 1970 года Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі АН Беларусі пачаў выпускаць серыю «Беларуская народная творчасць» ― шматтомнае выданне беларускага фальклору па жанравым прынцыпе. У другой палове 1980-х гадоў створана [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] на чале з гісторыкам [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. А. Трусавым]], з 2017 года — [[Алена Мікалаеўна Анісім|Аленай Анісім]]. Стала выходзіць газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>{{cite web|url= http://tbm-mova.by/|title= Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|archive-url= https://web.archive.org/web/20211226115316/http://tbm-mova.by/|archive-date= 26 снежня 2021|url-status= dead}}</ref>. У 1960-я―1980-я гады выйшлі манаграфіі Л. В. Аляксеева, М. М. Улашчыка, В. А. Чамярыцкага, В. К. Бандарчыка, М. Ф. Піліпенкі, [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Г. А. Каханоўскага]], дзе дэталёва, на грунтоўнай навуковай базе былі вывучаны гістарычныя шляхі фарміравання крыніцазнаўства, археалогіі і этнаграфіі Беларусі. [[Файл:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|250px|Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва».]] У снежні 1989 адбыўся ўстаноўчы з’езд [[Беларускае краязнаўчае таварыства|Беларускага краязнаўчага таварыства]], якое ўзначаліў Г. А. Каханоўскі, актыўны і дасведчаны краязнаўца, аўтар фундаментальнай працы «Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI―XIX стст.» (перастала існаваць у 1994). Прыкметнымі сталі гісторыка-краязнаўчыя кнігі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Зямля пад белымі крыламі]]»; [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|А. Карлюкевіча]] «Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры», «Старонкі радзіназнаўства: Месцы. Людзі. Краязнаўчыя нарысы», яго гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра Ігуменшчыну і Пухаўшчыну; [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|В. Чарапіцы]] «Звенья цепи единой: Большие и малые события в истории Гродненщины XIX―XX столетий», «Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения». Краязнаўцамі Пінска выдадзена аб’ёмная кніга «Гісторыя Пінска ад старажытнасці да сучаснасці» (2012), якая працягвае краязнаўчыя традыцыі пінскага дыякана Паўла («Гісторыя Пінскай дыяцэзіі», Ленінград, 1956), Бенцыона Гофмана «Тысяча гадоў Пінска» (Нью-Ёрк, 1941) і іншых даследчыкаў старажытнага горада. У працы [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|П. У. Церашковіча]] «Этнічная гісторыя Беларусі XIX―пачатку XX стст.» (2004) упершыню была спроба пазначыць праблемы нацыягенэза беларусаў. Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прысвечана гістарычная хроніка «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]» у 146 тамах (1985—2005). Кожны том ― своеасаблівая энцыклапедыя аднаго раёна. «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]» ― выданне, якое ўключае кароткую характарыстыку і спіс помнікаў археалогіі, гісторыі, архітэктуры, манументальнага мастацтва, узятых пад ахову. Кожны том прысвечаны адной вобласці. Мноства артыкулаў, якія тычацца краязнаўства змешчана ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984―1987), у энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), у энцыклапедычным даведніку «Народная культура Беларусі» (2002), энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» і інш<ref>{{артыкул|аўтар=М. Півавар. Ст.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі ў другой палове XX стагоддзя|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2005|нумар=3|старонкі=46-52}}</ref>. У [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]] маюцца аддзелы краязнаўства і археалогіі, захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны. У Міністэрстве культуры РБ ёсць Упраўленне па ахове культурна-гістарычнай спадчыны. Актыўна працуе [[Беларускі фонд культуры]] (1987), асноўныя задачы якога ― садзеянне ўдзелу розных групаў насельніцтва ў культурным будаўніцтве, выкарыстанне іх творчых намаганняў і матэрыяльных магчымасцяў; фонд аказвае матэрыяльную і прававую падтрымку ініцыятывам і пачынанням грамадскасці, якія накіраваныя на памнажэнне культурнай спадчыны, захаванне і выкарыстанне народных традыцый, развіццю краязнаўства, прафесійнай і аматарскай творчасці і г. д.; аказвае дапамогу ў пошуках архіўных матэрыялаў. З 2003 года пры Фондзе выпускаецца «Краязнаўчая газета», штомесяц выходзіць чатыры нумары. На старонках газеты нарысы мясцовых краязнаўцаў, прысвечаныя гісторыі і традыцыям рэгіёнаў краіны, даследаванні навукоўцаў па гісторыі, этнаграфіі, фальклору і архітэктуры, аб гістарычных падзеях і асобах, а таксама апавяданні пра землякоў, якія праславіліся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Асобная ўвага надаецца публікацыям пра досвед краязнаўчых пошукаў і працу музеяў у школах і бібліятэках краіны. Міністэрствам адукацыі Беларусі ў 1999 годзе на базе вучэбных калектываў, музеяў, гурткоў пазашкольных устаноў i аб’яднанняў, ва ўсіх рэгіёнах створана Усебеларуская турысцка-краязнаўчая экспедыцыя навучэнцаў «Наш край». Яе мэта — адкрыццё малавядомых і малавывучаных падзей, фактаў беларускай гісторыі, помнікаў мастацкай культуры, забытых імёнаў землякоў, для дасканалага вывучэння этнаграфіі, геаграфіі, археалогіі i фальклору<ref>{{артыкул|аўтар=Вікторыя Здзярская|загаловак=Дзе шукаць невядомае?|спасылка=http://old2.zviazda.by/second.html?r=37&p=22&archiv=04082006|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2006|нумар=171}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2015/03/shkolnyiya-muzei-gradzyanka/|title=Школьныя музеі Асіповіцкага раёна|author=Ніна Вікторчык.|date=13.03.2015|publisher=Асіповіцкі край}}</ref>. Сярод найбольш папулярных рубрык ― «Малая краязнаўчая энцыклапедыя», «Асоба ў краязнаўстве», «Наша гісторыя: ідэі, падзеі, асобы», «На паліцу краязнаўцы», «Царкоўнае краязнаўства», «Даследуюць вучні», «Землякі», «Спадчына ў небяспецы»<ref>{{cite web|url= http://bfk.by/|title=Беларускі фонд культуры}}</ref>. З 1991 года выходзіць газета «[[Культура (газета)|Культура]]». [[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|thumb|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля» ў [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]]] У 2009 праведзена ўстаноўчая канферэнцыя і створана «Беларускае краязнаўчае таварыства», старшынёй якога абраны [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоль Бутэвіч]], намеснікамі ― [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]], Рычард Саматыя і Павел Каралёў, але яно атрымала адмову ў дзяржаўнай рэгістрацыі. Выходзяць часопісы «[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]», «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларусі гістарычны часопіс]]», «[[Народная асвета (часопіс)|Народная асвета]]», «[[Архівы і справаводства (1999)|Архівы і справаводства]]», «Гістарычная брама», «Верасень», «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», «Беларускі гістарычны агляд» (Вільнюс), «Беларускі гістарычны зборнік» (Беласток)<ref>{{cite web|url= http://adverbum.org/ru/taxonomy/term/45|title=Журналы по истории Беларуси|publisher=Adverum.org/accessdate=}}</ref>. Папулярныя краязнаўчыя сайты «[[Radzima.org]]», «[[Мінск стары і новы]]», «[[Праваслаўная архітэктура Беларусі (сайт)|Праваслаўная архітэктура Беларусі]]», «[[Будзьма беларусамі]]», «Краязнаўца-даследчык Полацкай зямлі», «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства», «[[Глобус Беларусі]]» і іншыя. Актыўна папаўняецца праект [http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ «Электронная кніга Памяць. Асіповіцкі раён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126085506/http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ |date=26 лістапада 2022 }}, створаны краязнаўцам-гісторыкам Валянцінам Шпакам. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе «[http://www.rctkum.by/ Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства»] з аддзелам [http://www.rctkum.by/divisionstext/krajaznaucy краязнаўства і патрыятычнага выхавання], у многіх навучальных установах краіны дзейнічаюць краязнаўча-патрыятычныя клубы, вельмі развіта мясцовае краязнаўства<ref>{{cite web|url= http://www.url.by/category/111|title= Краеведение Беларуси|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124171222/http://www.url.by/category/111|archive-date= 24 лістапада 2017|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|title=Культура: Краведение|publisher=Белорусский язык в Интернете. Каталог сайтов|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103102842/http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|archive-date=3 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Пры райвыканкамах дзейнічаюць раённыя цэнтры турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі. У 2013 годзе выйшла кніга [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леаніда Лыча]] «Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі», якая прысвечана раскрыццю становішча краязнаўчага руху ў Рэспубліцы Беларусь, паказаны яго дасягненні ў даследаванні розных праблем, звязаных з гісторыяй, нацыянальна-культурным жыццём. Аўтар шмат увагі надаў моўнаму і [[тапаніміка|тапанімічнаму]] аспектам краязнаўчых даследаванняў. 12-13 сакавіка 2020 адбыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. Пасяджэнні форума праходзілі ў Мінску, на базе Нацыянальнага гістарычнага музея. У ліку задач форума былі: вывучэнне стану спраў у галіне краязнаўства; папулярызацыя гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны беларускіх гарадоў і вёсак; пашырэнне ведаў аб краязнаўчых праектах Беларусі; стварэнне ўмоў для дыялогу паміж краязнаўцамі; трансляцыя дасягненняў і вопыту краязнаўцаў; садзейнічанне пашырэнню пачуцця нацыянальнай самасвядомасці, гонару да нацыянальнага багацця мінулага і сучаснасці Беларусі і г.д. У мерапрыемстве ўдзельнічалі каля 250 краязнаўцаў: супрацоўнікаў устаноў адукацыі і культуры, навукоўцаў, літаратараў, грамадскіх дзеячоў, студэнтаў і школьнікаў з усёй Беларусі. Удзельнікі форума працавалі ў пяці секцыях: «Краязнаўства ў сістэме навукова-даследчай працы» (зроблены 81 даклад), «Краязнаўства ў вучэбна-выхаваўчым працэсе ўстаноў адукацыі» (54 даклады), «Экалагічнае краязнаўства і турыстычная дзейнасць» і «Моладзь і краязнаўства» (разам 30 дакладаў), «Асоба ў краязнаўстве: з гісторыі біяграфій беларускіх краязнаўцаў» (31 даклад). На праведзенай у рамках форума канферэнцыі школьнікаў «Пазашкольнае краязнаўства: вопыт рэгіёнаў» праслухана 44 даклады<ref>Краязнаўчая газета, сакавік 2020, № 11 (784)</ref>. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Асветнікі зямлі Беларускай X―XX вв.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонак=490|isbn=985-11-0205-9}} * {{кніга|аўтар =[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]|загаловак=Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязнаўчы даведнік у 3 кн.|месца=Мн.|выдавецтва =БелЭн|год=2000|старонак=288}} * {{кніга|аўтар =Леванцэвіч Л. В.|загаловак=Лінгвістычнае краязнаўства Брэстчыны: курс лекцый для студэнтаў філалагічнага факультэта|месца=Брест|выдавецтва =БрДу|год=2013|старонак=135|isbn=978-985-473-985-4}} * {{кніга|загаловак=Бібліятэчнае краязнаўства: прастора вялікіх магчымасцей і перпектыў|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2014|старонак=286}} * {{кніга|аўтар =Багдановіч І. І. І інш.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі: вучэбна-метадычны дапамажнік|месца=Гродна|выдавецтва =ЮрСаПрінт|год=2014|старонак=219}} * {{кніга|аўтар=Карев Д. В.|загаловак=Белорусская и украинская историография конца XVIII―начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев|спасылка=http://www.istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6144:-xviii-20-xx-&catid=18|месца=Вильнюс|выдавецтва =ЕГУ|год=2007|старонак=312|isbn=978-9955-9878-5-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Belarusians}} * [http://adverbum.org/ru/kraevedenie-belarusi Кнігі па крязнаўству Беларусі] * [http://nashkraj.info/ Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209164934/http://nashkraj.info/ |date=9 снежня 2011 }} * [http://centrtur.grodno.by/ Гродненский областной центр туризма и краеведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209031415/http://centrtur.grodno.by/ |date=9 снежня 2017 }} * [http://kb.brl.by/index.php/home Краязнаўства Берасцейшчыны] {{^}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{выдатны артыкул|Культура і грамадства}} [[Катэгорыя:Краязнаўства Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўства паводле краін|Беларусь]] l58fzy7qdzu9l66gk70k9qx625ile8i 0 548651 5160991 5160885 2026-07-04T17:37:01Z 5160991 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жук (значэнні)|Жук}} {{ДД}} '''Дзмітрый Аляксандравіч Жук''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі журналіст, галоўны рэдактар газеты «[[Советская Белоруссия]]» (з 2018), прапагандыст [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. Сын беларускага пісьменніка [[Алесь Жук|Алеся Жука]]<ref>[https://udf.by/news/main_news/169028-pyat-faktov-o-novom-glavnom-redaktore-sovetskoy-belorussii-dmitrii-zhuke.html Пять фактов о новом главном редакторе «Советской Белоруссии» Дмитрии Жуке {{ref-ru}}]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 ліпеня 1970 года ў вёсцы [[Леткаўшчына (Слуцкі раён)|Леткаўшчына]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/zhuk-dmitrij-731/|title=Жук Дмитрий Александрович — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}</ref>. У 1992 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]] па спецыяльнасці «Выкладчык [[Беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай моў]] і літаратуры». У 1992—1993 гадах працаваў выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры ў гімназіі № 199 г. Мінска<ref name=":0" />. З 1993 па 1997 гады працаваў у выдавецка-інфармацыйным цэнтры [[Нацыянальны банк Беларусі|Нацыянальнага банка Беларусі]]. У 1997—1999 гадах працаваў у прадстаўніцтве расійскага інфармацыйнага агенцтва «[[Интерфакс-Запад|Интерфакс]]» у Беларусі. У лістападзе 1999 года прызначаны кіраўніком прэс-службы [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. З 2003 года па 6 лютага 2018 года<ref name="belta">[http://www.belta.by/president/view/lukashenko-obnovil-rukovodstvo-tsentralnyh-smi-288140-2018/ Лукашенко обновил руководство центральных СМИ // БЕЛТА {{ref-ru}}]</ref> займаў пасаду дырэктара [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|Беларускага тэлеграфнага агенцтва]]. 6 лютага 2018 года прызначаны галоўным рэдактарам газеты «[[Советская Белоруссия]]» і стаў дырэктарам выдавецкага дома «[[Беларусь сегодня]]»<ref name="belta"/>. Таксама Жук — сакратар Беларускага саюза журналістаў, у снежні 2021 года ўключаны ў Рэспубліканскі міжведамасны каардынацыйны савет па патрыятычным выхаванні насельніцтва Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22100773&p1=1|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 29.12.2021 г. № 773 «О Программе патриотического воспитания населения Республики Беларусь на 2022-2025 годы» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2024-04-15}}</ref>. У час кіраўніцтва Жука газета канчаткова ператварылася ў рупар агрэсіўнай праўладнай прапаганды, дзе з 2020 года значнае месца займаюць расійскія наратывы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=29014|title=В. Рубінчык. Народнае адзінства?|last=ashustin|date=2021-09-02|access-date=2024-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=31441|title=Или крестик, или трусы…|last=ashustin|date=2022-08-25|access-date=2024-04-15}}</ref>. Назіральнікі не раз выказвалі сумневы ў дастатковай кваліфікацыі Жука<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=29701|title=«Краіна-браначка»|last=ashustin|date=2021-12-31|access-date=2024-04-15}}</ref>. Дэлегат [[VI Усебеларускі народны сход|VI]] і [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускіх народных сходаў]]<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/zhuk-dmitrij-731/|title=Жук Дмитрий Александрович — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}</ref>. Выбраны ў 2024 годзе членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|8-га склікання]] ад г. [[Мінск]]а<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://bsj.by/2024/04/nashi-v-sovete-respubliki/|title=Наши в Совете Республики! — Белорусский союз журналистов|website=bsj.by|access-date=2024-04-15}}</ref>. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы<ref name=":0" />. Член РГА «[[Белая Русь (грамадскае аб’яднанне)|Белая Русь]]»<ref name=":0" />. 9 красавіка 2026 года прызначаны [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/dzmitryj-zhuk-naznachany-ministram-infarmatsyi-belarusi-156641-2026/ Дзмітрый Жук назначаны міністрам інфармацыі Беларусі]</ref>. == Міжнародныя санкцыі == У 2011 годзе разам з іншымі ўплывовымі супрацоўнікамі і кіраўнікамі дзяржаўных СМІ Беларусі быў ўключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] ў сувязі з [[Плошча 2010|хваляй рэпрэсій]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]]. Дзмітрыю Жуку быў забаронены ўезд на тэрыторыю [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|краін ЕС]], а актывы падлягалі замарожванню<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=61552 Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС]</ref>. Паводле [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] Дзмітрый Жук: ''«нясе адказнасць за перадачу медыямі дзяржаўнай [[Прапаганда ў Беларусі|прапаганды]], якая падтрымлівала і апраўдвала рэпрэсіі супраць дэмакратычнай апазіцыі і грамадзянскай супольнасці 19 снежня 2010 г., выкарыстоўваючы сфальсіфіцыраваную інфармацыю»''<ref>[http://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus = Рашэнне Еўрапейскага савета аб рэстрыктыўных мерах супраць Беларусі, 15 кастрычніка 2012 г. {{ref-en}}]</ref>. У 2016 годзе забарона была знята<ref>[https://krynica.info/be/2016/02/15/es-znyau-sankcyi-z-belarusi/ ЕС зняў санкцыі з Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210905110458/https://krynica.info/be/2016/02/15/es-znyau-sankcyi-z-belarusi/ |date=5 верасня 2021 }}</ref>. 20 лістапада 2020 года ўнесены ў санкцыйныя спісы [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>{{cite web|title=Литва, Латвия и Эстония расширили санкционные списки беларусских чиновников|url=https://reform.by/181443-litva-latvija-i-jestonija-rasshiril-sankcionnye-spiski-belarusskih-chinovnikov|work=reform.by|date=2020-11-20|accessdate=2021-09-05|lang=ru}}</ref>. 5 жніўня 2024 года ўнесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:L_202402113 Council Implementing Regulation (EU) 2024/2113 of 26 July 2024 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine]</ref>. == Узнагароды == Мае [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. Узнагароджаны [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэнам Пашаны]], медалём «[[За працоўныя заслугі]]», [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ганаровымі граматамі Нацыянальнага сходу]], [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] (2018<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/upload/docs/op/C21800565_1532638800.pdf |title=Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 ліпеня 2018 года № 565 «Аб узнагароджанні Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь» |access-date=27 жніўня 2020 |archive-date=16 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616085510/https://pravo.by/upload/docs/op/C21800565_1532638800.pdf |url-status=dead }}</ref>), [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]], граматай [[Выканаўчы камітэт СНД|Выканаўчага камітэта СНД]], памятным знакам «[[МПА СНД. 25 год]]», нагрудным знакам «[[Выдатнік друку Беларусі]]»<ref name=":06">{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/zhuk-dmitrij-731/|title=Жук Дмитрий Александрович — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}</ref>. Лаўрэат [[Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Беларусі дзеячам культуры і мастацтва|спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Беларусі дзеячам культуры і мастацтва]]<ref name=":06" />. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жук Дзмітрый Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапагандысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары газеты «Советская Белоруссия»]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] 7ux7i1t8y6ihfw00111wnrv6h2dm1pr 0 555210 5161172 3124927 2026-07-05T09:16:04Z DzBar 156353 /* Спасылкі */ выдаліў паламаныя спасылкі 5161172 wikitext text/x-wiki {{Асобны снукерны турнір |Назва турніру = Кваліфікацыя да [[Чэмпіянат свету па снукеры 2018|чэмпіянату свету 2018]] |Лагатып = |Шырыня = |Сезон = 2017/2018 |Тэрміны = 11 — 18 красавіка 2018 |Арэна = [[Англійскі інстытут спорта]] |Горад = [[Шэфілд]] |Краіна = [[Англія]] |Арганізацыя = [[Сусветная асацыяцыя прафесійнага більярда і снукера|WPBSA]] |Спонсар = |Фармат = Кваліфікацыя да рэйтынгавага турніру |Агульны прызавы фонд = |Прызавыя пераможцы = |Мінулы чэмпіён = |Пераможцы = |Фіналіст = |Лік = |Колькасць удзельнікаў = 128 |Колькасць матчаў = |Колькасць фрэймаў = |Колькасць соценных серый = |Вышэйшая серыя = <small>([[]])</small> |Мінулы турнір = [[Кваліфікацыя да чэмпіянату свету па снукеры 2017|←2017]] |Наступны турнір = [[Кваліфікацыя да чэмпіянату свету па снукеры 2019|2019→]] |СпасылкаТурнір = Чэмпіянат свету па снукеры |НазваТурнір = Кваліфікацыя да чэмпіянату свету }} '''Кваліфікацыя да [[Чэмпіянат свету па снукеры 2018|чэмпіянату свету па снукеры 2018]]''' праходзіла з 11 па 18 красавіка 2018 года ў [[Англійскі інстытут спорта|Англійскім інстытуце спорта]] у [[Шэфілд]]зе, [[Англія]]. {{Чэмпіянат свету па снукеры}} {{Снукерны сезон 2017/2018}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па снукеры 2018]] [[Катэгорыя:2018 год у снукеры]] [[Катэгорыя:Спорт у Англіі ў 2018 годзе]] [[Катэгорыя:Снукерны сезон 2017/2018]] [[Катэгорыя:Снукерныя турніры ў Англіі]] [[Катэгорыя:2018 год у Шэфілдзе]] shq6yyhi3w7lk6ygcxpv7mh6udnz3g6 10 564306 5160943 4529432 2026-07-04T13:45:59Z JerzyKundrat 174 5160943 wikitext text/x-wiki '''[[4 ліпеня]]''' : {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]]: [[Дзень Незалежнасці ЗША]] ([[1776]]) * [[372]]: [[Марцін Турскі]] пасвечаны на [[Епіскап|біскупа]]. * [[1054]]: Успышка [[Звышновая зорка|звышновай]] у [[Цялец (сузор’е)|сузор’і Цяльца]], цяпер на гэтым месцы знаходзіцца [[Крабападобная туманнасць]]. * [[1591]]: Адбыўся апошні татарскі набег на [[Масква|Маскву]]. * [[1890]]: Перапахаванне [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ў [[Кракаў|Кракаве]]. * [[1941]]: У [[Югаславія|Югаславіі]] пачалося антыфашысцкае паўстанне. * [[1941]]: Украінскія калабарацыяністы здзейснілі забойства польскіх навукоўцаў у [[Львоў|Львове]]. * [[1944]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Полацк]]. * [[1950]]: Пачало вяшчанне [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]. * [[1997]]: На [[Марс]]е пачаў працу амерыканскі зонд «[[Mars Pathfinder]]». * [[2008]]: [[Выбух у Мінску (2008)|Тэракт у Мінску]] падчас святкавання [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дня незалежнасці]]. * [[2008]]: Узноўлены авіяцыйныя зносіны паміж [[Кітай|Кітаем]] і [[Тайвань|Тайванем]]. * [[2012]]: «[[Плюшавы дэсант]]» на [[Беларусь|Беларусі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|704]] </noinclude> stcvzsi34vvdr3guwij8yxg0fh58x5h 14 564891 5161111 3167624 2026-07-05T06:18:17Z DzBar 156353 шаблон 5161111 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле стагоддзяў|Творы|1|стагоддзя}} {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Творы паводле стагоддзяў|01]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў I стагоддзі]] kmwfifwdf0nsmbhpanw22e4f3w90was 10 575699 5161127 3855771 2026-07-05T06:41:15Z DzBar 156353 5161127 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Куб |загаловак = Кінасерыя «''[[Куб (кінасерыя)|Куб]]''» |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Фільмы |спіс1 = * {{Гэта добры артыкул}} [[Куб (фільм, 1997)|Куб]] <small>(1997)</small> * [[Куб 2: Гіперкуб]] <small>(2002)</small> * [[Куб Нуль]] <small>(2004)</small> |загаловак2 = Рэмэйкі |спіс2 = * [[Куб (фільм, 2021)|Куб]] <small>(2021)</small> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінасерыі]] </noinclude> 7nm167oig00ifvfmyrpuaj1aqw0mdl9 5161128 5161127 2026-07-05T06:42:05Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5161127|5161127]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5161128 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Куб |загаловак = Кінасерыя «''[[Куб (серыя фільмаў)|Куб]]''» |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Фільмы |спіс1 = * {{Гэта добры артыкул}} [[Куб (фільм, 1997)|Куб]] <small>(1997)</small> * [[Куб 2: Гіперкуб]] <small>(2002)</small> * [[Куб Нуль]] <small>(2004)</small> |загаловак2 = Рэмэйкі |спіс2 = * [[Куб (фільм, 2021)|Куб]] <small>(2021)</small> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінасерыі]] </noinclude> ez0fcm8wjcbvu7b9k3l69nwhivwmnji 0 579693 5161171 4869139 2026-07-05T09:08:19Z DzBar 156353 5161171 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кодыма'''<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|1}} — карта Адэсаўскай вобласці</ref> ({{lang-uk|Ко́дима}}) — горад раённага значэння ў [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністрацыйны цэнтр [[Кодымскі раён|Кодымскага раёна]]. Размешчана на поўначы Адэскай вобласці ў даліне аднайменнай ракі, якая з’яўляецца прытокам [[Паўднёвы Буг|Паўднёвага Буга]]. Тэрыторыя населенага пункта складае 915 га. Горад знаходзіцца на чыгуначнай магістралі Кіеў — Адэса і мае чыгуначную станцыю. Адлегласць да Адэсы па чыгунцы складае 242 км. {{зноскі}} {{Кодымскі раён}} {{Адэская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Адэскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кодымскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1754 годзе]] f5ic1gjmsfsuguirb07nbkfdpdirig4 0 590731 5160939 4752543 2026-07-04T13:27:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160939 wikitext text/x-wiki {{Сайт | найменне сайта = КиноПоиск | камерцыйны = Так | тып сайта = База даных пра фільмы, тэлепраграмы | рэгістрацыя = Неабавязковая | уладальнік = [[Яндэкс]] | аўтар = Віталь Сяргеевіч Тацы і Дзмітрый Суханаў | дата пачатку працы = [[7 лістапада]] [[2003]] года | бягучы статус = Актыўная }} '''«КиноПо́иск»''' — найбуйнейшы рускамоўны інтэрнэт-сэрвіс пра кіно<ref>{{cite web |url=https://www.m24.ru/articles/Yandeks/15102013/27705 |title="Яндекс" купил крупнейший портал о кино "КиноПоиск" |publisher=m24.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. З 2018 года таксама даступны онлайн-кінатэатр з некалькімі тысячамі фільмаў, серыялаў, мультфільмаў, у тым ліку прэм’ерных і эксклюзіўных<ref>{{cite web |url=https://hitech.vesti.ru/article/847166/ |title=У "КиноПоиска" появился платный онлайн-кинотеатр |publisher=hitech.vesti.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. Уладальнікам праекта да кастрычніка 2013 года з’яўлялася кампанія ТАА «КиноПоиск», якой належала 60 % акцый праекта, 40 % акцый належала яе саўладальніку — французскай кампаніі ТАА ''{{нп3|Allociné||fr}}''. 15 кастрычніка 2013 года кампанія «[[Яндэкс]]» набыла «КиноПоиск»<ref>{{cite web |url = http://company.yandex.ru/press_releases/2013/1015/index.xml |title = КиноПоиск стал частью Яндекса |date = 2013-10-15 |work = Пресс-релизы |publisher = [[Яндекс]] |access-date = 2013-10-15 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/business/news/2013/10/15/n_3254317.shtml|title=«Яндекс» приобрел «Кинопоиск»|date=15.10.2013|publisher=«[[Газета.Ru]]»|access-date=2013-10-21}}</ref>. == Магчымасці == * Энцыклапедыя: сэрвіс дае інфармацыю аб кінафільмах, тэлесерыялах, у тым ліку кадры, трэйлеры, постэры, шпалеры, а таксама даныя пра асоб, звязаных з кіно- і тэлевытворчасцю: акцёраў, рэжысёраў, прадзюсараў, сцэнарыстаў, аператараў, кампазітараў, мастакаў і мантажораў. * магчымасць ставіць ацэнкі фільмам і серыялаў, дадаваць іх у спіс «чаканыя», пісаць рэцэнзіі; * купля квіткоў у кіно праз web і [[Мабільная праграма|мабільныя праграмы]]; * магчымасць глядзець фільмы і серыялы па падпісцы Яндекс. Плюс і КиноПоиск + Амедиатека; * праграма для [[Android]] і [[iOS]]; * праграма КиноПоиска для [[Smart TV]] [[LG Electronics|LG]] і [[Samsung]]; * Медыя: навіны, рэпартажы, артыкулы ад рэдактараў КиноПоиска<ref>{{cite web |url=https://www.cossa.ru/216/201851/ |title=КиноПоиск: как мы продаём билеты в кино |publisher=cossa.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://newsvideo.su/film/video/102042|title=Кино с теми, кто в теме|publisher=newsvideo.su|lang=ru|access-date=2019-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226045823/http://newsvideo.su/film/video/102042|archive-date=26 лютага 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://yandex.ru/support/kinopoisk/ |title=Частые вопросы о КиноПоиске |publisher=yandex.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. == Гісторыя сайта == Сайт быў створаны 7 лістапада [[2003 год год у кіно|2003 года]]. Заснавальнікамі сайта з’яўляюцца Віталь Тацы і Дзмітрый Суханаў<ref name="interview">{{cite web|url=http://cinema.bal-con.ru/kinopoisk_ru/|title=KinoPoisk.ru: доставляем удовольствие киноманам|publisher=cinema.bal-con.ru|date=9 октября 2007|access-date=13 июля 2009|description=Интервью с Виталием Сергеевичем Тацием|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.forbes.ru/tehnologii/tehnika-i-biznes/239172-kak-kinopoisk-stal-glavnym-kinoresursom-runeta|title=Как «Кинопоиск» стал главным киноресурсом Рунета|date=2013-05-16|author=Алексей Каменский|work=[[Forbes]]|publisher=forbes.ru|access-date=2013-05-16|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6Gm4cIejB?url=http://www.forbes.ru/tehnologii/tehnika-i-biznes/239172-kak-kinopoisk-stal-glavnym-kinoresursom-runeta|archive-date=2013-05-21}}</ref><ref>[http://subscribe.ru/archive/media.news.online.balconru/200807/16152933.html О жизни ведущих сайтов рунета из первых уст]</ref>. У канцы 2013 года «Яндэкс» абвясціў аб куплі «КиноПоиска» за $80 млн (каля 2,6 млрд рублёў на той час). Заснавальнікаў праекта Віталя Тацыя і Дзмітрыя Суханава запрасілі кансультантамі для распрацоўкі новай версіі сайта, але ў выніку паказалі толькі фінальную версію новага сайта 25 верасня праз піяр-мэнэджэра кампаніі<ref name="РБК12">''Алёна Сухаревская''. [http://www.rbc.ru/technology_and_media/12/10/2015/561bbc3b9a7947addb8b2c84 Бунт на миллионы: сколько потерял «Яндекс» на перезапуске «Кинопоиска»] «[[РБК]]», 12.10.2015</ref>. У красавіку 2016 года кiраўнiком «КиноПоиска» стаў Аляксандр Качубей<ref name="1iz5">{{cite web |url=https://www.vedomosti.ru/technology/articles/2017/05/16/689968-zriteli-odobrili |title=Зрители одобрили лишь один из пяти сериалов для ТВ-3 |publisher=vedomosti.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref><ref name="popul">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2017/02/07/kinopops/ |title=«Кинопоиск» назвал условия для создания самого популярного фильма в мире |publisher=lenta.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У лістападзе 2016 года рэдакцыю партала ўзначаліла Лізавета Сурганава<ref name="leg17">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3189156 |title=«Кинопоиск» назвал «Легенду №17» самым популярным фильмом за последние 15 лет |publisher=kommersant.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref><ref name="elsur">{{cite web |url=https://daily.afisha.ru/news/4601-zhurnalist-elizaveta-surganova-stanet-glavnym-redaktorom-kinopoiska/ |title=Журналист Елизавета Сурганова станет главным редактором «Кинопоиска» |publisher=daily.afisha.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. З 20 па 23 кастрычніка 2016 года «КиноПоиск» праводзіў форум Kinopoisk Film Market у кінатэатры «[[Акцябр (кінатэатр, Масква)|Акцябр]]», на якім праходзілі глядацкія паказы расійскіх і замежных карцін, VR-праектаў, а таксама серыі пітчынгаў і дзелавых сустрэч прадстаўнікоў кінаіндустрыі<ref>{{cite web |url=http://www.the-village.ru/village/weekend/weekend/247737-kinopoisk |title=«Кинопоиск» откроет в Москве площадку для показа фильмов и питчингов |publisher=the-village.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У студзеня 2017 года «КиноПоиск» выпусціў даследаванне расійскага кіно ў 2001—2015 гадах<ref name="leg17" /><ref>{{cite web |url=https://www.sostav.ru/publication/kinopoisk-podvel-itogi-15-let-rossijskogo-kino-25218.html |title=«КиноПоиск» подвел итоги 15 лет российского кино |publisher=sostav.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У красавіку 2017 года карыстальнікі «КиноПоиска» прымалі ўдзел у шоў ТВ-3 «Быть или не быть», а таксама галасавалі за пілоты новых серыялаў, выбіраючы які з іх будзе запушчаны ў вытворчасць<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/culture/2017/04/28/a_10649051.shtml#page1 |title=Дайте сериалу шанс |publisher=gazeta.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У студзені 2018 года «Яндэкс» дадаў магчымасць бясплатнага прагляду фільмаў на галоўнай старонцы пошукавіка, а таксама на іншых сэрвісах: «Кинопоиске», «Яндекс. Видео» і «Телепрограмме»<ref>{{cite web |url=https://vc.ru/flood/31733-yandeks-stal-besplatno-pokazyvat-filmy-na-glavnoy-stranice |title=«Яндекс» стал бесплатно показывать фильмы на главной странице |publisher=vc.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У сакавіку 2018 кіраўніком прадукта «КиноПоиска» стаў Аляксандр Дунаеўскі<ref name="filmbase">{{cite web|url=https://tjournal.ru/tv/79984-kto-napolnyaet-bazu-filmov-zachem-eksklyuzivnye-serialy-reyting-nakruchivayut-kogda-redizayn-intervyu-s-kinopoiskom|title=Кто наполняет базу фильмов? Зачем эксклюзивные сериалы? Рейтинг накручивают? Когда редизайн? Интервью с «КиноПоиском»|publisher=tjournal.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25|archive-date=25 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225223815/https://tjournal.ru/tv/79984-kto-napolnyaet-bazu-filmov-zachem-eksklyuzivnye-serialy-reyting-nakruchivayut-kogda-redizayn-intervyu-s-kinopoiskom|url-status=dead}}</ref>. У красавіку 2018 года «КиноПоиск» выпусціў праграму для тэлевізараў Samsung з функцыяй Smart TV, якая дазваляе праглядаць фільмы на ўмовах арэнды або куплі<ref>{{cite web |url=https://vc.ru/media/35770-kinopoisk-zapustil-prilozhenie-s-platnymi-filmami-dlya-smart-tv?from=yandex |title=«Кинопоиск» запустил приложение с платными фильмами для Smart TV |publisher=vc.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У траўні 2018 года на сайце «КиноПоиск» з’явілася магчымасць платнага прагляду прэм’ерных фільмаў, серыялаў, мультфільмаў<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3637054 |title=«КиноПоиск» начал продавать фильмы |publisher=kommersant.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У ліпені 2018 года прагляд фільмаў на «КиноПоиске» стаў даступны па падпісцы «Яндекс. Плюс»<ref>{{cite web |url=https://www.interfax.ru/culture/622832 |title="Яндекс" покажет сериал по Стивену Кингу "Касл-Рок" |publisher=interfax.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У лістападзе 2018 года «КиноПоиск» і анлайн-кінатэатр Amediateka запусцілі сумесную падпіску, у якую ўваходзіць доступ да серыялаў на Amediateka, да платнага кантэнту «КиноПоиска», плюс доступ да сэрвісаў Яндекс. Плюс — падпіска на Яндекс. Музыку, скідкі на Яндекс. Такси і г.д. Кошт падпіскі — 649 расійскіх рублёў у месяц<ref>{{cite web |url=https://tjournal.ru/tech/80686-kinopoisk-i-amediateka-zapustili-sovmestnuyu-podpisku-v-nee-vhodit-servis-yandeks-plyus |title=«КиноПоиск» и «Амедиатека» запустили совместную подписку. В неё входит сервис «Яндекс.Плюс» |publisher=tjournal.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vedomosti.ru/technology/news/2018/11/28/787760-yandeks-podpisku#%2Fgalleries%2F140737494272687%2Fnormal%2F6 |title=«Кинопоиск» продаст подписку на Amediateka |publisher=vedomosti.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У той жа час анлайн-кінатэатр «КиноПоиска» даступны ў рамках падпіскі на Яндекс. Плюс<ref>{{cite web |url=https://vc.ru/flood/38936-yandeks-zapustil-podpisku-yandeks-plyus-so-skidkami-na-taksi-i-drugie-servisy |title=«Яндекс» запустил подписку «Яндекс.Плюс» со скидками на такси и другие сервисы |publisher=vc.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У 2018 годзе ў анлайн-кінатэатры «КиноПоиска» былі эксклюзіўна даступныя такія серыялы як «[[Касл-Рок (тэлесерыял)|Касл-Рок]]»<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3714170 |title=Татьяна Алешичева о «Касл-Роке» по мотивам Стивена Кинга |publisher=kommersant.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>, «[[Адкрыццё ведзьмаў]]»<ref>{{cite web|url=https://www.elle.ru/celebrities/interview/mettyu-gud-igrat-vampira-eto-bezumno-interesno-id6793965|title=Мэттью Гуд: «Играть вампира — это безумно интересно»|publisher=elle.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301033410/https://www.elle.ru/celebrities/interview/mettyu-gud-igrat-vampira-eto-bezumno-interesno-id6793965/|archive-date=1 сакавіка 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/novyie-sumerki-5-prichin-nachat-smotret-serial-otkryitie-vedm-/ |title=Новые «Сумерки»: 5 причин начать смотреть сериал «Открытие ведьм» |publisher=marieclaire.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>, «[[Маніфест (тэлесерыял)|Маніфест]]»<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/culture/2018/09/24/a_11990755.shtml |title=«Скучно и похоже на «Лост»: пресса о сериале «Манифест» |publisher=gazeta.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>, «Цудоўныя Медычы»<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2018/10/26/premera-velikolepnyh-medichi-v-rossii-proshla-odnovremenno-s-mirovoj.html |title=Премьера "Великолепных Медичи" в России прошла одновременно с мировой |publisher=rg.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>, «[[Спадчына (тэлесерыял, 2018)|Спадчына]]»<ref>{{cite web|url=https://yesmagazine.ru/cinema/premera-spin-offa-dnevnikov-vampira-na-kinopoiske/|title=Премьера спин-оффа «Дневников вампира» на КиноПоиске|publisher=yesmagazine.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25|archive-date=25 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225231514/https://yesmagazine.ru/cinema/premera-spin-offa-dnevnikov-vampira-na-kinopoiske/|url-status=dead}}</ref>, «Цуд: Слёзы Мадоны»<ref>{{cite web |url=http://www.ok-magazine.ru/news/stars/85217-5-samyh-neobychnyh-roley-moniki-belluchchi |title=5 самых необычных ролей Моники Беллуччи |publisher=ok-magazine.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У 2019 спіс папоўніўся серыяламі «Сіняя Кніга», «Я — ноч» і «Цудатворцы»<ref>{{cite web |url=https://tjournal.ru/tv/87108-tj-smotrit-17-serialov-i-telefilmov-yanvarya |title=TJ смотрит: 17 сериалов и телефильмов января |publisher=tjournal.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У лістападзе 2018 гадоў ў гонар 15-годдзя партала сярод карыстальнікаў было праведзена галасаванне за найлепшыя расійскія фільмы, серыялы і за найлепшых акцёраў. Найлепшым расійскім фільмам быў названы фільм [[Юрый Анатольевіч Быкаў|Юрыя Быкава]] «[[Дурань (фільм)|Дурань]]»<ref>{{cite web |url=https://iz.ru/810575/2018-11-10/polzovateli-kinopoiska-nazvali-film-durak-luchshim-za-15-let |title=Пользователи «Кинопоиска» назвали фильм «Дурак» лучшим за 15 лет |publisher=iz.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У 2018 годзе на сайце «КиноПоиск» ўпершыню адбылася трансляцыя цырымоніі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]»<ref>{{cite web |url=https://daily.afisha.ru/news/14921-kinopoisk-provedet-translyaciyu-ceremonii-oskar/ |title=«Кинопоиск» проведет трансляцию церемонии вручения «Оскара» |publisher=daily.afisha.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. У 2019 годзе «КиноПоиск» набыў у кампаніі [[The Walt Disney Company|Disney]] эксклюзіўныя правы на паказ прэміі ў Расіі ў прамым эфіры<ref>{{cite web |url=https://daily.afisha.ru/news/23515-kinopoisk-pokazhet-oskar-v-pryamom-efire-na-angliyskom-i-russkom-yazykah/ |title=«Кинопоиск» покажет «Оскар» в прямом эфире на английском и русском языках |publisher=daily.afisha.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref>. === Рэдызайн сайта Яндэксам === 8 кастрычніка 2015 года «[[Яндэкс]]» ажыццявіў поўны рэдызайн «КиноПоиска» у стылі сэрвісаў «Яндэкса», дадаўшы [[Агрэгатар (электронная камерцыя)|агрэгатар]] [[анлайн-кінатэатр]]аў з магчымасцю прагляду платных і бясплатных фільмаў, даступных праз партнёраў сайта<ref>[http://www.rbc.ru/technology_and_media/08/10/2015/561642b69a79473b59c0183e «Яндекс» запустил агрегатор кинофильмов и сериалов] — [[РБК]]</ref> ([[ivi.ru]], [[ВГТРК]], [[TVzavr.ru|TVzavr]], [[Megogo]], «[[СТС Медиа]]», [[Rutube]] и другие)<ref name="прем"/>. Цалкам платны кантэнт падалі анлайн-кінатэатры «Аййо» і «Амедиатека». Падобнае новаўвядзенне дазволіла «Яндэксу» стварыць новую мадэль [[Манетызацыя праекта|манетызацыі]] на сайце і атрымліваць ўзнагароджанне за кожны прагляд відэа на сайце, а таксама працэнт ад аплочанай падпіскі або куплі кантэнту<ref name="прем">[http://lenta.ru/articles/2015/10/09/kinopoiskreaction/ Сорванная премьера. Перезапуск крупнейшего ресурса рунета о фильмах «Кинопоиск» вызвал бурю гнева] — [[Lenta.ru]]</ref>. У абноўленым інтэрфейсе сайта персанальныя тэчкі ў профілях карыстальнікаў, у якіх можна было заставацца спасылкі на фільмы і серыялы, былі заменены «Калекцыямі». Быў дададзены новы раздзел «Маё кіно», які дазваляе дадаваць фільмы у закладкі і групаваць іх па жанрах і цэлым шэрагу іншых катэгорый. Таксама быў зменены алгарытм рэкамендацый фільмаў да прагляду, заснаваны на тэхналогіі «Дыска» ад «Яндэкса» і ўласных распрацоўках сэрвісу<ref name="прем"/>. Пасля абнаўлення сайта акаўнт «КиноПоиска» аўтаматычна звязваўся з уліковым запісам «Яндэкса». Таму ўсе карыстальнікі рэсурсу, якія мелі профіль толькі на гэтым сайце, былі вымушаныя здзейсніць рэгістрацыю і ў сэрвісе «[[Яндекс.Паспорт]]». Пры ўваходзе на сайт зарэгістраваным карыстальнікам прапануюць прайсці працэс звязвання профіляў. Калі гэтага не зрабіць, то доступ карыстальніка да «КиноПоиску» будзе абмежаваным<ref name="прем"/>. З-за падобнай прывязкі профіляў на адкрытых персанальных старонках карыстальнікаў сайта сталі выводзіцца імёны акаўнтаў «Яндэкса», а таксама імёны карыстальнікаў, названыя ў «пашпартах» Яндэкса. У сувязі з найбольшым акцэнтам на інтэграцыю з анлайн-кінатэатрамі рэдакцыйны кантэнт у абноўленай версіі сайта перайшоў на другі план. Напрыклад, блок «Навіны кіно» знаходзіцца ў склепе сайта і змяшчае спасылкі на пасты на старонцы «КиноПоиска» у сацыяльнай сетцы «УКантакце»<ref name="прем"/>. Быў зменены алгарытм разліку рэйтынгу фільмаў, новы алгарытм стаў аддаваць перавагу фільмы, якія можна паказаць у платным доступе<ref>{{Cite web|access-date = 2015-10-23|title = Новый алгоритм расчета рейтинга «Кинопоиска» отдает предпочтение фильмам с платным просмотром. Мини-расследование|url = http://geektimes.ru/post/264466/|publisher = geektimes.ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151023060557/http://geektimes.ru/post/264466/|archivedate = 23 кастрычніка 2015|url-status = dead}}</ref>. Новы фармат і дызайн сайта быў успрыняты карыстальнікамі вельмі адмоўна. За суткі інтэрнэт-петыцыя аб вяртанні старога фармату сайта на сайце ''[[Change.org]]'' сабрала 30,000 подпісаў<ref>[https://www.change.org/p/kinopoiskru-yandex-верните-старый-кинопоиск Верните старый Кинопоиск.]</ref>. Стваральнік праекта Віталь Тацы назваў рэдызайн правалам і знішчэннем сайта<ref>[http://www.gazeta.ru/tech/news/2015/10/09/n_7752455.shtml Пользователи раскритиковали новый «КиноПоиск»] — [[Газета.Ru]]</ref>, а сузаснавальнік праекта Дзмітрый Суханаў назваў тое, што адбываецца з праектам яго «пахаваннем». Вялікая колькасць скаргаў карыстальнікаў было на знікненне амаль усіх функцый сэрвісу. У сувязі з якая з’явілася пасля рэдызайну прывязкі профіляў «КиноПоиска» да акаўнтаў на «Яндэксе» некаторыя карыстальнікі не змаглі атрымаць доступ да сваіх персанальным старонках на сайце<ref>[https://tjournal.ru/p/kinopoisk-backlash Основатели и пользователи «КиноПоиска» встретили перезапуск сайта шквалом критики — tjournal.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305063649/https://tjournal.ru/p/kinopoisk-backlash |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Пасля негатыўных і крытычных водгукаў карыстальнікаў, прадстаўнікі «Яндэкса» паабяцалі вярнуць стары варыянт дызайну сайта на іншым дамене і падтрымліваць яго да таго часу, пакуль новая версія не будзе канчаткова дапрацавана<ref>[http://lenta.ru/news/2015/10/09/oldkinopoiskback/ «Кинопоиск» вернется в старом дизайне после критики пользователей] — [[Lenta.ru]]</ref>. 12 кастрычніка 2015 года сайту па асноўным дамену быў часова (пакуль не скончыцца бэта-тэставанне новай версіі сайта) вернуты ранейшы дызайн, а новая версія сайта, якая знаходзіцца на стадыі адкрытага бэта-тэставанні, стала даступная па адрасе [http://beta.kinopoisk.ru ''http://beta.kinopoisk.ru'']. На наступны дзень кіраўнік партала «КиноПоиск» Вольга Мансурава пакінула пост па ўласным жаданні з-за няўдалага перазапуску сайта<ref>[http://tass.ru/ekonomika/2344748 Руководитель «КиноПоиска» ушла из компании после неудачного перезапуска сайта] — [[ТАСС]]</ref>. На думку кінакрытыка [[Марыя Юр'еўна Куўшынава|Марыі Куўшынавай]], капітуляцыя менеджменту «Яндэкса» перад абурэннем карыстальнікаў — важны прыклад таго, як грамадства можа кантраляваць працу карпарацый<ref>[http://vozduh.afisha.ru/cinema/novyy-i-staryy-kinopoisk-pochemu-eto-vazhno/ М. Кувшинова. Новый и старый «Кинопоиск»: почему это важно] // «Воздух-Афиша», 12.10.2015.</ref>. Яшчэ праз два дні з «Яндэкса» былі звольненыя 10 супрацоўнікаў, якія адказвалі за працу «КиноПоиска» пасля куплі яго «Яндэксам». Афіцыйная прычына — раскрыццё звестак, якія змяшчаюць камерцыйную таямніцу<ref>[http://www.vedomosti.ru/technology/articles/2015/10/15/613027-yandeks-uvolil-sotrudnikov-kinopoiska «Яндекс» уволил сотрудников «Кинопоиска»] — [[Ведомости]]</ref>. 24 снежня 2015 года ў блогу «КиноПоиска»<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-02|title = Вперед, в будущее 2|url = http://www.kinopoisk.ru/blogs/inside/post/4516/|publisher = КиноПоиск.ru}}</ref> з’явіліся даныя аб планах «Яндэкса» развіваць адначасова дзве версіі сайта ў дапаўняюць адзін аднаго, пакінуўшы на асноўным дамене «энцыклапедычную» частка праекта. ''Новы «КиноПоиск»'' («КиноПоиск+») даступны на дамене [http://plus.kinopoisk.ru/ ''http://plus.kinopoisk.ru/'']. Пачынаючы з траўня 2017 года, доступ на сайт для жыхароў Украіны зачынены ў сувязі з забаронай доступу грамадзян да яго ўладальніку — Яндэксу па ўказе ад 17 траўня аб забароне ВК, ОК, Mail.ru, і Яндэкс у гэтай краіне. === База фільмаў === Частка звестак сайта бярэцца з [[IMDB]], аднак па невядомых прычынах некаторыя фільмы з IMDB адсутнічаюць на «КиноПоиске». Для фільмаў, якія не былі дададзеныя на IMDB, часам ствараюцца старонкі з фільмамі. Карыстальнікі маюць магчымасць дадаваць новыя фільмы і акцёраў толькі пасля пацверджання мадэратара. Па стане на 15 снежня 2018 года найбольшы рэйтынг сярод мастацкіх фільмаў на сайце мае «[[Уцёкі з Шаўшэнка]]» (9.112)<ref>[https://www.kinopoisk.ru/top/navigator/m_act%5Bnum_vote%5D/1000/m_act%5Brating%5D/9.1:/m_act%5Bis_film%5D/on/order/rating/#results Навигатор по базе фильмов — Кинопоиск.]</ref>, найменшы — «[[Ўзламаць блогераў]]» (1.030)<ref>[https://www.kinopoisk.ru/top/navigator/m_act%5Bnum_vote%5D/1000/m_act%5Brating%5D/1:1.1/m_act%5Bis_film%5D/on/order/rating/#results Навигатор по базе фильмов — Кинопоиск.]</ref>.a == Кіраўніцтва == Кіраўніком «КиноПоиска» з красавіка 2016 года з’яўляецца Аляксандр Качубей<ref name="1iz5" /><ref name="popul" />. Рэдакцыю партала з лістапада 2016 года ўзначальвае Лізавета Сурганава<ref name="elsur" />. Кіраўніком прадукта «КиноПоиска» у сакавіку 2018 гады стаў Аляксандр Дунаеўскіref name="filmbase" />. == Крытыка == У снежні 2016 года ў ходзе журналісцкага расследавання, праведзенага выданнем «[[Life (интернет-издание)|Life]]», было высветлена, што рэйтынгі на сайце неаднаразова падвяргаліся накрутцы ў той ці іншы бок як пракатчыкамі фільмаў, заказваць ўзняцце рэйтынгу свайго фільма ці прыніжэнне рэйтынгу фільма-канкурэнта на так званых «біржах кантэнта», так і сеткавымі супольнасцямі, выявіць гэты факт. У прыватнасці, разглядалася прыклад замовы на біржы кантэнту станоўчага рэйтынгу для фільма «[[Землятрус (фільм, 2016)|Землятрус]]» рэжысёра [[Сарык Гарнікавіч Андрэасян|Сарыка Андрэасяна]] і ў адказ накручвання гэтаму фільму адмоўнага рэйтынгу з боку карыстальнікаў сайта «[[Пикабу]]», выявіць гэты заказ<ref>[https://life.ru/t/культура/942385/kak_prodaiotsia_i_pokupaietsia_miesto_v_rieitinghie_kinopoiska Как продаётся и покупается место в рейтинге «Кинопоиска».] — [[Life (интернет-издание)|Life]]</ref>. == Рэйтынг == «КиноПоиск» ўваходзіць у топ-25 самых наведвальных пляцовак рунэта, месячная аўдыторыя сэрвісу складае больш за 10 мільёнаў чалавек<ref>{{cite web |url=https://radar.yandex.ru/top_list?month=2018-12 |title=Топ интернет-проектов в России |publisher=radar.yandex.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stat.yandex.ru/Russia/Kinopoisk?view=table|title=Яндекс Статистика: Сервис КиноПоиск|publisher=stat.yandex.ru|lang=ru|access-date=2019-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225223805/https://stat.yandex.ru/Russia/Kinopoisk?view=table|archive-date=25 лютага 2019|url-status=dead}}</ref>. Аўдыторыя «КиноПоиска» — карыстальнікі з розных сацыяльных і ўзроставых груп. Гэта пераважна жыхары буйных гарадоў ва ўзросце ад 25 да 34 гадоў, 54 % — мужчыны<ref name="example3">[https://yandex.ru/adv/products/display/kinopoiskmedia Кинопоиск — Рекламные продукты Яндекса]</ref>. Паводле рэйтынгу кампаніі «[[Alexa Internet]]», па стане на 15 снежня 2018 года «КиноПоиск» займае 278-е месца ў агульным рэйтынгу папулярнасці вэб-сайтаў і 15-е месца ў Расіі<ref>{{cite web|url=http://www.alexa.com/siteinfo/kinopoisk.ru|title=kinopoisk.ru|publisher=[[Alexa Internet]]|lang=en|access-date=2015-01-07|atchiveurl=https://archive.today/20160106112418/http://www.alexa.com/siteinfo/kinopoisk.ru|atchivedate=2016-01-06|archive-url=https://archive.today/20160106112418/http://www.alexa.com/siteinfo/kinopoisk.ru|archive-date=6 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. Па даных ''[[SimilarWeb]]'', па стане на 15 снежня 2017 года «КиноПоиск» займае 475-е месца ў свеце і 31-е ў Расіі па наведвальнасці, яго сайт мае 93 млн наведванняў у месяц. Пры гэтым сярод сайтаў, прысвечаных фільмам, ён займае па гэтым паказчыку 2-е месца ў свеце, саступаючы толькі парталу ''[[IMDb]]''<ref>[https://www.similarweb.com/website/kinopoisk.ru Analytics Stats kinopoisk.ru]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kinopoisk.ru Сайт праекта «КиноПоиск»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Базы даных фільмаў у Інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Рунэт]] [[Катэгорыя:Кінасайты]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Яндэкс]] gpwpvtv1x3vz0pxkbnikp2de2yugeyg 0 592472 5160989 4989175 2026-07-04T17:29:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160989 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом | Назва = Kolier Jakoha Niama | Тып = Студыйны альбом | Аўтар = [[TonqiXod]] | Вокладка = Колер, якога няма (вокладка).jpg | Выдадзены = [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] | Запісаны = 2017 | Стыль = [[арт-рок]] | Працягласць = | Мова = [[беларуская мова|беларуская]] | Лэйбл = [[34mag|Пяршак]] | Прадзюсар = | Храналогія = | Рэцэнзіі = | Папярэдні альбом = ''«[[Pradmova]]»'' <br> (2015) | Гэты альбом = '''''«Колер, якога няма»''''' <br> (2017) | Наступны альбом = '''' | Іншае = }} '''«Kolier Jakoha Niama»''' — другі студыйны [[музычны альбом]] [[Беларусь|беларускага]] гурта «[[TonqiXod]]», выдадзены 15 чэрвеня [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года<ref>{{cite web|url = http://www.experty.by/content/tonqixod-koler-yakoga-nyama-audye|title = Tonqixod «Колер, якога няма» (+аўдыё)|publisher = experty.by|access-date = 2019-03-24}}</ref>,<ref>{{cite web|url = https://34mag.net/piarshak/releases/tonqixod-koler-yakoga-nyama|title = Колер якога няма. TonqiXod|publisher = [[34mag]]|access-date = 2019-03-24}}</ref>,<ref>{{cite web|url = http://tuzinfm.by/performer/mp3/3906/koler-jakoha-niama.html|title = TonqiXod. Дафарбуй сам|date = 19.06.2017|publisher = «[[Тузін Гітоў]]»|access-date = 2019-03-24|archive-date = 24 сакавіка 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190324170956/http://tuzinfm.by/performer/mp3/3906/koler-jakoha-niama.html|url-status = dead}}</ref>. == Змест == Аўтарства тэкстаў: [[Уладзімір Лянкевіч]], аўтарства музыкі: Максім Субач. {{tracklist | writing_credits = yes | collapsed = no | title1 = Прадмова | writer1 =«TonqiXod» | length1 = 7:03 | title2 = Дзе твой брат | writer2 = «TonqiXod» | length2 = 6:38 | title3 = Песня пра Балота | writer3 = «TonqiXod» | length3 = 8:16 | title4 = Лямант | writer4 = «TonqiXod» | length4 = 5:02 | title5 = Камняпад | writer5 = «TonqiXod» | length5 = 3:15 | title6 = Лагодны звер | writer6 = «TonqiXod» | length6 = 5:47 | title7 = Мінсктранс | writer7 = «TonqiXod» | length7 = 6:17 | title8 = Заратуштра | writer8 = «TonqiXod» | length8 = 9:29 | total_length = }} == Удзельнікі == ===Асноўны склад=== * Максім Субач — [[вакал]], [[клавішнік|клавішныя]], [[мандаліна]] * Андрэй Аляксеенка — [[барабан]]ы * [[Уладзімір Лянкевіч]] — вакал, [[гітара]], [[бас-гітара|бас]]<ref>{{cite web|url = https://tonqixod.bandcamp.com/album/kolier-jakoha-niama|title = Kolier jakoha niama by TonqiXod |publisher = bandcamp.com|access-date = 2025-05-03}}</ref> ===Іншыя ўдзельнікі=== *Віталь Эпаў – [[фагот]] (1,2,8) *Вольга Бяляева – вакал (4) *Настасся Папова – [[скрыпка]] (6) *Фрыд Самотны – [[саксафон]] (8) *Віктар Сямашка – [[флейта]] (4,5) *Канстанцін Пыжоў (1–3,7,8) і Павел Сініла (4–6) – звядзенне *Павел Сініла – майстарынг<ref>{{cite web|url = https://www.experty.by/content/tonqixod-koler-yakoga-nyama-audye|title = Tonqixod «Колер, якога няма» (+аўдыё) |publisher = experty.by|access-date = 2025-05-03}}</ref> ==Водгукі крытыкаў== {{Цытата|«Завышаныя спадзяванні, неспраўджаныя надзеі, расчараванне – усё гэта спадарожнікі другога альбома для гурта, стрэліўшага дюбютнікам у яблычак. І, пэўна, "Колер якога няма" таксама расчаруе кагосьці, але галоўнае, што Tonqixod засталіся вернымі сабе, а іхняя музыка – свабоднай ад шаблонаў. Гульня працягвае весціся на полі арт-рока, але гурту ўдалося стварыць настолькі ўласнае прачытанне гэтага жанру, што параўноўваць з нечым іншым не выпадае. Праз усе творы праходзіць вобраз чалавека-пясчынкі, што трапляе ў вір стыхіі. Безумоўны пік альбома – "Песня пра балота", што сама, бы багна, зацягвае слухача ў сваю пастку. І адчуваеш сябе казюлькай, што сустракаецца з нечым грандыёзным. Альбом-шэдэўр, не пабаюся гэтага слова».|аўтар=Ягор Цывілька для партала [[Experty.by]]<ref>{{cite web| url = https://www.experty.by/content/tonqixod-koler-yakoga-nyama-audye| title = Tonqixod «Колер, якога няма» (+аўдыё). Mеркаванні штатных экспертаў|publisher =experty.by| accessdate = 2025-05-03}}</ref>}} {{Цытата|«Новы дыск Tonqixod пачынаецца акурат у тым пункце, дзе скончыўся мінулы: песня "Прадмова" – стрыечны брат "Галасоў", страчаны загалоўны трэк дэбютнага альбома. І чакаеш ужо, што зараз зноўку пачнем сыпаць горы – але не, цяпер усё не так, горы разбураюцца і сыплюць камянямі, а дрэвы ядуць плады суседніх дрэў. Змяніўся настрой: калі першы дыск гурта выглядаў своеасаблівым падарожжам у часе, то "Колер" хутчэй вывучае ландшафты свядомасці. Змяніўся і гук: асобныя партыі атрымалі больш выразнасці, гітара перацягнула ў клавіш значную частку коўдры, сам дыяпазон гукаў стаў шырэйшым, нават больш агрэсіўным. І нічога лішняга: да месца і лагодны акустычны "Звер", і вялікі нябёсны рэверанс Pink Floyd, і трансавы інструментал, і магутны "Заратуштра" з прывітаннямі King Crimson. Амаль дасканалы дыск. Можна паўшчуваць гурт: маўляў, такое запісвалі 40 год таму; але гэты альбом будзе гучаць добра і яшчэ праз 40».|аўтар=Мікалай Янкойць для Experty.by<ref>{{cite web| url = https://www.experty.by/content/tonqixod-koler-yakoga-nyama-audye| title = Tonqixod «Колер, якога няма» (+аўдыё). Mеркаванні штатных экспертаў|publisher =experty.by| accessdate = 2025-05-03}}</ref>}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://soundcloud.com/34magnet/sets/tonqixod-koler-yakoga-nyama «Kolier jakoha niama»] на [[SoundCloud]] * [https://tonqixod.bandcamp.com/album/kolier-jakoha-niama «Kolier jakoha niama» на Bandcamp] * [https://www.youtube.com/watch?v=iV8B9sVT2g0 «Kolier jakoha niama» на канале «TonqiXod»] {{TonqiXod}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы гурта «TonqiXod»]] [[Катэгорыя:Альбомы 2017 года]] [[Катэгорыя:Музычныя альбомы Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя альбомы Беларусі|TonqiXod]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле аўтараў|TonqiXod]] 4z5kwwt4jtin012hw1fi39a62eaq4al 0 610661 5161028 5133794 2026-07-04T23:01:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161028 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = {{bt-bellat|Крапінец звычайны|Polygala vulgaris}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Polygala |author = [[L.]], 1753<ref>[[Sp. Pl.]] [http://www.biodiversitylibrary.org/page/358722#page/143/mode/1up 2: 701. 1753]</ref> |syn = * {{btname|Acanthocladus|[[Klotzsch]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[Hassk.]]}} * {{btname|Badiera|[[DC.]]}} * {{btname|Phlebotaenia|[[Griseb.]]}} |typus = |children name = Віды |children = [[#Віды|Гл. тэкст]] |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Polygala |grin = 9707 }} [[Файл:Polygala_chamaebuxus_IP0805024.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala chamaebuxus}}]] [[Файл:Polygala_amara_a1.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala amara}}]] [[Файл:Bog_Batchelors_Button_(5385569343).jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala lutea}}]] [[Файл:Polygala_macradenia_var_macradenia_7.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala macradenia{{!}}Polygala macradenia var. macradenia}}]] [[Файл:Polygala_japonica_6.JPG|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala japonica}}]] [[Файл:Gaywings.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala paucifolia}}]] [[Файл:Polygalanana.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala nana}}]] [[Файл:Flickr_-_João_de_Deus_Medeiros_-_Polygala_poaya.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala poaya}}]] '''Крапінец'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|100}}</ref> (''Polýgala'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Крапінцовыя|Polygalaceae}}. Крапінец расце амаль ва ўсіх ўмераных і цёплых [[клімат]]ычных зонах<ref name=jeps>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=39031 ''Polygala''.] The Jepson eFlora 2013.</ref>. == Назва == Назва роду ''Polygala'' паходзіць ад старажытнагрэчаскага {{lang-el|πολύς}} + {{lang-el|γάλα}} — «шмат малака», лічылася, што расліна здольна павялічыць надоі малака ў буйной рагатай жывёлы<ref name=AZPLA>{{cite book|last=Coombes|first=A. J.|title=The A to Z of Plant Names|year=2012|publisher=Timber Press|location=USA|isbn=9781604691962|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/312 312]|url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/312}}</ref>. == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Трава|травы]], [[паўкуст]]ы або [[куст]]ы. [[Чашачка]] пяцілісточкавая, пасля адцвітання застаецца пры [[Плод|плодзе]]. Два ўнутраных [[Чашалісцік|чашалісцікі]] (крылцы) буйней іншых і ярка афарбаваныя. [[Пялёстак|Пялёсткаў]] ад трох да пяці, зрослых у рознай ступені. Плод — [[каробачка]], сціснутая з бакоў, зваротнасэрцападобная. [[Насенне]] з зубчастым прынасеннікам, вярхушка яго выгнутая, пашыраная, звычайна падзеленая на дзве няроўныя лопасці; [[завязь]] верхняя, двухгнёздавая, у кожным гняздзе развіваецца па адной насеніне. == Віды == Род ўключае віды<ref name=usda>[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=POLYG ''Polygala''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160421155645/http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=POLYG |date=21 красавіка 2016 }} North American species. USDA PLANTS.</ref><ref>[http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126390 ''Polygala'': list of species.] Flora of China.</ref><ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?9707 GRIN Species Records of ''Polygala''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001206183500/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?9707 |date=6 грудень 2000 }} Germplasm Resources Information Network (GRIN).</ref><ref>[https://florabase.dpaw.wa.gov.au/search/advanced?genus=polygala ''Polygala''.] FloraBase. Western Australian Herbarium.</ref><ref>[http://bie.ala.org.au/species/POLYGALA#tab_classification ''Polygala''.] Atlas of Living Australia.</ref><ref>[http://redlist.sanbi.org/genus.php?genus=3614 ''Polygala''.] Red List of South African Plants. SANBI.</ref>: {{Кал}} * {{bt-latbel|Polygala acanthoclada|}} * {{bt-latbel|Polygala africana|}} * {{bt-latbel|Polygala alba|}} * {{bt-latbel|Polygala alpestris|}} * {{bt-latbel|Polygala amara|}} * {{bt-latbel|Polygala amarella|Крапінец горкі|Крапінец горкі{{!}}Крапінец гаркаваты}} * {{bt-latbel|Polygala ambigua|}} * {{bt-latbel|Polygala apopetala|}} * {{bt-latbel|Polygala arillata|}} * {{bt-latbel|Polygala arvensis|}} * {{bt-latbel|Polygala asbestina|}} * {{bt-latbel|Polygala balduinii|}} * {{bt-latbel|Polygala barbeyana|}} * {{bt-latbel|Polygala bifoliata|}} * {{bt-latbel|Polygala boykinii|}} * {{bt-latbel|Polygala brevifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala butyracea|}} * {{bt-latbel|Polygala calcarea|}} * {{bt-latbel|Polygala californica|}} * {{bt-latbel|Polygala canaliculata|}} * {{bt-latbel|Polygala chamaebuxus|}} * {{bt-latbel|Polygala chapmanii|}} * {{bt-latbel|Polygala chinensis|}} * {{bt-latbel|Polygala comosa|Крапінец чубаты|Крапінец чубаты{{!}}Вераднік|Малыя козлікі|Шчэпа}} * {{bt-latbel|Polygala cornuta|}} * {{bt-latbel|Polygala cowellii|}} * {{bt-latbel|Polygala crassitesta|}} * {{bt-latbel|Polygala crenata|}} * {{bt-latbel|Polygala crotalarioides|}} * {{bt-latbel|Polygala crucianelloides|}} * {{bt-latbel|Polygala cruciata|}} * {{bt-latbel|Polygala curtissii|}} * {{bt-latbel|Polygala cymosa|}} * {{bt-latbel|Polygala dasyphylla|}} * {{bt-latbel|Polygala eriocephala|}} * {{bt-latbel|Polygala erubescens|}} * {{bt-latbel|Polygala exsquarrosa|}} * {{bt-latbel|Polygala floribunda|}} * {{bt-latbel|Polygala fruticosa|}} * {{bt-latbel|Polygala gerrardii|}} * {{bt-latbel|Polygala glandulosa|}} * {{bt-latbel|Polygala glochidiata|}} * {{bt-latbel|Polygala grandiflora|}} * {{bt-latbel|Polygala hecatantha|}} * {{bt-latbel|Polygala hemipterocarpa|}} * {{bt-latbel|Polygala heterorhyncha|}} * {{bt-latbel|Polygala hookeri|}} * {{bt-latbel|Polygala hottentotta|}} * {{bt-latbel|Polygala incarnata|}} * {{bt-latbel|Polygala intermontana|}} * {{bt-latbel|Polygala japonica|}} * {{bt-latbel|Polygala karensium|}} * {{bt-latbel|Polygala klotzschii|}} * {{bt-latbel|Polygala langebergensis|}} * {{bt-latbel|Polygala lasiosepala|}} * {{bt-latbel|Polygala leptocaulis|}} * {{bt-latbel|Polygala leptostachys|}} * {{bt-latbel|Polygala lewtonii|}} * {{bt-latbel|Polygala linariifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala lindheimeri|}} * {{bt-latbel|Polygala longicaulis|}} * {{bt-latbel|Polygala longifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala lutea|}} * {{bt-latbel|Polygala macowaniana|}} * {{bt-latbel|Polygala macradenia|}} * {{bt-latbel|Polygala major|}} * {{bt-latbel|Polygala maravillasensis|}} * {{bt-latbel|Polygala mariana|}} * {{bt-latbel|Polygala microphylla|}} * {{bt-latbel|Polygala monspeliaca|}} * {{bt-latbel|Polygala mossii|}} * {{bt-latbel|Polygala myrtifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala nana|}} * {{bt-latbel|Polygala nicaeensis|}} * {{bt-latbel|Polygala nitida|}} * {{bt-latbel|Polygala nudata|}} * {{bt-latbel|Polygala nuttallii|}} * {{bt-latbel|Polygala obscura|}} * {{bt-latbel|Polygala ohlendorfiana|}} * {{bt-latbel|Polygala ovatifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala palmeri|}} * {{bt-latbel|Polygala paniculata|}} * {{bt-latbel|Polygala paucifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala penaea|}} * {{bt-latbel|Polygala persicariifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala piliophora|}} * {{bt-latbel|Polygala planellasii|}} * {{bt-latbel|Polygala podolica|}} * {{bt-latbel|Polygala polifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala polygama|}} * {{bt-latbel|Polygala pottebergensis|}} * {{bt-latbel|Polygala pungens|}} * {{bt-latbel|Polygala ramosa|}} * {{bt-latbel|Polygala rectipilis|}} * {{bt-latbel|Polygala rehmannii|}} * {{bt-latbel|Polygala rimulicola|}} * {{bt-latbel|Polygala rugelii|}} * {{bt-latbel|Polygala rupestris|}} * {{bt-latbel|Polygala rusbyi|}} * {{bt-latbel|Polygala sanguinea|}} * {{bt-latbel|Polygala scabra|}} * {{bt-latbel|Polygala scoparioides|}} * {{bt-latbel|Polygala sekhukhuniensis|}} * {{bt-latbel|Polygala senega|}} * {{bt-latbel|Polygala serpentaria|}} * {{bt-latbel|Polygala serpyllifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala setacea|}} * {{bt-latbel|Polygala sibirica|}} * {{bt-latbel|Polygala smallii|}} * {{bt-latbel|Polygala subspinosa|}} * {{bt-latbel|Polygala succulenta|}} * {{bt-latbel|Polygala tatarinowii|}} * {{bt-latbel|Polygala tenuifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala tepperi|}} * {{bt-latbel|Polygala teretifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala triflora|}} * {{bt-latbel|Polygala umbellata|}} * {{bt-latbel|Polygala vayredae|}} * {{bt-latbel|Polygala venenosa|}} * {{bt-latbel|Polygala verticillata|}} * {{bt-latbel|Polygala violacea|}} * {{bt-latbel|Polygala virgata|}} * {{bt-latbel|Polygala vulgaris|Крапінец звычайны|Зязюльчыны ручнікі|Надсаднік}} {{Тып}} * {{bt-latbel|Polygala watsonii|}} * {{bt-latbel|Polygala wattersii|}} {{Канец кал}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|''Лярскі А. М.'' Крапінец}} — С. 63. * Определитель высших растений Украины / Акад. наук Украинской ССР; Ин-т ботаники им. Н. Г. Холодного; Редкол.: Ю. Н. Прокудин, Д. Н. Доброчаева, Б. В. Заверуха, В. И. Чопик; Авт.: М. И. Котов, Ю. Н. Прокудин, А. И. Барбарич и др. — 2-е изд., стереот., с незначительными доп. и исправлениями. — К. : Фитосоциоцентр, 1999. — 548 с. — ISBN 966-7459-18-7. == Спасылкі == * {{Плантарыум|44151|Истод — род Polygala}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG ''Крапінец'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130523082745/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG |date=23 мая 2013 }}{{Ref-en}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Polygalaceae/Polygala/ Polygala]{{Ref-en}} // [[The Plant List]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крапінец| ]] s9eo40txotxehc4h8uugm22ax43297p 0 616846 5161210 5059399 2026-07-05T11:35:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161210 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cuerdale_hoard_viking_silver_british_museum.JPG|250px|справа|міні|Сярэбраныя прадметы з Куэрдэльскага скарбу ў калекцыі [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]]] '''Куэрдэльскі скарб''' ([[Англійская мова|англ.]] &#x20;Cuerdale Hoard) — самы вялікі з калі-небудзь знойдзеных [[Скарб|скарбаў]] на Брытанскіх астравах. Складаецца з больш чым 8600 прадметаў, у тым ліку {{нп3|Срэбныя манеты|срэбных манет|ru|Серебряные монеты}} (каля 7000 шт.), англійскіх і часоў [[Каралінгі|Каралінгаў]], ювелірных вырабаў, зліткаў. Быў знойдзены 15 мая [[1840]] года на паўднёвым беразе ў лукавіне ракі [[Рыбл]], недалёка ад горада [[Прэстан]] ([[Ланкашыр]], [[Англія]]) групай рабочых, якія рамантавалі набярэжную ракі. Практычна цалкам быў канфіскаваны паліцыяй. Лічыцца, што быў закапаны паміж 903 і 910 гадамі н.э., неўзабаве пасля таго, як [[вікінгі]] былі выгнаныя з [[Дублін]]а ў [[902|902 годзе]]. На думку шэрагу навукоўцаў скарб належаў аднаму з іх. Скарб быў адпраўлены ў [[Брытанскі музей]] у 1840 годзе. Цікавы геаграфіяй прадметаў, якія ўваходзяць у яго. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ulfdalir.ru/culture/3181 Куэрдэльская скарбніца], ulfdalir.ru * [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/vikings/cuerdale_01.shtml The Cuerdale Hoard], BBC History(англ.)&nbsp; * [https://web.archive.org/web/20180308205710/http://britisharchaeology.ashmus.ox.ac.uk/highlights/cuerdale-hoard.html Cuerdale Hoard], British Archaeology at the Ashmolean Museum(англ.)&nbsp; * [https://web.archive.org/web/20110725015810/http://anglosaxondiscovery.ashmolean.org/vikings/viking-trade.html Viking Life-Trade], anglosaxondiscovery.ashmolean.org(англ.)&nbsp; * [http://www.englishmonarchs.co.uk/vikings_12.html The Cuerdale Hoard], English Monarchs(англ.)&nbsp; * [http://www.gettyimages.com/photos/cuerdale-hoard?excludenudity=true&sort=mostpopular&mediatype=photography&phrase=cuerdale%20hoard Cuerdale Hoard Pictures and Images]{{Недаступная спасылка}}, gettyimages {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалогія ў Англіі]] [[Катэгорыя:Брытанскі музей]] [[Катэгорыя:Скарбы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:1840 год у Еўропе]] 4zump3rigxr4pj87rhublea0n4n26gn 0 617165 5161098 3459997 2026-07-05T05:49:13Z DenisBorum 139498 дапаўненне 5161098 wikitext text/x-wiki '''Алмалы''' — тапонім, станцыя метро. == Азербайджан == * [[Алмалы (Хаджалінскі раён)]] == Казахстан == * [[Алмалы (Атыраўская вобласць)]] * [[Алмалы (Кызылардзінская вобласць)]] * [[Алмалы (Усходне-Казахстанская вобласць)]] === Станцыя метро === * [[Алмалы (станцыя метро)]] {{неадназначнасць}} jijfssl074weorjbtvdobqmsrxm164a 0 617317 5161067 4565844 2026-07-05T03:32:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161067 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Veronica hederifolia.2006-04-16.1.uellue.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд квітнеючай расліны | regnum = Расліны | parent = Veronica | rang = Від | latin = Veronica hederifolia | author = [[Steven]] | syn = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Veronica hederifolia | commons = Category:Veronica hederifolia | iucn = | grin = 316861 }} '''Крынічнік плюшчалісты'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|139}}</ref> (''Veronica hederifolia'')<ref>{{Cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?316861|title=Veronica hederifolia на сайті GRIN|accessdate=4 червень 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010095625/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?316861|archivedate=10 кастрычніка 2012}}</ref>&nbsp;— [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая]] [[Трава|травяністая расліна]], [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|Крынічнік|Veronica}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{Bt-bellat|Трыпутнікавыя|Plantaginaceae}}. [[Лекавыя расліны|Лекавая расліна]]. == Батанічнае апісанне == [[Сцябло]] ляжачае або прыпаднятае, ля аснавання вельмі галінастае, 10-30&nbsp;см вышынёй, з доўгімі бакавымі парасткамі. [[Ліст|Лісце]] круглявае, чарашковае, пры аснаванні трохі сэрцападобнае, спераду&nbsp;— з 3-5 (7) з лопасцямі. Кветкі няправільныя, двухполыя, бэзавыя або сінія, адзінкавыя, у пазухах лісця; [[Кветка|вяночак]] карацей [[Чашачка|чашачкі]]. [[Плод]]&nbsp;— [[каробачка]]. Цвіце ў красавіку&nbsp;— чэрвені. == Распаўсюджанне == Від распаўсюджаны ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыцы]] і ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Ва Украіне сустракаецца паўсюдна, акрамя [[Карпаты|Карпат]], расце на камяністых схілах, у зарасніках кустоў, у садах, каля дарог. == Таксанамія == Від '''Крынічнік плюшчалісты''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Крынічнік|Veronica}} сямейства {{bt-bellat|Трыпутнікавыя|Plantaginaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Ясноткакветныя|Lamiales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Ясноткакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 21 сямейства (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c2=сямейства '''[[Трыпутнікавыя]]''' |d1=род '''[[Крынічнік]]''' |d2=яшчэ 90 родаў |e1=яшчэ ад 300 да 500 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">від <br />'''Крынічнік&nbsp;плюшчалісты''' |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} {{зноскі}} == Літаратура == * Определитель высших растений Украины / Акад. наук Украинской ССР; Ин-т ботаники им. Н. Г. Холодного; Редкол.: Ю. Н. Прокудин, Д. Н. Доброчаева, Б. В. Заверуха, В. И. Чопик; Авт.: М. И. Котов, Ю. Н. Прокудин, А. И. Барбарич и др. — 2-е изд., стереот., с незначительными доп. и исправлениями. — К. : Фитосоциоцентр, 1999. — 548 с. — <nowiki>ISBN 966-7459-18-7</nowiki>.{{Ref-ru}} == Спасылкі == * [http://agroscience.com.ua/herba/veronika-plyuscholysta-veronica-hederifolia-l Вероніка плющолиста (Veronica hederifolia L.)] //Аграрна енциклопедія * [http://decor-garden.com.ua/sornyaki/veronika.php.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191005170746/http://decor-garden.com.ua/sornyaki/veronika.php.htm |date=5 кастрычніка 2019 }} Крынічнік плюшчалісты (Veronica hederifolia L.)] * [http://dna.com.ua/4032-veronka-plyuscholista.html Крынічнік плюшчалісты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191005170744/http://dna.com.ua/4032-veronka-plyuscholista.html |date=5 кастрычніка 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Крынічнік]] ak89wokjbtpqqslq5o9u8j2ke5rak03 0 625438 5161007 4581585 2026-07-04T20:41:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161007 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Корага <br /> (ಕೊರಗ) | image = [[Выява:Koragajja 2.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 17000 | popplace = [[Карнатака]], [[Керала]] | langs = корага | rels = [[індуізм]] | related = [[тулу]] }} '''Ко́рага''' (саманазва: ಕೊರಗ) — [[племя]]нная і [[каста|каставая]] супольнасць на поўдні [[Індыя|Індыі]]. Насяляе штаты [[Карнатака]] і [[Керала]]. Агульная колькасць (2019 г.) - 17 000 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/17267/IN Koracha, tribal in India]</ref> == Паходжанне == Корага з'яўляюцца [[Абарыгены|абарыгенамі]] паўднёвай [[Індыя|Індыі]], інтэграванымі ў [[індуізм|індуісцкую]] супольнасць. Згодна з паданнямі, раней насялялі [[Заходнія Гаты]], але ў [[15 стагоддзе|XV]] ст. на чале з правадыром Хубашыка заваявалі частку ўзбярэжжа [[Карнатака|Карнатакі]]. Суседзі лічаць корага нашчадкамі ад [[шлюб]]у жанчыны-[[брахманы|брахмана]] і мужчыны-[[шудры]]. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. корага знаходзіліся ў [[прыгонніцтва|прыгоннай]] залежнасці ад [[храм]]авых гаспадарак, дзе выконвалі абавязкі земляробаў і прыбіральшчыкаў, удзельнічалі ў рэлігійных [[свята]]х у якасці [[барабан]]шчыкаў. == Асаблівасці культуры == У мінулым корага насялялі [[лес|лясныя]] раёны. Ізаляванасць населеных імі месцаў прывяла да фарміравання субэтнічных груп з асобнымі назвамі. Іх галоўнымі заняткамі былі [[збіральніцтва]], пляценне [[кошык]]аў, абслугоўванне вясковых [[свята|свят]] у якасці [[барабан]]шчыкаў і прыбіральшчыкаў, за што яны мелі права на збор рэшткаў ежы і рэчаў. Абарона лясоў ад вырубкі з боку дзяржавы прывяла да перасялення корага ў калоніі на ўскраінах звычайных вёсак і гарадоў. Яны атрымалі невялікія надзелы зямлі для [[земляробства]], якім займаюцца пераважна жанчыны. Мужчыны працуюць наёмнымі рабочымі, плятуць кошыкі. Сярод іх захоўваецца нізкі ўзровень [[граматнасць|пісьменнасці]] і ўзроўню жыцця. Паселішчы корага маюць раскіданую планіроўку. Традыцыйныя хаціны ''копа'' ў мінулым будаваліся з [[бамбук]]у і падзяляліся на 3 часткі для жытла, гаспадарчых патрэб і асаблівай жаночай прастары для [[Менструацыя|менструацый]] і народзін дзяцей. Корага не прытрымліваюцца [[вегетарыянства]]. Пашырана ўжыванне [[мяса]] палай жывёлы і [[Алкагольныя напоі|алкагольных напояў]]. Для корага характэрны адлік сваяцтва па матчынай лініі. [[Шлюб]]ы заключаюцца па дамоўленасці. Дзве траціны [[сям'я|сем'яў]] малыя нуклеарныя. Астатнія вялікія пашыраныя. Цкаванне з боку суседзяў прывяло да фарміравання руху корага за свае правы. У [[Махараштра|Махараштры]] былі забаронены практыкі прыніжэння корага астатнімі абшчыннікамі. Корага вядомы як [[музыка|музыканты]] і [[песня|спевакі]]. Вядомы [[верш]]ы і [[гісторыя|гістарычныя]] паданні, запісаныя на [[мова|мове]] корага ў першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. == Мова == Родная [[мова]] корага разам з мовай [[тулу]] адносіцца да асобнай паўднёвай галіны [[дравідыйскія мовы|дравідыйскіх моў]]. Падзяляецца на 4 [[дыялект]]ы, прычым дыялект ''муду корага'' ў [[Керала|Керале]] моцна адрозніваецца ад дыялектаў [[Карнатака|Карнатакі]]<ref>[http://dbpedia.org/page/Koraga_language About: Koraga language]</ref>. [[Пісьмо]]васць на аснове знакаў [[Канада (мова)|канада]]. == Рэлігія == Асноўная [[рэлігія]] — [[індуізм]], які ўвабраў у сябе традыцыйныя племянныя вераванні ў [[бог|багоў]] і духаў. Вышэйшай істотай для шанавання лічыцца бог ''Корага Танія''. У корага ёсць асобныя месцы для рэлігійных [[рытуал]]аў, у тым ліку знутры жытла. Астатнія індуісты вылучаюць іх у асобную [[каста|касту]] з нізкім статусам. З-за веры ў асаблівыя [[магія|магічныя]] здольнасці корага ў мінулым іх не пускалі ўнутр індуісцкіх [[храм]]аў, хаця часам пыталі блаславіць дзяцей ці выкарыстаць сваю магічную сілу інакш на карысць людзям. Корага таксама прымалі ўдзел у рэлігійных [[свята]]х у якасці [[барабан]]шчыкаў. У нашы дні абмежаванні ў рэлігійнай практыцы разглядаюцца як дыскрымінацыя, аднак пакуль сустракаюцца ў пабытовым жыцці. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.firstpost.com/india/adivasis-and-the-indian-state-karnatakas-koraga-tribe-battles-centuries-old-discriminatory-practice-official-inaction-adds-to-woes-7371531.html Adivasis and the Indian State: Karnataka's Koraga tribe battles centuries-old discriminatory practice; official inaction adds to woes] * [https://www.deccanherald.com/content/472625/koraga-community-has-been-victim.html Koraga community has been a victim of globalisation] * [http://www.iosrjournals.org/iosr-jhss/papers/Vol8-issue4/A0840105.pdf?id=6066 Nalinam M., Depopulation of Koraga Tribes in South India] * [http://www.ijims.com/uploads/fb9cb4c7e7e3010e0b5529ashwani.pdf Socio-Economic Status among Koraga Tribe of Udupi District] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180421102932/http://www.ijims.com/uploads/fb9cb4c7e7e3010e0b5529ashwani.pdf |date=21 красавіка 2018 }} * [https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/21338/12/7%20-%20chapter%20i.pdf Shodhganga] [[Катэгорыя:Народы Індыі]] [[Катэгорыя:Дравідыйскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Касты]] 73l3hmq8lbr8bpa1ukwqrq56uwchjkj 0 630746 5161093 3687840 2026-07-05T05:32:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161093 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Хачатранц}} '''Ксенія Кірылаўна Хачатранц''' (нар. {{ДН|2|04|1938}}, г. [[Растоў-на-Доне]], [[РСФСР]]) — беларускі [[архітэктар]] і [[тэарэтык архітэктуры]]. [[Кандыдат архітэктуры]] ([[1968]]), [[прафесар]] ([[2001]]). == Біяграфія == Нарадзілася [[2 красавіка]] [[1938]] года ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] ў сям’і інжынера-будаўніка [[Ірына Татэосаўна Хачатранц|Ірыны Хачатранц]]. [[7 жніўня]] [[1947]] года разам з маці і бабуляй прыехала з [[Рубцоўск]]а ў [[Мінск]]. У Беларусь яны прыбылі з Алтая разам з яшчэ 8 сем’ямі ў двух таварных вагонах, дарога заняла 31 дзень. Пасялілі іх у недабудаваным цэху [[МТЗ]], у бытоўках падлог і перагародак, сям’і адна ад адной аддзялялася прасцінамі на вяроўках<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=42189-1.pdf |title=Они начинали минский ренессанс |access-date=4 лютага 2020 |archive-date=16 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416054843/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=42189-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. Скончыла ў [[1961]] годзе [[БПІ]]. Працавала ў трэсце [[Аргтэхбуд|«Аргтэхбуд»]] [[Мінпрамбуд БССР|Мінпрамбуда БССР]]. З [[1964]] года аспірант, асістэнт, старэйшы выкладчык, з [[1971]] года [[дацэнт]], з 2001 — [[прафесар]] кафедры «Горадабудаўніцтва» [[БПІ]] (цяпер [[БНТУ]]). У [[1971]]—[[1983]] — намеснік дэкана [[Архітэктурны факультэт БПІ|архітэктурнага факультэта БПІ]] па навукова-даследчай працы<ref name="Хто"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1971]] года<ref name="Хто"/>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навукова-даследчых прац па праблемах [[тэорыя архітэктуры|тэорыі архітэктуры]], сацыяльнай сутнасці архітэктуры, архітэктуры жылога асяроддзя, [[безбар’ернае асяроддзе|безбар’ернага асяроддзя]] для [[фізічна аслабленыя асобы|фізічна аслабленых асоб]], шматлікіх публікацый, уключаючы падручнік, навучальныя і навучальна-метадычныя дапаможнікі<ref name="Хто"/>, у т.л. «Сацыяльна-функцыянальныя перадумовы тыпалогіі будынкаў» (Мінск, 1974) і «Асновы сацыяльнай тыпалогіі жылля» (Мінск, 1983)<ref>{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Хачатрянц Ксения Кирилловна}}</ref>. Вынікі даследаванняў укаранёныя ў навучальны працэс падрыхтоўкі архітэктараў, канкрэтна ў тыпавыя праграмы дысцыплін «Сацыяльныя асновы архітэктурнага праектавання», «Асновы навуковых даследаванняў у архітэктуры», у суаўтарстве з калегамі — «Архітэктурнае праектаванне», «Архітэктурная кампазіцыя», «Экалагічныя асновы і сацыяльныя абгрунтаванні архітэктурнага праектавання», а таксама ў стандарт {{comm|АСРБ|Адукацыйныя стандарты РБ}} 1-69 01 01—2008 «Вышэйшая адукацыя. Першая ступень. Спецыяльнасць 1-69 01 01 „Архітэктура“». Вынікі навукова-даследчай працы укаранёныя ў заканадаўчыя і нарматыўныя дакументы Рэспублікі Беларусь: «[[Жыллёвы кодэкс Рэспублікі Беларусь]]», «Закон Рэспублікі Беларусь аб архітэктурнай, горадабудаўнічай і будаўнічай дзейнасці ў Рэспубліцы Беларусь», Дзяржаўны стандарт Рэспублікі Беларусь СТБ 1154—1999 «Жыллё. Асноўныя палажэнні», Дзяржаўны стандарт Рэспублікі Беларусь СТБ 2010—30 «Асяроддзе пражывання фізічна аслабленых асоб. Асноўныя палажэнні», а таксама выкарыстаны пры напісанні і рэдагаванні Нацыянальнай справаздачы Рэспублікі Беларусь за 1996 аб чалавечым развіцці «Беларусь. Асяроддзе для чалавека», паняційна-тэрміналагічнага слоўніка «Горадабудаўніцтва і тэрытарыяльная планіроўка»<ref name="Хто"/>. Пад яе навуковым кіраўніцтвам абаранілі дысертацыі 5 [[Кандыдат архітэктуры|кандыдатаў]] і 5 магістраў архітэктуры<ref name="Хто"/>. == Узнагароды == У [[2002]] узнагароджана знакам «[[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]»<ref name="Хто">{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Хачатрянц Ксения Кирилловна}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Хачатрянц Ксения Кирилловна}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Хачатрянц Ксения Кирилловна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хачатранц Ксенія Кірылаўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэарэтыкі архітэктуры]] 1r4946cc55ilnpbv3nhizfmrk9mchoo 0 632246 5161074 4767132 2026-07-05T04:26:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161074 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Крысціна Юханесан | жанчына = так | выява = | подпіс = | тытул = Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Каралеўства Швецыя ў Рэспубліцы Беларусь | перыядпачатак = [[4 верасня]] [[2017]] | перыядканец = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | прэм'ер = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = 21.02.1964 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | адукацыя = | жонка = | прафесія = | рэлігія = | аўтограф = | каментар = | узнагароды = }} '''Крысціна Юханесан''' ({{lang-sv|Christina Johannesson}}, {{ДН|21|2|1964}}) — шведскі дыпламат. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Каралеўства Швецыя ў Рэспубліцы Беларусь (з 4 верасня 2017 года). == Біяграфія == У 1983—1988 гадах вучылася ва [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскім універсітэце]]. Працавала ў генеральным консульстве Швецыі ў [[Санкт-Пецярбург]]у, Пасольстве Швецыі ў Расійскай Федэрацыі, прадстаўніцтве Швецыі пры Еўрасаюзе ў [[Брусель|Бруселі]]<ref>{{Cite web |url=https://by.belapan.by/archive/2017/09/05/eu_eu_918606_918607/ |title=Новы пасол Швецыі пачала працаваць у Беларусі |access-date=20 лютага 2020 |archive-date=20 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220175021/https://by.belapan.by/archive/2017/09/05/eu_eu_918606_918607/ |url-status=dead }}</ref>. 2 кастрычніка 2017 года Крысціна Юханесан уручыла даверчыя граматы [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/prezident/prezident_prinyal_veritelnye_gramoty_ot_novykh_rukovoditeley_dipmissiy_v_belarusi/ Прэзідэнт прыняў даверчыя граматы ад новых кіраўнікоў дыпмісій у Беларусі]</ref>. Валодае [[англійская мова|англійскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Беларуская мова|беларускай]] мовамі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://nina.nn.by/?c=lr&i=227889 Айцішніца з Мінска стала «ценем на дзень» амбасадаркі Швецыі] {{DEFAULTSORT:Юханесан Крысціна}} [[Катэгорыя:Паслы Швецыі ў Беларусі]] 2ijh1ov13vjuzygua5dx9u64t08qj9g 0 632640 5160911 4287133 2026-07-04T12:48:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160911 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = | image title = | image descr ={{bt-bellat||Centranthus angustifolius}} | regnum = Расліны | parent = | rang = Род | latin = Centranthus | author = | syn = | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Centranthus | commons = Category:Centranthus | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | ipni = }} '''Кентрантус'''<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|1|Варсянкакветныя}}. — С. 416</ref> (''Centranthus'') — род [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] сямейства {{bt-bellat|бружмелевыя|Caprifoliaceae}}, які ўключае травы і кусты, родам з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]]. У родзе налічваецца каля дванаццаці відаў<ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7754,7755 Jepson Manual Treatment]</ref>. Некаторыя віды інтрадуцыраваныя ў іншых частках свету, у тым ліку {{bt-bellat||Centranthus ruber}} на захадзе ЗША<ref>{{Cite web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CERU2 |title=USDA Plants Profile |access-date=24 лютага 2020 |archive-date=8 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508220242/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CERU2 |url-status=dead }}</ref> і {{bt-bellat||Centranthus macrosiphon}} у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]<ref>[http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/profile/7366 FloraBase Profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110524211657/http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/profile/7366 |date=24 мая 2011 }}</ref>. == Віды == Род уключае наступныя віды<ref name="TPL">{{Cite web|title=Genus Centranthus|work=The Plant List|url=http://www.theplantlist.org/browse/A/Caprifoliaceae/Centranthus/|accessdate=2 May 2013}}</ref>: * {{bt-latbel|Centranthus amazonum|}} <small>Fridlender & A.Raynal</small> <ref name="Plants ">[http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:41132-1#children] Plants of the World online</ref> * {{bt-latbel|Centranthus angustifolius|}} <small>(Mill.) DC.</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus calcitrapa|}} <small>(L.) Dufr.</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus lecoqii|}} <small>Jord.</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus longiflorus|}} <small>Steven</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus macrosiphon|}} <small>Boiss.</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus nevadensis|}} <small>Boiss.</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus ruber|}} <small>(L.) DC.</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus trinervis|}} <small>(Viv.) Bég.</small> <ref name="Plants "/> * {{bt-latbel|Centranthus × aurigeranus|}} <small>Giraudias</small> <ref name="Plants "/> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Варсянкакветныя||416}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бружмелевыя]] 2mebuyx5p5wb8exm96kvbswyvgo8b3c 0 633106 5161060 5015414 2026-07-05T01:17:05Z Artagonist 83283 афармленне 5161060 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва =Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву № 11 | Выява =Miensk, Rakaŭskaja, Zalcman Synagogue. Менск, Ракаўская. Сінагога Зальцмана 2023 (2).jpg | Заснавана = | Дырэктар = | Тып = | Вучні = | Адрас = Мінск, вул. [[Вуліца Ракаўская (Мінск)|Ракаўская]], 24 |lat_dir =N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale = 2000 }} '''Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву № 11''', '''СДЮШАР па шахматах і шашках''' — дзяржаўная ўстанова Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь, якая размяшчаецца ў г. Мінску<ref name="ССД">[https://sdushor-11.103.by/ Спортивные школы, секции «СДЮШОР 11 по шахматам и шашкам»] {{ref-ru}}</ref>. == Будынак == {{main|Сінагога Зальцмана}} Змяшчаецца ў будынку былой [[Сінагога Зальцмана|сінагогі Зальцмана]]. == Вядомыя выхаванцы == * {{нп3|Настасся Зязюлькіна||be-x-old|Настасься Зязюлькіна}} * {{нп3|Міхаіл Дзмітрыевіч Семянюк||ru|Семенюк, Михаил Дмитриевич}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://minsksport.by/sdushor11 Государственное учреждение «Специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва по шахматам и шашкам»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200229105845/http://minsksport.by/sdushor11 |date=29 лютага 2020 }} {{Спартыўная адукацыя ў Мінску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Спорт у Мінску]] [[Катэгорыя:Дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы Беларусі]] [[Катэгорыя:Шахматы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Шашкі ў Беларусі]] ome8xeng3otfiu4yr57qipf55kkn3xb 0 635476 5161024 4150079 2026-07-04T22:37:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161024 wikitext text/x-wiki {{Павет Польшчы |Беларуская назва = Кракаўскі павет |Арыгінальная назва = Powiat krakowski |Герб = POL powiat krakowski COA.svg |Сцяг = POL powiat krakowski flag.svg |Статус = |Ваяводства = Малапольскае |Цэнтр = [[Кракаў]] |Заснаваны = 1999 |Глава = Войцех Палка |Від главы = Стараста |Мовы = |Насельніцтва = 277 000 |Год = 2018 |Шчыльнасць = 225,2 |Плошча = 1229,62 |Карта = POL powiat krakowski on voivodship map.svg |Памер карты = 200px |Карта павета = |Памер карты павета = 200px |TERYT = |Тэлефонны код = +48 12 |Паштовы код = 30-001 |Аўтамабільны код = KRA, KRK |Сайт = https://powiat.krakow.pl/ |Заўвагі = }} '''Кракаўскі павет'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|powiat krakowski}}) — [[павет]] у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Малапольскае ваяводства|Малапольскага ваяводства]]. Утвораны ў [[1999]] годзе. Цэнтр павета — горад [[Кракаў]]. Займае плошчу 1229,62 км². Насельніцтва павета складае 277 тыс. чалавек. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://powiat.krakow.pl/ Афіцыйная старонка павета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200410065635/https://powiat.krakow.pl/ |date=10 красавіка 2020 }} {{Commons|Category:Powiat krakowski}} {{Кракаўскі павет}} {{Малапольскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Кракаўскі павет| ]] jtnkhn3u40dz9hgzigowtl2wemda0bp 0 644431 5160922 4467570 2026-07-04T12:56:46Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Анарэ дэ Бальзак]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160922 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Эвеліна Ганская | арыгінальнае імя = Ewelina Hańska | партрэт = MadamHanska (cropped).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Партрэт Эвеліны Ганскай пэндзля Фердынанда Георга Вальдмюлера (1835) | герб = POL COA Krzywda.svg | подпіс герба = [[Крыўда (герб)|Герб «Крыўда»]] | тытул = Графіня | парадак-жан = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = [[Жавускія]] | бацька = | маці = | муж = [[Вацлаў Ганскі]],<br>[[Анарэ дэ Бальзак]] | жонка = | у шлюбе = | дзеці = Ганна Мнішак (Ганская) | адукацыя = | манаграма = | рэлігія = [[каталіцтва]] | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = | Rodovid = }} '''Эвеліна Канстанцыя Вікторыя Ганская''' ({{lang-pl|Ewelina Constancja Viktoria Hańska}}; [[1801]], [[Пагрэбішчэ]] — [[1882]], [[Парыж]]) — жонка і муза [[Францыя|французскага]] [[пісьменнік]]а [[Анарэ дэ Бальзак]]а. Паходзіла са [[Шляхта|шляхецкага]] [[Жавускія|роду Жавускіх]], родная сястра пісьменніка [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] і авантурысткі [[Караліна Сабанская|Караліны Сабанскай]], цётка іншай авантурысткі і пісьменніцы — [[Кацярына Радзівіл|Кацярыны Радзівіл]]. У першым шлюбе замужам за [[магнат]]ам [[Вацлаў Ганскі|Вацлавам Ганскім]]. == Біяграфія == Дачка [[Кашталяны віцебскія|віцебскага кашталяна]] і [[Магілёўская губерня|магілёўскага]] маршалка, сенатара [[Адам Ваўжынец Жавускі|Адама Жавускага]], яна славілася сваёй прыгажосцю. Акрамя [[Польская мова|польскай]] і [[Руская мова|рускай]] моў, яна вольна размаўляла на [[Французская мова|французскай]], [[Англійская мова|англійскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай]]. У 1819 годзе яна выйшла замуж за графа [[Вацлаў Ганскі|Вацлава Ганскага]], маршалка [[Валынская губерня|валынскага]], багатага землеўласніка, які быў амаль на 20 гадоў старэйшы за яе. Разам у іх будзе шасцёра дзяцей, з якіх выжыве толькі адна дачка Ганна, якая нарадзілася ў снежні 1828 года. Пасяліўшыся ў маёнтку мужа [[Вэрхіўня|Вярхоўня]] на [[Украіна|Украіне]], дзе ёй было глыбока сумна, яна захапілася [[Містыка|містыцызмам]] і чытала шмат [[Францыя|французскіх]] газет і [[раман]]аў, што дазволіла ёй адкрыць для сябе творы [[Анарэ дэ Бальзак]]а, заўзятай прыхільніцай якіх яна стала. Увосень 1831 года, верагодна, у якасці гульні са сваімі дамамі-кампаньёнкамі, яна пасылае Бальзаку ананімны ліст за подпісам «Іншаземка». Гэта ліст прыходзіць да Бальзака 28 лютага 1832 года. Ён пацвярджае гэта з дапамогай аб’явы ў «La Gazette de France». 2 красавіка 1832 года, паколькі гэтая газета была забароненая ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], яна пасылае Бальзаку яшчэ адзін ліст ад 7 лістапада 1832 года з просьбай пацвердзіць яго атрыманне ў «La Quotidienne», што Бальзак і робіць ужо 9 снежня. Наступная перапіска пачынаецца ўжо ў лютым 1833 года праз Генрыету Барэль, якая была гувернанткай яе дачкі Ганны. У наступныя 18 гадоў Бальзак пашле ёй 414 лістоў. Ужо ў трэцім лісце ён заяўляе аб непахіснай любові да яе, хоць ніколі не бачыў яе, не ведае яе ўзросту і нічога пра яе не ведае. Па словах [[Стэфан Цвейг|Стэфана Цвейга]], пісьменнік хацеў такім чынам аддацца рамантычнай страсці, як гэта рабілі многія модныя пісьменнікі і мастакі. Цікаўная пазнаёміцца з ім, Эвеліна ўгаворвае мужа спыніцца ў [[Нёўшатэль|Нёўшатэлі]], у [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Упершыню яны сустрэліся 25 верасня 1833 года на беразе возера Нёўшатэль. [[Вацлаў Ганскі|Граф Ганскі]] — чалавек маўклівы, злёгку эксцэнтрычны, але глыбока культурны і, нічога не падазраючы, з задавальненнем знаёміцца з пісьменнікам. Закаханым з цяжкасцю ўдаецца сустрэцца сам-насам на працягу некалькіх гадзін, але гэтага дастаткова для пісьменніка, які вяртаецца ў [[Парыж]] вар’яцка закаханым, у той час як графіня таксама не застаецца халоднай да яго абаяння. Неўзабаве яны зноў сустрэнуцца ў [[Жэнева|Жэневе]], дзе яны знаходзіліся з сярэдзіны снежня 1833 года да канца студзеня 1834 года. Нарэшце палюбоўнікі могуць доўга бачыцца ў нядзелю 26 студзеня — «незабыўны дзень» для пісьменніка. Затым яна падарожнічае з мужам у [[Італія|Італію]], дзе яны праводзяць некалькі месяцаў, а затым вяртаецца ў [[Вена|Вену]], дзе спадзяецца зноў убачыць Бальзака. Кампраментуе яе ліст, перахоплены мужам, але Бальзак запэўнівае яго, што гэта было па гульні, несапраўдна, і яна адказала на яго ліст вельмі сурова. У выніку Бальзак можа паехаць з ёй у [[Вена|Вену]]. 9 мая 1835 года ён адправіўся ў дарогу, заявіўшы аб неабходнасці наведаць палі [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх бітваў]] у Асперне і Ваграме. Каб зрабіць уражанне на вышэйшы венскі свет, які часта наведвае яе палюбоўнік, Эвеліна арандуе раскошную карэту, упрыгожаную гербам, і яго суправаджае лёкай у ліўрэі. Яны прабудуць там да 4 чэрвеня, і ў іх не было ніводнага імгнення пабыць разам без сведкаў. Затым палюбоўнікі не пабачацца сем гадоў. Стаўшы ўдавой у 1841 годзе, Эвеліна доўга вагалася, перш чым пагадзіцца выйсці за Бальзака замуж, устрывожаная вечнымі даўгамі і адгалоскамі рамантычных прыгод свайго палюбоўніка. Яны падарожнічаюць Еўропай, і 14 сакавіка 1850 года Эвеліна нарэшце згаджаецца стаць мадам дэ Бальзак у [[Бэрдычыў|Бэрдычаве]], адмовіўшыся ад усіх сваіх шматлікіх уладанняў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] на карысць дачкі (гэтага тады вымагалі расійскія законы пры шлюбе з іншаземцам). Пададзенае ў пачатку 1849 года да цара хадайніцтва аб тым, каб Эвеліна Ганская магла і ў будучым захаваць сваю маёмасць у імперыі ў выпадку шлюбу з замежным падданым, не ўвянчалася поспехам. Праз пяць месяцаў пісьменнік, які вярнуўся ў [[Францыя|Францыю]], памірае ў сваім парыжскім доме. Іх першае эпісталярнае каханне так характарызуецца Ганзагам Сэнт-Брыс: васемнаццаць гадоў любові, шаснаццаць гадоў чакання, два гады шчасця і шэсць месяцаў шлюбу. Ад гэтай выдатнай і трагічнай гісторыі засталося больш за чатырыста лістоў Бальзака — тыя, што не былі знішчаны Эвелінай Ганскай. Яна кіруе маёмасцю Бальзака, а затым застаецца ў [[Парыж]]ы, дзе звязваецца з пісьменнікам Шампфлеры і мастаком Жанам Жыгу. Апошні робіць яе пастэльны партрэт, выстаўлены ў 1852 годзе. З гэтага вынікае амаль шлюбная сувязь паміж ёй і мастаком, якая доўжыцца да яе смерці ў 1882 годзе. Яна памерла ў сябе дома, на вуліцы Бальзака 22, у [[Парыж]]ы ў 1882 годзе. Пахаваная на [[Пер-Лашэз|могілках Пер-Лашэз]] побач з Бальзакам (48-ы ўчастак). == У мастацтве == * Ролю Эвеліны Ганскай выканала [[Беата Тышкевіч]] у тэлевізійным фільме «Вялікае каханне Бальзака» рэжысёраў Жаклін Одры і Войцеха Салажа, які выйшаў у 1973 годзе. * Эвеліна Ганская таксама была ўвасоблена [[Фані Ардан]] у фільме «Бальзак» рэжысёра Жазэ Даяна для TF1 у 1999 годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Daniel Beauvois, «Le monde de madame Hanska: état de la société d’Ukraine au milieu du xixe siècle», L’Année balzacienne, 1993, no 14, p.&nbsp;21-40. * Michel Cadot, «Quelques nouvelles données sur Custine et la Russie», L’Année balzacienne, 1993, no 14, p.&nbsp;7-19. * André Ciechanowiecki, «Le milieu familial de madame Hanska», Le Courrier balzacien, nouvelle série, no 53, 4e trimestre 1993. * Jean-Louis Déga, «Une curiosité généalogique : la double alliance entre les familles Balzac et Rzewuski», Bulletin du Cercle généalogique du Rouergue, avril 1995, no 12, p.&nbsp;4 à 7. * Aleksandra Gruzinska, «Octave Mirbeau’s Madame Hanska in La Mort de Balzac», Nineteenth-Century French Studies, printemps 1987, no 3, vol. 15, p.&nbsp;302—314. * Roland Le Heunen, «Les lettres à madame Hanska: métalangage du roman et représentation romanesque», Revue des sciences humaines, juillet-septembre 1984, no 66 (195 [3]), p.&nbsp;25-40. * Francis Ley, «Balzac et Mme Hanska chez les Krüdener», L’Année balzacienne, Paris, Garnier Frères, 1967, p.&nbsp;241—244. * Roger Pierrot, Honoré de Balzac, Paris, Fayard, 1994 (réimpr. 1999), 582 p. * Roger Pierrot, Ève de Balzac, Stock, 1999. * Stefan Zweig, Balzac, New York, The Viking Press, 1946, 404 p. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ганская Эвеліна}} [[Катэгорыя:Ганскія|Эвеліна]] [[Катэгорыя:Жавускія|Эвеліна]] [[Катэгорыя:Музы знакамітых пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вінніцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Анарэ дэ Бальзак]] awl3omfphgv1rlcc9m9felfp2jun4gu 0 645761 5161195 4580989 2026-07-05T10:46:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161195 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Ку́рця-Ве́ке''' ({{lang-ro|Curtea Veche}} — Стары двор), або '''Княжацкі двор''' ({{lang-ro| Curtea Domnească din Bucureşti}}) — ансамбль пабудоў у [[Бухарэст|Бухарэсце]] пры палацы кіраўнікоў [[Валахія|Валахіі]] і [[Румынія|Румыніі]]. Уключае ў сябе таксама царкву Курця-Веке — храм Св. Антона і двор [[Ханул-луі-Манук]]. == Гісторыя == [[Файл:Curtea_Veche_1.jpg|thumb|злева|Курця-Веке і помнік Уладу Цэпешу]] У сярэдзіне XV стагоддзя [[Улад III Цэпеш]] пабудаваў на месцы ўмацаванняў XIV стагоддзя крэпасць, у якой 20 верасня 1459 года быў падпісаны афіцыйны дакумент, у якім упершыню згадваецца Бухарэст. Праз стагоддзе гаспадар [[Мірча Чабанул]] пабудаваў у крэпасці царкву Святога Антона, у якой пазней каранаваліся кіраўнікі Румыніі. Цяпер гэта найстарэйшая царква Бухарэста. У XVIII стагоддзі межы крэпасці пашырыліся, па загаду кіраўніка [[Аляксандр Іпсілонты|Аляксандра Іпсілонты]] быў пабудаваны палац для ваяводаў, а крэпасць сталі называць ''Стары двор''. Археалагічныя раскопкі, якія праводзіліся на месцы крэпасці з 1953 года, дазволілі зрабіць з яе руінаў музей на вольным паветры. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.crestinortodox.ro/religie/curtea-veche-bucuresti-98138.html crestinortodox.ro], Curtea Veche din Bucuresti{{ref-ro}} * [https://web.archive.org/web/20120326141431/http://museum.ici.ro/mbucur/english/curteaveche.htm Museum Old Court]{{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Румыніі]] [[Катэгорыя:Славутасці Бухарэста]] [[Катэгорыя:Музеі Бухарэста]] 9fx82qzkq3cgsiwij3bdt1xzd3a19j6 0 653393 5161003 5145408 2026-07-04T19:12:28Z 5161003 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|сайт=https://rada.vision/by}} '''Каардынацыйная Рада па арганізацыі працэсу пераадолення крызісу''', якая першапачаткова называлася «Каардынацыйная Рада па забеспячэнні трансферу ўлады», — недзяржаўны палітычны і грамадзянскі орган на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Рада створаная з даручэння [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мэтай прыняцця захадаў па стабілізацыі сітуацыі ў краіне, забеспячэння трансферу ўлады і абароны суверэнітэту і незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2020/08/18/koordinatsionnyy-sovet-belorusskoy-oppozitsii-ob-yavil-svoyu-tsel-novye-vybory-i-mirnaya-peredacha-vlasti|title=Координационный совет белорусской оппозиции объявил свою цель — новые выборы и мирная передача власти|date=18:57, 18 августа 2020|publisher=[[Meduza]]|access-date=2020-08-18}}</ref> У студзені 2023 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] прызнала Каардынацыйную раду [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Паводле беларускага заканадаўства, членам экстрэмісцкіх фарміраванняў пагражае пазбаўленне волі<ref>{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|work=[[Голас Амерыкі]]|date=2023-01-27|access-date=2023-03-22|language=ru}}</ref>. Раней, у 2021—2022 гадах, беларускія суды прызнавалі інтэрнэт-рэсурсы Рады экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>. == Склад == === Першае скліканне === У склад Рады першапачаткова ўвайшлі каля 70 чалавек. 19 жніўня абраны Прэзідыум з сямі чалавек: * [[Святлана Алексіевіч]] (нобелеўская лаўрэатка па літаратуры) * [[Сяргей Дылеўскі]] (лідар стачкама [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]]) * [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] (юрыст штаба Віктара Бабарыкі, пазней юрыст Аб’яднанага штаба) * [[Вольга Кавалькова]] (давераная асоба [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]) * [[Марыя Калеснікава]] (кіраўнік штаба [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]) * [[Павел Латушка]] (экс-міністр культуры, дыпламат) * [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Лілія Уласава]] (юрыст, медыятар) Асноўны склад: {{Калонкі|4}}<small> * [[Наталля Абрашына-Жадаева]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар БДУ * [[Святлана Алексіевіч]] — пісьменніца, Нобелеўская лаўрэатка па літаратуры * [[Максім Баграцоў]] — віцэ-прэзідэнт кампаніі [[EPAM Systems]] * [[Андрэй Бастунец]] — журналіст, старшыня ГА «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]» * [[Павел Белавус]] — заснавальнік і ўладальнік кампаніі «[[Symbal.by]]» * [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] — праваабаронца, старшыня [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]] * [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]] — беларускі метадолаг і сацыёлаг, сузаснавальніца і каардынатар «[[Лятучы ўніверсітэт|Лятучага ўніверсітэта]]» * Віталь Валянюк — дырэктар Probusiness * [[Алана Гебрэмарыям]] — актывістка [[Моладзевы блок|Моладзевага блока]] * [[Юрась Губарэвіч]] — палітык, старшыня Руху «За Свабоду» * [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] — палітык, сябра палітрады Аб’яднанай грамадзянскай партыі * Алесь Дуко — прадстаўнік адміністрацыі парку «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі Камень]]» * [[Уладзімір Дунаеў]] — прафесар, эксперт Грамадскага Балонскага камітэта * [[Максім Знак]] — юрыст * [[Вольга Кавалькова]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Марыя Калеснікава]] — каардынатарка штабу Віктара Бабарыка * [[Святлана Калінкіна]] — журналістка * [[Дзмітрый Эдуардавіч Крук|Дзмітрый Крук]] — эканаміст * Ігар Кубашкоў — прадстаўнік студэнцкай супольнасці * [[Андрэй Курэйчык]] — кінасцэнарыст, драматург, рэжысёр, публіцыст * Яўген Лівянт — педагог, кіраўнік рэпетытарскага цэнтра «100 балаў» * Сяргей Макейкаў — дэлегат Беларускага металургічнага завода * Таццяна Марыніч — заснавальніца групы кампаній BELBIZ * [[Уладзімір Пугач]] — музыка, група «[[J:морс]]», юрыст * [[Віталь Рымашэўскі]] — сустаршыня аргкамітэта па стварэнні партыі «Беларуская хрысціянская дэмакратыя» * [[Ганна Севярынец]] — настаўніца, пісьменніца, літаратуразнаўца (пасля першага пасяджэння пакінула Каардынацыйную раду) * [[Андрэй Стрыжак]] — актывіст кампаніі BY-COVID * [[Лілія Уласава]] — юрыст, міжнародны медыятар * [[Юрый Хашчавацкі]] — кінарэжысёр * [[Уладзімір Цэслер]] — мастак * [[Сяргей Чалы]] — незалежны аналітык, эканаміст * [[Юлія Чарняўская]] — культуролаг, прафесар * Аляксей Шчурко — бізнесмен GURTAM * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] — палітолаг, дырэктар Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі </small>{{Калонкі/канец}} === Другое скліканне === Да лютага 2023 года скончыўся этап рэфармавання складу Каардынацыйнай рады. З гэтага часу Каардынацыйная рада пачала складацца з 22 старых членаў, 73 новых дэлегатак і дэлегатаў ад грамадскіх арганізацый і 15 самавылучэнцаў. === Трэцяе скліканне === {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Каардынацыйная рада 3-га склікання}}[[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 3.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе III-га склікання: {{legend|#ff0000|Спіс «Воля»: 6 мандатаў}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#881313|Спіс «Наша справа»: 6 мандатаў}} {{legend|#0030ff|Спіс «Незалежныя беларусы»: 8 мандатаў}} {{legend|#28ff00|Спіс «Блок Пракоп’ева — Ягорава»: 13 мандатаў}} {{legend|#c35573|Спіс «[[Каманда Латушкі і Рух "За свабоду"]]»: 28 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 3 мандаты}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Моладзевы наступ]]»: 8 мандатаў}}]] 28 мая 2024 года былі абвешчаны папярэднія вынікі выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання. Выбары праводзіліся з 25 па 27 мая ў электронным фармаце з праверкай праз беларускі пашпарт. Прынялі ўдзел у галасаванні 6723 выбаршчыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=ПАСТАНОВА аб папярэдніх выніках галасавання|author=ВЫБАРЧАЯ КАМІСІЯ па правядзенні выбараў у Каардынацыйную Раду ІІІ склікання|website=rada.vision|date=28 мая 2024|access-date=28 мая 2024|archive-date=28 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528171013/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|url-status=dead}}</ref>. Балатаваліся 12 спісаў, 1 спіс быў выключаны да пачатку выбараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu-pragalasavali-6723-chalaveki-mandaty-razmerkavanyya|title=На выбарах у Каардынацыйную раду прагаласавалі 6723 асобы. Мандаты размеркаваныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref>. З 12 лютага да 14 мая 2025 года, пасля знікнення [[Анжаліка Мельнікава|Анжалікі Мельнікавай]], месца спікера Каардынацыйнай рады заставалася вакантным, 14 мая новым спікерам абраны [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] ад фракцыі Паўла Латушкі, які атрымаў 50 галасоў дэлегатаў з 69 (агулам 79 дэлегатаў). Другі кандыдат ад фракцыі «Беларусы» (блок Пракоп’ева—Ягорава) атрымаў толькі 11 галасоў. === Чацвёртае скліканне === [[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 4.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе IV-га склікання: {{legend|#d5436b|Спіс «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]»: 34 мандаты}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 11 мандатаў}} {{legend|#ff0000|Спіс «Рух "Воля"»: 8 мандатаў}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#ff6600|Спіс «Аб’яднаная грамадзянская платформа»: 6 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 5 мандатаў}} {{legend|#800000|Спіс «Ваш голас»: 4 мандаты}} {{legend|#554400|Спіс «Беларусы дзеяння»: 4 мандаты}} ]] {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|Каардынацыйная рада 4-га склікання}}У 2026 годзе выбары мусілі пачацца ў ноч на 11 мая, але былі перанесены на 22:00 таго ж дня ў сувязі з [[DDoS-атака|DDoS-атакамі]] на платформу для галасавання<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3685461,%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%9E-%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D1%9E-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%87%D0%B0%D1%81-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%8F|title=Выбары ў Каардынацыйную раду ў прызначаны час не пачаліся - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-05-22}}</ref>. Адзін з адказных за тэхнічную арганізацыю выбараў Павел Лібер адзначыў, што агульны кошт атак на платформу за ўвесь перыяд галасавання мог скласці ад 50 да 200 тысяч долараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33760188.html|title=Колькі мільёнаў патрацілі ўлады на Каардынацыйную раду? Павал Лібер пра бясьпеку, DDoS-атакі і высновы з выбараў|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>. Як і падчас папярэдніх выбараў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] прызнаў усе спісы, якія балатаваліся на выбары экстрэмісцкімі фармаваннямі. Ува ўдзельнікаў выбарчых спісаў адбываліся вобыскі на тэрыторыі Беларусі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusy-vybrali-novyj-koordinacionnyj-sovet-kak-prosla-kampania/a-77211944|title=Белорусы выбрали новый КС. Как прошла кампания?|website=dw.com|access-date=2026-05-22}}</ref> Завяршыліся выбары 19 мая. Як і падчас выбараў у 2024-м годзе, яны адбываліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref> У гэты раз галасаваць можна было з выкарыстанням пашпартоў «Новай Беларусі»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/progolosovat-na-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet-mozhno-budet-s-pasportom-novoj-belarusi|title=Проголосовать на выборах в Координационный совет можно будет с паспортом Новой Беларуси|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2026-03-02|access-date=2026-05-22}}</ref>. Яўка на гэтых выбарах склала 2113 асоб, што выклікала крытыку ад некаторых публічных асоб з колаў беларускай апазіцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93382056/viacorka-vyniki-vybarau|title=Вячорка пракаментаваў вынікі выбараў у Каардынацыйную раду і адказаў тым, хто ўважае іх за правал дэмсілаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref>. СМІ адзначылі, значны рост колькасці мандатаў у «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Кааліцыі Латушкі і руху „За свабоду“]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395561|title=Латушка перамог усіх на выбарах у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>, у той час як «Блок Пракоп’ева—Ягорава», які на папярэдніх выбарах заняў другое месца, спыніў існаванне і не балатаваўся на гэтых выбарах. Кааліцыя «Ваш голас» у перадвыбарчай кампаніі абвясціла пра ініцыяванне роспуску КР ці выхадзе спісу са складу Рады, калі праз 99 дзён «не будзе канкрэтных вынікаў».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach|title=Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары – у лічбах|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref> Згодна з працэдурай, вызначанай у статуце Каардынацыйнай рады, дэлегаты правялі выбары i зноў абралі Спікерам Арцёма Брухана (сябра фракцыі «Кааліцыя Латушкі і Рух „За Свабоду”»), які атрымаў 62 голаса дэлегатаў з 66 (агулам 80 дэлегатаў).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/arcem-bruchan-peraabrany-spikeram-kaardynacyjnaj-rady/|title=Арцём Брухан пераабраны спікерам Каардынацыйнай Рады|author=Беларускае Радыё Рацыя|last=|website=Рацыя|date=2026-06-21|access-date=2026-07-04}}</ref> Затым дэлегаты правялі выбары двух віцэ-спікераў, абраўшы [[Анатоль Міхнавец|Анатоля Міхнаўца]] (сябра фракцыі «Рух "Воля"»), які атрымаў 55 галасоў дэлегатаў з 75, першым віцэ-спікерам,<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399121|title=Хто такі Анатоль Міхнавец, які стаў віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Наша Ніва|date=2026-07-03|access-date=2026-07-04}}</ref> а [[Яўгеній Андрэйчык|Яўгена Андрэйчыка]] (сябра фракцыі «Наступ»), які атрымаў 44 голаса дэлегатаў з 79 , — другім віцэ-спікерам.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref> == Народнае антыкрызіснае ўпраўленне == [[26 кастрычніка]] 2020 года Каардынацыйная рада ўхваліла прынцыпы дзейнасці [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]], якое ўзначаліў [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]. Заяўленыя мэты: забяспечыць мірнае завяршэнне выканання функцый нелегітымнымі органамі ўлады, стабілізацыя сістэмы кіравання краінай пасля пераходу ўлады да народа<ref>{{Cite web |title=belarus-nau.org |url=https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |access-date=1 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209153231/https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |archive-date=9 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Пераслед == З моманту стварэння Каардынацыйнай рады і абрання Прэзідыума іх сябры падвяргаюцца жорсткаму ціску з боку ўладаў Беларусі. 20 жніўня 2020 года Генеральная пракуратура па факце стварэння і дзейнасці КР узбудзіла крымінальную справу па арт. 361 КК (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь), у рамках якой адбываліся выклікі на допыты як членаў Прэзідыума, так і іншых членаў рады. 25 жніўня 2020 года [[Канстытуцыйны суд Беларусі]] выказаў меркаванне аб тым, што стварэнне Каардынацыйнай рады з’яўлялася «''антыканстытуцыйным''»<ref>https://belisrael.info/?p=25381</ref>. У снежні 2020 года Генеральная пракуратура распачала крымінальныя справы ў дачыненні Святланы Ціханоўскай, Марыі Калеснікавай, Максіма Знака, Паўла Латушкі, Вольгі Кавальковай і іншых асоб па факце стварэння экстрэмісцкага фармавання і кіраўніцтва ім, то-бок здзяйснення злачынства, прадугледжанага ч. 1 ст. 361-1 Крымінальнага кодэксу. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Святлане Ціханоўскай 15 гадоў пазбаўлення волі, Павел Латушка атрымаў 18 гадоў зняволення, а Марыі Мароз, Вользе Кавальковай і Сяргею Дылеўскаму прызначылі па 12 гадоў<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/17205367 tass.ru]</ref>. Падчас выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання [[Следчы камітэт Беларусі]] завёў крымінальныя справы на ўсіх, хто вырашыў удзельнічаць у выбарах. У сваёй заяве Камітэт зрабіў асобны акцэнт на тым, што ўдзельнікі выбараў маюць аб’екты нерухомасці і маёмасці на тэрыторыі Рэспублікі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/21-05-2024-sk-raspachau-kryminalnyya-spravy-suprats-usih-kandydatau-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu|title=СК распачаў крымінальныя справы супраць усіх кандыдатаў на выбарах у Каардынацыйную раду|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref> == Ацэнкі == У кастрычніку 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] узнагародзіў [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускую апазіцыю]], прадстаўленую ў тым ліку Каардынацыйнай радай, [[Прэмія імя Сахарава|прэміяй «За свабоду думкі» імя Андрэя Сахарава]]<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/de/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092 |title=2011 - 2020 {{!}} Preisträger {{!}} Sacharow-Preis {{!}} Europäisches Parlament |access-date=2020-10-22 |lang=de}}</ref>. У спісе лаўрэатаў: [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Вольга Аляксандраўна Кавалькова|Вольга Кавалькова]], [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цапкала]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]], [[Сяргей Дылеўскі]], [[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпан Пуціла]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]]<ref>{{cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2020/10/22/7115612/|title=Премія Європарламенту імені Сахарова присуджена опозиції Білорусі|publisher=[[Украінская праўда]]|date=2020-10-22|access-date=2020-10-23}}</ref>. У канцы жніўня 2020 года палітолаг [[Вольф Рубінчык]] заўважыў, што Рада «ціха ператварылася з органа „па забеспячэнні трансферу ўлады“ (мэту абвясціла Святлана Ціханоўская 14 жніўня, і гэта гучала цягам некалькіх дзён) у орган для „''арганізацыі працэсу пераадолення палітычнага крызісу''“ — гэткае грувасткае і цьмянае мэтавызначэнне з’явілася на сайце КР у апошняй дэкадзе жніўня»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=25363|title=Канец канікул на тутэйшы лад|last=ashustin|date=2020-08-31|access-date=2024-05-28}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * {{афіцыйны сайт|rada.vision/by|Каардынацыйнай рады}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Каардынацыйная рада (Беларусь)| ]] sz5y743a7jo19jfmii35cx5ok8ls4xf 5161112 5161003 2026-07-05T06:18:28Z 5161112 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|сайт=https://rada.vision/by}} '''Каардынацыйная Рада па арганізацыі працэсу пераадолення крызісу''', якая першапачаткова называлася «Каардынацыйная Рада па забеспячэнні трансферу ўлады», — недзяржаўны палітычны і грамадзянскі орган на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Рада створаная з даручэння [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мэтай прыняцця захадаў па стабілізацыі сітуацыі ў краіне, забеспячэння трансферу ўлады і абароны суверэнітэту і незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2020/08/18/koordinatsionnyy-sovet-belorusskoy-oppozitsii-ob-yavil-svoyu-tsel-novye-vybory-i-mirnaya-peredacha-vlasti|title=Координационный совет белорусской оппозиции объявил свою цель — новые выборы и мирная передача власти|date=18:57, 18 августа 2020|publisher=[[Meduza]]|access-date=2020-08-18}}</ref> У студзені 2023 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] прызнала Каардынацыйную раду [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Паводле беларускага заканадаўства, членам экстрэмісцкіх фарміраванняў пагражае пазбаўленне волі<ref>{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|work=[[Голас Амерыкі]]|date=2023-01-27|access-date=2023-03-22|language=ru}}</ref>. Раней, у 2021—2022 гадах, беларускія суды прызнавалі інтэрнэт-рэсурсы Рады экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>. == Склад == === Першае скліканне === У склад Рады першапачаткова ўвайшлі каля 70 чалавек. 19 жніўня абраны Прэзідыум з сямі чалавек: * [[Святлана Алексіевіч]] (нобелеўская лаўрэатка па літаратуры) * [[Сяргей Дылеўскі]] (лідар стачкама [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]]) * [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] (юрыст штаба Віктара Бабарыкі, пазней юрыст Аб’яднанага штаба) * [[Вольга Кавалькова]] (давераная асоба [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]) * [[Марыя Калеснікава]] (кіраўнік штаба [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]) * [[Павел Латушка]] (экс-міністр культуры, дыпламат) * [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Лілія Уласава]] (юрыст, медыятар) Асноўны склад: {{Калонкі|4}}<small> * [[Наталля Абрашына-Жадаева]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар БДУ * [[Святлана Алексіевіч]] — пісьменніца, Нобелеўская лаўрэатка па літаратуры * [[Максім Баграцоў]] — віцэ-прэзідэнт кампаніі [[EPAM Systems]] * [[Андрэй Бастунец]] — журналіст, старшыня ГА «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]» * [[Павел Белавус]] — заснавальнік і ўладальнік кампаніі «[[Symbal.by]]» * [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] — праваабаронца, старшыня [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]] * [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]] — беларускі метадолаг і сацыёлаг, сузаснавальніца і каардынатар «[[Лятучы ўніверсітэт|Лятучага ўніверсітэта]]» * Віталь Валянюк — дырэктар Probusiness * [[Алана Гебрэмарыям]] — актывістка [[Моладзевы блок|Моладзевага блока]] * [[Юрась Губарэвіч]] — палітык, старшыня Руху «За Свабоду» * [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] — палітык, сябра палітрады Аб’яднанай грамадзянскай партыі * Алесь Дуко — прадстаўнік адміністрацыі парку «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі Камень]]» * [[Уладзімір Дунаеў]] — прафесар, эксперт Грамадскага Балонскага камітэта * [[Максім Знак]] — юрыст * [[Вольга Кавалькова]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Марыя Калеснікава]] — каардынатарка штабу Віктара Бабарыка * [[Святлана Калінкіна]] — журналістка * [[Дзмітрый Эдуардавіч Крук|Дзмітрый Крук]] — эканаміст * Ігар Кубашкоў — прадстаўнік студэнцкай супольнасці * [[Андрэй Курэйчык]] — кінасцэнарыст, драматург, рэжысёр, публіцыст * Яўген Лівянт — педагог, кіраўнік рэпетытарскага цэнтра «100 балаў» * Сяргей Макейкаў — дэлегат Беларускага металургічнага завода * Таццяна Марыніч — заснавальніца групы кампаній BELBIZ * [[Уладзімір Пугач]] — музыка, група «[[J:морс]]», юрыст * [[Віталь Рымашэўскі]] — сустаршыня аргкамітэта па стварэнні партыі «Беларуская хрысціянская дэмакратыя» * [[Ганна Севярынец]] — настаўніца, пісьменніца, літаратуразнаўца (пасля першага пасяджэння пакінула Каардынацыйную раду) * [[Андрэй Стрыжак]] — актывіст кампаніі BY-COVID * [[Лілія Уласава]] — юрыст, міжнародны медыятар * [[Юрый Хашчавацкі]] — кінарэжысёр * [[Уладзімір Цэслер]] — мастак * [[Сяргей Чалы]] — незалежны аналітык, эканаміст * [[Юлія Чарняўская]] — культуролаг, прафесар * Аляксей Шчурко — бізнесмен GURTAM * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] — палітолаг, дырэктар Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі </small>{{Калонкі/канец}} === Другое скліканне === Да лютага 2023 года скончыўся этап рэфармавання складу Каардынацыйнай рады. З гэтага часу Каардынацыйная рада пачала складацца з 22 старых членаў, 73 новых дэлегатак і дэлегатаў ад грамадскіх арганізацый і 15 самавылучэнцаў. === Трэцяе скліканне === {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Каардынацыйная рада 3-га склікання}}[[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 3.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе III-га склікання: {{legend|#ff0000|Спіс «Воля»: 6 мандатаў}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#881313|Спіс «Наша справа»: 6 мандатаў}} {{legend|#0030ff|Спіс «Незалежныя беларусы»: 8 мандатаў}} {{legend|#28ff00|Спіс «Блок Пракоп’ева — Ягорава»: 13 мандатаў}} {{legend|#c35573|Спіс «[[Каманда Латушкі і Рух "За свабоду"]]»: 28 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 3 мандаты}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Моладзевы наступ]]»: 8 мандатаў}}]] 28 мая 2024 года былі абвешчаны папярэднія вынікі выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання. Выбары праводзіліся з 25 па 27 мая ў электронным фармаце з праверкай праз беларускі пашпарт. Прынялі ўдзел у галасаванні 6723 выбаршчыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=ПАСТАНОВА аб папярэдніх выніках галасавання|author=ВЫБАРЧАЯ КАМІСІЯ па правядзенні выбараў у Каардынацыйную Раду ІІІ склікання|website=rada.vision|date=28 мая 2024|access-date=28 мая 2024|archive-date=28 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528171013/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|url-status=dead}}</ref>. Балатаваліся 12 спісаў, 1 спіс быў выключаны да пачатку выбараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu-pragalasavali-6723-chalaveki-mandaty-razmerkavanyya|title=На выбарах у Каардынацыйную раду прагаласавалі 6723 асобы. Мандаты размеркаваныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref>. З 12 лютага да 14 мая 2025 года, пасля знікнення [[Анжаліка Мельнікава|Анжалікі Мельнікавай]], месца спікера Каардынацыйнай рады заставалася вакантным, 14 мая новым спікерам абраны [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] ад фракцыі Паўла Латушкі, які атрымаў 50 галасоў дэлегатаў з 69 (агулам 79 дэлегатаў). Другі кандыдат ад фракцыі «Беларусы» (блок Пракоп’ева—Ягорава) атрымаў толькі 11 галасоў. === Чацвёртае скліканне === [[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 4.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе IV-га склікання: {{legend|#d5436b|Спіс «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]»: 34 мандаты}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 11 мандатаў}} {{legend|#ff0000|Спіс «Рух "Воля"»: 8 мандатаў}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#ff6600|Спіс «Аб’яднаная грамадзянская платформа»: 6 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 5 мандатаў}} {{legend|#800000|Спіс «Ваш голас»: 4 мандаты}} {{legend|#554400|Спіс «Беларусы дзеяння»: 4 мандаты}} ]] {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|Каардынацыйная рада 4-га склікання}}У 2026 годзе выбары мусілі пачацца ў ноч на 11 мая, але былі перанесены на 22:00 таго ж дня ў сувязі з [[DDoS-атака|DDoS-атакамі]] на платформу для галасавання<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3685461,%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%9E-%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D1%9E-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%87%D0%B0%D1%81-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%8F|title=Выбары ў Каардынацыйную раду ў прызначаны час не пачаліся - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-05-22}}</ref>. Адзін з адказных за тэхнічную арганізацыю выбараў Павел Лібер адзначыў, што агульны кошт атак на платформу за ўвесь перыяд галасавання мог скласці ад 50 да 200 тысяч долараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33760188.html|title=Колькі мільёнаў патрацілі ўлады на Каардынацыйную раду? Павал Лібер пра бясьпеку, DDoS-атакі і высновы з выбараў|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>. Як і падчас папярэдніх выбараў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] прызнаў усе спісы, якія балатаваліся на выбары экстрэмісцкімі фармаваннямі. Ува ўдзельнікаў выбарчых спісаў адбываліся вобыскі на тэрыторыі Беларусі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusy-vybrali-novyj-koordinacionnyj-sovet-kak-prosla-kampania/a-77211944|title=Белорусы выбрали новый КС. Как прошла кампания?|website=dw.com|access-date=2026-05-22}}</ref> Завяршыліся выбары 19 мая. Як і падчас выбараў у 2024-м годзе, яны адбываліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref> У гэты раз галасаваць можна было з выкарыстанням пашпартоў «Новай Беларусі»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/progolosovat-na-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet-mozhno-budet-s-pasportom-novoj-belarusi|title=Проголосовать на выборах в Координационный совет можно будет с паспортом Новой Беларуси|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2026-03-02|access-date=2026-05-22}}</ref>. Яўка на гэтых выбарах склала 2113 асоб, што выклікала крытыку ад некаторых публічных асоб з колаў беларускай апазіцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93382056/viacorka-vyniki-vybarau|title=Вячорка пракаментаваў вынікі выбараў у Каардынацыйную раду і адказаў тым, хто ўважае іх за правал дэмсілаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref>. СМІ адзначылі, значны рост колькасці мандатаў у «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Кааліцыі Латушкі і руху „За свабоду“]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395561|title=Латушка перамог усіх на выбарах у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>, у той час як «Блок Пракоп’ева—Ягорава», які на папярэдніх выбарах заняў другое месца, спыніў існаванне і не балатаваўся на гэтых выбарах. Кааліцыя «Ваш голас» у перадвыбарчай кампаніі абвясціла пра ініцыяванне роспуску КР ці выхадзе спісу са складу Рады, калі праз 99 дзён «не будзе канкрэтных вынікаў».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach|title=Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары – у лічбах|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref> Паводле працэдуры, вызначанай у статуце Каардынацыйнай рады, дэлегаты правялі выбары i зноў абралі Спікерам Арцёма Брухана (сябра фракцыі «Кааліцыя Латушкі і Рух „За Свабоду“»), які атрымаў 62 голаса дэлегатаў з 66 (агулам 80 дэлегатаў).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/arcem-bruchan-peraabrany-spikeram-kaardynacyjnaj-rady/|title=Арцём Брухан пераабраны спікерам Каардынацыйнай Рады|author=Беларускае Радыё Рацыя|last=|website=Рацыя|date=2026-06-21|access-date=2026-07-04}}</ref> Затым дэлегаты правялі выбары двух віцэ-спікераў, абраўшы [[Анатоль Міхнавец|Анатоля Міхнаўца]] (сябра фракцыі «Рух „Воля“»), які атрымаў 55 галасоў дэлегатаў з 75, першым віцэ-спікерам,<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399121|title=Хто такі Анатоль Міхнавец, які стаў віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Наша Ніва|date=2026-07-03|access-date=2026-07-04}}</ref> а [[Яўгеній Андрэйчык|Яўгена Андрэйчыка]] (сябра фракцыі «Наступ»), які атрымаў 44 голаса дэлегатаў з 79, — другім віцэ-спікерам.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref> == Народнае антыкрызіснае ўпраўленне == [[26 кастрычніка]] 2020 года Каардынацыйная рада ўхваліла прынцыпы дзейнасці [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]], якое ўзначаліў [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]. Заяўленыя мэты: забяспечыць мірнае завяршэнне выканання функцый нелегітымнымі органамі ўлады, стабілізацыя сістэмы кіравання краінай пасля пераходу ўлады да народа<ref>{{Cite web |title=belarus-nau.org |url=https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |access-date=1 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209153231/https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |archive-date=9 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Пераслед == З моманту стварэння Каардынацыйнай рады і абрання Прэзідыума іх сябры падвяргаюцца жорсткаму ціску з боку ўладаў Беларусі. 20 жніўня 2020 года Генеральная пракуратура па факце стварэння і дзейнасці КР узбудзіла крымінальную справу па арт. 361 КК (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь), у рамках якой адбываліся выклікі на допыты як членаў Прэзідыума, так і іншых членаў рады. 25 жніўня 2020 года [[Канстытуцыйны суд Беларусі]] выказаў меркаванне аб тым, што стварэнне Каардынацыйнай рады з’яўлялася «''антыканстытуцыйным''»<ref>https://belisrael.info/?p=25381</ref>. У снежні 2020 года Генеральная пракуратура распачала крымінальныя справы ў дачыненні Святланы Ціханоўскай, Марыі Калеснікавай, Максіма Знака, Паўла Латушкі, Вольгі Кавальковай і іншых асоб па факце стварэння экстрэмісцкага фармавання і кіраўніцтва ім, то-бок здзяйснення злачынства, прадугледжанага ч. 1 ст. 361-1 Крымінальнага кодэксу. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Святлане Ціханоўскай 15 гадоў пазбаўлення волі, Павел Латушка атрымаў 18 гадоў зняволення, а Марыі Мароз, Вользе Кавальковай і Сяргею Дылеўскаму прызначылі па 12 гадоў<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/17205367 tass.ru]</ref>. Падчас выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання [[Следчы камітэт Беларусі]] завёў крымінальныя справы на ўсіх, хто вырашыў удзельнічаць у выбарах. У сваёй заяве Камітэт зрабіў асобны акцэнт на тым, што ўдзельнікі выбараў маюць аб’екты нерухомасці і маёмасці на тэрыторыі Рэспублікі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/21-05-2024-sk-raspachau-kryminalnyya-spravy-suprats-usih-kandydatau-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu|title=СК распачаў крымінальныя справы супраць усіх кандыдатаў на выбарах у Каардынацыйную раду|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref> == Ацэнкі == У кастрычніку 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] узнагародзіў [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускую апазіцыю]], прадстаўленую ў тым ліку Каардынацыйнай радай, [[Прэмія імя Сахарава|прэміяй «За свабоду думкі» імя Андрэя Сахарава]]<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/de/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092 |title=2011 - 2020 {{!}} Preisträger {{!}} Sacharow-Preis {{!}} Europäisches Parlament |access-date=2020-10-22 |lang=de}}</ref>. У спісе лаўрэатаў: [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Вольга Аляксандраўна Кавалькова|Вольга Кавалькова]], [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цапкала]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]], [[Сяргей Дылеўскі]], [[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпан Пуціла]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]]<ref>{{cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2020/10/22/7115612/|title=Премія Європарламенту імені Сахарова присуджена опозиції Білорусі|publisher=[[Украінская праўда]]|date=2020-10-22|access-date=2020-10-23}}</ref>. У канцы жніўня 2020 года палітолаг [[Вольф Рубінчык]] заўважыў, што Рада «ціха ператварылася з органа „па забеспячэнні трансферу ўлады“ (мэту абвясціла Святлана Ціханоўская 14 жніўня, і гэта гучала цягам некалькіх дзён) у орган для „''арганізацыі працэсу пераадолення палітычнага крызісу''“ — гэткае грувасткае і цьмянае мэтавызначэнне з’явілася на сайце КР у апошняй дэкадзе жніўня»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=25363|title=Канец канікул на тутэйшы лад|last=ashustin|date=2020-08-31|access-date=2024-05-28}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * {{афіцыйны сайт|rada.vision/by|Каардынацыйнай рады}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Каардынацыйная рада (Беларусь)| ]] e5sji7hjrl4d6n3zrqhsp1gd4voodzx 5161190 5161112 2026-07-05T10:37:18Z 5161190 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|сайт=https://rada.vision/by|пасада_кіраўніка1=Спікер|імя_кіраўніка1=[[Арцём Брухан]]<ref>https://racyja.com/by/palityka/arcem-bruchan-peraabrany-spikeram-kaardynacyjnaj-rady/</ref>|пасада_кіраўніка2=Віцэ-спікер|імя_кіраўніка2=[[Анатоль Міхнавец]]<ref>https://nashaniva.com/399121</ref>|пасада_кіраўніка3=Віцэ-спікер|імя_кіраўніка3=[[Яўген Андрэйчык]]<ref>https://nashaniva.com/399173</ref>}} '''Каардынацыйная Рада па арганізацыі працэсу пераадолення крызісу''', якая першапачаткова называлася «Каардынацыйная Рада па забеспячэнні трансферу ўлады», — недзяржаўны палітычны і грамадзянскі орган на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Рада створаная з даручэння [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мэтай прыняцця захадаў па стабілізацыі сітуацыі ў краіне, забеспячэння трансферу ўлады і абароны суверэнітэту і незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2020/08/18/koordinatsionnyy-sovet-belorusskoy-oppozitsii-ob-yavil-svoyu-tsel-novye-vybory-i-mirnaya-peredacha-vlasti|title=Координационный совет белорусской оппозиции объявил свою цель — новые выборы и мирная передача власти|date=18:57, 18 августа 2020|publisher=[[Meduza]]|access-date=2020-08-18}}</ref> У студзені 2023 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] прызнала Каардынацыйную раду [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Паводле беларускага заканадаўства, членам экстрэмісцкіх фарміраванняў пагражае пазбаўленне волі<ref>{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|work=[[Голас Амерыкі]]|date=2023-01-27|access-date=2023-03-22|language=ru}}</ref>. Раней, у 2021—2022 гадах, беларускія суды прызнавалі інтэрнэт-рэсурсы Рады экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>. == Склад == === Першае скліканне === У склад Рады першапачаткова ўвайшлі каля 70 чалавек. 19 жніўня абраны Прэзідыум з сямі чалавек: * [[Святлана Алексіевіч]] (нобелеўская лаўрэатка па літаратуры) * [[Сяргей Дылеўскі]] (лідар стачкама [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]]) * [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] (юрыст штаба Віктара Бабарыкі, пазней юрыст Аб’яднанага штаба) * [[Вольга Кавалькова]] (давераная асоба [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]) * [[Марыя Калеснікава]] (кіраўнік штаба [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]) * [[Павел Латушка]] (экс-міністр культуры, дыпламат) * [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Лілія Уласава]] (юрыст, медыятар) Асноўны склад: {{Калонкі|4}}<small> * [[Наталля Абрашына-Жадаева]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар БДУ * [[Святлана Алексіевіч]] — пісьменніца, Нобелеўская лаўрэатка па літаратуры * [[Максім Баграцоў]] — віцэ-прэзідэнт кампаніі [[EPAM Systems]] * [[Андрэй Бастунец]] — журналіст, старшыня ГА «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]» * [[Павел Белавус]] — заснавальнік і ўладальнік кампаніі «[[Symbal.by]]» * [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] — праваабаронца, старшыня [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]] * [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]] — беларускі метадолаг і сацыёлаг, сузаснавальніца і каардынатар «[[Лятучы ўніверсітэт|Лятучага ўніверсітэта]]» * Віталь Валянюк — дырэктар Probusiness * [[Алана Гебрэмарыям]] — актывістка [[Моладзевы блок|Моладзевага блока]] * [[Юрась Губарэвіч]] — палітык, старшыня Руху «За Свабоду» * [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] — палітык, сябра палітрады Аб’яднанай грамадзянскай партыі * Алесь Дуко — прадстаўнік адміністрацыі парку «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі Камень]]» * [[Уладзімір Дунаеў]] — прафесар, эксперт Грамадскага Балонскага камітэта * [[Максім Знак]] — юрыст * [[Вольга Кавалькова]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Марыя Калеснікава]] — каардынатарка штабу Віктара Бабарыка * [[Святлана Калінкіна]] — журналістка * [[Дзмітрый Эдуардавіч Крук|Дзмітрый Крук]] — эканаміст * Ігар Кубашкоў — прадстаўнік студэнцкай супольнасці * [[Андрэй Курэйчык]] — кінасцэнарыст, драматург, рэжысёр, публіцыст * Яўген Лівянт — педагог, кіраўнік рэпетытарскага цэнтра «100 балаў» * Сяргей Макейкаў — дэлегат Беларускага металургічнага завода * Таццяна Марыніч — заснавальніца групы кампаній BELBIZ * [[Уладзімір Пугач]] — музыка, група «[[J:морс]]», юрыст * [[Віталь Рымашэўскі]] — сустаршыня аргкамітэта па стварэнні партыі «Беларуская хрысціянская дэмакратыя» * [[Ганна Севярынец]] — настаўніца, пісьменніца, літаратуразнаўца (пасля першага пасяджэння пакінула Каардынацыйную раду) * [[Андрэй Стрыжак]] — актывіст кампаніі BY-COVID * [[Лілія Уласава]] — юрыст, міжнародны медыятар * [[Юрый Хашчавацкі]] — кінарэжысёр * [[Уладзімір Цэслер]] — мастак * [[Сяргей Чалы]] — незалежны аналітык, эканаміст * [[Юлія Чарняўская]] — культуролаг, прафесар * Аляксей Шчурко — бізнесмен GURTAM * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] — палітолаг, дырэктар Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі </small>{{Калонкі/канец}} === Другое скліканне === Да лютага 2023 года скончыўся этап рэфармавання складу Каардынацыйнай рады. З гэтага часу Каардынацыйная рада пачала складацца з 22 старых членаў, 73 новых дэлегатак і дэлегатаў ад грамадскіх арганізацый і 15 самавылучэнцаў. === Трэцяе скліканне === {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Каардынацыйная рада 3-га склікання}}[[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 3.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе III-га склікання: {{legend|#ff0000|Спіс «Воля»: 6 мандатаў}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#881313|Спіс «Наша справа»: 6 мандатаў}} {{legend|#0030ff|Спіс «Незалежныя беларусы»: 8 мандатаў}} {{legend|#28ff00|Спіс «Блок Пракоп’ева — Ягорава»: 13 мандатаў}} {{legend|#c35573|Спіс «[[Каманда Латушкі і Рух "За свабоду"]]»: 28 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 3 мандаты}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Моладзевы наступ]]»: 8 мандатаў}}]] 28 мая 2024 года былі абвешчаны папярэднія вынікі выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання. Выбары праводзіліся з 25 па 27 мая ў электронным фармаце з праверкай праз беларускі пашпарт. Прынялі ўдзел у галасаванні 6723 выбаршчыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=ПАСТАНОВА аб папярэдніх выніках галасавання|author=ВЫБАРЧАЯ КАМІСІЯ па правядзенні выбараў у Каардынацыйную Раду ІІІ склікання|website=rada.vision|date=28 мая 2024|access-date=28 мая 2024|archive-date=28 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528171013/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|url-status=dead}}</ref>. Балатаваліся 12 спісаў, 1 спіс быў выключаны да пачатку выбараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu-pragalasavali-6723-chalaveki-mandaty-razmerkavanyya|title=На выбарах у Каардынацыйную раду прагаласавалі 6723 асобы. Мандаты размеркаваныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref>. З 12 лютага да 14 мая 2025 года, пасля знікнення [[Анжаліка Мельнікава|Анжалікі Мельнікавай]], месца спікера Каардынацыйнай рады заставалася вакантным, 14 мая новым спікерам абраны [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] ад фракцыі Паўла Латушкі, які атрымаў 50 галасоў дэлегатаў з 69 (агулам 79 дэлегатаў). Другі кандыдат ад фракцыі «Беларусы» (блок Пракоп’ева—Ягорава) атрымаў толькі 11 галасоў. === Чацвёртае скліканне === [[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 4.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе IV-га склікання: {{legend|#d5436b|Спіс «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]»: 34 мандаты}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 11 мандатаў}} {{legend|#ff0000|Спіс «Рух "Воля"»: 8 мандатаў}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#ff6600|Спіс «Аб’яднаная грамадзянская платформа»: 6 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 5 мандатаў}} {{legend|#800000|Спіс «Ваш голас»: 4 мандаты}} {{legend|#554400|Спіс «Беларусы дзеяння»: 4 мандаты}} ]] {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|Каардынацыйная рада 4-га склікання}}У 2026 годзе выбары мусілі пачацца ў ноч на 11 мая, але былі перанесены на 22:00 таго ж дня ў сувязі з [[DDoS-атака|DDoS-атакамі]] на платформу для галасавання<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3685461,%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%9E-%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D1%9E-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%87%D0%B0%D1%81-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%8F|title=Выбары ў Каардынацыйную раду ў прызначаны час не пачаліся - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-05-22}}</ref>. Адзін з адказных за тэхнічную арганізацыю выбараў Павел Лібер адзначыў, што агульны кошт атак на платформу за ўвесь перыяд галасавання мог скласці ад 50 да 200 тысяч долараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33760188.html|title=Колькі мільёнаў патрацілі ўлады на Каардынацыйную раду? Павал Лібер пра бясьпеку, DDoS-атакі і высновы з выбараў|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>. Як і падчас папярэдніх выбараў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] прызнаў усе спісы, якія балатаваліся на выбары экстрэмісцкімі фармаваннямі. Ува ўдзельнікаў выбарчых спісаў адбываліся вобыскі на тэрыторыі Беларусі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusy-vybrali-novyj-koordinacionnyj-sovet-kak-prosla-kampania/a-77211944|title=Белорусы выбрали новый КС. Как прошла кампания?|website=dw.com|access-date=2026-05-22}}</ref> Завяршыліся выбары 19 мая. Як і падчас выбараў у 2024-м годзе, яны адбываліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref> У гэты раз галасаваць можна было з выкарыстанням пашпартоў «Новай Беларусі»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/progolosovat-na-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet-mozhno-budet-s-pasportom-novoj-belarusi|title=Проголосовать на выборах в Координационный совет можно будет с паспортом Новой Беларуси|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2026-03-02|access-date=2026-05-22}}</ref>. Яўка на гэтых выбарах склала 2113 асоб, што выклікала крытыку ад некаторых публічных асоб з колаў беларускай апазіцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93382056/viacorka-vyniki-vybarau|title=Вячорка пракаментаваў вынікі выбараў у Каардынацыйную раду і адказаў тым, хто ўважае іх за правал дэмсілаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref>. СМІ адзначылі, значны рост колькасці мандатаў у «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Кааліцыі Латушкі і руху „За свабоду“]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395561|title=Латушка перамог усіх на выбарах у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>, у той час як «Блок Пракоп’ева—Ягорава», які на папярэдніх выбарах заняў другое месца, спыніў існаванне і не балатаваўся на гэтых выбарах. Кааліцыя «Ваш голас» у перадвыбарчай кампаніі абвясціла пра ініцыяванне роспуску КР ці выхадзе спісу са складу Рады, калі праз 99 дзён «не будзе канкрэтных вынікаў».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach|title=Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары – у лічбах|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref> Паводле працэдуры, вызначанай у статуце Каардынацыйнай рады, дэлегаты правялі выбары i зноў абралі Спікерам Арцёма Брухана (сябра фракцыі «Кааліцыя Латушкі і Рух „За Свабоду“»), які атрымаў 62 голаса дэлегатаў з 66 (агулам 80 дэлегатаў).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/arcem-bruchan-peraabrany-spikeram-kaardynacyjnaj-rady/|title=Арцём Брухан пераабраны спікерам Каардынацыйнай Рады|author=Беларускае Радыё Рацыя|last=|website=Рацыя|date=2026-06-21|access-date=2026-07-04}}</ref> Затым дэлегаты правялі выбары двух віцэ-спікераў, абраўшы Анатоля Міхнаўца (сябра фракцыі «Рух „Воля“»), які атрымаў 55 галасоў дэлегатаў з 75, першым віцэ-спікерам,<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399121|title=Хто такі Анатоль Міхнавец, які стаў віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Наша Ніва|date=2026-07-03|access-date=2026-07-04}}</ref> а Яўгена Андрэйчыка (сябра фракцыі «Наступ»), які атрымаў 44 голаса дэлегатаў з 79, — другім віцэ-спікерам.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref> == Народнае антыкрызіснае ўпраўленне == [[26 кастрычніка]] 2020 года Каардынацыйная рада ўхваліла прынцыпы дзейнасці [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]], якое ўзначаліў [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]. Заяўленыя мэты: забяспечыць мірнае завяршэнне выканання функцый нелегітымнымі органамі ўлады, стабілізацыя сістэмы кіравання краінай пасля пераходу ўлады да народа<ref>{{Cite web |title=belarus-nau.org |url=https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |access-date=1 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209153231/https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |archive-date=9 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Пераслед == З моманту стварэння Каардынацыйнай рады і абрання Прэзідыума іх сябры падвяргаюцца жорсткаму ціску з боку ўладаў Беларусі. 20 жніўня 2020 года Генеральная пракуратура па факце стварэння і дзейнасці КР узбудзіла крымінальную справу па арт. 361 КК (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь), у рамках якой адбываліся выклікі на допыты як членаў Прэзідыума, так і іншых членаў рады. 25 жніўня 2020 года [[Канстытуцыйны суд Беларусі]] выказаў меркаванне аб тым, што стварэнне Каардынацыйнай рады з’яўлялася «''антыканстытуцыйным''»<ref>https://belisrael.info/?p=25381</ref>. У снежні 2020 года Генеральная пракуратура распачала крымінальныя справы ў дачыненні Святланы Ціханоўскай, Марыі Калеснікавай, Максіма Знака, Паўла Латушкі, Вольгі Кавальковай і іншых асоб па факце стварэння экстрэмісцкага фармавання і кіраўніцтва ім, то-бок здзяйснення злачынства, прадугледжанага ч. 1 ст. 361-1 Крымінальнага кодэксу. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Святлане Ціханоўскай 15 гадоў пазбаўлення волі, Павел Латушка атрымаў 18 гадоў зняволення, а Марыі Мароз, Вользе Кавальковай і Сяргею Дылеўскаму прызначылі па 12 гадоў<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/17205367 tass.ru]</ref>. Падчас выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання [[Следчы камітэт Беларусі]] завёў крымінальныя справы на ўсіх, хто вырашыў удзельнічаць у выбарах. У сваёй заяве Камітэт зрабіў асобны акцэнт на тым, што ўдзельнікі выбараў маюць аб’екты нерухомасці і маёмасці на тэрыторыі Рэспублікі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/21-05-2024-sk-raspachau-kryminalnyya-spravy-suprats-usih-kandydatau-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu|title=СК распачаў крымінальныя справы супраць усіх кандыдатаў на выбарах у Каардынацыйную раду|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref> == Ацэнкі == У кастрычніку 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] узнагародзіў [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускую апазіцыю]], прадстаўленую ў тым ліку Каардынацыйнай радай, [[Прэмія імя Сахарава|прэміяй «За свабоду думкі» імя Андрэя Сахарава]]<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/de/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092 |title=2011 - 2020 {{!}} Preisträger {{!}} Sacharow-Preis {{!}} Europäisches Parlament |access-date=2020-10-22 |lang=de}}</ref>. У спісе лаўрэатаў: [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Вольга Аляксандраўна Кавалькова|Вольга Кавалькова]], [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цапкала]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]], [[Сяргей Дылеўскі]], [[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпан Пуціла]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]]<ref>{{cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2020/10/22/7115612/|title=Премія Європарламенту імені Сахарова присуджена опозиції Білорусі|publisher=[[Украінская праўда]]|date=2020-10-22|access-date=2020-10-23}}</ref>. У канцы жніўня 2020 года палітолаг [[Вольф Рубінчык]] заўважыў, што Рада «ціха ператварылася з органа „па забеспячэнні трансферу ўлады“ (мэту абвясціла Святлана Ціханоўская 14 жніўня, і гэта гучала цягам некалькіх дзён) у орган для „''арганізацыі працэсу пераадолення палітычнага крызісу''“ — гэткае грувасткае і цьмянае мэтавызначэнне з’явілася на сайце КР у апошняй дэкадзе жніўня»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=25363|title=Канец канікул на тутэйшы лад|last=ashustin|date=2020-08-31|access-date=2024-05-28}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * {{афіцыйны сайт|rada.vision/by|Каардынацыйнай рады}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Каардынацыйная рада (Беларусь)| ]] i9vl71udxntuhfckrzgc9q7gcbz4mko 0 653949 5160986 4578445 2026-07-04T16:50:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160986 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія | Епархія = Ковенскае вікарыяцтва | Паместная царква = [[Руская праваслаўная царква]] | Краіна = [[Расійская імперыя]], [[Літва]] | Выява = [[Выява:Kauno soboras.St. Michael the Archangel's Church.Kaunas.jpg|300пкс]] | Подпіс = [[Сабор Святога Міхаіла (Каўнас)|Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор]] | Плошча = | Колькасць насельніцтва = | Архіепіскапская акруга = | Епархіяльны цэнтр = [[Каўнас|Коўна]] | Заснавана = [[1843]] | Скасавана = [[1945]] }} '''Ковенскае вікарыяцтва''' — вікарыяцтва [[Віленская і Літоўская епархія|Віленскай епархіі]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]], якое існавала ў 1843—1945 гады. Епархіяльны цэнтр знаходзіўся ў горадзе Коўна (цяпер [[Каўнас]], [[Літва]]). == Гісторыя == Утворана ў 1843 годзе ў сувязі з заснаваннем [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] па хадайніцтве [[Віленская і Літоўская епархія|епіскапа Літоўскага]] [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа]]. Настаяцель [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Віленскага Свята-Духава манастыра]] [[архімандрыт]] [[Платон (Гарадзецкі)]] быў пасвечаны ў епіскапа Ковенскага, другога вікарыя Літоўскай епархіі. Першапачаткова епіскапы Ковенскія жылі ў [[Пажайскі Свята-Успенскі манастыр|Пажайскім Свята-Успенскім манастыры]] ў 9 [[вярста|вёрстах]] ад Коўна, настаяцелямі якога яны з’яўляліся. Епіскапы клапаціліся не толькі аб Пажайскім манастыры, у іх абавязкі ўваходзіла таксама апека пра іншыя невялікія манастыры Ковенскай губерні. Кафедрамі епіскапаў Ковенскіх да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] былі Нікольскі і Петрапаўлаўскі храмы ў Коўне. З 1881 года епіскап Ковенскі Данат згадваецца як 1-ы вікарый Літоўскай епархіі. З 1911 года на сродкі Ковенскага епіскапа [[Елеўферый (Богаяўленскі)|Елеўферыя]] пры Нікольска-Петрапаўлаўскім брацтве выдавалася адзіная ў Коўна руская газета «Литовская Русь». Таксама сіламі Ковенскіх епіскапаў і Ковенскага брацтва да 1915 года ўтрымліваліся брацкі прытулак на 25 сірот і школа на 70 чалавек. Ковенскае брацтва спыніла існаванне ў верасні-кастрычніку 1915 года, адразу пасля акупацыі Коўна нямецкімі войскамі; Брацтва было адноўлена ў 1926 года, дзейнічала да 1940 года. Са жніўня 1915 года епіскап Елеўферый арганізаваў эвакуацыю Пажайскага і Сурдзегскага манастыроў і неўзабаве выехаў у Маскву. 28 чэрвеня 1917 годзе ў сувязі з абраннем 21 чэрвеня на Маскоўскую кафедру архіепіскапа Літоўскага [[Ціхан (Патрыярх Маскоўскі)|Ціхана]], епіскап Елеўферый быў прызначаны часова кіраўніком Літоўскай епархіяй. У канцы 1917 года епіскап прыбыў у [[Дзісна|Дзісну]], адзіную частку Літоўскай епархіі, не занятую нямецкімі войскамі. У лістападзе 1918 года пераехаў у Вільню ([[Вільнюс]]). Пазней было заснавана Каўнаскае праваслаўнае духоўнае праўленне. Пастановай патрыярха Ціхана і Сінода ад 28 чэрвеня 1921 года епіскап Елеўферый быў узведзены ў сан архіепіскапа і прызначаны на Віленскую кафедру кіруючым архірэем. У сакавіку 1922 года [[Віленскі край]] быў афіцыйна далучаны да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 14 кастрычніка 1922 да пачатку лютага 1923 года архіепіскап Елеўферый знаходзіўся пад арыштам па загадзе польскіх уладаў. Пасля вызвалення архірэй быў высланы з Польшчы, 6 лютага ён прыбыў у Каўнас — часовую сталіцу Літоўскай Рэспублікі. У сувязі з тым, што кафедральны Петрапаўлаўскі сабор у Каўнасе яшчэ ў 1919 годзе быў адабраны ў вернікаў, кафедральным храмам стала могілкавая Васкрасенская царква. У 1932 года быў закладзены віленскі кафедральны Благавешчанскі сабор, асвечаны ў 1935 годзе. У кастрычніку 1939 года Віленскі край быў перададзены Літве, мітрапаліт Елеўферый вярнуўся ў Вільню. 26 красавіка 1942 года мітрапаліт Віленскі [[Сергій (Васкрасенскі)|Сергій]] узначаліў хіратонію архімандрыта [[Данііл (Юзьвюк)|Данііла]] ў епіскапа Ковенскага (Каўнаскага), вікарыя Літоўскай епархіі. Пасля забойства 23 красавіка 1944 года мітрапаліта Сергія, епіскап Данііл стаў першым кандыдатам на пасаду экзарха паводле завяшчання нябожчыка. 8 мая епіскап Данііл абвясціў аб уступленні на пасаду часова кіраўніка Віленскай і Літоўскай епархіяй з правамі намесніка Патрыяршага экзарха Прыбалтыкі, тады ж ён быў узведзены ў сан архіепіскапа Ковенскага. У ліпені 1944 года зняты з кафедры акупацыйнымі ўладамі і арыштаваны, вызвалены ў маі 1945 года. Жыў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], у канцы 1945 года вярнуўся ў СССР, у студзені 1946 года (па іншых звестках, 30 снежня 1945) прызначаны на [[Пінская і Лунінецкая епархія|Пінскую і Брэсцкую кафедру]]. == Епіскапы == * [[Платон (Гарадзецкі)]] (8 верасня 1843 — 6 лістапада 1848) * [[Яўсевій (Ільінскі)]] (1 студзеня 1849 — 29 сакавіка 1851) * [[Філарэт (Малышэўскі)]] (28 траўня 1851 — 13 верасня 1860) * [[Аляксандр (Дабрынін)]] (21 лістапада 1860 — 14 жніўня 1868) * [[Іосіф (Драздоў)]] (11 верасня 1868 — 7 снежня 1874) * [[Яўгеній (Шаршылаў)]] (10 лютага 1875 — 16 мая 1877) * [[Уладзімір (Нікольскі)]] (16 мая 1877 — 14 мая 1881) * [[Данат (Бабінскі-Сакалоў)]] (14 мая 1881 — 6 сакавіка 1882) * [[Сергій (Спаскі)]] (30 траўня 1882 — 7 чэрвеня 1885) * [[Смарагд (Траецкі)]] (15 верасня 1885 — 2 кастрычніка 1886) * [[Антанін (Дзяржавін)]] (18 кастрычніка 1886 — 14 сакавіка 1889) * [[Кірыл (Арлоў)]] (13 траўня 1889 — 26 снежня 1890) * [[Грыгорый (Палятаеў)]] (3 лютага 1891 — 22 лістапада 1892) * [[Хрыстафор (Смірноў)]] (19 снежня 1892 — 6 чэрвеня 1897) * [[Міхаіл (Цёмнарусаў)]] (6 жніўня 1897 — 22 верасня 1899) * [[Міхаіл (Ермакоў)]] (20 кастрычніка 1899 — 6 верасня 1903) * [[Сергій (Пятроў)]] (6 верасня 1903 — 25 студзеня 1907) * [[Кірыён II|Кірыён (Садзаглішвілі)]] (25 студзеня 1907 — 15 лютага 1908) * [[Уладзімір (Філантропаў)]] (22 сакавіка 1908 — 25 чэрвеня 1911) * [[Елеўферый (Богаяўленскі)]] (21 жніўня 1911 — 15 чэрвеня 1921) * [[Данііл (Юзьвюк)]] (26 красавіка 1942 — 30 снежня 1945) == Літаратура == * ''Новинский В., прот.'' [https://orthodoxy.lt/source/content/biblioteka/16_ocerk-istorii-pravoslavija-v-litve/ocerk_istorii_pravoslavia_v_litve_14_mb_pagrindinis.pdf Очерк истории Православия в Литве.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210820110859/https://orthodoxy.lt/source/content/biblioteka/16_ocerk-istorii-pravoslavija-v-litve/ocerk_istorii_pravoslavia_v_litve_14_mb_pagrindinis.pdf |date=20 жніўня 2021 }} — Вильнюс: Православное братство Литвы, 2005. * {{ПЭ|1841610|Ковенское викариатство|36|175-176|В. Г. Пидгайко}} [[Катэгорыя:Гісторыя Каўнаса]] [[Катэгорыя:Віленская і Літоўская епархія]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1843 годзе]] [[Катэгорыя:1843 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1945 годзе]] edx7k6orditrgqo2xss8hj4z1xx1d88 0 657443 5160937 4878189 2026-07-04T13:24:57Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Відэаблогеры]]; дададзена [[Катэгорыя:Ютуберы Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160937 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Марцінкевіч}} {{Асоба}} '''Максім Сяргеевіч Марцінкевіч''' ({{lang-ru|Максим Сергеевич Марцинкевич}}; {{ДН|8|5|1984}} — {{ДС|16|9|2020}}<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/9471021 По факту суицида Тесака начаты служебная и доследственная проверки] // ТАСС, 16.09.2020</ref><ref>[https://zona.media/news/2020/09/16/tesak Неонацист Тесак покончил с собой в челябинском СИЗО] // Медиазона, 16.09.2020</ref><ref>{{cite web |url=https://graniru.org/Society/Xenophobia/Skinhead/m.279963.html |title=Тесак найден мёртвым в СИЗО |lang=ru |website=// graniru.org |publisher=Грани.ру |date=2020-09-16 |access-date=2020-09-19 |archive-url=https://archive.today/20200918163504/https://graniru.org/Society/Xenophobia/Skinhead/m.279963.html |archive-date=18 верасня 2020 |url-status=live }}</ref>) — расійскі грамадскі дзеяч, відэаблогер неанацысцкага толку<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2014/01/18/n_5884557.shtml|title=Неонацист по прозвищу Тесак задержан на Кубе - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2014-01-18|access-date=2023-09-03}}</ref>, сузаснавальнік і ідэолаг нефармальнага міжнароднага грамадскага руху «Рэструкт», які дзейнічаў на постсавецкай прасторы. Марцінкевіч стаў вядомы як нацыянал-сацыялістычны скінхэд і лідар міжрэгіянальнага аддзялення неанацысцкай моладзевай арганізацыі «Фармат 18»<ref>{{cite news|title=Прокуратура Москвы подозревает объединение «Формат-18» в экстремизме|url=http://shuum.ru/news/2300|publisher=Журнал «Шум»|date=2010-09-10|access-date=2014-03-04|archive-date=8 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108173348/http://shuum.ru/news/2300|url-status=dead}}</ref>. Загінуў у 2020 годзе ў турэмнай камеры падчас адбыцця тэрміна пакарання па абвінавачанні ў экстрэмізме і, паводле афіцыйнай версіі, скончыў жыццё самагубствамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2020/09/16/geteroseksualizm-i-russkiy-yazyk-chem-proslavilsya-maksim-martsinkevich-po-prozvischu-tesak-samyy-mediynyy-iz-rossiyskih-neonatsistov|title=Чем запомнился Максим Марцинкевич по прозвищу Тесак — самый талантливый медиаманипулятор из российских неонацистов|website=Meduza|access-date=2023-09-03}}</ref>. == Раннія гады == Паводле самога Марцінкевіча, у сям’і спляліся [[рускія]], [[Палякі|польскія]], [[Літоўцы|літоўскія]] і [[Беларусы|беларускія]] карані. Бацькі — Сяргей Яўгенавіч і Вікторыя Леанідаўна Марцінкевіч. Маці не падзяляла экстрэмісцкія погляды сына, бацька — падтрымліваў, пра гэта Цясак распавёў у сваёй першай кнізе «Дэструкт», выпушчанай у фармаце аўдыёзапісу, дзе апавядае пра сям’ю, юнацтва, падзеі ад паступлення ў каледж да першага судовага прысуду<ref>{{Cite web|url=http://tesak.org/knigi-tesaka.html|title=Книги Тесака|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105035552/http://tesak.org/knigi-tesaka.html|archive-date=2014-11-05|access-date=2014-11-04|url-status=dead}}</ref>. У інтэрв’ю Lenta.ru у верасні 2012 года Марцінкевіч паведаміў, што не жанаты і дзяцей у яго няма. З юнацтва цікавіўся [[журналістыка]]й. Прызваны [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|у армію]], але, адслужыўшы некалькі дзён, збіў саслужыўца-[[Азербайджанцы|азербайджанца]], пасля чаго прайшоў дадатковае абследаванне [[Псіхічнае здароўе|псіхічнага здароўя]] і быў камісаваны<ref name="autogenerated1">[http://www.mk.ru/social/article/2013/02/18/814255-tesak-popal-v-zasadu-partizan.html Тесак попал в засаду партизан] {{Wayback}} // [[Маскоўскі камсамолец|Московский комсомолец]], 18.02.2013</ref>. Мянушку «Цясак» атрымаў праз любоў да [[Халодная зброя|халоднай зброі]]. Скончыў Маскоўскі каледж архітэктуры і будаўнічых мастацтваў. Вучыўся ў [[Расійскі дзяржаўны сацыяльны ўніверсітэт|Расійскім дзяржаўным сацыяльным універсітэце]], але быў адлічаны ў сувязі з заключэннем пад варту<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2007/07/04/rgsu/|title=РГСУ открестился от Тесака|website=[[Lenta.ru]]|date=2007-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005205415/https://lenta.ru/news/2007/07/04/rgsu/|archive-date=2021-10-05|access-date=2020-11-23|url-status=live}}</ref>. У адным з інтэрв’ю сцвярджаў, што тры з паловай гады прапрацаваў [[інжынер]]ам. == Смерць == 16 верасня 2020 года Марцінкевіч знойдзены мёртвым у камеры СІЗА № 3 у [[Трактаразаводскі раён (Чалябінск)|Трактаразаводскім раёне]] [[Чалябінск]]а. Паводле афіцыйных папярэдніх даных, здзейсніў [[самагубства]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2020/09/16/n_14948137.shtml|title=Baza: Максим «Тесак» Марцинкевич покончил с собой|website=[[Газета.Ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917111102/https://www.gazeta.ru/social/news/2020/09/16/n_14948137.shtml|archive-date=2020-09-17|access-date=2020-09-16|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/16/09/2020/5f61d98d9a7947584d0b4220|title=Националист Максим «Тесак» Марцинкевич покончил с собой в СИЗО|website=[[РБК]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922084834/https://www.rbc.ru/society/16/09/2020/5f61d98d9a7947584d0b4220|archive-date=2020-09-22|access-date=2020-09-16|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chel.kp.ru/daily/217183/4288402/|title=Максима Марцинкевича, известного как Тесак, нашли мертвым в челябинском СИЗО|author=Сергей Сотников|website=[[Камсамольская праўда|Комсомольская правда]]|date=2020-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927073928/https://www.chel.kp.ru/daily/217183/4288402/|archive-date=2020-09-27|access-date=2020-09-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Неонацист Тесак найден мертвым в СИЗО. ФСИН утверждает, что он покончил с собой, родственники и адвокаты в это не верят|url=https://tvrain.ru/teleshow/notes/neonatsist_tesak_najden_mertvym_v_sizo-516149/|website=[[Дождь (тэлеканал)|Дождь]]|date=2020-09-16|access-date=2020-09-17}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Суицида с моей стороны не может быть». Жизнь и смерть Тесака — самого известного российского ультраправого|author=Александр Бородихин, Егор Сковорода, Анастасия Ясеницкая|url=https://zona.media/article/2020/09/16/tesak|website=[[Медиазона]]|date=2020-09-16|access-date=2020-09-17}}</ref>. Пры Марцінкевічы была перадсмяротная запіска з просьбай выбачэнняў у адміністрацыі СІЗА Чалябінска за праблемы, а таксама просьбай даслаць грамадзянскай жонцы ліст і перадаць кнігу пра камунізм і асабісты дзённік<ref>[https://ria.ru/20200916/zapiska-1577320156.html Раскрыто содержание предсмертной записки «Тесака»] {{Wayback}} [[РИА Новости]]</ref>. Пазней знайшлі другую запіску, напісаную ад яго імя і адрасаваную, як мяркуецца, жонцы, са словамі: «А паміраць зусім не страшна! Кахаю цябе! Жыві!»<ref>[https://ria.ru/20200916/zapiska-1577361026.html Раскрыто содержание второй предсмертной записки «Тесака»] {{Wayback}} [[РИА Новости]]</ref>. [[Daily Mail]] прыводзіць меркаванне [[Почырказнаўства|эксперта па почырку]], што адна з запісак напісана жанчынай<ref>{{Cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-8771657/Notorious-Neo-Nazi-leader-tortured-murdered-cell-death-fake-suicide-family-says.html|title=Notorious Russian Neo-Nazi leader nicknamed Machete was 'tortured and murdered' in blood-splattered jail cell with CCTV cameras not working and death faked as suicide, say family|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005045241/https://www.dailymail.co.uk/news/article-8771657/Notorious-Neo-Nazi-leader-tortured-murdered-cell-death-fake-suicide-family-says.html|archive-date=2020-10-05|access-date=2020-10-05|url-status=live}}</ref>. У 2014 годзе ў сацсетках размешчана паведамленне Марцінкевіча, што ён не збіраецца здзяйсняць суіцыд падчас знаходжання ў папраўчай установе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.osnmedia.ru/obshhestvo/najdut-myortvym-ne-verte-kto-takoj-maksim-tesak-i-chem-on-byl-znamenit/|title=«Найдут мёртвым — не верьте»: Чем знаменит Максим «Тесак» Марцинкевич|author=Дмитрий Здорников|website=[[ОСН]]|date=2020-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518083121/https://www.osnmedia.ru/obshhestvo/najdut-myortvym-ne-verte-kto-takoj-maksim-tesak-i-chem-on-byl-znamenit/|archive-date=2021-05-18|access-date=2022-05-23|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2019 года Марцінкевічу адмянілі прысуды па артыкуле пра экстрэмізм праз дэкрыміналізацыю [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%2029#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_282._%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%BE_%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D1%8B,_%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0 артыкула 282 КК РФ], а таксама знізілі тэрмін пакарання па артыкулах пра разбой і хуліганства. У выніку сумарны тэрмін адбывання пакарання знізіўся з дзесяці да васьмі гадоў<ref>{{Cite web|url=https://esquire.ru/articles/207543-smi-nacionalista-maksima-marcinkevicha-tesaka-nashli-mertvym-v-chelyabinskom-sizo/|title=Националиста Максима Марцинкевича (Тесака) нашли мёртвым в челябинском СИЗО|website=[[Esquire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917054714/https://esquire.ru/articles/207543-smi-nacionalista-maksima-marcinkevicha-tesaka-nashli-mertvym-v-chelyabinskom-sizo/|archive-date=2020-09-17|access-date=2020-09-16|url-status=live}}</ref>. Па заяве блізкіх, Марцінкевіч павінен быў выйсці ў маі 2021 года<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/wall119910902_239881|title=Много вопросов в личку одинаковых, ещё раз: Макс выходит в мае 21-го года,}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, то-бок ад даты меркаванага самагубства да выхаду на волю яму заставалася адбыць у зняволенні восем месяцаў<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/09/17/87135-kak-pogib-tesak|title=Как погиб Тесак? Политические предпочтения не должны влиять на результаты следствия|website=[[Новая газета]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920122803/https://novayagazeta.ru/articles/2020/09/17/87135-kak-pogib-tesak|archive-date=2020-09-20|access-date=2020-09-18|url-status=live|quote=Да и особых мотивов для самоубийства у Тесака не было. Он ждал освобождения, до которого, повторюсь, оставалось всего восемь месяцев.}}</ref>. Па словах апазіцыйнага актывіста Ляўковіча, родныя і адвакаты не маглі звязацца з Цясаком некалькі месяцаў у 2020 годзе<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/09/16/levkovich_tesak/|title=Активист рассказал об «адских» пытках Тесака перед смертью в СИЗО|website=[[Lenta.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917034021/https://lenta.ru/news/2020/09/16/levkovich_tesak/|archive-date=2020-09-17|access-date=2020-09-17|url-status=live}}</ref>. Адвакат Марцінкевіча Іван Северавіч заявіў, што падчас знаходжання Марцінкевіча ў Краснаярску да яго не дапускалі адваката, публічная адмова Марцінкевіча ад адвакатаў была ім раней у размове адхілена<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sibreal.org/a/30842151.html|title=«Забивали „молотками“ почти три месяца». Правозащитники считают, что смерть Тесака спровоцировали пытки|website=[[Радыё Свабода|Радио «Свобода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924081112/https://www.sibreal.org/a/30842151.html|archive-date=2020-09-24|access-date=2020-09-17|url-status=live|quote=Во-вторых, девятого сентября у него в Новосибирске состоялась встреча с адвокатом, которой он сообщил, что последние три месяца подвергался пыткам.}}</ref>. Відэаназіранне ў дзень яго смерці не працавала<ref>{{Cite news|title=Адвокат: в день смерти неонациста Тесака в его камере не работало видеонаблюдение|url=https://tvrain.ru/news/advokat_v_den_smerti_neonatsista_tesaka_v_ego_kamere_ne_rabotalo_videonabljudenie-516505/|website=[[Дождь (тэлеканал)|Дождь]]|date=2020-09-23|access-date=2020-09-23}}</ref>. == Пахаванне і акцыі памяці == Пахаванне адбылося 3 кастрычніка 2020 года на Кунцаўскіх могілках Мажайскага раёна [[Заходняя адміністрацыйная акруга|Заходняй адміністрацыйнай акругі]] [[Масква|Масквы]]. Марцінкевічу на час смерці было 36 гадоў. На пахаванне прыйшло, паводле розных ацэнак, ад 2 да 4,5 тысяч чалавек. Акцыі памяці прайшлі ў [[Расія|Расіі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/incident/2020/09/19/u-zdaniya-fsb-v-moskve-zaderzhali-uchastnikov-akcii-pamyati-tesaka.html|title=У здания ФСБ в Москве задержали участников акции памяти "Тесака"|website=[[Московский комсомолец]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020074601/https://www.mk.ru/incident/2020/09/19/u-zdaniya-fsb-v-moskve-zaderzhali-uchastnikov-akcii-pamyati-tesaka.html|archive-date=2020-10-20|access-date=2020-10-20|url-status=live}}</ref><ref name="font">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2020/09/19/69473871/|title=В России и на Украине прошли акции памяти Тесака. На следующей неделе тело националиста привезут в Москву|website=[[Фонтанка.ру]]|date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029144212/https://www.fontanka.ru/2020/09/19/69473871/|archive-date=2020-10-29|access-date=2020-10-20|url-status=live}}</ref>, [[Украіна|Украіне]]<ref name="font" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sharij.net/v-kieve-u-posolstva-rf-razmestili-plakat-v-pamyat-o-tesake|title=В Киеве у посольства РФ разместили плакат в память о Тесаке|website=Шарий.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029234201/https://sharij.net/v-kieve-u-posolstva-rf-razmestili-plakat-v-pamyat-o-tesake|archive-date=2020-10-29|access-date=2020-10-20|url-status=live}}</ref> і [[Кіпр]]ы<ref>{{Cite web|url=https://cyprusbutterfly.com.cy/news/akciya-pamyati-maksima-tesaka-marcinkevicha-sostoyalasy-na-kipre|title=На Кипре состоялась акция памяти Максима Тесака Марцинкевича - Новости Кипра|website=Cyprus Butterfly|date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026185437/https://cyprusbutterfly.com.cy/news/akciya-pamyati-maksima-tesaka-marcinkevicha-sostoyalasy-na-kipre|archive-date=2020-10-26|access-date=2020-10-20|url-status=live}}</ref>. У верасні 2021 года ў [[Курган (горад)|Кургане]] каля помніка ахвярам палітычных рэпрэсій з’явіўся мемарыял памяці Максіма Марцінкевіча. Гэта не першы выпадак з’яўлення каля помніка фотаздымкаў Марцінкевіча, такі мемарыял з’яўляўся і ў верасні 2020 года. Устаноўка фатаграфій і свечак каля помніка рэпрэсаваным не ўзгоднена ў мемарыяльным фондзе «Ісціна» і, на іх думку, была правакацыяй<ref>{{Cite news|title=В Кургане у памятника жертв политических репрессий появился мемориал в память Тесака|url=https://www.znak.com/2021-09-23/v_kurgane_u_pamyatnika_zhertv_politicheskih_repressiy_poyavilsya_memorial_v_pamyat_tesaka|website=[[Znak.com]]|date=23.09.2021|access-date=2021-10-21|archive-date=21 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021143357/https://www.znak.com/2021-09-23/v_kurgane_u_pamyatnika_zhertv_politicheskih_repressiy_poyavilsya_memorial_v_pamyat_tesaka|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.znak.com/2021-09-23/v_kurgane_u_pamyatnika_zhertv_politicheskih_repressiy_poyavilsya_memorial_v_pamyat_tesaka |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021143357/https://www.znak.com/2021-09-23/v_kurgane_u_pamyatnika_zhertv_politicheskih_repressiy_poyavilsya_memorial_v_pamyat_tesaka |archive-date=21 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. == У культуры == * Творчасць [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай]] арганізацыі «Фармат 18» натхніла рэжысёра [[Павел Гарыевіч Бардзін|Паўла Бардзіна]] на стварэнне драматычнага фільма «[[Расія 88]]» (2009)<ref>{{Cite web|url=http://uisrussia.msu.ru/docs/nov/2009/13/nov_2009_13_26.htm|title=Интервью П. Бардина «Новой газете»|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529011225/http://uisrussia.msu.ru/docs/nov/2009/13/nov_2009_13_26.htm|archive-date=2009-05-29|access-date=2009-08-19|url-status=dead}}</ref>. * Згадваецца ў кампазіцыі «Мой сябар Гітлер» гурта «[[Бухенвальд Флава]]»<ref>«Тесак в СИЗО за кино, в котором резал падаль. Как жаль! Он хотел быть как [[Жан Рэно|Жан Рено]]». «Бухенвальд Флава», «Мой друг Гитлер». Альбом «Мой друг Гитлер», 2009. Видеоверсия композиции внесена в [[Федэральны спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|Федеральный список экстремистских материалов]] 21.12.2017 под № 4341 на основании решения Южно-Сахалинского городского суда Сахалинской области от 06.09.2017 и дополнительного решения Южно-Сахалинского городского суда Сахалинской области от 10.10.2017.</ref>. * Ролікі руху «Акупай-педафіляй» абыгрываюцца ў аглядзе [[BadComedian]] на фільм «[[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]]» (2017)<ref>{{Cite web|url=https://youtube.com/watch?v=62Sah3_Tcb8|title=Оккупай Кинофиляй — Матильда (BadComedian)|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109074604/https://www.youtube.com/watch?v=62Sah3_Tcb8|archive-date=2020-11-09|access-date=2020-10-20|url-status=live}}</ref>. * Смерць Марцінкевіча згадваецца ў трэку [[Слава КПСС|Славы КПСС]] «Сезонное»<ref>[https://genius.com/20878342 Слава КПСС (Slava KPSS) — Сезонное (Seasonal) Lyrics | Genius Lyrics]</ref>. Сам Цясак згадваецца ў трэках «Жертва» і «100 barz». == Спасылкі == * {{Cite news|title=Прокуратура Москвы подозревает объединение «Формат-18» в экстремизме|url=http://shuum.ru/news/2300|publisher=Журнал «Шум»|date=2010-09-10|access-date=2014-03-04|archive-date=8 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108173348/http://shuum.ru/news/2300|url-status=dead}} * {{Cite news|url=https://vz.ru/columns/2012/9/11/597583.html|title=Бесы|date=2012-09-11|publisher=[[Взгляд.ру]]|access-date=2014-08-18}} * {{Cite news|title=Неонацист по прозвищу Тесак задержан на Кубе|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2014/01/18/n_5884557.shtml|publisher=[[Газета.Ru]]|date=2014-01-18|access-date=2014-03-04}} * {{Cite news|date=2013-09-03|url=https://www.newsru.com/arch/crime/03sep2013/kaminovarrestmsk.html|title=Московские сыщики задержали бывшего замглавы подмосковного УФССП, в котором неонацист Тесак «разглядел» педофила|publisher=[[NEWSru.com]]|access-date=2013-12-04}} * {{Cite news|title=Я в тюрьму не хочу опять|url=https://lenta.ru/articles/2012/09/18/tesak/|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2012-09-18|access-date=2014-03-04}} * {{Cite news|title=Против Тесака возбуждено новое уголовное дело|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2014/10/23/n_6588737.shtml|publisher=[[Газета.Ru]]|date=2014-10-23|access-date=2014-11-06}} * {{YouTube|deRP5om1ac4|Тесак и все его убийства: показания, воспоминания, хроника}} / [[Baza]], 29.09.2021. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марцінкевіч Максім Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Ютуберы Расіі]] [[Катэгорыя:Самазабойцы]] [[Катэгорыя:Самагубствы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі]] [[Катэгорыя:Рускія нацыяналісты]] [[Катэгорыя:Неанацызм]] [[Катэгорыя:Злачынцы Расіі]] [[Катэгорыя:Актывісты антыгомасексуальнага руху]] [[Катэгорыя:Памерлі ў турмах Расіі]] ajt8yq4mn0ch9g8ojmft532t7p2z4w7 0 663797 5160899 4430378 2026-07-04T12:23:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160899 wikitext text/x-wiki '''Кембрыджскі дакумент''', '''Кембрыджскі Ананім ''' (''па месцы захоўвання ў бібліятэцы [[Кембрыдж|Кембрыджскага ўніверсітэта]]''), або '''пісьмо Шэхтэра''' (''па імені першаадкрывальніка'') — рукапіс на [[іўрыт|старажытнаяўрэйскай]] мове. Змяшчае фрагмент пісьма неназванага [[яўрэі|яўрэя]], падданага [[Хазарскі каганат|хазарскага]] цара [[Іосіф (хазарскі цар)|Іосіфа]] да неназванага гаспадара з [[Міжземнамор’е|міжземнаморскай]] краіны. Адзін з двух (нароўні з [[Яўрэйска-хазарская перапіска|пісьмом цара Іосіфа]]) пісьмовых помнікаў хазарскага паходжання. Аўтар на момант напісання знаходзіўся ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]. Адрасатам пісьма з высокай ступенню верагоднасці з’яўляецца [[Кордаўскі халіфат|кордаўскі]] саноўнік [[Хасдай ібн Шапрут]], які збіраў звесткі пра Хазарыю. Прыкладны час напісання — [[949]] год<ref>''Цукерман К.'' [https://inslav.ru/images/stories/pdf/1996_Slav%27ane_i_sosedi-6.pdf Русь, Византия и Хазария в середине X века: проблемы хронологии] // Славяне и их соседи. Вып. 6. — М., 1996. — С. 68. </ref>. У пісьме маюцца ўнікальныя звесткі па гісторыі і рэлігіі [[хазары|хазараў]], перасяленне яўрэяў у Хазарыю, дзейнасць трох апошніх хазарскіх цароў: [[Веніямін (хазарскі цар)|Веніяміна]], [[Аарон II (хазарскі цар)|Аарона]] і [[Іосіф (хазарскі цар)|Іосіфа]]. Асаблівую цікавасць уяўляе апавяданне пра сучасную аўтару [[Каспійскія паходы русаў|руска-хазарска-візантыйскую вайну ў Прычарнамор’і]], дзе рускім правадыром названы H-l-g-w, што перадае дакладную скандынаўскую форму імя [[Алег Прарочы|Алег]]. Рукапіс (шыфр T-S Misc.35.38) па палеаграфічных прыкметах датуецца канцом [[XI]] стагоддзя. Напісаны на паперы. Складаецца з двух лістоў, якія маюць тэкст на абодвух баках. Верхняя частка пашкоджана. Пачатак і канец дакумента адсутнічаюць. == Вывучэнне == Пісьмо выяўлена [[Саламон Шэхтэр|С. Шэхтэрам]] сярод калекцыі яўрэйскіх манускрыптаў з [[Каірская геніза|Каірскай генізы]] (сховішча рукапісаў пры [[сінагога|сінагозе]]). Апублікавана ў [[1912]] годзе. У [[1913]] годзе выйшаў рускі пераклад [[Павел Канстанцінавіч Какоўцаў|П. К. Какоўцава]], 2-е акадэмічнае выданне ў [[1932]] годзе. Апошні па часе пераклад зроблены [[Норман Голб|Н. Голбам]] (у [[1982]] годзе на англійскую мову). На працягу 1-й паловы [[XX стагоддзе|XX ст]]. у навуковай грамадскасці не сціхалі спрэчкі наконт сапраўднасці дакумента. Шэраг гісторыкаў лічылі яго падробкай. У расійскім усходазнаўстве доўгі час панавала скептычная выснова [[Павел Канстанцінавіч Какоўцаў|П. К. Какоўцава]], пазней падтрыманая [[Анатоль Пятровіч Навасельцаў|А. П. Навасельцавым]], што Кембрыджскі дакумент не адносіцца да перапіскі Хасдая ібн Шапрута, а з’яўляецца кампіляцыяй, складзенай пасля падзення Хазарыі. Аднак у наш час большасць сумніўных месцаў праяснена і аўтэнтычнасць помніка агульнапрызнаная. == Гл. таксама == * [[Яўрэйска-хазарская перапіска]] {{зноскі}} == Крытычныя выданні == * ''Коковцов П. К.'' Еврейско-хазарская переписка в X веке. Л.,1932. * ''Голб Н. Прицак О.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Chaz_evr_dok_X/index.htm Хазарско-еврейские документы X в.] — М.-Иерусалим,2003. ISBN 5-93273-126-5 == Літаратура == * ''Фейгина С. А.'' Историография еврейско-хазарской переписки X в. // Феодальная Россия во всемирно-историческом процессе. — М., 1972. == Спасылкі == * [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0505.htm Тэкст пісьма (пер. на рускую мову П. К. Какоўцава)] * [http://taraingrid.tripod.com/uploadedtexts/khazars.htm Khazar Self Perception: A Study of the Schechter Text] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110526135727/http://taraingrid.tripod.com/uploadedtexts/khazars.htm |date=26 мая 2011 }} [[Катэгорыя:Хазары]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] 26wugmttbgmimfrp23xlvpduof1z6yu 0 669638 5160934 5009676 2026-07-04T13:10:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160934 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Керыя Ібрагім |арыгінал імя = | выява = | апісанне выявы = | імя пры нараджэнні = | псеўданім = | шырыня = | пасада = Спікер Палаты Федэрацыі Эфіопія | сцяг = | перыядпачатак = [[6 мая]] [[2018]] | перыядканец = [[9 чэрвеня]] [[2020]] | папярэднік = [[Ялэў Абатэ]] | пераемнік = [[Адан Фарах]] | дата нараджэння = |месца нараджэння = | партыя = | адукацыя = | узнагарода = | сайт = }} '''Керыя Ібрагім''' ({{Lang-ti|ኬሪያ ኢብራሂም}}; нар. [[22 сакавіка]] [[1973]]) — эфіопскі палітык і спікер [[Савет Федэрацыі (Эфіопія)|Палаты Федэрацыі]] з [[2018]] па [[2019]]. Яна была кіраўніком Дзяржаўнай службы ў раёне [[Тыграй]] і галоўным адміністратарам зоны Дэбуб Місракаві. Адзін з дзевяці членаў ЦК [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і кіраўнік аддзела па справах жанчын у рэгіёне [[Тыграй]]<ref name=":1">{{Cite web|last=TesfaNews|date=2020-06-08|title=Speaker of Ethiopia's Upper House Resigns|url=https://www.tesfanews.net/ethiopia-upper-house-speaker-keria-ibrahim-resigns/|access-date=27 November 2020|website=TesfaNews|language=en-US|archive-date=26 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126231831/https://www.tesfanews.net/ethiopia-upper-house-speaker-keria-ibrahim-resigns/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Speaker of Ethiopia's upper house resigns after polls postponed|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/6/9/speaker-of-ethiopias-upper-house-resigns-after-polls-postponed|access-date=27 November 2020|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref>. == Біяграфія == Керыя Ібрагім нарадзілася ў [[Асмэра|Асмэры]], сучасная [[Эрытрэя]] (тады эфіопская тэрыторыя), і вырасла ў [[Вукро]], [[Тыграй]], [[Эфіопія]]<ref name=":2">{{Cite news|title="ፍቅር እስከ መቃብርን አልረሳውም" ወ/ሮ ኬሪያ ኢብራሂም|language=am|work=BBC News አማርኛ|url=https://www.bbc.com/amharic/news-49671793|access-date=27 November 2020}}</ref><ref name=":0" />. Яе сям’я з сярэдняга класа, вяла сваё жыццё за кошт даходу ад невялікага кіёска<ref>{{Cite web|title=ኬሪያ ኢብራሂም ከውቅሮ እስከ አራት ኪሎ|url=https://www.ethioreference.com/archives/22861|access-date=27 November 2020|website=www.ethioreference.com}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Керыя не змагла здаць нацыянальны экзамен па заканчэнні сярэдняй школы, яна стала экспертам па [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і атрымала ступень [[бакалаўр]]а ў галіне эканомікі і ступень [[магістр]]а ў экалагічнай антрапалогіі<ref name=":0">{{Cite web|date=2020-06-09|title=የወይዘሮ ኬሪያ ኢብራሂም ትዳር እንዴት ፈረሰ?|url=https://www.yeahun.com/2020/06/09/%e1%8b%a8%e1%8b%88%e1%8b%ad%e1%8b%98%e1%88%ae-%e1%8a%ac%e1%88%aa%e1%8b%ab-%e1%8a%a2%e1%89%a5%e1%88%ab%e1%88%82%e1%88%9d-%e1%89%b5%e1%8b%b3%e1%88%ad-%e1%8a%a5%e1%8a%95%e1%8b%b4%e1%89%b5-%e1%8d%88/|access-date=27 November 2020|website=Yeahun Zena|language=en-US|accessdate=2 лютага 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209235146/https://www.yeahun.com/2020/06/09/%E1%8B%A8%E1%8B%88%E1%8B%AD%E1%8B%98%E1%88%AE-%E1%8A%AC%E1%88%AA%E1%8B%AB-%E1%8A%A2%E1%89%A5%E1%88%AB%E1%88%82%E1%88%9D-%E1%89%B5%E1%8B%B3%E1%88%AD-%E1%8A%A5%E1%8A%95%E1%8B%B4%E1%89%B5-%E1%8D%88/|archivedate=9 лютага 2021|url-status=dead}}</ref><ref name=":1" />. З [[1988]] года Керыя працавала на розных узроўнях улады ў Тыграі — ад раённага да абласнога. Яна стала адной з нямногіх жанчын сярод вышэйшых кіраўнікоў [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]. Керыя таксама была адзіным мусульманскім членам НФВТ, членам-заснавальнікам Выканаўчага камітэта эфіопскага Народна-рэвалюцыйнага дэмакратычнага фронту<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Keria Ibrahim Elected Speaker of Ethiopian House of Federation|url=https://www.ezega.com/News/NewsDetails/6348/Keria-Ibrahim-Elected-Speaker-of-Ethiopian-House-of-Federation|access-date=2020-11-27|website=www.ezega.com|language=en}}</ref>. З [[6 мая]] [[2018]] яна стала была спікерам Палаты Федэрацыі. Аднак з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]] Палата Федэрацыі адклала нацыянальныя выбары, якія павінны былі адбыцца [[24 жніўня]] [[2020]] года (па эфіопскім календары). Пасля гэтага, [[9 чэрвеня]], Керыя абвінаваціла ўрад [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]] ў тым, што ён пазбаўляе краіну суверэнітэту, і сышла ў адстаўку з пасады спікера парламента. Яна таксама дадала, што не можа быць «саўдзельніцай, калі парушаецца канстытуцыя і фармуецца дыктатарскі ўрад»<ref>{{Cite web|last=TesfaNews|date=2020-06-08|title=Speaker of Ethiopia's Upper House Resigns|url=https://www.tesfanews.net/ethiopia-upper-house-speaker-keria-ibrahim-resigns/|access-date=2020-11-27|website=TesfaNews|language=en-US|archive-date=19 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119144019/https://www.tesfanews.net/ethiopia-upper-house-speaker-keria-ibrahim-resigns/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Speaker of Ethiopia's upper house resigns after polls postponed|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/6/9/speaker-of-ethiopias-upper-house-resigns-after-polls-postponed|access-date=2020-11-27|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref>. == Вайна ў Тыграі == З пачаткам [[Тыграйскі канфлікт|Тыграйскага канфлікту]] засталася ў шэрагах НФВТ і падтрымала [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]. [[13 лістапада]] Федэральная паліцэйская камісія Эфіопіі выдала ордэр на арышт Керыі і 64 іншых высокапастаўленых членаў НФВТ. Па даных Федэральнай паліцэйскай камісіі, Керыя і яе калегі здзейснілі дзяржаўную здраду і нясуць адказнасць за парушэнні [[правы чалавека|правоў чалавека]] і [[карупцыя|карупцыю]]<ref>{{Cite web|title=Arrest warrant issued for TPLF Junta members|url=https://www.fanabc.com/english/arrest-warrant-issued-for-tplf-junta-members/|access-date=2020-11-27|website=Welcome to Fana Broadcasting Corporate S.C|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Arrest Warrant Issued on 96 Tigray Officials, Army Generals|url=https://www.ezega.com/News/NewsDetails/8245/Arrest-Warrant-Issued-on-96-Tigray-Officials-Army-Generals|access-date=2020-11-27|website=www.ezega.com|language=en|archive-date=28 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128023058/https://www.ezega.com/News/NewsDetails/8245/Arrest-Warrant-Issued-on-96-Tigray-Officials-Army-Generals|url-status=dead}}</ref>. [[1 снежня]] федэральныя ўлады заявілі, што Керыя здалася федэральным сілам бяспекі ў [[Мэкэле]], сталіцы рэгіёну Тыграй<ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=2020-12-01|title=Ethiopian govt says senior politician linked to Tigray region rebellion surrenders|language=en|work=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/uk-ethiopia-conflict-politician-idUKKBN28B5S5|access-date=2020-12-02|url-status=dead}}</ref>. [[16 студзеня]] [[2021]] года Керыя паўстала перад судом<ref name="ETReporter_Keria_Sebhat_incourt_16Jan2021">{{Cite news|title=Former TPLF officials appear before court |newspaper=The Reporter|url=http://www.thereporterethiopia.com/article/former-tplf-officials-appear-court|access-date=2021-01-27|archive-url=https://archive.today/20210128234431/https://www.thereporterethiopia.com/article/former-tplf-officials-appear-court|archive-date=2021-01-29|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sebhat Nega and Keria Ibrahim appeared in court|url=https://www.sheganews.com/watch.php?vid=10f5d6de8|access-date=2021-01-27|website=www.sheganews.com}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[11 сакавіка]] яна была вызвалена пад заклад, паколькі пракуратура не знайшла дастатковых доказаў для затрымання падазраваных падчас расследавання і папрасіла суд вызваліць Керыю<ref>{{Cite news|title=ወ/ሮ ኬሪያ ኢብራሂም ከእስር በዋስ መለቀቃቸው ተነገረ|language=am|work=BBC News አማርኛ|url=https://www.bbc.com/amharic/news-56359821|access-date=2021-03-12}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|date=2021-03-11|title=ወይዘሮ ኬሪያ ኢብራሂም በዋስ እንዲለቀቁ ተወሰነ|url=https://www.fanabc.com/%e1%8b%88%e1%8b%ad%e1%8b%98%e1%88%ae-%e1%8a%ac%e1%88%aa%e1%8b%ab-%e1%8a%a2%e1%89%a5%e1%88%ab%e1%88%82%e1%88%9d-%e1%89%a0%e1%8b%8b%e1%88%b5-%e1%8a%a5%e1%8a%95%e1%8b%b2%e1%88%88%e1%89%80%e1%89%81/|access-date=2021-03-12|website=Welcome to Fana Broadcasting Corporate S.C|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Court grants bail to Keria Ibrahim, former Speaker of House of Federation|url=https://www.fanabc.com/english/court-grants-bail-to-keria-ibrahim-former-speaker-of-house-of-federation/|access-date=2021-03-12|website=Welcome to Fana Broadcasting Corporate S.C|language=en-US}}</ref>. [[30 сакавіка]] [[2023]] года Керыя і ўсе грамадзянскія і ваенныя лідары НФВТ былі вызвалены з турмы. За некалькі месяцаў да гэтага ўлады і паўстанцы падпісалі мірнае пагадненне<ref>{{Cite web|date=2023-03-30 |title=Keria Ibrahim and Two Other TPLF Leaders Released from Prison Amid Peace Deal in Tigray Region |url=https://addisinsight.net/keria-ibrahim-and-two-other-tplf-leaders-released-from-prison-amid-peace-deal-in-tigray-region |access-date=2023-04-02 |website=Addis Insight |language=en}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Члены Народнага фронту вызвалення Тыграя]] [[Катэгорыя:Палітыкі Эфіопіі]] i726p7gr8sjcx3jv02tuwzjiccnxjgn 0 676776 5161010 4822076 2026-07-04T21:10:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161010 wikitext text/x-wiki [[Файл:BlueEurozone.svg|міні|{{legend|#2c325f|Еўразона}} {{legend|#a050ff|Краіны ЕС, якія не ўваходзяць у еўразону}}]] Перад тым як [[Рэспубліка Косава]] абвясціла сваю незалежнасць у 2008 годзе, рэспубліка ў аднабаковым парадку прыняла [[еўра]] ў якасці сваёй валюты ў 2002 годзе, калі на тэрыторыі Косава дзейнічала часовая грамадзянская адміністрацыя Арганізацыі Аб’яднаных Нацый; пры гэтым Косава не з’яўляецца афіцыйным членам [[Еўразона|еўразоны]]. == Грашовая сітуацыя да 1999 года == Да стварэння Місіі ААН Косава (як частка [[Сербія|Сербіі]]) было звязана з югаслаўскай грашова-крэдытнай палітыкай і югаслаўскім дынарам. Аднак самая моцная інфляцыя і напружанасць у Югаславіі сур’ёзна дыскрэдытавалі югаслаўскі дынар. У выніку шмат хто аддаваў перавагу выкарыстоўваць і назапашваць замежную валюту замест таго, каб спадзявацца на дынар. Найбольш часта карыстанай замежнай валютай была [[нямецкая марка]], хоць [[Долар ЗША|даляр ЗША]] і [[швейцарскі франк]] таксама шырока выкарыстоўваліся. == Увядзенне нямецкай маркі == Разам з дынарам шырока выкарыстоўваліся іншыя валюты, асабліва нямецкая марка. У верасні 1999 года часовая адміністрацыя ААН выпрацавала пастанову, якая рэгулюе выкарыстанне іншых валют; гэты акт замацаваў статус-кво.<ref>{{Кніга|аўтар=Мітра, Саўмя|загаловак=Косава: эканамічныя і сацыяльныя рэформы дзеля міру і прымірэння|год=2001|isbn=978-0-8213-4942-7|ref=Mitra}}</ref> Югаслаўскі дынар ніколі афіцыйна не выходзіў са звароту, але яго выкарыстанне «не заахвочвалася». Таксама працягвалася выкарыстанне іншых валют, у асноўным даляра ЗША.<ref name="ref1">Паводле ацэнак Бундэсбанка, у верасні 1999 года ў былой Югаславіі выкарыстоўваліся 2 млрд. Нямецкіх марак. Гэта складае больш за 80 марак на чалавека.</ref><ref>Tagesspiegel (1999). [http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html Deutsche Währung wird auch im Kosovo offizielles Zahlungsmittel — die Bundesbank wurde nicht gefragt] (in German), 1999-09-07.</ref> [[Бундэсбанк|Нямецкі федэральны банк]] не быў загадзя апавешчаны аб дадзенай сітуацыі і не адправіў у Косава дадатковыя манеты і банкноты для замены. Але паколькі ніякіх абмежаванняў на ўвоз і вываз нямецкіх марак не было, то шмат касавараў, якія працавалі за мяжой, адпраўлялі грошы дадому, што забяспечвала папаўненне грашовай масы ў Косаве. Югаслаўскі (і, пазней, [[Сербскі дынар|сербскі]]) дынар працягваў шырока выкарыстоўвацца ў паўночных раёнах і іншых сербскіх [[Анклаў|анклавах]] па ўсім Косаве. == Пераход да еўра == Як і Германія, [[Рэспубліка Косава]] перайшла на еўра 1 студзеня 2002 года. Нямецкая марка заставалася законным аплатным сродкам у Косаве да 9 сакавіка 2002 года. Пераход на еўра быў дасягнуты ў супрацоўніцтве з [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскім цэнтральным банкам]] і некалькімі нацыянальнымі банкамі ў еўразоне. Да снежня 2001 года каля 100 мільёнаў еўра наяўнымі былі адпраўленыя ва Ўпраўленне па банкаўскай справе і плацяжах у Косаве.<ref>Michel Svetchine, [http://www.bankofalbania.org/web/pub/M_SVETCHINE_1329_1.pdf Kosovo experience with euroization of its economy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923182527/http://www.bankofalbania.org/web/pub/M_SVETCHINE_1329_1.pdf |date=23 верасня 2015 }}</ref> У самым Косаве выпуск валюты не ажыццяўляецца. == Сяброўства ў ЕС == Косава з’яўляецца патэнцыйным кандыдатам на ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскі саюз]]. [[Еўрапейская камісія]] і ЕЦБ выказалі сваю незадаволенасць тым, што некаторыя краіны ў аднабаковым парадку перайшлі на еўра<ref name="b92-2007">http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105135956/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=10&nav_id=44442 |date=5 лістапада 2012 }}</ref>, і застаецца незразумелым, ці зможа Косава далучыцца да ЕС, выкарыстоўваючы еўра. Чакаецца, што гэтае пытанне будзе вырашана ў ходзе працэсу перамоваў аб далучэнні. Дыпламаты выказалі здагадку, што краіны не будуць прымушаныя да вываду еўра са звароту.<ref name="EUOBS">{{Cite web |url=http://euobserver.com/enlargement/24924%7Cdate%3D2007-10-08 |title=Архіўная копія |access-date=22 красавіка 2021 |archive-date=30 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130161312/https://euobserver.com/enlargement/24924%7Cdate=2007-10-08 |url-status=dead }}</ref> {{Зноскі}} == Бібліяграфія == * Bogetic, Zeljko (2000). OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES (). Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000). * BQK (2010). * NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999. * Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004. * Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania. * Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog. {{Еўра}} [[Катэгорыя:Еўра]] [[Катэгорыя:Косава]] bun4m81qtmymefj6wiw3p4zqxjf3f23 0 685577 5161078 4301056 2026-07-05T04:58:47Z DenisBorum 139498 5161078 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Андрэевіч Тырса''' ({{lang-ru|Никола́й Андре́евич Ты́рса}}; 27 красавіка (9 мая) 1887 — {{ДС|10|2|1942}}) — савецкі жывапісец, графік, спецыяліст прыкладнога мастацтва і педагог. Прадстаўнік ленінградскай школы [[Пейзаж|пейзажнага жывапісу]]. Адзін са стваральнікаў ленінградскай школы кніжнай графікі. == Біяграфія == Мікалай Андрэевіч Тырса нарадзіўся ў сяле Аралык [[Эрыванская губерня|Эрыванскай губерні]] ([[Маскоўскі дагавор (1921)|з 1921 года сяло знаходзіцца на тэрыторыі Турцыі]]) у сям’і афіцэра [[Кубанскія казакі|Кубанскага казацкага войска]]. У 1905—1909 гадах навучаўся (з перапынкамі) на архітэктурным аддзяленні Вышэйшага мастацкага вучылішча пры [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] у Пецярбургу (курс навучання не скончыў) і ў прыватнай Школе жывапісу і малявання Л. Званцавай у [[Леў Самойлавіч Бакст|Л. Бакста]] і [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|М. Дабужынскага]] (1906—1910 гг.). Займаўся выкладчыцкай дзейнасцю — у Петраградскай Акадэміі мастацтваў, [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная мастацка-прамысловая акадэмія імя А. Л. Штыгліца|Дзяржаўных мастацка-прамысловых майстэрняў]] (1918—1922 гг.) і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Ленінградскім інстытуце грамадзянскіх інжынераў]] (1924—1942 гг.). З 1921 года Тырса пачаў займацца [[Кніжная графіка|кніжнай графікай]]. Першай яго працай у гэтым кірунку было афармленне кнігі «Камедыя пра цара Максіміліяна, непакорлівыя сына ягонага Адольфа». У 1940—41 гадах працаваў разам з [[Вера Ігнатаўна Мухіна|В. І. Мухінай]] ў эксперыментальным цэху Ленінградскай люстраной фабрыкі, займаўся дызайнам вырабаў са шкла (графінаў, шклянак, ваз). 14 чэрвеня 1941 года ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]] ў Ленінградзе адкрылася першая і апошняя прыжыццёвая персанальная выстава твораў мастака. 29 студзеня 1942 года цяжка хворы мастак быў эвакуіраваны з [[Блакада Ленінграда|блакаднага Ленінграда]]. Памёр 10 лютага 1942 гады ў [[Волагда|Волагдзе]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1 {{ізаляваны артыкул|date=2021-08-28}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тырса Мікалай Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Ахвяры блакады Ленінграда]] fp65kq7ijn04stpxpp9v5wu6lbtcsif 0 691170 5160961 4826844 2026-07-04T14:46:35Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Ігнат Буйніцкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160961 wikitext text/x-wiki '''Дуда Ігната Буйніцкага''' — дуда, падораная [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнатам Буйніцкім]] кампазітару [[Людамір Міхал Рагоўскі|Людаміру Міхалу Рагоўскаму]]. [[Файл:Дуда.jpg|міні|Пазнака, зробленая Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча ў Вільні.]] У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі за ўклад у развіццё беларускай музыкі «яму былі дадзены на ўспамін… ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская [[Беларуская дуда|дуда]]». Дуду дарыў [[Ігнат Буйніцкі]]. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то ахвяраваў падораныя інструменты (апрача дуды рэдакцыяй Нашай Нівы дырыжору была падораная таксама колавая ліра) ў калекцыю Івана Луцкевіча, якая стала пазней асновай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея]] ў Вільні. Пасля ліквідацыі беларускага музея ў 1944 годзе дуда засталася ў фондзе аднаго з літоўскіх музеяў, пад нумарам LNM EM95<ref name=":0">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. Праз некалькі дзён пасля арышту апошняга дырэктара [[Янка Шутовіч|Янкі Шутовіча]], быў прызначаны новы дырэктар — Юозас Пятруліс, а таксама ліквідацыйная камісія, у склад якой увайшлі намеснік народнага камісара асветы М. Мешкаўскене (старшыня), прадстаўнік ЦК дацэнт гісторык Альбінас Даўкша-Пашкявічус і дырэктар музея Акадэміі навук Літоўскай ССР кандыдат навук К. Мякас. Камісія падзялілі ўвесь збор на чатыры часткі. Гэтая рабочая група па ліквідацыі музея вызначыла, што прадметы, якія адносяцца да літоўскага (летувіскага) і адначасова беларускага народаў, пакідаюць у Літве. Беларусі перадалі, адпаведна, тое, што тычылася выключна беларусаў, і частку таго, што наогул не адносілася да двух народаў. Большасць экспанатаў засталася ў Літве або трапіла ў Маскву. З усіх інструментаў, якія былі ў калецыі Беларускага музея ў Літве засталася толькі дуда. Колавая ліра 1809 года, падораная Рагоўскаму падчас таго самага канцэрту, трапіла ў Беларусь і захоўвалася ў зборах Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, адкуль была перададзена Нацыянальнаму музею гісторыі і культуры Беларусі (зараз Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь) у 1957 годзе. У Беларусь таксама вярнуліся цымбалы, пастушыныя ражкі і іншыя традыцыйныя інструменты<ref>{{Cite web |url=http://vg-gazeta.by/2021/10/22/c%d1%96%d0%bc%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d1%96%d1%87%d0%bd%d0%b0%d0%b5-%d0%b2%d1%8f%d1%80%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5-%d0%b4%d1%83%d0%b4%d1%8b-%d0%b4%d0%b0-%d1%8e%d0%b1%d1%96%d0%bb%d0%b5%d1%8e-%d1%96%d0%b3/ |title=Архіўная копія |access-date=27 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211118020433/http://vg-gazeta.by/2021/10/22/c%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5-%D0%B2%D1%8F%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D1%83%D0%B4%D1%8B-%D0%B4%D0%B0-%D1%8E%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%8E-%D1%96%D0%B3/ |archivedate=18 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. У савецкай прэсе перадача была прадстаўленая як «Дар белорусскому народу». Радавод дуды пацвярджаецца таксама фотакартачкай «Беларускі аддзел на выставе народнага промысла ў Вільні ў 1913 года» з выдання «Wilno i Ziemia Wileńska. Zarys monograficzny.» T. 1. — с. 250.  [[Файл:Wilno i Ziemia Wileńska. Zarys monograficzny. T. 1. - с.jpg|міні|«Беларускі аддзел на выставе народнага промысла ў Вільні ў 1913 года»]] Прыналежнасць да фонду Беларускага музея імя Івана Луцкевіча выдае надпіс зроблены на мяху: «Беларускі Музэй. Le Musée Blancruthenien à Vilna». У выдадзеным літоўцамі каталазе з фотаздымкам дуды Ігната Буйніцкага віднее надпіс «Vetove nenurodyta», што азначае «Месца не пазначана». Як і большасць беларускіх дуд, якія захоўваюцца ў літоўскіх музеях, дуда Ігната Буйніцкага прадстаўляецца як «літоўская дуда». Той самы падыход абраны ў адносінах да «[[Глыбоцкая дуда|Глыбоцкай дуды]]» з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] і да «Мядзельскай дуды» з вёскі [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]], якія падпісаныя «Дуда канец XIX — пач. XX ст, Усходняя Літва». Імаверна што дуду Ігната Буйніцкага рабіў той сам майстар, які зрабіў дуду [[Адам Шульга|Адама Шульгі]] з трупы Ігната Буйніцкага. Абодва інструменты маюць падобную даўжыную ігравых і бурдонных трубак, формы ражкоў, інкрустацыю волавам дакладна ў тых самых месцах. Выявы дуды публікаваліся ў часопісах Sygnały nr. 75 за 1939, а таксама ў публікацыях этнографа і музыколага Іны Назінай. Дуда Ігната Буйніцкага і іншыя народныя інструменты былі ў фондзе калецыі Івана Луцкевіча яшчэ ў 1912 годзе, калі экспанаты знаходзіліся ў рэдакцыі Нашай Нівы — пра гэта піша пісьменнік Змітрок Бядуля, апісваючы свой візіт у рэдакцыі: «На сьценах вісяць абразы беларускіх даўнейшых князёў, старасьвецкія беларускія вопраткі, шаблі, шэломы і панцыры XVI сталецьця. Рожныя тканіны народнай беларускай творчасці, паясы слуцкія, дываны, разьба рожная. Музыкальныя інструменты — дуда, цымбалы, труба пастырская, жалейка». Дуда Ігната Буйніцкага згадваецца таксама ў цыкле «Падарожжа» («Родны край», 25.03.1933) паэта [[Міхась Машара|Міхася Машары]], напісанага з нагоды наведвання Беларускага музея. Міхаць Машара пісаў: {{цытата| XVII Пакой другі… На першым пляне, На столе лапці і гаршкі (Хаця і сёньнека сяляне Яшчэ ад лапцяў не ўцяклі). Там на сьцяне дуда, цымбалы Спакойна ціхімі вісяць; Іх час прайшоў, І сэрцаў сьмелых і удалых Яны ўжо больш не весяляць. }} [[Файл:Перабор дуды.jpg|міні|Перабор дуды і ражок]] Ігнат Буйніцкі быў родам з аднаго з найбольш дударскіх рэгіёнаў [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Па ўспамінах аднавяскоўцаў, мясцовыя музыкі (з цымбаламі, скрыпкай і дудой) заўжды віншавалі Буйніцкага на Вялікдзень. Дуда была знакавым інструментам Глыбоцкага краю, а адным з моцных цэнтраў яе бытавання былі [[Палевачы|Палівачы]]. Ігнат Буйніцкі упершыню ў гісторыі вывеў [[Беларуская дуда|беларускую дуду]] на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды. Гэты ўнёсак заўважалі і ягоныя сучаснікі. [[Янка Купала]] ў прысвечаным Ігнату Буйніцкаму вершы напісаў: «Важна рэй Ігнат Буйніцкі/Ў танцах нашых водзіць… Пад дуду і пад цымбалы/Топне, прысьпявае…/Сьцеражыцеся, ўсе людзі:/Беларус гуляе!». [[Файл:Копія дуды Ігната Буйніцкага.jpg|міні|Дакладная копія дуды Ігната Буйніцкага. Майстар Сяргей Чубрык. 2023 год.]] Майстрам і дударом Сяргеем Чубрыкам была выкананая дакладная копія дуды. Гэта ўжо трэцяя ў шэрагу копія (або рэпліка), зробленая майстрам на аснове дуд з Глыбоцкага краю. Першай працай (2018 год) была дуда з паштоўкі з дударом з Дзісенскага павета. Другой была дакладная копія Глыбоцкай дуды (2019 год) (з вёскі Верацеі на Глыбоччыне) з мехам з барсука. У 2023 годзе з’явілася дакладная копія дуды Ігната Буйніцкага. Праца выкананая на падставе даследвання і прамой працы з музейным арыгіналам. Першая публічная прэзентацыя дуды адбылася на міжнародным з’ездзе дудароў у Італіі<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] [[Катэгорыя:Ігнат Буйніцкі]] qeqjs1hy96ej4s1rlikwonwsxpy71z3 5161122 5160961 2026-07-05T06:38:46Z M.L.Bot 261 афармленне 5161122 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дуда.jpg|міні|Пазнака, зробленая Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча ў Вільні.]] '''Дуда Ігната Буйніцкага''' — дуда, падораная [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнатам Буйніцкім]] кампазітару [[Людамір Міхал Рагоўскі|Людаміру Міхалу Рагоўскаму]]. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі за ўклад у развіццё беларускай музыкі «яму былі дадзены на ўспамін… ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская [[Беларуская дуда|дуда]]». Дуду дарыў [[Ігнат Буйніцкі]]. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то ахвяраваў падораныя інструменты (апрача дуды рэдакцыяй Нашай Нівы дырыжору была падораная таксама колавая ліра) ў калекцыю Івана Луцкевіча, якая стала пазней асновай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея]] ў Вільні. Пасля ліквідацыі беларускага музея ў 1944 годзе дуда засталася ў фондзе аднаго з літоўскіх музеяў, пад нумарам LNM EM95<ref name=":0">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. Праз некалькі дзён пасля арышту апошняга дырэктара [[Янка Шутовіч|Янкі Шутовіча]], быў прызначаны новы дырэктар — Юозас Пятруліс, а таксама ліквідацыйная камісія, у склад якой увайшлі намеснік народнага камісара асветы М. Мешкаўскене (старшыня), прадстаўнік ЦК дацэнт гісторык Альбінас Даўкша-Пашкявічус і дырэктар музея Акадэміі навук Літоўскай ССР кандыдат навук К. Мякас. Камісія падзялілі ўвесь збор на чатыры часткі. Гэтая рабочая група па ліквідацыі музея вызначыла, што прадметы, якія адносяцца да літоўскага (летувіскага) і адначасова беларускага народаў, пакідаюць у Літве. Беларусі перадалі, адпаведна, тое, што тычылася выключна беларусаў, і частку таго, што наогул не адносілася да двух народаў. Большасць экспанатаў засталася ў Літве або трапіла ў Маскву. З усіх інструментаў, якія былі ў калецыі Беларускага музея ў Літве засталася толькі дуда. Колавая ліра 1809 года, падораная Рагоўскаму падчас таго самага канцэрту, трапіла ў Беларусь і захоўвалася ў зборах Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, адкуль была перададзена Нацыянальнаму музею гісторыі і культуры Беларусі (зараз Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь) у 1957 годзе. У Беларусь таксама вярнуліся цымбалы, пастушыныя ражкі і іншыя традыцыйныя інструменты<ref>{{Cite web |url=http://vg-gazeta.by/2021/10/22/c%d1%96%d0%bc%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d1%96%d1%87%d0%bd%d0%b0%d0%b5-%d0%b2%d1%8f%d1%80%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5-%d0%b4%d1%83%d0%b4%d1%8b-%d0%b4%d0%b0-%d1%8e%d0%b1%d1%96%d0%bb%d0%b5%d1%8e-%d1%96%d0%b3/ |title=Архіўная копія |access-date=27 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211118020433/http://vg-gazeta.by/2021/10/22/c%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5-%D0%B2%D1%8F%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D1%83%D0%B4%D1%8B-%D0%B4%D0%B0-%D1%8E%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%8E-%D1%96%D0%B3/ |archivedate=18 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. У савецкай прэсе перадача была прадстаўленая як «Дар белорусскому народу». Радавод дуды пацвярджаецца таксама фотакартачкай «Беларускі аддзел на выставе народнага промысла ў Вільні ў 1913 года» з выдання «Wilno i Ziemia Wileńska. Zarys monograficzny.» T. 1. — с. 250.   [[Файл:Wilno i Ziemia Wileńska. Zarys monograficzny. T. 1. - с.jpg|міні|«Беларускі аддзел на выставе народнага промысла ў Вільні ў 1913 года»]] Прыналежнасць да фонду Беларускага музея імя Івана Луцкевіча выдае надпіс зроблены на мяху: «Беларускі Музей. Le Musée Blancruthenien à Vilna». У выдадзеным літоўцамі каталазе з фотаздымкам дуды Ігната Буйніцкага віднее надпіс «Vetove nenurodyta», што азначае «Месца не пазначана». Як і большасць беларускіх дуд, якія захоўваюцца ў літоўскіх музеях, дуда Ігната Буйніцкага прадстаўляецца як «літоўская дуда». Той самы падыход абраны ў адносінах да «[[Глыбоцкая дуда|Глыбоцкай дуды]]» з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] і да «Мядзельскай дуды» з вёскі [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]], якія падпісаныя «Дуда канец XIX — пач. XX ст, Усходняя Літва». Імаверна што дуду Ігната Буйніцкага рабіў той сам майстар, які зрабіў дуду [[Адам Шульга|Адама Шульгі]] з трупы Ігната Буйніцкага. Абодва інструменты маюць падобную даўжыную ігравых і бурдонных трубак, формы ражкоў, інкрустацыю волавам дакладна ў тых самых месцах. Выявы дуды публікаваліся ў часопісах Sygnały nr. 75 за 1939, а таксама ў публікацыях этнографа і музыколага Іны Назінай. Дуда Ігната Буйніцкага і іншыя народныя інструменты былі ў фондзе калецыі Івана Луцкевіча яшчэ ў 1912 годзе, калі экспанаты знаходзіліся ў рэдакцыі Нашай Нівы — пра гэта піша пісьменнік Змітрок Бядуля, апісваючы свой візіт у рэдакцыі: «На сьценах вісяць абразы беларускіх даўнейшых князёў, старасьвецкія беларускія вопраткі, шаблі, шэломы і панцыры XVI сталецьця. Рожныя тканіны народнай беларускай творчасці, паясы слуцкія, дываны, разьба рожная. Музыкальныя інструменты — дуда, цымбалы, труба пастырская, жалейка». Дуда Ігната Буйніцкага згадваецца таксама ў цыкле «Падарожжа» («Родны край», 25.03.1933) паэта [[Міхась Машара|Міхася Машары]], напісанага з нагоды наведвання Беларускага музея. Міхаcь Машара пісаў: {{цытата| <poem>XVII Пакой другі… На першым пляне, На столе лапці і гаршкі (Хаця і сёньнека сяляне Яшчэ ад лапцяў не ўцяклі). Там на сьцяне дуда, цымбалы Спакойна ціхімі вісяць; Іх час прайшоў, І сэрцаў сьмелых і удалых Яны ўжо больш не весяляць.</poem> }} [[Файл:Перабор дуды.jpg|міні|Перабор дуды і ражок.]] Ігнат Буйніцкі быў родам з аднаго з найбольш дударскіх рэгіёнаў [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Па ўспамінах аднавяскоўцаў, мясцовыя музыкі (з цымбаламі, скрыпкай і дудой) заўжды віншавалі Буйніцкага на Вялікдзень. Дуда была знакавым інструментам Глыбоцкага краю, а адным з моцных цэнтраў яе бытавання былі [[Палевачы|Палівачы]]. Ігнат Буйніцкі упершыню ў гісторыі вывеў [[Беларуская дуда|беларускую дуду]] на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды. Гэты ўнёсак заўважалі і ягоныя сучаснікі. [[Янка Купала]] ў прысвечаным Ігнату Буйніцкаму вершы напісаў: «Важна рэй Ігнат Буйніцкі/Ў танцах нашых водзіць… Пад дуду і пад цымбалы/Топне, прысьпявае…/Сьцеражыцеся, ўсе людзі:/Беларус гуляе!». [[Файл:Копія дуды Ігната Буйніцкага.jpg|міні|Дакладная копія дуды Ігната Буйніцкага. Майстар Сяргей Чубрык. 2023 год.]] Майстрам і дударом Сяргеем Чубрыкам была выкананая дакладная копія дуды. Гэта ўжо трэцяя ў шэрагу копія (або рэпліка), зробленая майстрам на аснове дуд з Глыбоцкага краю. Першай працай (2018 год) была дуда з паштоўкі з дударом з Дзісенскага павета. Другой была дакладная копія Глыбоцкай дуды (2019 год) (з вёскі Верацеі на Глыбоччыне) з мехам з барсука. У 2023 годзе з’явілася дакладная копія дуды Ігната Буйніцкага. Праца выкананая на падставе даследвання і прамой працы з музейным арыгіналам. Першая публічная прэзентацыя дуды адбылася на міжнародным з’ездзе дудароў у Італіі<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] [[Катэгорыя:Ігнат Буйніцкі]] hfk2pcm29lptja488vlh7z84i8ra2r3 0 692520 5160955 4082154 2026-07-04T14:12:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160955 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Клермон-Авернскі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = |выява = Polytech - Cézeaux - UCA.jpg |арыгінал = {{lang-fr|Université Clermont-Auvergne}} |міжназва = {{lang-en|Clermont Auvergne University}} |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 2017 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Клермон-Феран]] |кампус = |адрас = |сайт = https://www.uca.fr/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Клермон-Авернскі ўніверсітэт''' ({{lang-fr|Université Clermont-Auvergne}}) — [[Францыя|французская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у горадзе [[Клермон-Феран]]. == Агульная характарыстыка == У ХІХ стагоддзі ў [[Клермон-Феран]]е быў толькі адзін універсітэт. У 1976 годзе з-за палітычных рознагалоссяў універсітэт быў падзелены на дзве часткі. 1-ы Клермонскі ўніверсітэт (пазней перайменаваны ў Авернскі ўніверсітэт) і 2-і Клермонскі ўніверсітэт былі створаны ўказам ад [[16 сакавіка]] [[1976]] года. Размовы аб магчымым зліцці пачаліся ў 2012 годзе, а таксама пасля прыняцця закона аб вышэйшай адукацыі і навуковых даследаваннях ад 23 ліпеня 2013 года. Аб гэтым было афіцыйна абвешчана 23 верасня 2013 года прэзідэнтамі двух універсітэтаў. Назва будучага ўніверсітэта была прадстаўлена ў студзені 2015 года, а яго структура была прадстаўлена ў чэрвені таго ж года. Аб’яднанне было аформлена ўказам ад [[13 верасня]] [[2016]] года. == Структура == * Калегіум моў, літаратуры, гуманітарных і сацыяльных навук * Калегіум тэхналогій і інжынерных навук * Калегіум права, эканомікі і кіравання * Калегіум навук аб жыцці, здароўі і навакольным асяроддзі * Калегіум фундаментальных навук {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://www.uca.fr/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220512233809/https://www.uca.fr/ |date=12 мая 2022 }} {{Універсітэты Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Францыі]] [[Катэгорыя:Клермон-Феран]] ho9k798ybx1j7dk3jomc53q6afo2m9k 0 696933 5161123 5152227 2026-07-05T06:38:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161123 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Кубак Беларусі па міні-футболе |арыгінальнае = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = |заснаваны = [[1991]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = |узроўні = |выхад у = |выбыванне ў = |нацыянальныя = [[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе|Чэмпіянат Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па міні-футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = |дзеючы чэмпіён =[[МФК Вітэн|Вітэн]] |найбольш тытулаваны =[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] (7 тытулаў) |TV = |сайт = [https://mini-football.by/ www.mini-football.by] |бягучы сезон =[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2023/2024]] }} '''Кубак Беларусі па міні-футболе''' — беларускае штогадовае спаборніцтва па [[міні-футбол]]е. Праводзіцца з 1991 года. == Пераможцы == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Год !{{Зл}} Уладальнік !Лік !{{Ср}} Фіналіст !Месца правядзення |- |1991<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1991|Дэтальна]]''</small> |'''Хімік ([[Гомель]])''' | |[[МФК Менск|Менск]] ([[Мінск]]) |Спарткомплекс «Матор» ([[Мінск]]) |- |1992<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1992|Дэтальна]]''</small> |'''Атлант ([[Мінск]])''' |5:2 |Тарфянік ([[Беразінскае]]) |Спарткомплекс «Дынама» ([[Брэст]]) |- |1993<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1993|Дэтальна]]''</small> |'''Стройзаказ ([[Мінск]])''' |3:1 |Атлант ([[Мінск]]) |Спарткомплекс «ЦКК» ([[Светлагорск]]) |- |1994<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1994|Дэтальна]]''</small> |'''Эліта ([[Мінск]])''' |3:1 (д.ч.) |Стройзаказ ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |1995<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1995|Дэтальна]]''</small> |'''Стройзаказ ([[Мінск]])''' |1:0 |Эліта ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |1996<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1996|Дэтальна]]''</small> |'''Эліта-Талан ([[Мінск]])''' |8:5 |[[МФК Светлагорск|ЦКК]] ([[Светлагорск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |1997<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1997|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Верас Высокая Ліпа|Верас]] ([[Нясвіжскі раён]])''' |5:2 |Акадэмія ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |1998<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1998|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Верас Высокая Ліпа|Верас]] ([[Нясвіжскі раён]])''' |5:2 |[[МФК Светлагорск|ЦКК]] ([[Светлагорск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |1999<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1999|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Фаніпаль]])''' |4:2 |[[МФК Сімург|РАНН-БДПА]] ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |1999/2000<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 1999/2000|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Сімург|Сімург]] ([[Мінск]])''' |4:3 |[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Фаніпаль]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |2001<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2001|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Сімург|Сімург]] ([[Мінск]])''' |2:0 |[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |2002<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2002|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Сімург|Сімург]] ([[Мінск]])''' |6:1 |[[МФК Верас Высокая Ліпа|Верас]] ([[Нясвіж]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |2003<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2003|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])''' |5:4 |[[МФК Белаўтасэрвіс|Белаўтасэрвіс]] ([[Наваполацк]]) |Спарткомплекс БНТУ ([[Мінск]]) |- |2004<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2004|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])''' |5:1 |Белаграпрамбанк ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |2005<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2005|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])''' |3:0 |[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |2005/2006<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2005/2006|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])''' |4:1 |БНТУ ([[Мінск]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |2006/2007<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2006/2007|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])''' |5:0 |[[МФК Вітэн|Віцебскэнерга]] ([[Орша]]) |Палац лёгкай атлетыкі СКА ([[Мінск]]) |- |2007/2008<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2007/2008|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])''' |2:0 |[[МФК БДУФК-Манаракурс|БДУФК-Манаракурс]] ([[Мінск]]) |ПГВС СК УС ([[Мінск]]) |- |2008/2009<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2008/2009|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Новалукомль]])''' |6:2 |[[МФК БДУФК-Манаракурс|БДУФК-Манаракурс]] ([[Мінск]]) |Спарткомплекс «Дынама» ([[Мінск]]) |- |2009/2010<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2009/2010|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])''' |5:2 |[[МФК БДУФК-Манаракурс|БДУФК-Манаракурс]] ([[Мінск]]) |Спарткомплекс «Дынама» ([[Мінск]]) |- |2010/2011<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2010/2011|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])''' |3:2 |[[МФК Барысаў-900|Барысаў-900]] ([[Барысаў]]) |Спарткомплекс «Дынама» ([[Мінск]]) |- |2011/2012<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2011/2012|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])''' |1:0 |[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]]) |Спарткомплекс «Алімпіец» ([[Ліда]]) |- |2012/2013<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2012/2013|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])''' |3:2 |[[МФК БЧ|БЧ]] ([[Гомель]]) |[[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту ]] ([[Мінск]]) |- |2013/2014<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2013/2014|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК БЧ|БЧ]] ([[Гомель]])''' |5:5 (пен. 5:4) |[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Віцебск]]) |ФАЦ ([[Барысаў]]) |- |2014/2015<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2014/2015|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])''' |5:3 |[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Віцебск]]) |Спарткомплекс «Лакаматыў» ([[Гомель]]) |- |2015/2016<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2015/2016|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])''' |0:0 (пен. 2:0) |[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]]) |Спарткомплекс «Алімпіец» ([[Ліда]]) |- |2016/2017<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2016/2017|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])''' |5:4 |[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]]) |Спарткомплекс «Лакаматыў» ([[Гомель]]) |- |2017/2018<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2017/2018|Дэтальна]]''</small> |'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Віцебск]])''' |5:3 |[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]]) |Спарткомплекс «Алімпіец» ([[Орша]]) |- |2018/2019<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2018/2019|Дэтальна]]''</small><ref>[https://www.belta.by/sport/view/sportsmeny-lidselmasha-vpervye-zavoevali-kubok-belarusi-po-mini-futbolu-338706-2019/ «Лидсельмаш» впервые завоевал Кубок Беларуси по мини-футболу]</ref> |'''[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]])''' |4:4 (пен. 5:4) |[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]]) |[[Алімпіец, Магілёў|Спарткомплекс «Алімпіец»]] ([[Магілёў]]). |- |2019/2020<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2019/2020|Дэтальна]]''<ref>{{Cite web |url=https://mini-football.by/match/1607958 |title=КУБОК БЕЛАРУСИ ПО МИНИ-ФУТБОЛУ 2019 |access-date=23 снежня 2021 |archive-date=23 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223181746/https://mini-football.by/match/1607958 |url-status=dead }}</ref> |'''[[МФК БЧ|БЧ]] ([[Гомель]])''' |1:0 |[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]]) |Спарткомплекс «Лакаматыў» ([[Гомель]]) |- |2020/2021<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2020/2021|Дэтальна]]''<ref>[http://gsu.by/ru/node/3952 ГОМЕЛЬСКИЙ ВРЗ ВЫИГРАЛ КУБОК БЕЛАРУСИ ПО МИНИ-ФУТБОЛУ]</ref> |'''[[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])''' |2:2 (пен. 4:3) | [[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]]) | Спарткомплекс «Алімпіец» ([[Орша]]) |- |2021/2022<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2021/2022|Дэтальна]]'' |'''[[МФК БЧ|БЧ]] ([[Гомель]])''' |3:2 (д.ч.) |[[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]]) |[[Уручча (палац спорту)|Палац спорту «Уручча»]] ([[Мінск]]) |- |2022/2023<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2022/2023|Дэтальна]]'' |'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])''' |3:2 (пен. 4:2) |[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]]) |[[Уручча (палац спорту)|Палац спорту «Уручча»]] ([[Мінск]]) |- |2023/2024<br /><small>''[[Кубак Беларусі па міні-футболе 2023/2024|Дэтальна]]'' |'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])''' |6:4 |[[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]]) |Спарткомплекс «Алімпіец» ([[Магілёў]]) |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://mini-football.by/ Афіцыйны сайт Беларускай асацыяцыі міні-футбола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220209225729/https://mini-football.by/ |date=9 лютага 2022 }} * [https://mini-football.by/page/1018297 ЗАЛ СЛАВЫ БАМФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211222195013/https://mini-football.by/page/1018297 |date=22 снежня 2021 }} * [https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. Результаты финальных матчей розыгрышей Кубка Беларуси с 1991 по 2005 год.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230127112355/https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. |date=27 студзеня 2023 }} {{Міні-футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па міні-футболе| ]] msy4n0hir9a3556muttnb6m4etasp9q 0 697464 5161124 5152228 2026-07-05T06:39:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161124 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = [[25 кастрычніка]] - [[26 кастрычніка]] 1991 |назва = |удзельнікаў = 5 |гарады = 4 |стадыёны = |чэмпіён = Хімік (Гомель) |разоў = 1 |2 месца = [[МФК Менск|Менск]] (Мінск) |3 месца = |дублёры = |гульняў = 9 |галоў = 103 |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па міні-футболе 1992|1992]] }} '''Кубак Беларусі па міні-футболе 1991''' — 1-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па міні-футболе|Кубка Беларусі па міні-футболе]]. == Турнірная табліца == {|cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"| !width=15|1 !width=15|2 !width=15|3 !width=15|4 !width=15|5 !width=35|{{Comment|В|Перамогі}} !width=35|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=35|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=35|{{Comment|Г|Галы}} !width=35|Ачкі |- ! Хімік ([[Гомель]]) || ||4:4||4:4||14:4||6:3||2||2||0||28-15||6 |- ! style="background:#F0F0F0;" ! [[МФК Менск|Менск]] ([[Мінск]]) ||4:4|| ||6:2||6:3||7:7||2||2||0||23-16||6 |- ! Зеніт ([[Гродна]]) ||4:4||2:6|| ||7:0||9:4||2||1||1||22-14||5 |- ! style="background:#F0F0F0;" !Атлант ([[Мінск]]) ||4:14||3:6||0:7|| ||8:5||1||0||3||15-32||2 |- !Лаўсанбуд ([[Магілёў]]) ||3:6||7:7||4:9||5:8|| ||0||1||3||19-30||1 |- ! style="background:#F0F0F0;" |} == Пераможац == У 1-м розыгрышы Кубка Беларусі пераможац быў вызначаны падчас кругавога турніру, аднак фінальным стаў двубой «Менска» і «Хіміка». Дзякуючы лепшай рознасці забітых і прапушчаных мячоў першымі ўладальнікамі Кубка краіны сталі гомельцы. {{Футбольныматч |bg=#D0F0C0 | дата=[[26 кастрычніка]] [[1991]] <br /> | час= | стадыён='''Стадыён:''' Спарткомплекс «Матор»,<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў= | арбітр= Леанід Фурсевіч (Мінск), Аляксандр Куляшоў (Мінск) | каманда1=Хімік  ([[Гомель]]) | каманда2=[[МФК Менск|Менск]] ([[Мінск]]) | лік=4:4 (2:2) | галы1=<br/> Міхал Міхайлаў {{пенгол}}<br/> Уладзімір Славін {{пенгол}}<br/> Міхал Цуканаў {{пенгол}}<br/> Валерый Цытрыкоў {{пенгол}}<br/> | галы2=<br/>Уладзімір Путраш {{пенгол}}<br/> Уладзімір Путраш {{пенгол}}<br/> Віталь Куцко {{пенгол}}<br/> Сяргей Пышнік {{пенгол}}<br/> | справаздача= }} === Склад Хіміка === Сяргей Сайкоў, Аляксей Мяркулаў; Аляксандр Мінчанка, Ігар Коншын, Ігар Белкін, Сяргей Яцухна, Міхал Міхайлаў, Уладзімір Славін, Міхал Цуканаў, Валерый Цытрыкоў, Ігар Кац. '''Трэнер — Міхал Цуканаў'''. === Склад Менска === Аляксандр Яўневіч; Віталь Куцко, Сяргей Цюшкевіч, Уладзімір Путраш, Сяргей Пышнік, Ігар Басько, Алег Кананюк. '''Трэнер — Валерый Сяргееў'''. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://mini-football.by/ Афіцыйны сайт Беларускай асацыяцыі міні-футбола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220209225729/https://mini-football.by/ |date=9 лютага 2022 }} * [https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. Результаты финальных матчей розыгрышей Кубка Беларуси с 1991 по 2005 год.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230127112355/https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. |date=27 студзеня 2023 }} {{Міні-футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па міні-футболе|1991]] 7133817xavq0y10iab01dlfukuhkjnv 0 697538 5161125 5152229 2026-07-05T06:39:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161125 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 13 - 16 жніўня 1992 |назва = |удзельнікаў = 5 |гарады = 5 |стадыёны = |чэмпіён = Атлант ([[Мінск]]) |разоў = 1 |2 месца = Тарфянік ([[Беразінскае]]) |3 месца = |дублёры = |гульняў = 13 |галоў = 98 |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па міні-футболе 1991|1991]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па міні-футболе 1993|1993]] }} '''Кубак Беларусі па міні-футболе 1992''' — 2-і розыгрыш [[Кубак Беларусі па міні-футболе|Кубка Беларусі па міні-футболе]]. == Турнірная табліца == {|cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"| !width=15|1 !width=15|2 !width=15|3 !width=15|4 !width=15|5 !width=35|{{Comment|В|Перамогі}} !width=35|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=35|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=35|{{Comment|Г|Галы}} !width=35|Ачкі |- ! Тарфянік ([[Беразінскае]]) || ||3:0*||6:2||7:6||2:1||4||0||0||18-9||8 |- ! style="background:#F0F0F0;" ! Атлант ([[Мінск]]) ||0:3*|| ||5:4||11:0||9:2||3||0||1||25-9||6 |- ! Аматар ([[Брэст]]) ||2:6||4:5|| ||8:1||3:2||2||0||2||17-14||4 |- ! style="background:#F0F0F0;" ! Металіст ([[Калінкавічы]]) ||6:7||0:11||1:8|| ||3:1||1||0||3||10-27||2 |- !Машэка ([[Магілёў]]) ||1:2||2:9||2:3||1:3|| ||0||0||4||6-17||0 |- ! style="background:#F0F0F0;" |} == Паўфіналы == * 15 жніўня 1992 Металіст 2:5 Тарфянік — (Макушынскі, Коласаў; Чайкоўскі — 3, М.Станкевіч, Лявончык). * 15 жніўня 1992 Атлант 5:3 Аматар — (Ражкоў — 2, Зартайскі, Альховік, Вайцяхоўскі; Ганжа, Хвідук, Ісаеў). == Фінал == {{Футбольныматч |bg=#D0F0C0 | дата=[[16 жніўня]] [[1992]] <br /> | час= | стадыён='''Стадыён:''' Спарткомплекс «Дынама»,<br/>[[Выява:Coat of Arms of Brest, Belarus.svg|18px]] [[Брэст]] | гледачоў= | арбітр= Юрый Грышчанка (Брэст), Сяргей Шмолік (Брэст) | каманда1= Атлант ([[Мінск]]) | каманда2= Тарфянік ([[Беразінскае]]) | лік=5:4 (2:2) | галы1=<br/> Альховік {{пенгол}}<br/> Альховік {{пенгол}}<br/>Альховік {{пенгол}}<br/>Альховік {{пенгол}}<br/> Вайцяхоўскі {{пенгол}}<br/> | галы2=<br/>Чайкоўскі {{пенгол}}<br/> К.Станкевіч {{пенгол}} | справаздача= }} === Склад Атланта === Юрый Баранаў, Аляксандр Сабіла; Сяргей Дробыш, Мікалай Вайцяхоўскі, Алег Альховік, Ігар Зартайскі, Андрэй Брызінскі, Ігар Драбовіч, Уладзімір Ражкоў, Юрый Шэлег, Сяргей Расолька. '''Трэнер — Сяргей Сафонаў'''. === Склад Тарфяніка === Міхал Станкевіч; Леанід Лявончык, Аляксандр Кулеш, Валер Сяргееў, Канстанцін Станкевіч, Сяргей Чайкоўскі, Уладзімір Горскі. '''Трэнер — Уладзімір Горскі'''. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://mini-football.by/ Афіцыйны сайт Беларускай асацыяцыі міні-футбола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220209225729/https://mini-football.by/ |date=9 лютага 2022 }} * [https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. Результаты финальных матчей розыгрышей Кубка Беларуси с 1991 по 2005 год.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230127112355/https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. |date=27 студзеня 2023 }} {{Міні-футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па міні-футболе|1992]] tng18x4amx27cucr7a8atpkt70ixhzp 0 697543 5161126 5152230 2026-07-05T06:39:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161126 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 25 - 28 лютага 1993 |назва = |удзельнікаў = 10 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] ([[Мінск]]) |разоў = 1 |2 месца = Атлант ([[Мінск]]) |3 месца = |дублёры = |гульняў = 23 |галоў = 182 |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па міні-футболе 1992|1992]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па міні-футболе 1994|1994]] }} '''Кубак Беларусі па міні-футболе 1993''' — 3-і розыгрыш [[Кубак Беларусі па міні-футболе|Кубка Беларусі па міні-футболе]]. == Група А == {|cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"| !width=15|1 !width=15|2 !width=15|3 !width=15|4 !width=15|5 !width=35|{{Comment|В|Перамогі}} !width=35|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=35|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=35|{{Comment|Г|Галы}} !width=35|Ачкі |- ! Атлант ([[Мінск]]) || ||3:1||5:4||3:1||10:3||4||0||0||21-9||8 |- ! style="background:#F0F0F0;" ! Лакаматыў ([[Віцебск]]) ||1:3|| ||2:0||5:1||6:4||3||0||1||14-8||6 |- ! ЦКК ||4:5||0:2|| ||3:1||7:1||2||0||2||14-9||4 |- ! style="background:#F0F0F0;" ! Тарпеда ([[Магілёў]]) ||1:3||1:5||1:3|| ||4:3||1||0||3||7-14||2 |- !Тарфянік ([[Беразінскае]]) ||3:10||4:6||1:7||3:4|| ||0||0||4||11-27||0 |- ! style="background:#F0F0F0;" |} == Група Б == {|cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" |-style="background:#F0F0F0;" !align="left"| !width=15|1 !width=15|2 !width=15|3 !width=15|4 !width=15|5 !width=35|{{Comment|В|Перамогі}} !width=35|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=35|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=35|{{Comment|Г|Галы}} !width=35|Ачкі |- ! [[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] ([[Мінск]]) || ||5:6||3:2||6:3||7:3||3||0||1||21-14||6 |- ! style="background:#F0F0F0;" ! Віцязь ([[Віцебск]]) ||6:5|| ||4:4||1:2||12:0||2||1||1||23-11||5 |- ! Сельмаш-Элада ([[Магілёў]]) ||2:3||4:4|| ||4:3||12:1||2||1||1||22-11||5 |- ! style="background:#F0F0F0;" ! Санта-Хімік ([[Гомель]]) ||3:6||2:1||3:4|| ||12:4||2||0||2||20-15||4 |- ![[МФК Алімп Мар’іна Горка|Алімп]] ([[Мар’іна Горка]]) ||3:7||0:12||1:12||4:12|| ||0||0||4||8-43||0 |- ! style="background:#F0F0F0;" |} == Паўфіналы == * 28 лютага 1993. [[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] 2:1 Лакаматыў — ([[Сяргей Мар’янавіч Лагутка|Лагутка]] — 2; Лабачоў) * 28 лютага 1993. Атлант 8:6 Віцязь — ([[Ігар Зартайскі|Зартайскі]] — 4, Дробыш — 2, Шэлег, Альховік; Сітнікаў — 3, Жарненка, Качаргін) == Фінал == {{Футбольныматч |bg=#D0F0C0 | дата=[[28 лютага]] [[1993]] <br /> | час= | стадыён='''Стадыён:''' Спарткомплекс «ЦКК»,<br/>[[Выява:Coat of Arms of Svietlahorsk.svg|18px]] [[Светлагорск]] | гледачоў= | арбітр= Аляксандр Рэмін (Мінск), Аляксандр Рябічка (Мінск) | каманда1= [[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] ([[Мінск]]) | каманда2= Атлант ([[Мінск]]) | лік=3:1 (1:1) | галы1=<br/> [[Сяргей Мар’янавіч Лагутка|Лагутка]] {{пенгол}}<br/> [[Сяргей Мар’янавіч Лагутка|Лагутка]] {{пенгол}}<br/>Шпадарук {{пенгол}}<br/> | галы2=<br/>[[Ігар Зартайскі]] {{пенгол}}<br/> | справаздача= }} === Склад Стройзаказа === === Склад Атланта === {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://mini-football.by/ Афіцыйны сайт Беларускай асацыяцыі міні-футбола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220209225729/https://mini-football.by/ |date=9 лютага 2022 }} * [https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. Результаты финальных матчей розыгрышей Кубка Беларуси с 1991 по 2005 год.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230127112355/https://mini-football.by/tournament/1007747/page?page_id=1008402. |date=27 студзеня 2023 }} {{Міні-футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па міні-футболе|1993]] 9h7v71yce5ohazt684le4ez94fswarq 0 700591 5161018 4431094 2026-07-04T22:00:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161018 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Коты <br /> (''kottuen'') | image = [[Выява:Yenisean languages.png|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Енісейскія народы<small> | poptime = {{вымер}} | popplace = [[Сібір]] | langs = коцкая | rels = [[Анімізм|анімістычныя культы]], [[шаманізм]] | related = [[кеты]], [[асаны (народ)|асаны]], [[арыны]], [[югі (народ)|югі]] }} {{значэнні2|Коты}} '''Коты''' (саманазва ''kottuen'') {{вымер}} — вымерлы [[сібір]]скі народ. Карэнныя насельнікі раёну вакол [[Кан (рака)|ракі Кан]]. == Паходжанне == Вывучэнне [[мова|мовы]] котаў у першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. дазволіла [[Маціяс Аляксандэр Кастрэн|Маціясу Кастрэну]] аднесці іх да [[енісейскія народы|енісейскіх народаў]]. На аснове яго прац і метадаў [[мовазнаўства|моўнай]] [[статыстыка|статыстыкі]] ўжо ў [[20 стагоддзе|XX]] ст. было вызначана, што мовы [[кеты|кетаў]] і котаў адасобіліся 2000 — 2500 гадоў таму. Вывучэнне [[тапонім|тапанімікі]] паўднёвай [[Сібір]]ы паказала, што назвы, характэрныя для мовы котаў, распаўсюджаны ад басейна [[Уда (прыток Селенгі)|Уды]] на ўсходзе да басейна [[Том (прыток Абі)|Томі]] на захадзе. Аднак ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст., калі коты сутыкнуліся з [[рускія|рускімі]] [[Казацтва|казакамі]], населеная імі вобласць скарацілася да басейнаў рэк [[Кан (рака)|Кан]] і [[Біруса|Біруса]], вярхоўяў [[Абакан (рака)|Абакана]]. == Гісторыя == Першыя дакладныя [[пісьмо]]выя звесткі пра котаў з'явіліся ў [[1636]] г., калі ў раён ракі [[Кан (рака)|Кан]] прыйшоў атрад рускіх казакаў для заснавання [[Канск|Канскай крэпасці]]. У сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII]] ст. агульная колькасць котаў была каля 860 чалавек. Яны апынуліся ў цяжкім становішчы з-за таго, што былі вымушаны выплочваць даніну адначасова рускім футрам [[Собаль|собаляў]] і [[Енісейскія кіргізы|енісейскім кіргізам]] [[жалеза|жалезнымі]] прыладамі працы. Да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі раён Кана наведаў [[Маціяс Аляксандэр Кастрэн|Маціяс Кастрэн]], засталося ўсяго 5 чалавек, якія захоўвалі [[этнас|этнічную]] тоеснасць і мову. Яны заснавалі [[вёска|вёску]], дзе займаліся [[земляробства]]м і разглядаліся [[Расійская імперыя|расійскай]] адміністрацыяй як «аселыя інародцы», мала адрозныя ад суседніх [[Камасінцы|камасінцаў]]. М. Кастрэн меркаваў, што нашчадкамі котаў магла быць група [[бураты|буратаў]] ''катон'' на рацэ [[Уда (прыток Селенгі)|Уда]]. У другой палове XIX ст. коты зніклі як асобны этнас. == Асаблівасці культуры == Галоўнымі заняткамі котаў былі [[паляванне]] і [[збіральніцтва]]. Паляванне лічылася мужчынскай справай. Палявалі са [[стрэльба]]мі або з [[лук]]амі і [[страла|стрэламі]] з каменнымі навершамі на капытных і футравых звяроў. Здабыча футравых мела сезонны характар і адбывалася пераважна ўзімку. Пры гэтым карысталіся [[лыжы|лыжамі]]. [[Мяса]] ўжывалі ў ежу, а са [[скура|скур]] шылі [[вопратка|вопратку]]. Характэрнай асаблівасцю зімовых строяў была адсутнасць рукавіц. Замест іх мелі доўгія рукавы. Пашывам вопраткі і збіральніцтвам займаліся жанчыны. Найбольш важнай раслінай для збору была [[Лілея кучаравая|саранка]], чые [[крухмал]]істыя [[Цыбуліна|цыбуліны]] сушылі або квасілі. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. коты трымалі [[конь свойскі|коняў]] і [[карова|кароў]], хаця [[жывёлагадоўля]] мела дадатковы характар. Мяркуецца, што ім была вядома апрацоўка [[жалеза]], паколькі ў пачатку XVIII ст. давалі даніну [[енісейскія кіргізы|енісейскім кіргізам]] жалезнымі вырабамі. Асноўны тып традыцыйнага жытла — канічная [[юрта]], пакрытая драўнянай [[Кара (біялогія)|карою]]. Коты практыкавалі дагаворныя [[шлюб]]ы. Дзяўчыны выходзілі замуж з 10 гадоў. [[Сям’я]] жаніха выплочвала бацькам нявесты выкуп свойскай жывёлай, якая, аднак, разглядалася як пасаг і вярталася жонцы пасля нараджэння дзіцяці. Многія коты практыкавалі [[палігінія|шматжонства]]. Дзеці з ранніх гадоў навучаліся паляванню і збіральніцтву. Вядома, што коты шанавалі духаў, прыносілі ім ахвяры праз спаленне [[звяры|звяроў]] і [[птушкі|птушак]]. Арганізацыяй абрадаў займаліся [[шаманізм|шаманы]]. Памерлых ахіналі драўнянай карою, хавалі на слупах або ў зямлі. У XVIII ст. значная частка вернікаў ужо спавядала [[праваслаўе]]. == Літаратура == * ''Vajda, E.'' Yeniseian Peoples and Languages: A History of Yeniseian Studies with an Annotated Bibliography and a Source Guide — Abington, New York: Routledge, 2001 ISBN 978-0-7007-1290-8 * ''Вернер, Г.'' [https://theswissbay.ch/pdf/Books/Linguistics/Mega%20linguistics%20pack/Paleosiberian/Yeniseian/Kott%3B%20%D0%9A%D0%BE%D1%82%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%28Verner%29.pdf Коттский язык] — Ростов-на-Дону: Из-во Ростовского университета, 1990 == Спасылкі == * [http://az.lib.ru/t/tanbogoraz_w_g/text_1927_kastren2.shtml Тан-Богораз В., Кастрен - исследователь палеоазиатов] * [https://proza.ru/2019/02/02/1548 Виктор Балдоржиев, Народы Сибири. Котты] * [https://moyaokruga.ru/Print.aspx?articleId=341085 Котты, которых больше нет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220209142316/https://moyaokruga.ru/Print.aspx?articleId=341085 |date=9 лютага 2022 }} * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/kottskiy-yazyk С.С. Буторин, Коттский язык]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы Расіі]] lwj19ma2km0rljds9sx7rmbd6733gt4 0 702488 5161009 4961915 2026-07-04T21:00:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161009 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кокс}} {{Кінематаграфіст}} '''Кортні Бас Кокс''' ({{Lang-en|Courteney Bass Cox}}; нар. [[15 чэрвеня]] [[1964]], [[Бірмінгем (Алабама)|Бірмінгем]], [[Алабама]], [[ЗША]]) — амерыканская актрыса, рэжысёр і прадзюсар. Найбольш вядомая па ролі Монікі Гелер у сіткоме «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]», а таксама журналісткі Гэйл Уэзерс у серыі фільмаў «Крык». == Раннія гады == Кортні Бас Кокс нарадзілася і вырасла ў Бірмінгеме (штат Алабама). Там яна скончыла сярэднюю школу, дзе была членам групы падтрымкі, [[тэніс]]істкай і плыўчыхай. Яе бацька, Рычард Л. Кокс (1931—2001)<ref>{{Cite web|url=http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET&db=dowfam3&id=I53336|title=Dowling Family Genealogy|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGoo6zy?url=http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET|archivedate=2011-08-27}}</ref>, быў бізнесменам, а маці, таксама Кортні (у дзявоцтве Бас), хатняй гаспадыняй<ref name="hollywood.com">{{Cite web|title=hollywood.com|url=http://www.hollywood.com/celebrity/191575/Courteney_Cox_Arquette_Biography|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGpUept?url=http://www.hollywood.com/celebrity/191575/Courteney_Cox_Arquette_Biography|archivedate=2011-08-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.al.com/business/birminghamnews/news.ssf?/base/business/1230628569185680.xml&coll=2 |title=Mountain Brook one of 10 of the nation’s wealthiest communities |access-date=8 сакавіка 2022 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073631/http://www.al.com/business/birminghamnews/news.ssf?/base/business/1230628569185680.xml&coll=2 |url-status=dead }}</ref>. У Кортні ёсць дзве старэйшых сястры — Доці Пікет і Вірджынія Кокс, старэйшы брат Рычард і дзевяць зводных братоў і сясцёр. Яе бацькі развяліся ў 1974 годзе, бацька пераехаў ва [[Фларыда (штат)|Фларыду]], а Кортні выхоўвалася маці і айчымам, [[Нью-Ёрк|нью-ёркскім]] бізнесменам Хантэрам Коплендам<ref name="hollywood.com"/>. Пасля заканчэння школы Кокс паступіла ва [[:en:Mount Vernon College for Women|Універсітэт Вернан]] у [[Вашынгтон]]е, каб вывучаць архітэктуру і дызайн інтэр’ераў<ref>{{Cite web|title=movies.msn.com|url=http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/courteney-cox-arquette.1/|work=Cox left college to pursue a career in modeling and acting|publisher=MSN|accessdate=2009-08-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGqX6ql?url=http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/courteney-cox-arquette.1/|archivedate=2011-08-27}}</ref>. Праз год яна кінула навучанне дзеля кар’еры мадэлі, пасля таго як яе прыняло мадэльнае агенцтва «Форд» у [[Нью-Ёрк]]е. Будучы мадэллю, яна наведвала курсы акцёрскага майстэрства і з часам пазбавілася ад свайго Паўднёвага акцэнту. == Кар’ера == === Акцёрскі дэбют === Кокс першай на амерыканскім тэлебачанні вымавіла слова «Месячныя», рэкламуючы ў 1985 годзе тампон фірмы {{Не перакладзена 5|Тампакс|«Тампакс»||Tampax}}<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=IMDB.com|work=Courteney Cox - Biography|url=http://www.imdb.com/name/nm0001073/bio|accessdate=2007-03-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGrQZBu?url=http://www.imdb.com/name/nm0001073/bio|archivedate=2011-08-27}}</ref>. Пасля паспяховага ўдзелу ў музычным кліпе [[Брус Спрынгсцін|Бруса Спрынгсціна]] «Dancing In The Dark» (дзе яна танчыла на сцэне), яна з’явілася ў некалькіх кінафільмах, уключаючы «Уладары Сусвету» (1987) і «Кокан: Вяртанне» (1988). У Кокс была вядучая роля ў нядоўга пражылым тэлесерыяле «Пакутнікі навукі» (1985), а пазней другарадная роля ў тэлесерыяле «Сямейныя повязі» (1987—1989). У 1994 годзе актрыса сыграла ролю Мелісы Робінсан у камедыйным фільме «[[Эйс Вентура: Вышук хатніх жывёл]]» з [[Джым Керы|Джымам Керы]] у галоўнай ролі. [[Файл:Courteney_Cox.jpg|злева|міні|212x212пкс|У верасні 1995 года.]] === «Сябры» === У 1994 годзе Кортні Кокс прапанавалі прайсці пробы на ролю Рэйчэл Грын у новы сітком «NBC» «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]». Ролю ў тэлесерыяле яна ўсё ж такі атрымала, але не Рэйчэл, а Монікі Гелер, якую яна грала наступныя 10 гадоў ва ўсіх сезонах папулярнага тэлесерыяла. Яна стала адзіным выканаўцам асноўнага акцёрскага складу серыяла, якая за акцёрскую гру ў серыяле ні разу не была намінавана на прэмію «Эмі»<ref name="emmy nom">[https://variety.com/2021/tv/news/courteney-cox-friends-emmy-nomination-1235014114/ Courteney Cox Scores First Emmy Nomination for ‘Friends,’ Almost Two Decades After Show Ends]</ref>. Яна была намінаваная на прэмію «Эмі» ў 2021 годзе як прадзюсар спецыяльнага выпуску серыяла «Сябры: Уз’яднанне»<ref name="emmy nom" />. У прамежку паміж пятым і шостым сезонам Кортні Кокс выйшла замуж за акцёра Дэвіда Аркета, з якім пазнаёмілася на здымках трылера «Крык» у 1996 годзе, і змяніла сваё імя на Кортні Кокс-Аркет. Гэта падзея знайшло сваё адлюстраванне ў «Эпізодзе пасля Вегаса» тэлесерыяла «Сябры», калі ў пачатковых тытрах усе акцёры атрымалі даданне «-Аркет» да сваіх прозвішчаў<ref>[https://www.amazon.co.uk/dp/product-description/B00004I9PR Amazon.co.uk: Friends — Series 6 — Episodes 1-4: Jennifer Aniston, David Schwimmer, Matt Le Blanc, Lisa Kudrow, Matthew Perry, Courteney Cox, Gary Halvorson: Video]</ref>. === Наступная кар’ера === [[Файл:Courteney_Cox_'10_PaleyFest.jpg|справа|міні|231x231пкс|Кокс ў 2010 годзе.]] За час здымак у «Сябрах» Кортні Кокс паспела паспяхова папрацаваць і на вялікім экране. Самай прыкметнай яе роляй тых гадоў стала рэпарцёр Гэйл Уэзерс ў фільме «Крык» (1996) і яго працягах. Адразу пасля завяршэння здымак у тэлесерыяле «Cябры» прадзюсар Марк Чэры прапанаваў Кортні Кокс ролю С’юзан Маер ў новай тэлевізійнай драме [[ABC (тэлеканал)|ABC]] «Адчайныя хатнія гаспадыні», але з-за цяжарнасці акторка была вымушаная адмовіцца, і роля дасталася [[Тэры Хэтчэр]]. У 2001 годзе Кокс з’явілася ў фільме «3000 міль да Грэйслэнда», у 2005 годзе знялася ў незалежным фільме «Лістапад», які меў толькі абмежаваны кінапракат, а таксама адыграла невялікую ролю ў высокабюджэтным фільме «Усё ці нічога». У 2006 годзе Кортні разам з мужам, Дэвід Аркет, знялася ў фільме «Вандроўнік», у якім таксама выступіла ў якасці прадзюсара, а Дэвід быў яшчэ і рэжысёрам і сцэнарыстам<ref>{{Cite web|title=IMDB.com|work="The Tripper" (2006) - Full cast and crew|url=https://www.imdb.com/title/tt0760187/fullcredits|accessdate=2021-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200831061011/https://www.imdb.com/title/tt0760187/fullcredits/|archivedate=2020-08-31}}</ref>. У 2007 годзе актрыса пагадзілася на ўдзел у драматычным тэлесерыяле «Бруд» тэлесеткі FX Networks, дзе яна выканала ролю Люсі Спілер, рэдактара бульварнай газеты. Кокс і яе муж, Дэвід Аркет, таксама выступілі выканаўчымі прадзюсарамі гэтага серыяла<ref>{{Cite web|title=IMDB.com|work="Dirt" (2007) - Full cast and crew|url=http://imdb.com/title/tt0496275/fullcredits|accessdate=2007-03-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGrzWy9?url=http://www.imdb.com/title/tt0496275/fullcredits|archivedate=2011-08-27}}</ref>. Акрамя таго, на радасць прыхільнікам, у адным з эпізодаў з’явілася [[Джэніфер Эністан]], і іх гераіні цалаваліся. Пратрымаўшыся год, серыял быў закрыты. У канцы 2008 года выйшаў новы фільм з удзелам Кортні Кокс пад назвай «Казкі на ноч», дзе яе партнёрам па здымачнай пляцоўцы стаў [[Адам Сэндлер]]. У 2009 годзе актрыса з’явілася ў некалькіх эпізодах серыяла «Клініка», а таксама ў серыяле «Горад драпежніц», за ролю ў якім была намінаваная на «[[Залаты глобус]]» як лепшая актрыса ў камедыйным серыяле. У красавіку 2011 года выйшаў фільм «Крык 4», дзе Кокс ў чарговы раз ўвасобіла вобраз журналісткі Гэйл Уэзерс<ref>{{Cite news|author=|title=Courteney Cox|url=http://nudecelebs4u.com/courteney-cox/|work=Celeb Archive|date=|accessdate=}}</ref>. Кокс дэбютавала ў якасці рэжысёра тэлесерыяла «''TalhotBlond''», прэм’ера якога адбылася 23 чэрвеня 2012 года<ref>{{Cite news|last=Cooper|first=Jackie K.|title=Review: Talhotblond, Directed By Courteney Cox|url=https://www.huffingtonpost.com/jackie-k-cooper/talhotblond-is-directed-b_b_1617416.html|accessdate=2012-06-23|date=2012-06-25}}</ref>. У 2014 годзе яна зняла і спрадзюсавала чорную камедыю «Перш чым я пайду» з удзелам [[Шон Уільям Скот|Шона Уільяма Скота]] і [[Эліша Катберт|Элішы Катберт]]<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox's Directing Debut Gets New Title Six Days After Announcement|url=http://www.showbiz411.com/2013/06/23/courteney-coxs-directing-debut-gets-new-title-six-days-after-announcement|accessdate=2020-08-02|date=2013-06-23}}</ref>. Прэм’ера фільма адбылася на кінафестывалі Трайбека 24 красавіка 2014 года<ref>{{Cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/courteney-cox-says-boyfriend-johnny-mcdaid-supports-her-in-every-way-2014274|title=Courteney Cox Gushes About Boyfriend Johnny McDaid: "He Supports Me in Every Way"|last=Takeda|first=Allison|work=[[Us Weekly]]|date=2014-04-27|accessdate=2020-08-02}}</ref>, у некаторых кінатэатрах ён быў выпушчаны 24 красавіка 2015 года<ref>{{Cite web|first=Jason|last=Brow|title=‘Friends’ Reunion: Jennifer Aniston & Courteney Cox Hug On Red Carpet|url=http://hollywoodlife.com/2015/04/21/courteney-cox-jennifer-aniston-friends-reunion-red-carpet-hugs-pic/|work=Hollywood Life|date=2015-04-21|accessdate=2020-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200724070050/https://hollywoodlife.com/2015/04/21/courteney-cox-jennifer-aniston-friends-reunion-red-carpet-hugs-pic/|archivedate=24 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref>. З 2014 па 2017 год яна з’яўлялася выканаўчым прадзюсарам гульнявога шоў «''Celebrity Name Game''» пад кіраўніцтвам Крэйга Фергюсана. Шоў прынесла ёй намінацыю на прэмію [[Эмі]]<ref name="emmy1">{{Cite web|first=Daniel|last=Montgomery|title=Courteney Cox FINALLY nominated for an Emmy: Best Game Show for ‘Celebrity Name Game’|url=https://www.goldderby.com/article/2017/daytime-emmy-nominations-courteney-cox-celebrity-name-game-best-game-show/|work=Gold Derby|date=2017-03-22|accessdate=2020-08-02}}</ref>. У 2016 годзе Кокс знялася ў незалежным драматычным фільме «Дзень маці» разам са [[С’юзан Сарандан]], [[Міра Сарвіна|Мірай Сарвіна]] і [[Шэран Стоўн]]. Фільм быў выпушчаны 6 мая 2016 года і атрымаў у асноўным негатыўныя водгукі<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox, ‘Devious Maids’ Star Roselyn Sanchez Join Indie Drama ‘Mothers Day’|url=https://www.thewrap.com/courteney-cox-devious-maids-star-roselyn-sanchez-join-indie-drama-mothers-day/|accessdate=2020-08-02|date=2015-07-08}}</ref>. У 2019 годзе яна стварыла і выпусціла дакументальны серыял на ''Facebook Watch «''9 месяцаў з Кортні Кокс''»''<ref name="9months">{{Cite web|first=Denise|last=Petski|title=Courteney Cox’s ‘9 Months’ Gets January Premiere Date On Facebook Watch|url=https://deadline.com/2018/12/courteney-cox-9-months-january-premiere-date-facebook-watch-1202523481/|work=Deadline Hollywood|date=2018-12-20|accessdate=2020-08-02}}</ref>. У 2020 годзе Кокс знялася ў сіткоме «Амерыканская сямейка»<ref>{{Cite web|last=Ausiello|first=Michael|title=Modern Family Recruits Courteney Cox to Guest Star as Courteney Cox|url=https://tvline.com/2019/10/25/courteney-cox-modern-family-season-11-cast/|work=TVLine|date=2019-10-25|access-date=8 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200929073011/https://tvline.com/2019/10/25/courteney-cox-modern-family-season-11-cast/|archivedate=29 верасня 2020|url-status=dead}}</ref>. Кокс падпісала кантракт на галоўную ролю ў камедыйным серыяле «''Shining Vale''». Яна сыграе ролю Патрыцыі Фелпс, якая пераязджае са сваёй сям’ёй з буйнога горада ў вялікі стары дом у прыгарадзе, дзе сутыкаюцца зло і гумар<ref name="shiningvale">{{Cite news|title=Courteney Cox To Headline Starz’s ‘Shining Vale’ Horror Comedy Pilot From Sharon Horgan, Jeff Astrof & Kapital, Dearbhla Walsh To Direct|url=https://deadline.com/2020/02/courteney-cox-star-shining-vale-starz-horror-comedy-pilot-sharon-horgan-jeff-astrof-kapital-1202870830/|accessdate=2020-08-02|publisher=Deadline Hollywood|date=2020-02-28}}</ref>. Яна ўз’ядналася са сваімі калегамі па серыяле «Сябры» для спецыяльнага паказу ''Friends: The Reunion'', які выйшаў на канале HBO Max<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/friends-reunion-special-delayed-at-hbo-max-1285276|title='Friends' Reunion Special Delayed at HBO Max|website=The Hollywood Reporter}}</ref>. У ліпені 2020 года стала вядома, што Кокс зноў сыграе ролю Гейл Уэзерс ў фільме «Крык 5», рэжысёрамі якога сталі Мэт Бетынелі-Олпін і Тайлер Джылет<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/courteney-cox-joins-scream-sequel-paramount-spyglass-1203000820/|title=‘Scream’: Courteney Cox Reprising Her Role As News Reporter Gale Weathers In Spyglass Media Group & Paramount Relaunch|website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref>. Фільм выйшаў у пракат 13 студзеня 2022 года<ref>{{Cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3629595/scream-5-slashing-theaters-january-14-2022/|title=Relaunch of ‘Scream’ Slashing Into Theaters on January 14, 2022!|website=BloodyDisgusting}}</ref><ref>{{Cite web|title=New ''Scream'' Movie From Spyglass Media Will Be Released by Paramount (EXCLUSIVE)|url=https://variety.com/2020/film/news/paramount-and-spyglass-scream-1234648119/|website=Variety}}</ref>. == Асабістае жыццё == З 1989 па 1995 год Кокс знаходзілася ў стасунках з акцёрам [[Майкл Кітан|Майклам Кітанам]]<ref>{{Cite news|title=Handy Woman|author=Cerio, Gregory|url=https://people.com/archive/handy-lesson-vol-48-no-14/|website=[[People]]|date=1995-11-27|lang=en}}</ref>. Пасля знаёмства на здымках фільма «Крык» у 1996 годзе Кокс пачала сустракацца з акцёрам Дэвідам Аркетам. 12 чэрвеня 1999 года пара пабралася шлюбам у [[Сан-Францыска]], пасля чаго Кокс пачала выкарыстоўваць імя Кортні Кокс Аркет<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox of 'Friends' Weds David Arquette|author=|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-jun-13-mn-46221-story.html|website=[[Los Angeles Times]]|date=1999-06-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Friends and Lovers|author=Lipton, Michael A|url=https://people.com/archive/friends-and-lovers-vol-51-no-24/|website=[[People]]|date=1999-06-28|lang=en}}</ref>. 13 чэрвеня 2004 года ў іх нарадзілася дачка, Кока Райлі Аркет<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox Welcomes a Baby Girl|author=|url=https://people.com/celebrity/courteney-cox-welcomes-a-baby-girl/|website=[[People]]|date=2004-06-13|lang=en}}</ref>. Яе хроснай маці з’яўляецца актрыса [[Джэніфер Эністан]]<ref>{{Cite news|title=Jennifer Aniston Says Courteney Cox's Daughter, 15, Looks 'Grown Up'|author=Stone, Natalie|url=https://people.com/tv/courteney-cox-daughter-coco-jennifer-aniston-growing-up/|website=[[People]]|date=2019-11-29|lang=en}}</ref>. Кокс таксама перанесла шэраг выкідкаў<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox wouldn't give up trying to be a mom: 'I had a lot of miscarriages'|author=Haller, Sonja|url=https://www.usatoday.com/story/life/allthemoms/2019/03/24/courteney-cox-miscarried-multiple-times-before-becoming-a-mom/3261231002/|website=[[USA Today]]|date=2019-03-24|lang=en}}</ref>. У кастрычніку 2010 года Кокс і Аркет абвясцілі аб расставанні<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox and David Arquette Separate|author=Fleeman, Mike|url=https://people.com/celebrity/courteney-cox-and-david-arquette-separate/|website=[[People]]|date=2010-10-11|lang=en}}</ref>. У чэрвені 2012 года Аркет падаў на развод, які быў завершаны ў маі 2013 года<ref>{{Cite news|title=David Arquette files for divorce from Courteney Cox|author=|url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idCABRE85B1MP20120612?edition-redirect=ca|website=[[Рейтер|Reuters]]|date=2012-09-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Courteney Cox, David Arquette divorce is finalized|author=Oldenburg, Ann|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2013/05/29/courteney-cox-david-arquette-divorce-is-final/2370165/|website=[[USA Today]]|date=2013-05-29|lang=en}}</ref>. З 2013 года Кокс знаходзіцца ў стасунках з музыкам Джоні Макдэйдам, клавішнікам гурта [[Snow Patrol]]. У чэрвені 2014 года Кокс і Макдэйд абвясцілі аб заручынах<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox Engaged to Johnny McDaid|author=Tauber, Michelle|url=https://people.com/celebrity/courteney-cox-engaged-to-johnny-mcdaid/|website=[[People]]|date=2014-06-26|lang=en}}</ref>. У студзені 2019 года Кокс распавяла, што пара разарвала заручыны, аднак па-ранейшаму знаходзіцца ў стасунках<ref>{{Cite news|title=Courteney Cox Talks Ending Her Engagement to Johnny McDaid — and Reunites with Lisa Kudrow!|author=Corinthios, Aurelie|url=https://people.com/tv/courteney-cox-talks-ending-engagement-johnny-mcdaid-reunites-lisa-kudrow/|website=[[People]]|date=2019-01-29}}</ref>. Кокс мае карычневы пояс па каратэ, а таксама грае на фартэпіяна і ўдарных інструментах<ref>{{Cite news|title=Did You Know This About Courteney Cox?|website=The Ellen Degeneres Show|url=http://ellen.warnerbros.com/2010/03/courteney-cox-know-0303.php|accessdate=8 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405114324/http://ellen.warnerbros.com/2010/03/courteney-cox-know-0303.php|archivedate=5 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УСерыяле|1984||[[Як круціцца свет]]|As the World Turns|Бані}} {{УСерыяле|1985||[[Кодавае імя: Foxfire]]|Code Name: Foxfire|бортправаднік}} {{УСерыяле|1985|1986|[[Пакутнікі навукі (тэлесерыял)|Пакутнікі навукі]]|Misfits of Science|Глорыя Дзінела}} {{У тэлефільме|1986|[[Сільван у раі (фільм)|Сільван у раі]]|Sylvan in Paradise|Люсі Эпл}} {{УСерыяле|1986||[[Лодка кахання]]|The Love Boat|Кэрал}} {{УСерыяле|1986||[[Яна напісала забойства]]|Murder, She Wrote|Кэрал Баністэр}} {{У фільме|1987|[[Скрыўлены ўніз (фільм)|Скрыўлены ўніз]]|Down Twisted|Тара}} {{У фільме|1987|[[Уладары сусвету (фільм)|Уладары сусвету]]|Masters of the Universe|Джулі Вінстан}} {{У тэлефільме|1987|[[Калі сёння аўторак, гэта ўсё яшчэ павінна быць Бельгія]]|If It's Tuesday, It Still Must Be Belgium|Ханна Вышоцкі}} {{УСерыяле|1987|1989|[[Семейные узы (телесериал, США)|Семейные узы]]|Family Ties|Ларэн Мілер}} {{У фільме|1988|[[Кокан: Вяртанне]]|Cocoon: The Return|Сара}} {{У тэлефільме|1988|[[Я буду дома да Каляд (фільм, 1988)|Я буду дома да Каляд]]|I’ll Be Home for Christmas|Нора Бандзі}} {{У тэлефільме|1989|[[Раксана: Прэмія Пулітцэра (фільм)|Раксана: Прэмія Пулітцэра]]|Roxanne: The Prize Pulitzer|Джэкі Кімберлі}} {{УСерыяле|1989||[[Калі мы сустрэнемся зноў (міні-серыял)|Калі мы сустрэнемся зноў]]|Till We Meet Again|Фрэдзі Лансей}} {{У тэлефільме|1990|[[Цікаўнасць забівае (фільм)|Цікаўнасць забівае]]|Curiosity Kills|Гвен}} {{У фільме|1990|[[Спадар Лёс]]|Mr. Destiny|Джуэл Джагер}} {{У фільме|1990|[[Трэсці дрэва (фільм)|Трэсці дрэва]]|Shaking the Tree|Кэтлін}} {{У фільме|1991|[[Сіняя пустыня]]|Blue Desert|Ліза Робертс}} {{УСерыяле|1991||[[Мортан і Хэйз]]|Morton & Hayes|прынцэса Люсі}} {{У тэлефільме|1992|[[Дзеля дзіцяці]]|Battling for Baby|Кэтрын}} {{УСерыяле|1992||[[Як у кіно]]|Dream On|Аліша}} {{У фільме|1992|[[Процілеглы пол… і як з ім жыць]]|The Opposite Sex and How to Live with Them|Кэры Дэвенпорт}} {{УСерыяле|1993||[[Непрыемнасці з Лары (тэлесерыял)|Непрыемнасці з Лары]]|The Trouble with Larry|Габрыэла Іздэн}} {{УСерыяле|1994||[[Сайнфелд (тэлесерыял)|Сайнфелд]]|Seinfeld|Мэрыл}} {{УСерыяле|1994|2004|[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]|Friends|[[Моніка Гелер]]}} {{У фільме|1994|[[Эйс Вентура: Вышук хатніх жывёл]]|Ace Ventura: Pet Detective|Меліса Робінсан}} {{У тэлефільме|1995|[[Малявальнік 2: Рукі, якія бачаць (фільм)|Малявальнік 2: Рукі, якія бачаць]]|Sketch Artist 2: Hands That See|Эмі О’Конар}} {{У фільме|1996|[[Крык (фільм, 1996)|Крык]]|Scream|Гэйл Уэзерс}} {{У фільме|1997|[[Запаведзі (фільм)|Запаведзі]]|Commandments|Рэйчал}} {{У фільме|1997|[[Крык 2]]|Scream 2|Гэйл Уэзерс}} {{У фільме|1999|[[Шалёныя грошы (фільм, 1999)|Шалёныя грошы]]|The Runner|Карына}} {{УСерыяле|1999||[[Казачныя гісторыі для ўсіх дзяцей]]|Happily Ever After: Fairy Tales for Every Child|{{abbr|Emerald Salt Pork|голас|0}}}} {{У кароткаметражным фільме|1999|[[Любосны трохкутнік (фільм, 2002)|Любосны трохкутнік]]|Alien Love Triangle|Эліс}} {{У фільме|2000|[[Крык 3]]|Scream 3|Гэйл Уэзерс}} {{У фільме|2001|[[А вось і доктар (фільм)|А вось і доктар]]|The Shrink Is In|Саманта}} {{У фільме|2001|[[3000 міль да Грэйсленда]]|3000 Miles to Graceland|Сібіл Вейнгроў}} {{У фільме|2001|[[Хутка ўсё наладзіцца (фільм)|Хутка ўсё наладзіцца]]|Get Well Soon|Лілі}} {{У фільме|2004|[[Лістапад (фільм)|Лістапад]]|November|Сафі Джакабс}} {{У фільме|2005|[[Усё ці нічога (фільм, 2005)|Усё ці нічога]]|The Longest Yard|Лена}} {{У фільме|2006|[[Альфа Дог]]|Alpha Dog|{{abbr|Эрыка Прайс|сцэны не трапілі ў канчатковы мантаж фільма|0}}}} {{У мультфільме|2006|[[Рогі і капыты (фільм)|Рогі і капыты]]|Barnyard|{{abbr|Дэйзі|голас|0}}}} {{У фільме|2006|[[Капітан Зум (фільм)|Капітан Зум]]|Zoom|Марша Холавэй}} {{У фільме|2006|[[Турыст (фільм, 2006)|Турыст]]|The Tripper|Сінція}} {{УСерыяле|2007|2008|[[Бруд (тэлесерыял)|Бруд]]|Dirt|Люсі Спілер}} {{У фільме|2008|[[Казкі нанач (фільм, 2008)|Казкі нанач]]|Bedtime Stories|Вэндзі}} {{У кароткаметражным фільме|2008|[[Панядзелак перад днём Падзякі(фільм)|Панядзелак перад днём Падзякі]]|The Monday Before Thanksgiving|Сісі}} {{УСерыяле|2009||[[Інтэрнэт-тэрапія]]|Web Therapy|Серэна Дзювал}} {{УСерыяле|2009||[[Клініка (тэлесерыял)|Клініка]]|Scrubs|Тэйлар Мэдакс}} {{УСерыяле|2009|2015|[[Горад драпежніц]]|Cougar Town|Джулс Коб}} {{У фільме|2011|[[Крык 4]]|Scream 4|Гэйл Уэзерс-Райлі}} {{УСерыяле|2011||[[Прыватная практыка (тэлесерыял)|Прыватная практыка]]|Private Practice|Жанчына}} {{УСерыяле|2013||[[На старт! (тэлесерыял)|На старт!]]|Go On|{{abbr|Талія|у эпізодзе «Matchup Problems»|0}}}} {{УСерыяле|2014|2016|[[П’яная гісторыя]]|Drunk History|[[Эдзіт Вільсан]]}} {{У тэлефільме|2016|[[Дабрачынны фонд (фільм)|Дабрачынны фонд]]|Charity Case|Хэйлі}} {{У фільме|2016|[[Дзень маткі]]|Mothers and Daughters|Бэт}} {{УСерыяле|2018||[[Бессаромнікі (тэлесерыял, ЗША)|Бессаромнікі]]|Shameless|Джен Вагнер}} {{УСерыяле|2020||[[Амерыканская сямейка]]|Modern family|{{abbr|Сябе|11 сезон 10 серыя|0}}}} {{УСерыяле|TBA||[[Зіхатлівая даліна]]|Shining Vale|Пэт<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2020/tv/news/courteney-cox-starz-pilot-shining-vale-1203519219|title=Courteney Cox to Lead Starz Horror Comedy Pilot ‘Shining Vale’|date=2020-02-28|author=Joe Otterson|accessdate=2020-02-29|website=[[Variety]]|publisher=Penske Media Corporation|archiveurl=https://archive.today/20200229104255/https://variety.com/2020/tv/news/courteney-cox-starz-pilot-shining-vale-1203519219/|archivedate=29 лютага 2020|lang=en|url-status=live}}</ref>}} {{У фільме|2021|[[Сябры: Уз’яднанне]]|Friends: The Reunion|у ролі самой сябе}} {{У фільме|2022|[[Крык (фільм, 2022)|Крык]]|Scream|Гейл Уэзерс-Райлі}} {{УФільмеНіз}} === Як кінарэжысёр і прадзюсар === * Перш чым я пайду (2014) — кінарэжысёр, прадзюсар. {{Зноскі|2}} {{Сябры (тэлесерыял)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кокс Кортні}} [[Катэгорыя:Фотамадэлі ЗША]] [[Катэгорыя:Фотамадэлі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] kfgyym3til29ggpqqhks3cdto0chma1 0 705812 5160992 5142426 2026-07-04T17:38:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160992 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''Коль Ісраэль''' (''Голас Ізраіля'') — дырэкцыя радыёвяшчання [[Ізраільскае ўпраўленне тэлерадыёвяшчання|Рэшут ха-шыдур]]<ref name="кеэЭСМИ">[https://eleven.co.il/article/15054 Электронные средства массовой коммуникации], КЕЭ, том 10, кол. 567—571</ref>, таксама ў 1947—1960 гг. ізраільская ўрадавая радыёстанцыя, у 1947—1951 гг. ізраільская ўрадавая радыёкампанія. Радыёвяшчанне ў [[Зямля Ізраільская|Эрэц-Ісраэль]] было пачата [[30 сакавіка]] [[1936]] года «Палесцінскай службай радыёвяшчання» («Palestine Broadcasting Service» — PBS, на іўрыце — «Рэшут ха-шыдур ха-палесціні»), якая дзейнічала як аддзел [[Брытанскі мандат у Палесціне|брытанскай мандатнай адміністрацыі]] ў [[Палесціна|Палесціне]]<ref name="кеэЭСМИ"/><ref>[http://www.israelradio.org/history/history.html FROM THE ARCHIVES — A BRIEF HISTORY OF RADIO IN THE COUNTRY] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321030846/http://www.israelradio.org/history/history.html |date=2012-03-21 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.israelradio.org/history/pal-clan.html |title=Hebrew-Language Clandestine Radio Broadcasting During the British Palestine Mandate, by Douglas A. Boyd, University of Kentucky, Lexington, KY |accessdate=2010-06-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122040541/http://www.israelradio.org/history/pal-clan.html |archivedate=2010-01-22 |url-status=dead }}</ref>. Першая трансляцыя была ажыццёўлена са студыі, якая размяшчалася ў іерусалімскай гасцініцы «Палаз». З набліжэннем канца [[Другая Сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]], трэння паміж [[ішув]]ам і мандатнымі ўладамі ўзмацніліся, што адбілася і на стаўленні да перадачаў PBS. У апошнія дні мандата склалася парадаксальная сітуацыя, калі яўрэйскія рэдактары навін дзялілі свой час паміж «Палесцінскай службай радыёвяшчання» і падпольнай радыёстанцыяй [[Хагана|Хаганы]], а цэнзары, пастаўленыя наглядаць над перадачамі PBS, сачылі за тым, каб не былі выпадкова выдадзены сакрэты яўрэйскага падполля<ref name="кеэЭСМИ"/>. Пасля прыняцця Закона аб незалежнай структуры ў 1965 годзе, знаходзіцца пад грамадскім кіраваннем «[[Ізраільскае ўпраўленне тэлерадыёвяшчання|Рэшут ха-шыдур]]»<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/1/Israel%20Broadcasting%20Authority |title=Israel Broadcasting Authority, 11 Jan 2003 |access-date=5 жніўня 2012 |archive-date=20 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520155554/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/1/Israel%20Broadcasting%20Authority |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Радыёвяшчальныя арганізацыі]] 7ytl2op3hs2pi3ibr03sqsqrgnobt5n 0 706997 5160971 5145583 2026-07-04T15:23:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160971 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Жукаў}} {{Асоба |імя = Клім Аляксандравіч Жукаў |арыгінал імя = |партрэт = Клим Жуков 08-12-2020.png |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[пісьменнік]]-[[Фантастыка|фантаст]], [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычны рэканструктар]], [[публіцыст]] і [[відэаблог]]ер |дата нараджэння =[[29 сакавіка]] [[1977]] |месца нараджэння = [[Ленінград]], [[СССР]] |грамадзянства = {{USSR}} → {{RUS}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Клім Аляксандравіч Жукаў''' ({{lang-ru|Клим Александрович Жуков}}; нар. [[29 сакавіка]] [[1977]], [[Ленінград]], [[СССР]]) — расійскі [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычны рэканструктар]], [[пісьменнік]]-[[Фантастыка|фантаст]], [[публіцыст]] і [[відэаблог]]ер. Эксперт па [[сярэднявечнае зброя|сярэднявечнай зброі]] XIV—XV стагоддзяў<ref name="antropogenez">[https://web.archive.org/web/20160402043202/http://antropogenez.ru/scientists-against-myths/ Учёные против мифов 3] // Антропогенез.ру</ref><ref name="spbvedomosti">Антонов В. [http://spbvedomosti.ru/news/obshchestvo/razobrat_po_nbsp_kostochkam_/?sphrase_id=60264 Разобрать по косточкам] // Санкт-Петербургские ведомости, 24.01.2017</ref><ref>Коц А. [https://ria.ru/20170704/1497788213.html Блондинка, слесарь, полковник полиции. Кто в России реконструирует историю] // РИА Новости, 04.07.2017</ref>. Дзеяч і кіраўнік шэрагу аб’яднанняў руху гістарычнай рэканструкцыі ў Расіі. Аўтар і сааўтар дзевяці кніг у жанры [[Дакументальная проза|нон-фікшэн]]; сааўтар [[Аляксандр Зорыч|Аляксандра Зорыча]] па фантастычнай тэтралогіі «Пілот», якая ўваходзіць у цыкл «Сусвет „[[Заўтра вайна]]“», напісанай у жанры [[касмічная опера|касмічнай оперы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[29 сакавіка]] [[1977]] года ў Ленінградзе<ref name="ozon">. * [http://klimzhukov125852.odnako.org/ Клим Жуков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917163238/http://klimzhukov125852.odnako.org/ |date=17 верасня 2016 }} // Информационно-аналитический проект «Однако» * [http://www.ozon.ru/person/5198155/?group=div_book#detf Клим Александрович Жуков] // Ozon.ru * Клим Александрович Жуков // LiveLib.ru</ref>. Імя атрымаў у гонар [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|К. Я. Варашылава]]. Бацька — [[дыякан]]<ref>Клим Жуков: «Так тоже бывает. Например, отец у меня находится в диаконском сане. И у него не было удостоверения, что он крещёный. Его перекрещивали. Потому, что священнослужитель, а неизвестно, крещён или нет. Ничем не мог подтвердить, что он крещёный. Его крестили заново в 1988 году». — [https://oper.ru/video/view.php?t=3113 Клим Жуков об отделении Украинской православной церкви] // Разведопрос, 10.01.2018.</ref><ref>{{YouTube|-dBGRtfp5bk|Клим Жуков о материализме, революции и капитализме. По-живому|start=10m57s}}</ref>. Продкі з боку бацькі з’яўляліся выхадцамі з [[Арэнбургскае казачае войска|арэнбургскага казацтва]], а продкі з боку бабулі па бацьку былі карэннымі пецярбуржцамі<ref>''Жуков К. А.'' [http://histrf.ru/biblioteka/book/absurdnaia-viendietta-o-pravie-ghosudarstva-na-riepriessii-i-ghluposti-obid-na-svoio-proshloie Абсурдная вендетта. О праве государства на репрессии и глупости обид на своё прошлое] // История.рф, 14.09.2016.</ref>. Бабуля — Вольга Георгіеўна з’яўлялася першым сакратаром гарадскога [[Гарадскі камітэт КПСС|камітэта (гаркама партыі) КПСС]] горада [[Клінцы]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]<ref>«Клим Жуков. Во-первых, А — не само, Б — не до конца, потому что я, например, являюсь номенклатурным внучком. У меня бабушка, Ольга Георгиевна, была 1 секретарь Горкома партии г. Клинцы Брянской области. […] Проживала она со своим мужем С. С. Замотаевым на ул. Ленина в 2-комнатной квартире, в хрущёвском доме на 2 этаже». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2566 Клим Жуков и Михаил Попов про единство и борьбу противоположностей в президентских выборах] // Разведопрос, 26.01.2018.</ref><ref>{{YouTube|-dBGRtfp5bk|Клим Жуков о материализме, революции и капитализме. По-живому|start=11m2s}}</ref>, паходзіць з [[Беларус]]і і жыла там падчас [[Акупацыя тэрыторыі СССР войскамі Трэцяга Рэйха і яго саюзнікаў|нямецкай акупацыі]]<ref name="oper13.02.2018">Клим Жуков: «А я тоже же, между прочим, из тех же краёв, у меня тоже бабушка там в оккупации была. Дедушка оттуда призывался на войну. В оккупации, конечно, не был, потому что был в пехоте в других местах, а так у меня родня происходит наполовину, это вот треугольник Брянск-Новозыбков-Гомель, вот так. Новозыбков и Брянск это территория России сейчас, но в общем это всё одно и то же». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2587 Александр Скробач про древнерусскую Беларусь] // Разведопрос, 13.02.2018.</ref>. Дзед падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] служыў у марской пяхоце<ref name="oper13.02.2018" />. У 1999 годзе скончыў [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычны факультэт]] [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|СПбДУ]] па кафедры гісторыі сярэдніх стагоддзяў па спецыяльнасці «[[медыявістыка]]», абараніўшы [[Дыпломная праца|дыпломную працу]] па тэме «[[Двухручны меч]] у Германіі і Італіі XV-XVII стст»<ref name="ozon" /><ref>[https://oper.ru/video/view.php?t=2233 Илья Петрухин об исторической реконструкции в России]</ref><ref name="Арсенал" /><ref name="vm16042021">Жуков К. А. [https://vm.ru/opinion/876950-na-karernoj-lestnice-slishkom-uzkie-stupeni/amp Эрмитажем сыт не будешь: как двигать науку вперёд за оклад лаборанта] // Вечерняя Москва, 15.04.2021. — № 67 (28804). — С. 6.</ref>. У тым жа годзе паступіў у аспірантуру аддзела славяна-фінскай археалогіі [[Інстытут гісторыі матэрыяльнай культуры РАН|Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры РАН]]<ref name="ozon" />. Тэмай кандыдацкай дысертацыі абраў «Рускі корпусны даспех XIII-XV стст.»<ref name="ozon" />, але праца не была абаронена. У 1999—2008 гадах — навуковы супрацоўнік [[Эрмітаж]]а, дзе спачатку працаваў у аддзеле [[Нумізматыка|нумізматыкі]], а затым да 2004 года ў аддзеле гісторыі зброі «Арсенал»<ref name="ozon" /><ref name="Арсенал">«Клим Жуков: Поступил на истфак, с истфака, немного помыкавшись, попал в Эрмитаж. И в Эрмитаже, через год, я попал в отдел „Арсенал“, который занимается историческим оружием». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2267 Клим Жуков про школу, образование и воспитание] // Разведопрос, 05.08.2017.</ref><ref name="vm16042021" />. З 2005 па 2008 год — супрацоўнік холдынгу Museum-on-Line, Inc. пры Эрмітажы<ref name="ozon" />. Выкладаў у [[Руская хрысціянская гуманітарная акадэмія|Рускім хрысціянскім гуманітарным інстытуце]]<ref name="ozon" /> і ў школе «Праздник плюс»<ref>«Клим Жуков: Но, я когда пришёл в гимназию работать за большие деньги, мне платили 200 долларов, я пришёл уже в модную дорогущую гимназию. Называлась она „Праздник плюс“». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2267 Клим Жуков про школу, образование и воспитание] // Разведопрос, 05.08.2017.</ref>. Праводзіў заняткі па [[гістарычнае фехтаванне|гістарычнаму фехтаванні]] і [[ваенны рыштунак|вайсковаму рыштунку]] ў [[Гілдхольская школа музыкі і тэатра|Гілдхолскай школе музыкі і тэатра]]<ref>* [https://web.archive.org/web/20170619095215/https://www.gsmd.ac.uk/about_the_school/research/whats_on/events_2011_12/ Events 2011-12 Autumn Term] * [https://www.gsmd.ac.uk/fileadmin/user_upload/files/Research/Combattimento_poster.pdf Combattimento 24 & 25 May 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180215204055/https://www.gsmd.ac.uk/fileadmin/user_upload/files/Research/Combattimento_poster.pdf |date=15 лютага 2018 }}</ref>. У 2016 годзе быў [[вучоны сакратар|навуковым сакратаром]] семінара ваеннай археалогіі пры [[Інстытут гісторыі матэрыяльнай культуры РАН|Інстытуце гісторыі матэрыяльнай культуры РАН]]<ref>* [https://web.archive.org/web/20161124092329/http://www.culture.ru/events/133295/lektoriy-istoricheskie-subboti Лекторий «Исторические субботы»] // Культура.рф * [https://www.culture.ru/movies/3044/kulikovskaya-bitva-neizvestnoe-borodino Куликовская битва: неизвестное Бородино] // Культура.рф</ref>. З красавіка 2017 года — [[Індывідуальны прадпрымальнік (Расія)|індывідуальны прадпрымальнік]]<ref>[https://госреестр.рф/GosReestr/ShowStatement/23356160 Индивидуальный предприниматель Жуков Клим Александрович]{{Недаступная спасылка}} // Единый государственный реестр индивидуальных предпринимателей</ref>. Жонка Алена<ref>«Клим Жуков. Да, надо задуматься: у меня жена тоже Елена». — [https://oper.ru/video/view.php?t=1834 Разведопрос: Клим Жуков о битве на реке Ведроше] // Разведопрос, 02.12.2016.</ref> — [[праграміст]]<ref>«Клим Жуков: Вот у меня жена, она программист, она с компьютером делает всё, что надо». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2267 Клим Жуков про школу, образование и воспитание] // Разведопрос, 05.08.2017.</ref>. == Гісторыка-рэканструктарская дзейнасць == Зацікавіўся гістарычнай рэканструкцыяй у дзяцінстве, пасля наведвання з бацькамі рыцарскай залы [[Эрмітажа|Дзяржаўнага Эрмітажа]] і рашэнні паступаць на гістарычны факультэт СПбДУ. Упершыню даведаўся пра рэканструктары ў 1990 годзе, калі быў заснаваны клуб «Княжая дружына», удзельнікі якога паўтарылі паход [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]] ад [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]] да [[Старая Ладага|Ладагі]] і да месца [[Неўская бітва|Неўскай бітвы]]. У сярэдняй школе Жукаў збіраў газетныя выразкі аб руху, а пасля паступлення ва ўніверсітэт у 1994 сам уступіў у «Княжацкую дружыну», вырашыўшы займацца «Еўрапейскім сярэднявеччам XIV стагоддзя»; пачынаючы з 2015 года працаваў у двух іншых напрамках — «[[Сярэднявечная Італія|італьянскае XV стагоддзе]] і [[англасаксонскі перыяд|англасаксонскае VI стагоддзе]] — [[Нармандскае заваёва Англіі|прадвікінгская эпоха]]»<ref name="histrf" />. У рэканструктарскай асяроддзі вядомы як ''«Ражэ»''<ref>Клим Жуков: «Не могу не согласиться. Моя кликуха в исторической реконструкции аж с 1994 года тоже Роже. Это меня Олег Валерьевич Соколов окрестил, погнал фактически в цвет.» — [https://oper.ru/video/view.php?t=3847 Клим Жуков об Альбигойском крестовом походе, ч. 1] // oper.ru, 08.11.2019</ref>. Пасля таго як пад [[Гатчына]]й у 1996 годзе адбылося правядзенне першага ў сучаснай Расіі «Мультывекавога фестывалю рэканструктараў», Жукаў «шчыльна займаўся іх арганізацыяй». Выступаў у якасці арганізатара і/або гістарычнага кансультанта падрыхтоўкі правядзення рэканструктарскіх фестываляў, сярод якіх «Часы і эпохі», «Руская крэпасць» і «[[Турнір Святога Георгія]]»<ref name="histrf" /><ref>[https://oper.ru/video/view.php?t=1367 Разведопрос: Клим Жуков про рыцарские турниры] // [эoper.ru, 24.02.2016</ref><ref>[https://oper.ru/video/view.php?t=1543 Турнир Святого Георгия — специальный репортаж с Климом Жуковым] // oper.ru, 01.06.2016</ref>. З’яўляецца кіраўніком клуба [[гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] «Мечнік»<ref name="antropogenez" /><ref>[https://archive.today/20160118212313/http://www.pmcohta.ru/klubyi/pmk-dialog.html%23tab_4 Педагоги] // Санкт-Петербургское государственное бюджетное учреждение "Подростково-молодёжный центр «Охта»</ref>, акрамя таго, кіраўніком Усерасійскага міжклубнага аб’яднання гістарычнай рэканструкцыі «Лівонскі ордэн» і суарганізатарам Усерасійскага міжклубнага аб’яднання гістарычнай рэканструкцыі «Гран кампанія», а таксама сустаршынёй Асацыяцыі сярэднявечных баявых мастацтваў<ref>[https://elementy.ru/events/435602/Festival_nauchnogo_yumora_i_satiry_Nu_tozhe_nauki Ну тоже науки] // elementy.ru, 29.10.2017</ref>. З 2002 года пачаў удзельнічаць у кіназдымках у якасці гістарычнага кансультанта, удзельніка [[масоўка|масоўкі]] і [[каскадзёр]]а. У 2007 годзе ўдзельнічаў у якасці гістарычнага кансультанта па касцюмах і акцёра масоўкі ў баявых сцэнах у фільме «[[Аляксандр. Неўская бітва]]»<ref name="histrf">Соловьёва Е. [https://histrf.ru/read/articles/klim-zhukov-mierzost-zhizni-byla-takova-biez-otdushiny-riekhnioshsia Клим Жуков: Мерзость жизни была такова: без отдушины — рехнёшься] // История.рф, 18.08.2017</ref><ref>[https://vk.com/wall-157335818_214582 «Александр Невский: Первая кровь»] // У Жукова, 15.04.2019</ref>. == Грамадска-асветніцкая дзейнасць == Сеткавай публіцыстыкай пачаў займацца з 1999 года. Вёў блогі на інфармацыйна-асветніцкім партале «Чырвоныя саветы»<ref name="red-sovet">[http://red-sovet.su/post/author/klim-zhukoff Клим Жуков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160919051504/http://red-sovet.su/post/author/klim-zhukoff |date=19 верасня 2016 }} на информационно-просветительском портале «Красные Советы»</ref>, на ваенна-гістарычным партале ''Warspot.ru''<ref>[http://warspot.ru/users/367-klim-zhukov Клим Жуков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917162159/http://warspot.ru/users/367-klim-zhukov |date=17 верасня 2016 }} на военно-историческом портале Warspot.ru</ref>. Аўтар артыкулаў на федэральным партале «[[История.рф]]» і [[калумніст]] газеты «[[Аргументы и факты]]»<ref>[http://www.aif.ru/opinion/author/14905 Клим Жуков] // Аргументы и факты</ref>. З сакавіка 2018 года вядзе свой уласны відэаканал на [[YouTube]], на якім (станам на люты 2021) года было 267000 падпісчыкаў і амаль 20 мільёнаў праглядаў. З’яўляецца пастаянным госцем і суразмоўцам блогера [[Дзмітрый Юр’евіч Пучкоў|Гобліна]] ў праекце «[[Разведопрос]]»<ref name="belpressa">Кумейко В. [https://www.belpressa.ru/society/drugoe/22735.html Из «Тупи4ка». Как белгородец в гости к Гоблину ездил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119144648/https://www.belpressa.ru/society/drugoe/22735.html |date=19 студзеня 2025 }} // Сетевое издание «БелПресса». 12.09.2018</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2016/08/11/goblinoper/ Как Дмитрий Goblin Пучков покоряет YouTube и унижает хейтеров: Интернет] // Lenta.ru, 11.08.2016</ref>, дзе выступае з лекцыямі на розныя тэмы расійскай і замежнай гісторыі, якія размяшчаюцца на «История.рф»<ref>[http://oper.ru/video/list.php?div=555 Клим Жуков] // oper.ru</ref>. У перыяд з 2015 па 2018 год на сайце [[oper.ru]] было апублікавана 380 ролікаў з удзелам Жукава{{sfn|Раевская}}. У праекце «[[Сіні Філ]]» ролік з разборам расійскага фільма «[[Вікінг (фільм)|Вікінг]]» (апублікаваны 31 снежня 2016 года) набраў 3507045 праглядаў{{sfn|Раевская}}. Акрамя таго, у новым раздзеле «Мыльны опер» разам з Пучковым у форме сяброўскага дыялогу займаецца гісторыка-культуралагічным разборам многіх папулярных амерыканскіх тэлесерыялаў, такіх як «[[Ва ўсе цяжкія]]», «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]», «[[Клан Сапрана]]» і «[[Рым (тэлесерыял)|Рым]]». Таксама сам выступаў у «Разведопрос» у якасці вядучага ў гутарках аб [[Напалеон I|Напалеоне]] і яго эпохе са спецыялістам па ваеннай гісторыі Францыі гісторыкам [[Алег Валер’евіч Сакалоў|Алегам Сакаловым]]<ref>Ломакин Б., Бокарева М. [https://360tv.ru/news/obschestvo/puchkov-rasskazal-kak-poznakomilsja-s-istorikom-raschlenitelem-sokolovym/ Пучков рассказал, как познакомился с историком‐расчленителем Соколовым] // 360°, 14.10.2020</ref>. Выступае ў якасці эксперта ў праграме «Дэканструкцыя» Крысціны Ягоравай — сумесным асветніцкім анлайн-праекце тэлеканала «[[Продвижение (тэлеканал)|Продвижение]]» і сеткавага партала [[Кино-Театр.ру]]<ref>[https://pro-tv.info/projects/dekonstruktsiya/ Деконструкция] // телеканал «Продвижение»</ref>. Аўтар крытычнай рэцэнзіі на [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] фільм «[[Рурык. Страчаная быль]]» пісьменніка-сатырыка [[Міхаіл Мікалаевіч Задорнаў|Міхаіла Задорнава]]<ref name="belpressa" />. У 2016 годзе выступіў на навукова-асветніцкім форуме «[[Навукоўцы супраць міфаў]]-2», арганізаваным парталам «[[Антропогенез.ру]]»<ref>[http://antropogenez.ru/forum-itogi/ Итоги Научно-просветительского форума «Учёные против мифов»] // Антропогенез.ру, 05.06.2016</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mHZScQwitJE&feature=youtu.be|title=Как придумать историю Руси? Клим Жуков. Учёные против мифов: часть-7|publisher=Антропогенез.ру|date=2016-06-19|accessdate=2021-04-21}}</ref>, з дакладам «Як прыдумаць гісторыю Русі? Парады для дылетантаў». Падчас свайго выступу Жукаў выказваў меркаванне, што адказнаму дзяржаўнаму кіраўніцтву варта забяспечваць [[Аб’ектыўнасць|аб’ектыўнае]] і [[навуковы падыход|заснаванае на навуковых даных]] асвятленне гісторыі краіны, паколькі неабмежаваную распаўсюджванне [[фолк-хісторы|псеўдагісторыі]] ў асобе [[Леў Рудольфовіч Прозараў|Льва Прозарава]], [[Уладзімір Багдановіч Рэзун|Уладзіміра Рэзуна]] і [[Анатоль Цімафеевіч Фаменка|Анатоля Фаменка]], а таксама падтрымка [[фальсіфікацыя гісторыі|фальсіфікацыі гісторыі]] на ўзроўні дзяржавы могуць прывесці да далёка ідучых палітычных наступстваў. У студзені 2017 года ў той жа якасці выступіў на трэцім пасяджэнні навукова-асветніцкага форуму<ref name="antropogenez" /> з дакладам «Міфатворчасць літаратараў — на прыкладзе твораў Акуніна»<ref>{{Cite web|url= https://youtube.com/watch?v=uQpiMOrnnek |title= Учёные против мифов 3-5. Клим Жуков: Мифотворчество литераторов — на примере произведений Акунина|publisher= Антропогенез.ру|date=2017-01-28|accessdate=2021-04-21}}</ref>, дзе на прыкладзе кнігі пісьменніка [[Барыс Акунін|Барыса Акуніна]] «[[Гісторыя Расійскай дзяржавы (кніга)|Гісторыя расійскай дзяржавы]]» разгледзеў, якімі спосабамі адбываецца міфалагізацыя гісторыі ў [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]<ref name="spbvedomosti" />. У ходзе выступлення ён выказаў меркаванне, што дадзены твор Акуніна не валодае ніякай навуковай каштоўнасцю, утрымлівае памылкі і ўводзіць чытача ў зман на кожнай старонцы, падагульніўшы, што значна вялікая карысць будзе ад чытання «[[Гісторыя дзяржавы Расійскайгісторыі дзяржавы Расійскай]]» гісторыка [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Карамзіна]], чым зварот да літаратуры, якая прадстаўляе сабой нізкаякасную падробку пад гістарычную<ref>[http://antropogenez.ru/forum3-itogi/ «Учёные против мифов — 3». Итоги] // Антропогенез.ру, 28.01.2017</ref>. У 2017 годзе сумесна з гісторыкам-медыявістам [[Ігар Мікалаевіч Данілеўскі|Данілеўскім]] аказваў дапамогу кіраўніку групы спецыяльных праектаў [[ТАСС]] Крысціне Недковай у падрыхтоўцы матэрыялу «Даўно і няпраўда: міф аб [[Лядовае пабоішча|Лядовым пабоішча]]», прымеркаванага да 775-годдзя з дня бітвы на [[Чудское возера|Чудскім возеры]], які затым атрымаў шырокае распаўсюджванне ў сацыяльных сетках і ў «[[Жывы журнал|Жывым журнале]]»<ref>[[Селезнёв, Александр Александрович|Селезнёв А. А.]] [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32442696 Указы Президента Российской Федерации о праздновании 775-летия и 800-летия со дня рождения Александр Невского]{{Недаступная спасылка}} // От Александра Невского до наших дней: уроки истории : материалы VIII Международных Александро-Невских чтений (г. Псков, 8-9 июня 2017 г.) / Адм. Пск. обл. и др.; ред. А. В. Филимонов. — Псков: Псковский государственный университет, 2017. — С. 20—21</ref><ref>[https://tass.ru/spec/ledovoe Давно и неправда: миф о Ледовом побоище] // ТАСС, 2017</ref>. У 2020 годзе паводле апытання даследчага холдынгу «[[Ромір]]», у катэгорыі інтэрнэт-дзеячаў, якім давяраюць больш за ўсё расіяне, Клім Жукаў заняў 7-е месца<ref>{{Cite web|url=https://newizv.ru/article/general/08-02-2020/opros-bolshe-vseh-v-internete-rossiyane-doveryayut-dudyu|title=Опрос: больше всех в интернете россияне доверяют Дудю|website=newizv.ru|publisher=Новые Известия|date=2020-02-08|lang=ru|accessdate=2020-05-27|archive-date=20 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220235857/https://newizv.ru/article/general/08-02-2020/opros-bolshe-vseh-v-internete-rossiyane-doveryayut-dudyu|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200220235905/https://romir.ru/media_data Рейтинг доверия, Интернет-деятели, ТОП-10, География: Россия 100+] // Romir — исследовательский холдинг</ref>. == Мастацкая літаратура == У якасці пісьменніка-фантаста дэбютаваў напісанай у суаўтарстве з Кацярынай Антоненка ў 2010 годзе кнігай «Салдат імператара»<ref>{{кніга |аўтар=Жуков К. А., Антоненко Е. |загаловак =Солдат императора |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца=М. |выдавецтва=[[Эксмо]] |год=2010 |том= |старонкі= |слупкі= |старонак=544 |серыя=Абсолютное оружие |isbn=978-5-699-41851-0 |тыраж=7000 |мова=ru|ref=}}</ref>, у якой распавядаецца пра прыгоды прадстаўніка высокаразвітай галактычнай цывілізацыі ў Сярэднявечнай Еўропе. У 2011—2012 гадах у суаўтарстве з [[Аляксандр Зорыч|Аляксандрам Зорычам]] напісаў у жанры [[касмічная опера|касмічнай оперы]] тэтралогію «Пілот» (першы раман — «[[Пілот мары]]»), якая ўваходзіць у цыкл «Сусвет „[[Заўтра вайна]]“»<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44858395 Научно-фантастический дискурс писателя Александра Зорича: технические и социальные аспекты]{{Недаступная спасылка}} // Современный учёный. — 2021. — № 2. — С. 152.</ref>. У 2013 годзе на «[[Срэбная страла (фестываль)|маскоўскім фестывалі фантастыкі „Срэбная страла“]]» вылучаўся на атрыманне прэміі ў намінацыі «са-тварэнне (лепшае суаўтарства)» за раман «Пілот асаблівага прызначэння»<ref>[https://fantlab.ru/contest3906 Серебряная стрела 29 июня 2013 г.] // Лаборатория фантастики</ref>. == Погляды == [[Беспартыйны]], лічыць сябе [[камунізм|камуністам]]<ref name="red-sovet"/>. Перакананы [[матэрыялізм|матэрыяліст]]<ref>«Всё проистекает из материи. Если уж меня спросят — я последовательный материалист, считаю, что материя таки первична.» — {{YouTube|-dBGRtfp5bk|Клим Жуков о материализме, революции и капитализме. По-живому|start=6m40s}}</ref> і прытрымліваецца [[гістарычны матэрыялізм|матэрыялістычных поглядаў]] на [[гістарычны працэс]]<ref>Клим Жуков: «Теперь-то мы вооружены теорией Маркса и диалектическим материализмом и историческим материализмом, всё-таки мы можем, во-первых, изучить опыт предков, а, во-вторых, таких глупостей больше не повторять. При всём уважении к предкам». — [http://oper.ru/video/view.php?t=1613 Разведопрос: Клим Жуков про Владимиро-Суздальскую Русь (продолжение)] // oper.ru, 13.07.2016</ref>. Быў [[Чытальнік (клірык)|чытальнікам]] [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Спаса-Праабражэнскага сабора ў Санкт-Пецярбургу]], і ў гэтай якасці 17 жніўня 1990 года прымаў удзел у першым [[набажэнства|набажэнстве]] ў [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскім саборы]], якое асабіста праводзіў [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] [[Аляксій II]]<ref>Клим Жуков: «17 августа 90 года там было первое богослужение, которое проводил лично святейший патриарх Алексий II. Я там участвовал, тогда подвизавшись в Спасопреображенском соборе, будучи чтецом, довелось поучаствовать мне в этом богослужении. И с тех пор там богослужения не прекращаются. За прошлый год, 2016-й, в Исаакиевском соборе в пределе Александра Невского было проведено 640 богослужений.» — [https://oper.ru/video/view.php?t=1947 Разведопрос: Клим Жуков про Исаакиевский собор] // oper.ru, 08.02.2017</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|author= Раевская М. А. |title= Клим Жуков: Нормальные люди комментариев не пишут |url=https://vm.ru/interview/860747-klim-zhukov-normalnye-lyudi-kommentariev-ne-pishut/amp |publisher=Вечерняя Москва |date=2021-02-11 |ref=Раевская}} {{DEFAULTSORT:Жукаў Клім Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Гістарычныя рэканструктары]] ialynlhiibsgcwf6wrxl9to9i62k4cq 0 707112 5161148 5113001 2026-07-05T07:17:05Z Feeleman 163471 5161148 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman 2 logo.png }} '''«Kingsman: Залатое кола»''' ({{lang-en|Kingsman: The Golden Circle}}) — [[мастацкі фільм]] [[Рэжысёр|рэжысёра]] [[Мэцью Вон]]а. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 20 верасня 2017 года, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 22 верасня. Прэм’ера стужкі ў Беларусі адбылася 21 верасня 2017 года. == Сюжэт == Штаб-кватэры сакрэтнай службы Kingsman знішчаныя, увесь свет аказваецца ў заложніках у невядомых, а брытанскія суперагенты выяўляюць, што ў адзін дзень разам з іх арганізацыяй была створана амерыканская разведка — Statesman. Цяпер гэтыя дзве элітныя спецслужбы павінны аб’яднацца і кінуць выклік агульнаму ворагу, каб выратаваць свет — заняцца тым, што для Эгзі становіцца звычайнай справай. == У ролях == * [[Колін Фёрт]] — ''Гары Харт / Галахад'' * [[Джуліяна Мур]] — ''Попі Адамс'' * [[Тэран Эджэртан]] — ''Гэры «Эгзі» Анвін / Галахад'' * [[Марк Стронг]] — ''Мерлін'' * [[Хэлі Беры]] — ''Кола'' * [[Элтан Джон]] — ''Камеа'' * [[Чэнінг Тэйтум]] — ''агент «Statesman» Тэкіла'' * [[Джэф Брыджэс]] — ''кіраўнік «Statesman» Шампань'' * [[Педра Паскаль]] — ''агент «Statesman» Віскі'' * [[Эдвард Холкрофт]] — ''Чарлз «Чарлі» Хескет'' * [[Ханна Альстром]] — ''прынцэса Тыльда'' * [[Попі Дэлявінь]] — ''Клара фон Глукфберг'' * [[Брус Грынвуд]] — ''Прэзідэнт ЗША'' * [[Эмілі Уотсан]] — ''начальнік штаба Фокс'' * [[Б’ёрн Гранат]] — ''кароль Швецыі'' * [[Лена Эндрэ]] — ''каралева Швецыі'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|4649466}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] skjghlrx18g99kbnmnnwsdr0xt3ndzj 5161166 5161148 2026-07-05T08:38:43Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161166 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм |Выява = Kingsman 2 logo.png }} '''«Kingsman: Залатое кола»''' ({{lang-en|Kingsman: The Golden Circle}}) — [[мастацкі фільм]] [[Рэжысёр|рэжысёра]] [[Мэцью Вон]]а. Прэм’ера ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] адбылася 20 верасня 2017 года, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — 22 верасня. Прэм’ера стужкі ў Беларусі адбылася 21 верасня 2017 года. == Сюжэт == Штаб-кватэры сакрэтнай службы Kingsman знішчаныя, увесь свет аказваецца ў заложніках у невядомых, а брытанскія суперагенты выяўляюць, што ў адзін дзень разам з іх арганізацыяй была створана амерыканская разведка — Statesman. Цяпер гэтыя дзве элітныя спецслужбы павінны аб’яднацца і кінуць выклік агульнаму ворагу, каб выратаваць свет — заняцца тым, што для Эгзі становіцца звычайнай справай. == У ролях == * [[Колін Фёрт]] — ''Гары Харт / Галахад'' * [[Джуліяна Мур]] — ''Попі Адамс'' * [[Тэран Эджэртан]] — ''Гэры «Эгзі» Ануін / Галахад'' * [[Марк Стронг]] — ''Мерлін'' * [[Хэлі Беры]] — ''Кола'' * [[Элтан Джон]] — ''Камеа'' * [[Чэнінг Тэйтум]] — ''агент «Statesman» Тэкіла'' * [[Джэф Брыджэс]] — ''кіраўнік «Statesman» Шампань'' * [[Педра Паскаль]] — ''агент «Statesman» Віскі'' * [[Эдвард Холкрофт]] — ''Чарлз «Чарлі» Хескет'' * [[Ханна Альстром]] — ''прынцэса Тыльда'' * [[Попі Дэлявінь]] — ''Клара фон Глукфберг'' * [[Брус Грынвуд]] — ''Прэзідэнт ЗША'' * [[Эмілі Уотсан]] — ''начальнік штаба Фокс'' * [[Б’ёрн Гранат]] — ''кароль Швецыі'' * [[Лена Эндрэ]] — ''каралева Швецыі'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|4649466}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Генры Джэкман]] [[Катэгорыя:Kingsman]] d7sbx828y9elr7uqy238e1rlcjaxyco 0 707116 5161144 5112998 2026-07-05T07:09:14Z Feeleman 163471 Афармленне 5161144 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«King’s Man: Пачатак»''' ({{lang-en|The King’s Man}}) — [[мастацкі фільм]] [[Рэжысёр|рэжысёра]] [[Мэцью Вон]]а. Фільм з’яўляецца прыквелам да серыі фільмаў Kingsman. Рэліз фільма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] планаваўся на лістапад [[2019]] года, але пасля некалькіх пераносаў, звязаных з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]], прэм’ера была прызначаная на [[22 снежня]] [[2021]] года. Прэм’ера стужкі ў Беларусі адбылася [[13 студзеня]] [[2022]] года. == Сюжэт == Kingsman — арганізацыя супершпіёнаў, якая дзейнічае на карысць чалавецтва ўдалечыні ад цікаўных вачэй. І адзін з першых і самых таленавітых аператыўнікаў у гісторыі арганізацыі — Конрад, малады і нахабны сын герцага Оксфардскага. Як і многія яго сябры, ён марыў служыць на карысць [[Англія|Англіі]], але ў выніку аказаўся ўцягнуты ў таемны свет шпіёнаў і забойцаў. == У ролях == * [[Харыс Дзікінсан]] — ''Конрад'' * [[Даніэль Бруль]] — ''Эрык Ян Ханусен'' * [[Рэйф Файнс]] — ''герцаг Арланда Оксфардскі / Артур'' * [[Аляксандра Марыя Лара]] — ''Эмілі, герцагіня Оксфардская'' * [[Ааран Тэйлар-Джонсан]] — ''Арчы Рыд / Лансялот'' * [[Рыс Іванс]] — ''Рыгор Распуцін'' * [[Джэма Артэртон]] — ''Полі / Галахад'' * [[Мэцью Гуд]] — ''маёр Мортан'' * [[Том Холандэр]] — ''Георг V / Вільгельм II / Мікалай II'' * [[Алекса Пова]] — ''каралева Вікторыя'' * [[Бранка Каціч]] — ''Аляксандра Фёдараўна'' * [[Джыман Хонсу]] — ''Шола / Мерлін'' * [[Стэнлі Тучы]] — ''Пасол Злучаных Штатаў Амерыкі / Бедывер'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|6856242}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2021 года]] [[Катэгорыя:Kingsman]] jnkasyvp9diaakhlr9nt611ewcnn6a1 5161147 5161144 2026-07-05T07:14:14Z Feeleman 163471 афармленне 5161147 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Kingsman (значэнні)}} {{Фільм}} '''«King’s Man: Пачатак»''' ({{lang-en|The King’s Man}}) — [[мастацкі фільм]] [[Рэжысёр|рэжысёра]] [[Мэцью Вон]]а. Фільм з’яўляецца прыквелам да серыі фільмаў Kingsman. Рэліз фільма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] планаваўся на лістапад [[2019]] года, але пасля некалькіх пераносаў, звязаных з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]], прэм’ера была прызначаная на [[22 снежня]] [[2021]] года. Прэм’ера стужкі ў Беларусі адбылася [[13 студзеня]] [[2022]] года. == Сюжэт == Kingsman — арганізацыя супершпіёнаў, якая дзейнічае на карысць чалавецтва ўдалечыні ад цікаўных вачэй. І адзін з першых і самых таленавітых аператыўнікаў у гісторыі арганізацыі — Конрад, малады і нахабны сын герцага Оксфардскага. Як і многія яго сябры, ён марыў служыць на карысць [[Англія|Англіі]], але ў выніку аказаўся ўцягнуты ў таемны свет шпіёнаў і забойцаў. == У ролях == * [[Харыс Дзікінсан]] — ''Конрад'' * [[Даніэль Бруль]] — ''Эрык Ян Ханусен'' * [[Рэйф Файнс]] — ''герцаг Арланда Оксфардскі / Артур'' * [[Аляксандра Марыя Лара]] — ''Эмілі, герцагіня Оксфардская'' * [[Ааран Тэйлар-Джонсан]] — ''Арчы Рыд / Лансялот'' * [[Рыс Іванс]] — ''Рыгор Распуцін'' * [[Джэма Артэртон]] — ''Полі / Галахад'' * [[Мэцью Гуд]] — ''маёр Мортан'' * [[Том Холандэр]] — ''Георг V / Вільгельм II / Мікалай II'' * [[Алекса Пова]] — ''каралева Вікторыя'' * [[Бранка Каціч]] — ''Аляксандра Фёдараўна'' * [[Джыман Хонсу]] — ''Шола / Мерлін'' * [[Стэнлі Тучы]] — ''Пасол Злучаных Штатаў Амерыкі / Бедывер'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|6856242}} {{Фільмы Мэцью Вона}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў ЗША]] [[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра шпіёнаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Лондан]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2021 года]] [[Катэгорыя:Kingsman]] dk5xn1qo5rripf7033ro5idyyjlq20e 0 709803 5161213 5152370 2026-07-05T11:43:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161213 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Кхмерская імперыя |саманазва = កម្វុជទេឝ |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Carte Empire-Khmer.png |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[802]] |ліквідавана = [[1431]] |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Ангкор]] |гарады = |мовы = [[кхмерская мова]], [[палі]], [[санскрыт]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = дэвараджа |кіраўнік1 = Джаяварман II |год_кіраўніка1 = [[802]] – [[850]] |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = Понья Ят |год_кіраўніка2 = [[1417]] — [[1431]] |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[індуізм]], [[будызм]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Старажытная Кампучы́я''' ({{lang-km|កម្វុជទេឝ}}, чытаецца як «Камвучтэс»), '''Кхме́рская імперыя''' ({{lang-km|អាណាចក្រខ្មែរ}}), '''Ангко́рская імперыя''' ({{lang-km|ចក្រភពអង្គរ}}) — [[сярэднявечча|сярэднявечная]] [[дзяржава]] ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ([[802]]—[[1431]] гг.) == Узнікненне == Заснавальнікам Кхмерскай імперыі лічыцца Джаяварман II. Згодна з запісам [[11 стагоддзе|XI]] ст., знойдзеным на [[Стэла|стэле]] на мяжы сучасных [[Камбоджа|Камбоджы]] і [[В’етнам]]а, ён валадарыў у Індрапуры на рацэ [[Меконг]]. Большасць сучасных даследчыкаў лічаць, што Джаяварман II і яго бацька Джаяварман I мелі прамое дачыненне да старажытнай [[кхмеры|кхмерскай]] дзяржавы [[Чэнла]]. Аднак паходжанне дынастыі Джаяварманаў таксама звязваюць з дзяржавамі [[Чампа]] і [[Шрывіджая]]<ref>[http://michaelvickery.org/vickery2004legend.pdf Michael Vickery A legend concerning Jayavarman II]</ref>. Сувязь з Шрывіджаяй падкрэслівае падабенства ранняй [[архітэктура|архітэктуры]] Кхмерскай імперыі з [[ява]]нскай<ref>[https://www.academia.edu/49530217/Comparison_between_Angkor_Wat_and_Borobudur_temple Uday Dokras Comparison between Angkor Wat and Borobudur temple]</ref>, а таксама тытул кхмерскіх [[манарх]]аў ''дэвараджа'' ({{lang-sa|देवरजः}} «божы валадар»), які паўтараў тытул манархаў Шрывіджаі. Згодна з [[легенда]]й, пасля паспяховай ваеннай кампаніі на поўначы ад возера [[Танлесап]] [[слон]] Джаявармана II спыніўся перад разлівам. Манарх загадаў заснаваць на гэтым месцы [[сталіца|сталіцу]]<ref>[http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B0 Дмитрий Самохвалов Камбоджа: Загадка Ангкора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127141440/http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B0/ |date=27 студзеня 2022 }}</ref>. Пазней яго пераемнікі будавалі каля яе свае сталічныя цэнтры. Такім чынам узнік кангламерат [[горад|гарадоў]], вядомы ў нашы дні як [[Ангкор]], адзін з найбуйнейшых [[Метраполія, цэнтр агламерацыі|метраполісаў]] [[сярэднявечча]] ў свеце. == Гісторыя == [[Выява:Cambogia, presunto ritratto di jayvarman VIII, da regione di angkor, stile di bayon, 1190-1210 ca. 01.JPG|міні|злева|Меркаваная выява галавы Джаявармана VII, каля 1190 — 1210 гг.]] Першай дынастыі Джаяварманаў было наканавана нядоўгае існаванне. Каля [[877]] г. [[трон]] заняў Індраварман I, пляменнік жонкі Джаявармана II<ref>[https://www.britannica.com/biography/Indravarman-I Indravarman I king of Angkor — Encyclopedia Britannica]</ref>. Ён знакаміты арганізацыяй [[будаўніцтва|будаўнічай]] дзейнасці. Аднак яго сыны і ўнукі болей вядомы сваімі разладамі. Пасля чарговага з іх уладу ў захапіў Джаяварман IV ([[928]]—[[941]] гг.), унук Індравармана I па жаночай лініі. Нягледзячы на ўнутраныя разлады, [[манарх]]і Кхмерскай імперыі стала пашыралі яе межы. Да пачатку [[11 стагоддзе|XI]] ст. яна прасціралася ад ракі [[Менам-Чао-Прая]] да дэльты [[Меконг]]а. У [[1002]] г. захоп улады Джаявіраварманам, які, відавочна, дагэтуль быў удзельным князем, прывёў да дзевяцігадовай вайны. Тым не меней, яго сын Сур’яварман I ([[1010]]—[[1050]] гг.) стаў адным з найвялікшых валадароў пасля Джаявармана II. У барацьбе з [[Малайцы|малайскай]] дзяржавай [[Тамбралінга]] і яе магутным саюзнікам [[Шрывіджая]]й ён заключыў саюз з паўднёвай [[Індастан|індыйскай]] дзяржавай [[Дзяржава Чола|Чола]] і ў выніку дасягнуў перамогі. Спроба пашырыць межы на захад была спынена [[Паган (дзяржава)|паганскім]] валадаром Анаўрахта Мінсаў. Сур’яварман I адмовіўся ад [[індуізм]]у і прыняў [[будызм]]<ref>[https://www.britannica.com/biography/Suryavarman-I Suryavarman I king of Angkor — Encyclopedia Britannica]</ref>, пашырыў дзяржаўны апарат, актыўна займаўся будаўніцтвам, славіўся справядлівымі [[закон (права)|законамі]]. У другой палове [[12 стагоддзе|XII]] ст. у Кхмерскай імперыі выявіўся моцны супернік на ўсходзе — [[Чампа]]. Войны з валадарамі гэтай дзяржавы саслабілі становішча Харшавармана III ([[1066]]—[[1080]] гг.). Ён быў зрынуты паўстанцамі на чале князя [[Карат (плато)|Карата]], які пасля перамогі прыняў імя Джаявармана VI. Пасля яго смерці ў [[1107]] г. зноў разгарнулася барацьба за ўладу. У [[1113]] г. пры спрэчных абставінах трон заняў малады і амбіцыйны [[Сур’яварман II]]. Яго афіцыйная каранацыя адбылася толькі пасля некалькіх гадоў кіравання. Прычынамі гэтага магло быць тое, што ён працягваў барацьбу супраць асабістых ворагаў, або неабходнасць выканаць пэўныя індуісцкія [[рытуал]]ы, паколькі ён не меў рэчаісных правоў займаць пасад манарха. Сур’яварман II праславіўся дзякуючы будаўніцтву храма [[Ангкор-Ват]]<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/desires-of-a-modern-indian/suryavarman-ii-of-cambodia/ Suryavarman II of Cambodia]</ref>. Ён заваяваў шэраг тэрыторый на поўначы сучаснага [[Тайланд]]а і поўдні [[Лаос]]а. Аднак ваенныя кампаніі супраць [[Чамы|чамаў]] і [[В’еты|в’етаў]] не мелі поспеху. Каля [[1145]] г. яго войска ўвайшло ў сталіцу Чампы і, відавочна, рушыла далей на в’етаў, але ў выніку пацярпела паражэнне. У Чампе адбылося паўстанне, якое скончылася выгнаннем [[кхмеры|кхмераў]]. Многія даследчыкі мяркуюць, што кхмерскі валадар не перажыў гэтых падзей. У [[1177]] г. чамы ўварваліся па [[суша|сушы]] і на [[карабель|караблях]] у Кхмерскую імперыю і атрымалі бліскучую перамогу на возеры [[Танлесап]]. Кхмерскі валадар загінуў. Супраціўленне чамам узначаліў дасведчаны вайскавод Махапарамасаўгата. У [[1181]] г. ён быў каранаваны як [[Джаяварман VII]]<ref>[https://www.cambodiamuseum.info/en_collection/stone_object/jayavaraman.html Jayavarman VII — National Museum of Cambodia]</ref>. Ён здолеў аб’яднаць вакол сябе высакародныя колы і працягваў вайну супраць Чампы, пакуль у [[1191]] г. не заваяваў яе. У пачатку [[13 стагоддзе|XIII]] ст. гэта дзяржава была фактычна падзелена паміж кхмерамі і в’етамі. Свае бліскучыя перамогі Джаяварман VII адлюстраваў на сценах пабудаванага ім храма [[Баён]]. Цэнтрам Ангкора стаў умацаваны горад [[Ангкор-Тхом]]. Падобна Сур’яварману I, ён спавядаў будызм, адзначыўся будаўніцтвам [[дарога|дарог]], уздоўж якіх былі адкрыты 121 гасцёўня для [[гандаль|гандляроў]] і 102 шпіталі. Нашчадкі Джаявармана VII, Індраварман II ([[1219]]—[[1243]] гг.) і Джаяварман VIII ([[1243]]—[[1295]] гг.), не мелі яго ваенных здольнасцей і магчымасці кантраляваць разрослую імперыю. [[Тайцы]] і [[моны]] фактычна адасобіліся ад Ангкорскай дзяржавы і пачалі рабіць напады на кхмераў. У [[1285]] г. Джаяварман VIII, баючыся нашэсця [[манголы|манголаў]], прызнаў сябе даннікам [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]]. Яго падданныя былі разачараваны вяртаннем да [[індуізм]]у і закрыццём [[будызм|будысцкіх]] храмаў, таму віталі, калі ён адрокся ад улады на карысць свайго зяця Індравармана III ([[1295]]—[[1308]] гг.). Той садзейнічаў распаўсюджванню будызму ў форме [[тхеравада]]<ref>[https://www.timetoast.com/timelines/timeline-of-the-khmer-empire-832dcd7e-ff87-4ea0-b6d3-484b7362be3d Timeline of the Khmer Empire]</ref>. [[14 стагоддзе|XIV]] — першая траціна [[15 стагоддзе|XV]] стст. сталі перыядам заняпаду Ангкорскай імперыі. Пасля [[1300]] г. запісы на сценах храмаў у Ангкоры не рабіліся. Насельніцтва паступова пакідала навакольныя тэрыторыі і перасялялася бліжэй да Меконга. Адной з прычын былі нашэсці тайцаў, якія ў XIV ст. двойчы захоплівалі сталіцу. Пасля тайскага нашэсця ў [[1431]] г. Понья Ят, апошні кхмерскі валадар Ангкора, рушыў на поўдзень і стварыў новы дзяржаўны цэнтр у раёне сучаснага [[Пнампень|Пнампеня]]<ref>[https://fsi-live.s3.us-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/Prihear.pdf John D. Ciorciari Thailand and Cambodia: The Battle for Preah Vihear]</ref>. [[Археалогія|Археалагічныя]] знаходкі сапраўды сведчаць пра тое, што пасля зыходу кхмераў у Ангкоры некаторы час панавалі тайцы, але і яны пакінулі яго да [[16 стагоддзе|XVI]] ст.<ref>Polkinghorne, M., Pottier, C., & Fischer, C. (2018). Evidence for the 15th Century Ayutthayan Occupation of Angkor. In The Renaissance Princess Lectures: In Honour of Her Royal Highness Princess Maha Chakri Sirindhorn (pp. 99-132)</ref> Сучасныя даследчыкі таксама прапануюць іншыя версіі прычын заняпаду Ангкора. Яны лічаць, што масавае перасяленне з гэтай мясцовасці пачалося за 100 гадоў да рашэння Понья Ята. Рост міжнародных гандлёвых сетак мог заахвоціць кхмерскую [[Эліта|эліту]] і яе падданых мігрыраваць бліжэй да [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскага мора]]<ref>[https://www.atlasobscura.com/articles/the-fall-of-angkor-archaeology The Fall of Angkor Was More Than a Century in the Making]</ref>. Але болей важкай прычынай быў заняпад складанай [[ірыгацыя|ірыгацыйнай]] сістэмы, якая забяспечвала вялізны горад і навакольныя палеткі вадою, а таксама стварала транспартныя сувязі паміж [[Гарадская агламерацыя|агламерацыямі]]. Рост гарадскога насельніцтва прывёў да вырубкі [[лес|лясоў]] і засмечвання [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. Іх ачыстка патрабавала ўсё большых намаганняў. Сітуацыя ўскладнілася [[экалогія|экалагічнымі]] бедствамі. У XIV ст. наваколлі Ангкора пацярпелі з-за [[засуха|засухі]], а потым [[паводка|паводак]]<ref>[https://www.nationalgeographic.com/science/article/angkor-wat-civilization-collapsed-floods-drought-climate-change Angkor Wat’s Collapse From Climate Change Has Lessons for Today]</ref><ref>[https://www.bbc.com/culture/article/20170309-the-mystery-of-angkor-wat The surprising discovery at Angkor Wat]</ref>, што і прывяло да зыходу насельніцтва і марнасці ўзнаўлення [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйных]] пабудоў. == Дзяржава і грамадства == [[Выява:Art of cambodia, bottle in a human form, 11th century.JPG|міні|Керамічная пасудзіна ў форме чалавека, [[11 стагоддзе|XI]] ст.]] Кхмерская імперыя была [[манархія]]й, чые валадары з самога пачатку карысталіся [[тытул]]ам ''дэвараджа'', запазычаным у [[індуізм|індуісцкіх]] краінах. Іх улада лічылася свяшчэннай, таму прыняццю тытула папярэднічалі асаблівыя [[рытуал]]ы, якія рабілі [[манарх]]аў у вачах падданых вышэйшымі заступнікамі і [[суд]]дзямі. Кіраванне дзяржавай адбывалася дзякуючы працы вялізарнага і даволі складанага дзяржаўнага апарата. Пры Сур’явармане I ён падзяляўся на 4 часткі. Адну ўзначальваў сам манарх, другую — яго папярэднік, які адмовіўся ад [[трон]]а, трэцюю — спадкаемца, чацвёртую — маці валадара<ref name="I.W. MABBETT KINGSHIP IN ANGKOR">[https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1978/03/JSS_066_2b_Mabbett_KingshipInAngkor.pdf I.W. MABBETT KINGSHIP IN ANGKOR]</ref>. Кожная з гэтых частак уяўляла сабою аўтаномную адміністрацыю з падначаленымі ёй тэрыторыямі. Вышэйшыя пасады ў адміністрацыі валадара займалі прадстаўнікі высакародных [[сям’я|сем’яў]], так або іначай звязаныя з сям’ёй манарха сваяцкімі адносінамі. Але часцяком найбольш блізкіх або магутных сваякоў высылалі ў правінцыі. Пасады падзяляліся на ўнутраныя і знешнія. Унутраныя адміністратары працавалі пры двары. Найбольш уплывовымі з іх былі першы дарадца, дарадца па пытаннях [[права]], дарадцы, адказныя за ваенны і цывільны [[транспарт]], вайскавод, скарбнік. Іх праца аплочвалася шчодрымі дарамі і вылучэннем долі дзяржаўных даходаў, прычым на манапольнай аснове. Пры двары таксама мелася мноства другарадных пасад, накшталт назіральніка за [[Азіяцкі слон|сланамі]], кухараў і трымальнікаў апахалаў. Уладальнікі знешніх пасад належалі да 10 розных рангаў і стала знаходзіліся за межамі двара. Пасады часцяком куплялі і прадавалі, перадавалі па спадчыне, адзін чалавек мог займаць шэраг пасад. Яго сацыяльны статус вызначаўся рэчаісным уплывам і блізкасцю да манарха. Відавочна, існавала форма залежнасці простых падданых ад уплывовых, падобная на [[Кліентэла|кліентэлу]]<ref name="I.W. MABBETT KINGSHIP IN ANGKOR"/>. Толькі ў [[Ангкор]]ы штат чыноўнікаў налічваў некалькі тысяч чалавек. Манарх даведваўся пра жыццё падданых не толькі дзякуючы справаздачам адміністратараў, але і сетцы ўнутраных шпіёнаў. Большую частку гісторыі Кхмерскай імперыі яе афіцыйнай [[рэлігія]]й быў [[індуізм]]. Валадары Ангкора аддавалі яўную перавагу [[шываізм]]у, хаця вядомы іх надпісы, прысвечаныя [[Вішну]], Харыхары (увасабленню [[Шыва|Шывы]] і Вішну), а таксама [[Гаўтама Буда|Будзе]]<ref>[https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/khmer-religion Khmer Religion — Encyclopedia.com]</ref>. [[Будызм]] і будысцкія абшчыны прысутнічалі са старажытных часоў і мелі заступніцтва валадароў. [[Джаяварман VII]] зрабіў будызм формы [[махаяна]] дзяржаўнай рэлігіяй<ref>[https://www.asianetworkexchange.org/article/id/7861/ Medieval Khmer Society: The Life and Times of Jayavarman VII]</ref>, але з канца [[13 стагоддзе|XIII]] ст. дамінаваў будызм у форме [[тхеравада]]. [[Святар]]ы абедзвюх рэлігій, [[храм]]авыя арганізацыі і кляштары мелі велізарны ўплыў на дзяржаву і грамадства, карысталіся значнымі прывілегіямі, займалі прыдворныя пасады, атрымоўвалі ў дар матэрыяльныя сродкі і землі. Існаванне дзяржаўных і рэлігійных устаноў было не магчыма без поспехаў у [[эканоміка|эканоміцы]], асабліва ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]. [[Клімат]] [[Камбоджа|Камбоджы]] мае [[Мусонны клімат|мусонны]] характар з выразным падзелам на сухі і вільготны сезоны. Каб атрымоўваць некалькі ўраджаяў за год, [[кхмеры]] пабудавалі вакол Ангкора складаную [[ірыгацыя|ірыгацыйную]] сістэму з сеткай [[вадасховішча]]ў і [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. Апошнія выконвалі не толькі [[Меліярацыя|меліярацыйную]], але і транспартную функцыю. Ірыгацыйная сістэма дазваляла назапашваць ваду ў вільготны сезон, а яе лішкі скідваць у возера [[Танлесап]]. Заснаваныя на [[археалогія|археалогіі]] [[геаграфія|геаграфічныя]] даследаванні сучасных і мінулых сістэм Ангкора дазваляюць меркаваць, што кхмерскія інжынеры стварылі новую пастаянную вадазборную зону, стварыўшы тры вадазборныя плошчы там, дзе раней было ўсяго дзве<ref>[https://www.thoughtco.com/khmer-empire-water-management-system-172956 K. Kris Hirst The Khmer Empire Water Management System]</ref>. Дзякуючы рэгуляванню ўзроўню грунтавых вод стала магчымым манументальнае дойлідства, адбываўся рост насельніцтва. Мяркуецца, што ў канцы XIII ст. у Ангкоры жыло 700 тысяч — 900 тысяч чалавек<ref>[https://around.uoregon.edu/content/new-research-shows-how-many-people-lived-angkor-empire New research shows how many people lived in the Angkor Empire]</ref>. Такім чынам, гэта быў адзін з найбуйнейшых [[горад|гарадоў]] свету ў перыяд [[сярэднявечча]]. Догляд ірыгацыйнай сістэмы, сталая ачыстка каналаў былі важным клопатам дзяржавы. Аднак абрашаемыя землі з’яўляліся прыватнай маёмасцю. Пра гэта кажуць шматлікія запісы пра куплю, продаж і перадачу ў дар надзелаў<ref name="I.W. MABBETT KINGSHIP IN ANGKOR"/>. Асабіста валадару і блізкім чальцам яго сям’і належалі толькі некаторыя дзяржаўныя сядзібы, раскіданыя па тэрыторыі ўсёй дзяржавы. На іх маглі працаваць залежныя [[сяляне]], што па розных прычынах страцілі свае надзелы, і [[рабства|рабы]]. Рабства было звычайнай з’явай. Большасць рабоў былі ваеннапалоннымі, але таксама існавала пазыковае рабства. У канцы XIII ст. пасля доўгатэрміновай вайны з [[тайцы|тайцамі]] значная частка насельнікаў Ангкора валодала рабамі. Іх стан быў прыніжаным, яны нават не мелі права спаць у гаспадарскім доме<ref name="rhinoresourcecenter.com">{{Cite web |url=http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/129/1292126345.pdf |title=David Chandler A History of Cambodia |access-date=7 чэрвеня 2022 |archive-date=13 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713092025/http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/129/1292126345.pdf |url-status=dead }}</ref>. [[Выява:Ancient Khmer Road System.png|thumb|Сетка дарог у Кхмерскай імперыі]] У Кхмерскай імперыі была створана добра прадуманая сістэма транспартных зносін, якая ўключала сетку [[дарога|дарог]], каналаў і рачных шляхоў. Дарогі, пабудаваныя Джаяварманам VII, абслугоўваліся гасцёўнямі для падарожнікаў. Палягчэнне ўнутраных зносін садзейнічала развіццю [[гандаль|гандлю]] і [[Рамяство|рамёствам]]. Старажытныя кхмеры не карысталіся [[Ткацкі станок|ткацкімі станкамі]], але славіліся вырабам [[Тканіны|тканін]]. Кхмерская паліваная [[кераміка]] адрознівалася вельмі высокай якасцю<ref>[https://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/17643 WONG WAI YEE A Preliminary Study on some Economic Activities of Khmer Empire: Examining the Relationship between the Khmer and Guangdong ceramic Industries during the 9th-14th Centuries]</ref>. Галоўным раёнам развіцця [[металургія|металургіі]] стаў Пном-Дэк<ref>[https://goo.gl/maps/7zzkSjdwhmSrthSe9]</ref>, дзе здабывалі і першасна апрацоўвалі [[жалеза]]. Мяркуюць, што мясцовыя майстэрні залежалі ад дзяржавы<ref>[https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/c645215c-3f53-487b-8049-71e03fd17a89/content Mitch Hendrickson, Stéphanie Leroy, Quan Hua, Phon Kaseka, and Voeun Vuthy Smelting in the Shadow of the Iron Mountain: Preliminary Field Investigation of the Industrial Landscape around Phnom Dek, Cambodia (Ninth to Twentieth Centuries a.d.)]</ref>. Але металаў хранічна не хапала, таму ангкорскія клямары для шчаплення камянёў пры пабудове храмаў сплаўлялі з жалеза рознага паходжання<ref>[https://www.wmf.org/blog/ironing-wrinkles-history-angkor%E2%80%99s-metal-industries Ginevra Boatto Ironing the Wrinkles in the History of Angkor’s Metal Industries]</ref>. Пэўныя звесткі пра пабытовае жыццё Ангкора ў канцы XIII ст. пакінуў [[Юань (імперыя)|юаньскі]] дыпламат Чжоў Дагуань<ref name="rhinoresourcecenter.com"/><ref>[https://www.nla.gov.au/digital-classroom/year-8/asia-pacific-world/angkorkhmer-empire-c802-c1431/themes/way-life-khmer The Way of Life in the Khmer Empire]</ref>. Ён паведамляў, што жытлы высакародных асоб былі болей прасторнымі, чым у звычайных жыхароў, [[дах]]і крыліся [[салома]]ю. [[Дахоўка]] ўжывалася толькі для сямейных магільняў і галоўных спальняў. Штодзённым гандлем займаліся жанчыны. [[Манета|Манеты]] не ўжываліся, таму кошт прызначалі ў мерах [[рыс]]у, расплочваліся тканінамі, у выключных сітуацыях — [[золата]]м і [[срэбра]]м. Кхмерскія жанчыны хутка старэлі, паколькі рана выходзілі замуж і нараджалі шмат дзяцей. Адзінай [[вопратка]]й былі адрэзы тканін. Большасць, у тым ліку ваенныя, хадзіла басанож. Усе паўсядзённыя лісты і афіцыйныя [[дакумент]]ы рабілі на [[Скура|скуры]], афарбаванай у чорны колер, пісалі [[вапна]]вым парашком, які лёгка сціраўся. <gallery> Bayon 0770 (28020158686).jpg|Бітва з [[чамы|чамамі]] (рэльеф храма [[Баён]], [[12 стагоддзе|XII]] ст.) Angkor Thom, Bayon 11.jpg|Баявыя [[азіяцкі слон|сланы]] (рэльеф храма Баён) Angkor Thom-Bayon-88-Huldigung-2007-gje.jpg|Прыдворнае жыццё (рэльеф храма Баён) Angkor Thom-Bayon-70-Schlacht im Wald-2007-gje.jpg|Нараджэнне дзіцяці (рэльеф храма Баён) Bas relief in Bayon, Angkor (4).JPG|Хатні адпачынак (рэльеф храма Баён) </gallery> == Славутыя помнікі старажытнай кхмерскай архітэктуры == * [[Ангкор]] :: [[Ангкор-Ват]] :: [[Ангкор-Тхом]] і [[Баён]] :: [[Бантэай-Срэй]] * [[Кох-Кер]] * [[Прэах-Віхеяр]] == Заўвагі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Higham, Ch.|частка = |загаловак = The Civilization of Angkor|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Berkeley, Los Angeles|выдавецтва = University of California Pres|год = 2001|том = |старонкі = 192|старонак = |серыя = |isbn = 0-520-23442-1|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Riboud, M.|частка = |загаловак = Angkor ― sérénité bouddhique|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Paris|выдавецтва = Imprimerie Nationale|год = 1992|том = |старонкі = 155|старонак = |серыя = |isbn = 2-11-081154-4|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Wolters, O.|частка = |загаловак = Early Southeast Asia: Selected Essays|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Ithaca, New York|выдавецтва = Cornell University|год = 2008|том = |старонкі = 236|старонак = |серыя = |isbn = 978-0-877277-73-6|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://www.worldhistory.org/Khmer_Empire/ Khmer Empire — World History Encyclopedia] * [https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Khmer_Empire Khmer Empire — New World Encyclopedia] * [https://www.thoughtco.com/angkor-civilization-ancient-khmer-empire-169557 Ankgor Civilization, the Khmer Empire in Southeast Asia] * [https://www.oup.com.au/__data/assets/pdf_file/0024/58191/Chapter-13-The-Khmer-Empire-obook-only.pdf The Khmer Empire — Oxford University Press] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230314124303/https://www.oup.com.au/__data/assets/pdf_file/0024/58191/Chapter-13-The-Khmer-Empire-obook-only.pdf |date=14 сакавіка 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Камбоджы]] [[Катэгорыя:Гісторыя В’етнама]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лаоса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Тайланда]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Імперыі Азіі]] iels0iq7lzbq1yhs955y7ulbmydwuxb 0 713150 5161011 5153396 2026-07-04T21:18:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161011 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Вокладка=Коска (вокладка).jpg|Агляды=*[[Experty.by]] {{rating|7.0|10}}<ref>{{cite web|url=https://www.experty.by/content/zeman-koska-dye|title=Zeman «Коска» (+аўдыё)|date=2014-12-28|work=[[Experty.by]]|language=ru|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2022-07-17|ref=}}</ref>}} '''«Ко{{націск}}ска»''' — [[Беларуская мова|беларускамоўны]] [[студыйны альбом]], які выдаў [[рэп]]ер [[Zeman]] у [[2014 год у гісторыі музыкі|2014 годзе]].<ref>{{Cite web|url=https://old.tuzinfm.by/performer/mp3/1263/koska.html|title=Zeman. Калі ставіцца «Коска» (Аўдыё)|last=|first=|lang=be|work=[[Тузін Гітоў]]|date=2014-09-26|accessdate=2022-07-17|archive-date=1 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301101514/https://old.tuzinfm.by/performer/mp3/1263/koska.html|url-status=dead}}</ref> ==Спіс песень== {{tracklist | collapsed = | headline = | extra_column = | total_length = | all_writing = | all_lyrics = | all_music = | writing_credits = | lyrics_credits = | music_credits = | title1 = Неўміручы-легендарны | note1 = | writer1 = | lyrics1 = | music1 = | extra1 = | length1 = 5:30 | title2 = Коска | note2 = | writer2 = | lyrics2 = | music2 = | extra2 = | length2 = 5:40 | title3 = Героі не старэюць | note3 = feat. Ганич і Дрьомич | writer3 = | lyrics3 = | music3 = | extra3 = | length3 = 4:18 | title4 = Нелегальны эмігрант | note4 = | writer49 = | lyrics4 = | music4 = | extra4 = | length4 = 4:36 | title5 = Бясконцая гісторыя | note5 = feat. Kontra | writer5 = | lyrics5 = | music5 = | extra5 = | length5 = 3:42 | title6 = Вольга | note6 = feat. S’viedak | writer6 = | lyrics6 = | music6 = | extra6 = | length6 = 4:36 | title7 = Рок-зорка | note7 = | writer7 = | lyrics7 = | music7 = | extra7 = | length7 = 4:45 | title8 = Падае дождж | note8 = Крама cover | writer8 = | lyrics8 = | music8 = | extra8 = | length8 = 3:58 | title9 = Стары Fiat | note9 = | writer9 = | lyrics9 = | music9 = | extra9 = | length9 = 4:40 | title10 = Бар | note10 = feat. [[Вожык (рэпер)|Вожык]] | writer10 = | lyrics10 = | music10 = | extra10 = | length10 = 4:38 | title11 = Слота | note11 = | writer11 = | lyrics11 = | music11 = | extra11 = | length11 = 4:42 | title12 = Пасля ільдоў | note12 = | writer12 = | lyrics12 = | music12 = | extra12 = | length12 = 4:50 | title13 = Калыханка для сябе | note13 = feat. Мама Кобра | writer13 = | lyrics13 = | music13 = | extra13 = | length13 = 3:24 | title14 = Цень | note14 = feat. Наталіка | writer14 = | lyrics14 = | music14 = | extra14 = | length14 = 4:42 | title15 = Марш герояў | note15 = | writer15 = | lyrics15 = | music15 = | extra15 = | length15 = 3:10 | title16 = Ляці | note16 = | writer16 = | lyrics16 = | music16 = | extra16 = | length16 = 4:30 }} ==Удзельнікі запісу== *музыка: 26 Beats, Максім Элэм, Gusto, Кабэ Сабвуфер, Slavko, Віця Грубіян, Cattus XXIV, Лука. *словы: Zeman, [[Вожык (рэпер)|Вожык]], Дрьомич, Ганич, Kontra, S’viedak, Наталіка. *скрэчы: Tech Mata Dee, Лука. *запіс – Камаз на студыях «Nestanda Records» і «Super 8». ==Крытыка== Музычны крытык [[Сяргей Будкін|Сергей Будкін]] адзначыў, што ''«аранжавана і запісана ўсё такім чынам, што слухаецца рэліз ня зь лёгкім пачуцьцём сарамлівасьці і няёмкасьці, а з прыемнасьцю, а недзе нават з гонарам»''. Музычны журналіст [[Ягор Цывілька]] лічыць, што ''«альбом атрымаўся вялікім і ў чымсьці эпахальным»''. {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2014 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Zeman]] d35o95cd9k8ijmerx0c3c6m557pzfjn 0 713374 5161145 4563713 2026-07-05T07:12:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161145 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = [[20 мая]] — [[31 жніўня]] [[2022]] |назва = |удзельнікаў = 14 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]] |разоў = 5 |2 месца = [[ФК Нефтчы Качкар-Ата|Нефтчы (Качкар-Ата)]] |3 месца = |дублёры = |гульняў = 15 |галоў = 61 |гледачоў = |бамбардзір = [[Атай Джумашаў]] <small>([[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]])</small> |бгалоў = 7 |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Кыргызстана па футболе 2021|2021]] |наступны сезон = [[Кубак Кыргызстана па футболе 2023|2023]] }} '''Кубак Кыргызстана па футболе 2022''' — 32-і розыгрыш [[Кубак Кыргызстана па футболе|Кубка Кыргызстана]]. [[Фінал Кубка Кыргызстана па футболе 2022|Фінал кубка]] прайшоў [[31 жніўня]] [[2022]] года на [[Стадыён імя Далона Амурзакава|стадыёне імя Далона Амурзакава]] ([[Бішкек]]). Пераможцам у пяты раз стаў [[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]], які ў фінале перамог [[ФК Нефтчы Качкар-Ата|Нефтчы (Качкар-Ата)]] з лікам 1:0. Уладальнік Кубка атрымаў права ўдзельнічаць у групавой стадыі [[Кубак АФК 2023/2024|Кубка АФК 2023/24]]. Жараб’ёўка ўсяго турніру адбылася [[6 красавіка]] [[2022]] года. Каманды былі падзелены на дзве зоны — поўнач і поўдзень.<ref>{{cite web|url = https://www.instagram.com/p/Cb9iFqaOsss/|title = Итоги жеребьевки|author = |date = 2022-04-06|work = Афіцыйная Instagram-старонка Kyrgyzpremierleague|language = ru|accessdate = 2022-07-20}}</ref>. == Каляндар == == Каляндар == {| class="wikitable" ! Раўнд !! Дата !! Колькасць матчаў !! Новыя клубы |- align=center | 1/8 фіналу || 20 мая 2022 || 6 || няма |- align=center | Чвэрцьфіналы || 18 чэрвеня 2022 || 4 || няма |- align=center | Паўфіналы || 14 ліпеня — 26 ліпеня 2022 || 2 × 2 = 4 || няма |- align=center | Фінал || 31 жніўня 2022 || 1 || няма |} == 1/8 фіналу == Гульні прайшлі 20 мая 2022. ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' === Зона Поўдзень === {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- | align=center|20 мая ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Ілбірс Бішкек|Ілбірс (Бішкек)]]''' ||align=center| '''2:1''' || [[ФК Дардой]] |- | align=center|20 мая ||align=right| [[ФК Нашэ Кант|Нашэ (Кант, Д2)]] ||align=center| '''1:6''' || bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]]''' |- | align=center|20 мая ||align=right| [[ФК Талент Бішкек|Талент (Бішкек)]] ||align=center| '''2:2''' <small>({{Comment|5:6|Перамога па пенальці}})</small> || bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Алга Бішкек|Алга (Бішкек)]]''' |- | align=center|20 мая ||align=right | [[ФК Анадолу Бішкек|Анадолу (Бішкек, Д2)]] ||align=center| '''0:5''' || bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Кара-Балта|Кара-Балта]]''' |- |} === Зона Поўнач === {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- | align=center|20 мая ||align=right bgcolor="#bbeebb"| [[ФК Алдыер Куршаб|Алдыер (Куршаб)]] ||align=center| '''0:2''' || '''[[ФК Нур-Баткен]]''' |- | align=center|20 мая ||align=right| [[ФК Султан|Султан (Д2)]] ||align=center| '''0:11''' || bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Каганат Ош|Каганат (Ош)]]''' |- | ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нефтчы Качкар-Ата|Нефтчы (Качкар-Ата)]]''' ||align=center| '''+:-''' || |- | ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Алай Ош|Алай (Ош)]]''' ||align=center| '''+:-''' || |- |} == Чвэрцьфіналы == Гульні прайшлі 18 і 19 чэрвеня, і адна гульня 4 ліпеня 2022. ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку аднаго матча.'' === Зона Поўдзень === {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- | align=center|18 чэрвеня ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Алга Бішкек|Алга (Бішкек)]]''' ||align=center| '''5:3''' <small>{{Comment|д.ч.|У дадатковы час}}</small> || [[ФК Кара-Балта|Кара-Балта]] |- | align=center|19 чэрвеня ||align=right| [[ФК Ілбірс Бішкек|Ілбірс (Бішкек)]] ||align=center| '''0:3''' || bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]]''' |} === Зона Поўнач === {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- | align=center|18 чэрвеня ||align=right | [[ФК Каганат Ош|Каганат (Ош)]] ||align=center| '''1:2''' <small>{{Comment|д.ч.|У дадатковы час}}</small> || bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Алай Ош|Алай (Ош)]]''' |- | align=center|4 ліпеня ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Нефтчы Качкар-Ата|Нефтчы (Качкар-Ата)]]''' ||align=center| '''3:0''' || [[ФК Нур-Баткен]] |- |} == Паўфіналы == Першыя матчы прайшлі 14 ліпеня 2022, матчы ў адказ — 26 ліпеня 2022. ''Згодна з рэгламентам, на дадзенай стадыі пераможца вызначаецца па выніку двух матчаў.'' === Першыя матчы === {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці |- |align=center| 14 ліпеня 2022 ||align=right| [[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]] ||align=center| '''0:1''' || [[ФК Алга Бішкек|Алга (Бішкек)]] |- |align=center| 14 ліпеня 2022 ||align=right| [[ФК Нефтчы Качкар-Ата|Нефтчы (Качкар-Ата)]] ||align=center|'''0:0''' || [[ФК Алай Ош|Алай (Ош)]] |- |} === Матчы ў адказ === {| class="wikitable" |- !width="200"|Дата!!width="250"|Гаспадары!!width="100"|Лік!!width="250"|Госці!!width="100"|Сума |- |align=center| 2022 ||align=right| [[ФК Алга Бішкек|Алга (Бішкек)]] ||align=center|'''2:4''' ||bgcolor="#bbeebb"| '''[[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]]''' ||align=center|'''2:5''' |- |align=center| 2022 ||align=right bgcolor="#bbeebb"| [[ФК Алай Ош|Алай (Ош)]] ||align=center|'''3:1''' || '''[[ФК Нефтчы Качкар-Ата|Нефтчы (Качкар-Ата)]]''' ||align=center|'''3:1''' |- |} == Фінал == {{main|Фінал Кубка Кыргызстана па футболе 2022}} {{Справаздача аб матчы | bg = #FFD700 | дата = <small>[[31 жніўня]] [[2022]]</small> | час = | стадыён = [[Стадыён імя Далона Амурзакава]], [[Бішкек]] | гледачоў = | арбітр = Дайыр Абдылдаеў | каманда1 = [[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]] | каманда2 = [[ФК Нефтчы Качкар-Ата|Нефтчы (Качкар-Ата)]] | лік = 1:0 | галы1 = [[Атай Джумашаў|А. Джумашаў]] {{гол|26}} | галы2 = | справаздача = [https://sport.kg/main_news/72130-kubok-kyrgyzstana-2022-u-abdysh-aty-reportazh-foto.html sport.kg] }} == Бамбардзіры == ;7 галоў {| |- | * {{Сцяг|Кыргызстан||20px}} [[Атай Джумашаў]] <small>([[ФК Абдыш-Ата Кант|Абдыш-Ата (Кант)]])</small> |} ;4 галы {| |- | * {{Сцяг|Кыргызстан||20px}} [[Тэмірлан Цілянчыеў]] <small>([[ФК Кара-Балта|Кара-Балта]])</small> |} <small>Крыніца: [https://sport.kg/main_news/72130-kubok-kyrgyzstana-2022-u-abdysh-aty-reportazh-foto.html sport.kg]</small> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://kpfl.kg/ru/tournament/7 Сайт Кыргызскай прафесійнай футбольнай лігі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411185256/https://kpfl.kg/ru/tournament/7 |date=11 красавіка 2021 }} [[Катэгорыя:Кубак Кыргызстана па футболе|2022]] [[Катэгорыя:Спорт у Кыргызстане ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:2022 год у футболе]] 7vxm6n5wld33jazyrlrwdixj3a7mccb 0 713709 5160996 5151972 2026-07-04T18:08:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160996 wikitext text/x-wiki [[Выява:Н. Е. Сверчков Охота на медведя.jpg|міні|Выкарыстанне коней для транспартыроўкі на карціне М. Я. Свярчкова «Паляванне на мядзведзя» ([[1885]] г.; [[Віцебскі мастацкі музей]])]] '''Конегадо́ўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], трыманне і вырошчванне [[конь свойскі|коней]]. Арганічна ўключае ў сябе такія напрамкі дзейнасці, як вытворчасць і выкарыстанне коней. Конегадоўля таксама з’яўляецца [[навуковая дысцыпліна|навуковай дысцыплінай]], якая мае комплексны характар, што тлумачыцца спецыфікай каня як свойскай жывёлы. Яна засяроджана на вывучэнні каня як [[біялогія|біялагічнай]] істоты, развіцці [[заатэхнія|заатэхніі]], навучанні жывёл для іх далейшай эксплуатацыі, [[эканоміка|эканоміцы]] і [[кіраванне|кіраванні]] гаспадаркай. == Гісторыя == === Паходжанне === Тэорыі паходжання конегадоўлі абапіраюцца на 2 асноўныя [[гіпотэза|гіпотэзы]], якія тлумачаць яе ўзнікненне або ў розных цэнтрах, сярод якіх называюць [[Пірэнеі]], [[Анатолія|Анатолію]] і стэпы [[Еўразія|Еўразіі]], або з аднаго цэнтру. Дзякуючы працам [[археалогія|археолагаў]] вядома, што найбольш старажытным цэнтрам прыручэння коней з’яўляецца [[энеаліт]]ычная [[Батайская культура]] ([[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] тысячагоддзе да н. э.)<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/botayskaya-loshad-i-eyo-znachimost-v-evraziyskoy-kulture-i-izuchenii-problem-domestikatsii-roda-equus Нурушев М. Ж. Ботайская лошадь и её значимость в евразийской культуре и изучении проблем доместикации рода Equus]</ref>. Тым не меней, [[Генетыка|генетыкі]] высветлілі, што сучасныя [[конь свойскі|свойскія коні]] маюць толькі прыкладна 2,7 % генетычнага радаводу, што яднае іх з батайскімі коньмі<ref>[https://doi.org/10.1126/science.aao3297 CHARLEEN GAUNITZ, et al. Ancient genomes revisit the ancestry of domestic and Przewalski’s horses]</ref>. Другім важным цэнтрам мажлівага прыручэння коней і распаўсюджвання конегадоўлі былі [[Хвалынская археалагічная культура|Хвалынская]], [[Сярэднястогаўская археалагічная культура|Сярэднястогаўская]] і [[Ямная культура|Ямная]] культуры [[Медны век|меднага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў, якія звязваюць з прарадзімай [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейцаў]]. Прыхільнікі [[Курганная гіпотэза|курганнай гіпотэзы]]<ref>[https://ebrary.net/32203/political_science/gimbutas_kurgan_theory Gimbutas’ Kurgan theory]</ref> нават тлумачылі конегадоўлю як прычыну паспяховай экспансіі выхадцаў з гэтых культур. Даследаванне генетыкі сучасных і старажытных коней, апублікаванае ў 2021 г.<ref>[https://doi.org/10.1038/s41586-021-04018-9 Librado, P., Khan, N., Fages, A. et al. The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes. Nature 598, 634—640 (2021)]</ref>, удакладняе складаную гісторыю пачатку конегадоўлі. Сучасныя свойскія коні сапраўды з’яўляюцца нашчадкамі коней Ямнай культуры. У выніку [[Селекцыя|селектыўнага]] адбору тут склалася папуляцыя, болей цягавітая, рахманая і ўстойлівая да [[стрэс]]аў, чым дзікая продкавая форма. Коні Ямнай культуры ўдзельнічалі ў фарміраванні папуляцыі дзікіх [[тарпан]]аў. Доўгі час конегадоўля Ямнай культуры заставалася лакальнай практыкай і не ўплывала на экспансію яе прадстаўнікоў. Стадыю шырокага распаўсюджання конегадоўлі ў [[Еўразія|Еўразіі]] аўтары даследавання аднеслі да позняга прамежку часу паміж першымі стагоддзямі [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. і [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзем да н. э. === Старажытнасць === [[Выява:1038 - Keramikos Museum, Athens - Vase, 8th century BC - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|міні|Выява чалавека з канямі на вазе [[Геаметрычны стыль|геаметрычнага перыяду]]]] Відавочна, адной з першых [[цывілізацыя|цывілізацый]], якая пазнаёмілася са свойскім канём, быў [[Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс]] (сярэдзіна 3 тысячагоддзя да н. э. — першая трэць 2 тысячагоддзя да н. э.)<ref>[https://revistas.uam.es/cupauam/article/download/1116/1063/2758 Lamberg-Karlovsky C.C. The Oxus Civilization]</ref>. Адзін з першых малюнкаў запрэжаных у калясніцу коней быў зроблены ў [[шумер]]скім [[Ур]]ы каля 2600 г. да н. э. Да пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. коні багата выяўляліся на [[палац]]авых [[рэльеф]]ах [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>[https://www.world-archaeology.com/features/horse-power/ Horse Power — World Archaeology]</ref> Узнікненне конегадоўлі ў [[Вавілонія|Вавілоніі]] як заўважнай галіны звязана з пранікненнем сюды [[Касіты|касітаў]] у 2 тысячагоддзі да н. э.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/kassites KASSITES — Encyclopaedia Iranica]</ref> Знойдзеныя на паўночным усходзе Сірыі старажытныя таблеткі ўзгадваюць каманды вершнікаў, дрэсіроўшчыкаў і конюхаў, што працавалі з коннымі статкамі. У XIV ст. да н. э. [[мітані]]ец Кікулі, заставіў тэкст, прысвечаны дрэсіроўцы коней<ref>[http://worksofchivalry.com/the-oldest-text-dedicated-to-the-care-and-training-of-the-horse-2/ The oldest text dedicated to the care and training of the horse]</ref>. Мяркуецца, што першапачаткова ён быў складзены на [[хецкая мова|хецкай мове]]. Найстаражытнейшае сведчанне выкарыстання свойскіх коней у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] — выявы ў магільным комплексе [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкага]] фараона [[Яхмас I|Яхмаса I]] (XVI ст. да н. э.)<ref>[https://africanrockart.britishmuseum.org/thematic/the-domesticated-horse/ The domesticated horse in northern African rock art]</ref>. Конегадоўля стала вядомай не толькі старажытным егіпцянам, але і суседнім народам [[Сахара|Сахары]]. Існаванне конегадоўлі ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] падцвярджаецца малюнкамі на [[ваза]]х, а таксама [[міфалогія]]й (напрыклад, пра [[Геракл]]а), дзе коні выяўляюцца не толькі ў баях або на паляванні, але і ў [[Стайня|стайне]]. [[Старажытныя Афіны|Афінскі]] пісьменнік [[Ксенафонт]] склаў твор «Пра мастацтва верхавой язды»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0210%3Atext%3DHorse. The Art of Horsemanship: Xenophon, Morgan, Morris H.]</ref>, у якім апісваў правільны догляд коней. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] конегадоўлі былі прысвечаны часткі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] [[трактат]]аў. Адметна, што тут мелася асобная прафесія ўрача коней. Спачатку яе прадстаўнікі зваліся ''hippiatroi'', пазней — ''veterinarius'' і ''mulomedicus''<ref>[https://doi.org/10.13140/RG.2.1.3865.4966 Crittenden, Mark. (2016). Horse-Doctors in the Roman Empire]</ref>. У ваенных мэтах рымляне трымалі значныя конныя статкі і арганізоўвалі конныя відовішчы. Раскопкі на [[Вал Адрыяна|Адрыянавым валу]] паказалі, што ў рымскім войску не было асобных стайняў. Вершнікі і іх коні жылі ў адных і тых жа казармах<ref>[https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/chesters-roman-fort-and-museum-hadrians-wall/history/absence-of-stables/ THE MYSTERIOUS ABSENCE OF STABLES AT ROMAN CAVALRY FORTS]</ref>. Рымляне імкнуліся прытрымлівацца пэўных стандартаў пры адборы жывёл. Сярэдні рымскі каляснічны конь меў памеры ад 135 да 155 см у карку<ref>[https://doi.org/10.3390/ani11071859 Klecel W, Martyniuk E. From the Eurasian Steppes to the Roman Circuses: A Review of Early Development of Horse Breeding and Management. Animals. 2021; 11(7):1859]</ref>. === Сярэднявечча === На працягу тысячагоддзяў існавання конегадоўлі адбывалася вывядзенне новых парод коней. Гэтаму спрыялі розныя [[клімат]]ычныя і [[экалогія|экалагічныя]] ўмовы, у якіх аказваліся конегадоўцы і іх падапечныя жывёлы, а таксама зменлівыя патрэбы саміх людзей. Патрэбы прывялі да спецыялізацыі парод, што выкарыстоўваліся як крыніца ежы, у [[транспарт]]ыроўцы грузаў, працы на палетках, [[вайна|ваеннай]] справе, [[спорт|спорце]] і забавах, нарэшце ў [[тэрапія|тэрапеўтычнай]] падтрымцы чалавека<ref>[https://www.researchgate.net/publication/354695050_HISTORICAL_DEVELOPMENT_OF_HORSE_BREEDS Tuncer, Selçuk Seçkin & Kozat, Süleyman. (2021). HISTORICAL DEVELOPMENT OF HORSE BREEDS]</ref>. Так, якуцкая парода коней выдатна прыстасавана да прахалоднага [[кантынентальны клімат|кантынентальнага клімату]] [[Сібір]]ы, а арэал яе трымання сягае на поўнач за [[палярны круг]]. Продкі якуцкіх коней з’явіліся ў [[Якуція|Якуціі]] з [[Прыбайкалле|Прыбайкалля]] разам з продкамі [[Якуты|якутаў]] і адаптаваліся да новых умоў дзякуючы павышэнню функцыянальных магчымасцей іх унутраных органаў, а таксама ўдасканаленню конегадоўлі. Ва ўмовах паўднёвага [[стэп]]у практыкавалася круглагоднае пашавае ўтрыманне. Пасля міграцыі на поўнач якуты былі вымушаны падкормліваць маладняк узімку<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/novoe-o-proishozhdenii-loshadey-yakutskoy-porody-biologicheskie-aspekty Алексеев Н. Д. Новое о происхождении лошадей якутской породы (биологические аспекты)]</ref>. Зімовыя падкормкі настолькі важныя, што здзічэлыя коні не выжывалі. Затое свойскія коні давалі патомства, перавозілі ўюкі на далёкія адлегласці, іх [[мяса]] і [[малако]] выкарыстоўваліся для харчавання. Селекцыя арабскіх скакуноў з характэрным экстэр’ерам, адметным увагнутым профілем твару, хупавай вертыкальнай шыяй і высокім хвастом, пачалася каля 3000 гадоў таму, да нашых дзён яны складаюць адзіную генетычную лінію<ref>[https://doi.org/10.1038/s41598-020-66232-1 Cosgrove, E.J., Sadeghi, R., Schlamp, F. et al. Genome Diversity and the Origin of the Arabian Horse. Sci Rep 10, 9702 (2020).]</ref>. Арабскія коні адаптаваліся да ўмоў [[пустыня|пустыні]], але важным быў і мэтанакіраваны адбор гаспадарамі. [[Арабы|Арабская]] культура конегадоўлі ўключала вусную перадачу конскага радаводу. З [[14 стагоддзе|XIV]] ст. радаводы фіксаваліся [[пісьмо]]ва. У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] з [[1299]] г. мэтанакіравана адбіралі пустынных скакуноў для войска і вялі ўлік іх [[генеалогія|генеалогіі]]<ref>[https://horseracingsense.com/discover-the-arabian-horse-past-to-present/ The Arabian Horse Breed: Its History and Facts Revealed]</ref>. У [[сярэднявечча|сярэднявечнай]] [[Еўропа|Еўропе]] радаводы коней вялі [[картэзіянцы]], аднак гэта было хутчэй выключэннем. Пасля распаду [[Заходняя Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] законы, што рэгулявалі конегадоўчую гаспадарку, захоўваліся ў [[Францыя|Францыі]]. [[Меравінгі]] і [[Каралінгі]] праяўлялі клопат пра завоз коней з [[мусульмане|мусульманскіх]] краін, паколькі гэтага патрабавала нарастальная важнасць цяжкай [[кавалерыя|кавалерыі]] ў ваеннай справе. Найбольш вядомым цэнтрам конегадоўлі ў [[заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] стала [[Іспанія]], дзе пасля мусульманскага заваявання [[711]] г. старыя рымскія традыцыі ўзбагаціліся арабскімі. У еўрапейскіх краінах асабліва шанаваліся іспанскія плямістыя інаходцы ''Genêt''<ref>[http://www.spanishjennethorses.org/history.html History — Spanish Jennet Horse Society]</ref>. Значныя статкі коней трымалі ў княжых маёнтках [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]]<ref>[http://www.spsl.nsc.ru/history/vernad/vol2/vgv205.htm Экономические основы Киевской Руси]</ref>, дзе за імі наглядаў асобны [[цівун]]. Пасада княжага або каралеўскага конюха была пачэснай ва ўсіх еўрапейскіх краінах. Паводле аднаго з гістарычных [[міф]]аў<ref>''Семянчук, А. А.'' Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі. — Гродна: ГрДУ, 2000. — С. 42 </ref>, ад конюха Гегіменіка паходзіў род [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]]. Пра існаванне мэтанакіраванага адбору кажуць змены экстэр’еру коней той пары. Даследаванне конскіх астанкаў ад [[300]] г. да [[1650]] г. на тэрыторыі Англіі<ref>[https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/81448/1/Published_Version.pdf Carly Ameen et al. In search of the ‘great horse’: A zooarchaeological assessment of horses from England (AD 300—1650)]</ref> паказала ваганне памераў костак, прычым не абавязкова ў бок іх павелічэння, што тлумачыцца як патрабаваннямі, якія высоўваліся з боку карыстальнікаў у розныя перыяды, так і станам конегадоўчай гаспадаркі. Відавочна, што сярэднявечныя коні істотна адрозніваліся ад сучасных. Генетыкі выявілі агульныя [[Мутацыя|мутацыі]] для сучасных еўрапейскіх парод і прыйшлі да высновы, што яны ўзніклі каля 700 гадоў таму з-за вельмі значнага ўплыву 2 ліній свойскіх коней з [[Аравія|Аравіі]] і [[Туркменістан]]а<ref>[https://doi.org/10.1126/science.aan7044 Most modern horses came from just two ancient lineages]</ref>. Найменшым гэты ўплыў быў выяўлены ў 3 парод поні з [[Шэтландскія астравы|Шэтландскіх астравоў]], [[Ісландыя|Ісландыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]. === Адраджэнне === Значныя змены ў конегадоўлі адбыліся ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]], калі спачатку ў [[Неапаль|Неапалі]], а потым у [[Францыя|Францыі]] склаліся першыя школы верхавой язды. Адметна, што праца «Правілы вершніцтва» ({{lang-it|Gli Ordini di Cavalcare}}) неапалітанца Федэрыка Грысонэ, упершыню выдадзеная ў [[1550]] г., была перакладзена на некалькі еўрапейскіх моў і перавыдадзена да [[1623]] г. 49 разоў<ref>[https://www.horsemagazine.com/thm/2015/03/federico-grisone-was-he-really-such-a-baddie/ Federico Grisone — was he really such a baddie?]</ref>. Не меней вядомай стала праца «Слава каню» ({{lang-it|La Gloria del Cavallo}}, [[1566]] г.) яго суайчынніка Паскуале Карачыола, у якой разглядаліся не толькі дрэсура і здароўе каня, але таксама складаны характар адносін паміж канём і чалавекам. Відавочна, знаёмства з неапалітанскай школай аказала ўплыў на [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштафа Мікалая Дарагастайскага]], вялікага маршалка ВКЛ і аўтара трактата «[[Гіпіка]]» ([[1603]] г.). У ім распавядалася пра міфалагізаваную гісторыю каня, падбор вытворнікаў, вырошчванне племяннога маладняка, выездку маладых жарэбчыкаў, конскія хваробы і інш. Дзякуючы працам аўтараў-[[гуманізм|гуманістаў]] старое ўяўленне аб кані як аб прыроджана злосным і непакорным зверы саступіла месца погляду на каня як на разумную жывёлу, здольную навучацца. === Фарміраванне сучаснай конегадоўлі === [[Выява:Coa of zelva, belarus.jpg|thumb|146 px|Конь на [[герб]]е Зэльвы]] У [[1535]] г. і [[1540]] г. [[Каралеўства Англія|англійскі]] кароль [[Генрых VIII]] выдаў спецыяльныя акты, накіраваныя на паляпшэнне конскага пагалоўя. Яны абавязвалі ўладальнікаў выпасаў мець племянных кабыл і рэгуляваць рост коней <ref>{{Cite web |url=https://www.ponybox.com/news_details.php?id=3425&title=Henry-the-VIII-and-His-Horses |title=Henry the VIII and His Horses |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730180455/https://www.ponybox.com/news_details.php?id=3425&title=Henry-the-VIII-and-His-Horses |url-status=dead }}</ref>. Ужо ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у Англіі з’явіліся асабістыя пароды цяжкавозаў і пры конных гаспадарках — племянныя кнігі. У [[1793]] г. пачалася публікацыя дзяржаўнай племянной кнігі{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=75}}. Да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. англійскі вопыт пашырыўся амаль на ўсе краіны Еўропы. Гэтаму садзейнічаў значны попыт на якасных моцных коней, якія патрабаваліся ў [[армія|арміі]], [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і [[прамысловасць|прамысловасці]]. Доўгі час конегадоўля разглядалася як важная і прыбытковая галіна [[эканоміка|эканомікі]]. На [[Беларусь|беларускіх]] землях у XVIII — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. конегадоўляй славіліся [[Ашмяны]] і наваколлі, адкуль жывёл пастаўлялі ў [[Гусары|гусарскія]] палкі. З [[1721]] г. у [[Зэльва|Зэльве]] дзейнічаў конскі [[кірмаш]], другі па велічыні пасля [[Лейпцыг]]скага{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=12 — 13}}. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. уплыў конегадоўлі на эканоміку зніжаўся, што звычайна тлумачыцца [[індустрыялізацыя]]й і [[механізацыя]]й, якія прывялі да скарачэння конскага пагалоўя. Гэты працэс не быў імклівым. Так, у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], радзіме [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]], яшчэ ў пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. коні шырока выкарыстоўваліся пры апрацоўцы сялянскіх палеткаў, у працы на [[шахта]]х, транспартыроўцы людзей і грузаў. У [[1914]] г. брытанская армія валодала 25 тысячамі коней, прычым падчас [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] іх колькасці яўна не хапала<ref>{{Cite web |url=https://www.thebrooke.org/news/how-working-horses-shaped-britain |title=HOW WORKING HORSES SHAPED BRITAIN |access-date=31 ліпеня 2022 |archive-date=31 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731134801/https://www.thebrooke.org/news/how-working-horses-shaped-britain |url-status=dead }}</ref>. У [[ЗША]] ў [[1915]] г. конскае пагалоўе перавышала 21 млн.<ref>[http://imh.org/exhibits/past/legacy-of-the-horse/1900-horse-transition-overview/ 1900 — THE HORSE IN TRANSITION: OVERVIEW]</ref> У [[Францыя|Францыі]] яно заставалася стабільным з [[1840]] г. да [[1935]] г. — каля 3 млн галоў. Рэзкае зніжэнне адбывалася ў другой палове 1930-х гг. і ў канцы 1940-х гг. Рост колькасці коней пачаўся толькі з [[1995]] г., але ў [[2010]] г. пагалоўе не перавышала 950 тысяч<ref>[https://doi.org/10.1017/S2040470013000356 Desnoyers, Marion & Jez, Christine. (2013). The French horse industry at present. Advances in Animal Biosciences. 4]</ref>. На Беларусі пагалоўе коней скарачаецца з 1930-х гг. Так, у [[1927]] г. у [[БССР]] (значыць без [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]) было 1 089 400 коней<ref>[https://istmat.org/files/uploads/22271/zhivotnovodstvo_1932_razdel_1.pdf Животноводство СССР в цифрах (1932)]</ref>. У [[1995]] г. на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь іх заставалася 229 000, у [[2018]] г. — 43 000<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/realny-sector-ekonomiki/selskoe-hozyaistvo/selskoe-khozyaystvo/godovye-dannye/pogolove-skota-i-ptitsy/ |title=Поголовье скота и птицы (в хозяйствах всех категорий; на конец года; тыс. голов) Белстат |access-date=31 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220731140552/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/realny-sector-ekonomiki/selskoe-hozyaistvo/selskoe-khozyaystvo/godovye-dannye/pogolove-skota-i-ptitsy/ |archivedate=31 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У першыя 2 дзесяцігоддзі [[21 стагоддзе|XXI]] ст. сусветная конегадоўля перажыла пэўнае адраджэнне. Напрыклад, у [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] эканамічны эфект конегадоўлі ацэньваўся ў 100 млрд [[еўра]] <ref>[https://www.europeanhorsenetwork.eu/horse-industry/ News and events — European Horse Network]</ref>. У [[ЗША]] у [[2017]] г. яе ўнёсак у эканоміку краіны склаў 122 млрд [[Долар ЗША|долараў]]<ref>[https://horsesonly.com/horse-industry/ Horse Industry Statistics in 2022 (U.S. Data)]</ref>. == Тыпы коней == У конегадоўлі прынята адрозніваць [[конь свойскі|коней]] * па [[экалогія|экалагічных]] тыпах * па [[эканоміка|гаспадарчых]] тыпах * па [[тэмперамент]]у * па экстэр’еру * па ўзросту і [[пол]]у Экалагічная тыпалагізацыя абапіраецца на тэорыю вонкавага ўздзеяння, перш за ўсё [[клімат]]ычнага, на адаптацыю і натуральны адбор у конскіх статках, якія фарміруюць целасклад. Так, прынята лічыць, што коні [[пустыня|пустынь]] маюць тонкі [[косць|касцяк]], вузкае [[Цела (біялогія)|цела]] і [[галава|галаву]], доўгія [[ногі]], слабое пакрыццё [[скура|скуры]] [[валасы|валасамі]], эластычны рух. Яны могуць абмяжоўвацца невялікімі аб’ёмамі вады і корму, аднак пераборлівыя да іх якасці<ref>Daumas E.[https://books.google.by/books?id=0j0DAAAAQAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The horses of the Sahara, and the manners of the desert, with comm. by the emir Abd-el-Kader] — London, 1863</ref>. [[Гара|Горныя]], [[востраў|астраўныя]] і [[стэп]]авыя коні маларослы, аднак таксама добра прыстасаваны да навакольных умоў і кармавой базы. Гаспадарчыя тыпы залежныя ад целаскладу, вагі і цягавітасці каня<ref>Витт В., Желиговский О., Красников А., Шпайер Н. Коневодство и конеиспользование. — Москва: Колос, 1964. — С. 49 — 52</ref>. Запрэжныя коні звычайна маюць досіць значную масу і цягавітасць, кароткія ногі. Яны рухаюцца павольным [[алюр]]ам, пры гэтым абапіраюцца адразу на 3 або 2 нагі. Цэнтр іх вагі пры руху перамяшчаецца папярочна, вертыкальна і падоўжна. Да іх блізкія масіныя, але не абавязкова цяжкія ўючныя коні. Скакавыя коні дзякуючы доўгім нагам і лёгкаму целу рухаюцца хуткім алюрам, цэнтр іх вагі перамяшчаецца амаль без папярочных ваганняў. Тэмперамент каня — яго рэакцыя на раздражняльнікі. Звычайна, адрозніваюць жывы тэмперамент, які часцей за ўсё сустракаецца ў хуткаалюрных коней, і спакойны, уласцівы большасці коней крокавых парод. Тым не меней, коні адной і той жа пароды могуць мець розны тэмперамент{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=25}}. Пры продажы тэмперамент можа суб’ектыўна ацэньвацца па шкале ад 1 да 5 або ад 1 да 10<ref>{{Cite web |url=https://animals.mom.com/temperament-scale-horse-work-4749.html |title=How Does the Temperament Scale of a Horse Work? |access-date=1 жніўня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002221218/https://animals.mom.com/temperament-scale-horse-work-4749.html |url-status=dead }}</ref>. У абодвух выпадках нізкія балы шкалы азначаюць спакойныя, стрыманыя паводзіны, а высокія — на сталую ўзбуджанасць. Экстэр’ер — знешні выгляд каня. У экстэ’еры прынята вылучаць{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=26 — 49}}: * Масць — афарбоўка валасянога покрыва, скуры і [[вока|вачэй]] (вароная, каракавая, гнядая, рудая, шэрая і г. д.) * Пазнакі прыроджанага (завіткі — змена кірунку валасянога покрыва, плямы, участкі ружовай [[пігмент]]аванай скуры, акантоўка на [[Вуха|вушах]] і інш.) і набытага (шнары, таўро) паходжання. * Стаці (асобныя часткі цела), сярод якіх пры ацэньванні асобна вылучаюць: ** [[Галава|Галаву]], [[шыя|шыю]], [[тулава]] ** Канечнасці ** Канстытуцыю, [[цягліцы]], [[Сухажылле|сухажыллі]], звязкі * Адкормленасць * Кандыцыя (выставачная, заводская, трэніровачная, адкормачная, нездавальняючая) Адхіленні ад нормы ў пабудове асобных частак цела каня і [[хвароба|хваробы]] лічаць заганамі. == Класіфікацыя коней == [[Конь свойскі|Коней]] прынята класіфікаваць у адпаведнасці з іх вышынёй і вагой. Вышыня вымяраецца ад карку да зямлі. Карак у каня — верхняя кропка спіны. Яна ўтворана [[Пазванок|пазванкамі]] паміж лапаткамі. Такім чынам вылучаюць<ref>{{Cite web |url=https://www.pval.org/cms/lib/NY19000481/Centricity/Domain/86/horse%20book%20chapter.pdf |title=Breeds, Types, and Classes of Horses |access-date=2 жніўня 2022 |archive-date=4 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204092301/https://www.pval.org/cms/lib/NY19000481/Centricity/Domain/86/horse%20book%20chapter.pdf |url-status=dead }}</ref>: * Лёгкія коні бываюць 122—175 см у вышыню і важаць 408—635 кг. Іх часцей выкарыстоўваюць для верхавой язды, на скачках, у [[спорт|спартыўных]] спаборніцтвах. * Цяжкія коні (цяжкавозы) дасягаюць 144—175 см і болей за 635 кг. Традыцыйна яны ўжываюцца на цяжкіх працах і пры транспартыроўцы грузаў. У мінулым цяжкія коні мелі ўнутраную класіфікацыю і падзяляліся на цяглавых, возавых, сялянскіх і змяшанага выкарыстання. * Поні маюць рост ніжэй за 144 см і важаць да 408 кг. Іх у залежнасці ад целаскладу падзяляюць на цяглавых і сядзельных. == Пароды коней == Парода ствараецца і падтрымліваецца дзякуючы выбарчаму ўплыву чалавека. Стандарты для пароды могуць грунтавацца на некаторых крытэрах: устойлівасць прыкмет, целасклад, масць, даўжыня і гушчыня [[валасы|валасоў]], продкі, [[спорт|спартыўныя]] паказчыкі і г. д.{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=67}}. Прынята вылучаць так званыя «мясцовыя» пароды, якія ўтвараюцца «натуральна» ў выніку паступовай і не заўсёды наўмыснай [[селекцыя|селекцыі]], і «завадскія» пароды, якія выводзяцца прафесійна. Пароды звычайна падзяляюцца згодна з класіфікацыяй або па тыпах, аднак здараюцца выпадкі, калі адна парода можа класіфікавацца па-рознаму ў выніку працяглай селекцыі. Так, ольдэнбургская парода з’явілася ў [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] дзякуючы намаганням [[ольдэнбург]]скіх графаў у [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Першапачаткова яна выкарыстоўвалася як вершнікамі, так і ў запрэжцы карэт. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пасля «паляпшэння» ольдэнбургскія коні славіліся як запрэжныя, актыўна выкарыстоўваліся ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[механізацыя]] прывяла да скарачэння патрэбы ў іх. Прыхільнікі пароды скрыжоўвалі яе са скакавымі канямі. У выніку ольдэнбургскія коні сталі выкарыстоўвацца як універсальная спартыўная парода. У [[1935]] г. ольдэнбургскі конь Люпус XX упершыню выйграў скачкі ў [[Дэрбі (Англія)|Дэрбі]]<ref>[http://afs.okstate.edu/breeds/horses/oldenburg/index.html Breeds of Livestock — Oldenburg Horse]</ref>. Знутры пароды могуць існаваць розныя [[генетыка|генетычныя]] лініі. Пасля стварэння племянных кніг імкненне да падтрымцы чысціні пароды часцяком прыводзіла да [[імбрыдынг]]у. У конегадоўлі ён разглядаецца не як адмоўная, а хутчэй як звычайная з’ява, паколькі дапамагае захоўваць спадчыну выбітных коней з пажаданымі характарыстыкамі<ref>[https://www.acsedu.com/info/pets/equine/inbreeding-horses.aspx What is Inbreeding -Equine breeding course]</ref>. На [[Большасць|Беларусі]] большасць коннага статку належыць да [[Беларускі запражны конь|беларускай запрэжнай пароды]]<ref>[https://elib.psu.by/bitstream/123456789/12946/1/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5_2014_1_%D1%81197-201_%D0%93.%D0%98.%20%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7.pdf Г. И. Касперович Традиции коневодства в Республике Беларусь]</ref>. <gallery> Barbe Horse 01.jpg|Барб — мясцовая [[магрыб]]ская парода Oldenburgerhorse.jpg|Ольдэнбургскі конь у канцы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Bess2.jpg|Сучасны ольдэнбургскі конь Belarus Harness Horse Orlik I.jpg|Жарабец Орлік I — заснавальнік адной з генетычных ліній беларускай запрэжнай пароды Belarusian Harness Horse.jpg|Беларускі запрэжны конь у прыватнай гаспадарцы </gallery> == Догляд коней == === Месца для трымання === [[Выява:Scuderia Magic Ranch ASD.jpg|міні|Коні ў стайне]] Пры стацыянарным трыманні [[конь свойскі|коней]] месцяць у загон або ў [[стайня|стайню]]<ref>[https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/pets/horses/environment Creating the right environment for your horse]</ref>. Апошняя павінна праветрывацца, быць чыстай і абароненай ад скразнякоў. На [[падлога|падлогу]] кладуць подсцілку. Асноўныя патрабаванні да яе — чысціня і адсутнасць [[пыл]]у для захавання ад [[Таксікалогія|таксічнасці]] і [[Мікраарганізмы|мікробаў]]. Загон з’яўляецца абавязковай часткай трымання, паколькі коні павінны рухацца і, як сацыяльныя жывёлы, мець магчымасць кантактаваць з іншымі прадстаўнікамі свайго віду. У загоне павінна мецца ўкрыцце ад [[сонца]] і [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]]. Ім можа стаць разгалістае [[дрэва]], але звычайна ладзяць штучны навес, дзе нават у вільготныя дні дастаткова суха. Стайня і загон павінны перыядычна чысціцца ад [[гной (угнаенне)|гною]], які з’яўляецца крыніцай таксічных рэчываў і мікробаў. === Корм === Кармленне [[конь свойскі|каня]] залежыць ад яго памераў, узросту, вагі і фізічнага стану. Пры нармальных абставінах дарослы конь штодзённа з’ядае корм, вага якога складае прыкладна 2,5 % ад вагі самога каня, прычым большая частка — грубы корм накшталт [[трава|травы]] і [[Сена (корм)|сена]]<ref>[https://theultimateequestrian.com/basic-horse-care-for-beginners/ Basic Horse Care For Beginners — How to Look After a Horse]</ref>. Іншы конскі корм: цвёрды канцэнтраваны фураж, дабаўкі для атрымання [[Вітаміны|вітамінаў]] і захавання ад [[Паразітызм|паразітаў]], розныя прысмакі. У коней адчувальная [[Страваванне|стрававальная]] сістэма, таму рэжым кармлення павінен быць сталым, а любыя змены варта ўносіць паступова. У прыродзе коні спажываюць корм падчас выпасу па меры ўзнікнення патрэбы, значыцца ва ўмовах стайні або загона найбольш спрыяльна частае кармленне адносна невялікімі порцыямі. Коні ўвесь час маюць патрэбу ў чыстай свежай [[вада|вадзе]]. === Грумінг === Грумінг — перыядычная чыстка [[конь свойскі|каня]], якая мае як санітарныя, так і сацыяльныя ўласцівасці, прызвычайвае жывёлу да кантактаў з чалавекам. Пры гэтым абавязкова падтрыманне чалавекам правіл бяспекі і наяўнасці спецыяльных прылад<ref>[https://equisearch.com/all-about-horses/good-grooming-ground-rules/ Good Grooming Ground Rules]</ref>. Грумінг уключае чыстку [[капыт]]оў, [[скура|скуры]], [[валасы|валасоў]] на целе, грыве і хвасце, расчэсванне, праціранне [[Слізістая абалонка|слізістых]] частак ([[вока|вачэй]], [[Губы|вуснаў]], унутранай паверхні [[вуха|вушэй]]), выдаленне бруду і солі ад [[пот]]у пасля трэніровак. === Размнажэнне === На працягу года ў кабыл можа быць некалькі [[Авуляцыя|авуляцый]]. Іх колькасць і працягласць залежаць ад індывідуальных асаблівасцей і вонкавых умоў. Так, у прахалодным [[клімат|клімаце]], асабліва пры недахопе кармоў злучны сезон часцей адбываецца ўвесну. У дзікіх і табунных коней назіраецца сезоннасць у [[секс|полавых]] функцыях<ref> Витт В., Желиговский О., Красников А., Шпайер Н. Коневодство и конеиспользование. — Москва: Колос, 1964. — С. 240—241</ref>. Кабылы і жарэбчыкі здольны да размножвання ўжо ва ўзросце паміж 1 і 2 гадамі, але ў раннім узросце [[цяжарнасць]], [[роды]] і выкормліванне жарабят затрымліваюць развіццё кабыл, жарабцы пры ранняй злучцы могуць высільвацца, таму ў спрыяльных умовах трымання злучка арганізуецца ва ўзросце 3 — 5 гадоў. Злучная кампанія пачынаецца з агляду статка і распрацоўкі плана падбора вытворцаў. Жарабец-вытворца павінен мець больш высокі клас, чым кабыла. Неабходна пазбягаць злучкі жарабца і кабылы, якія маюць аднолькавыя экстэр’ерныя недахопы, звязаныя з [[ген]]амі бацькі і маці. На працягу ўсяго злучнага перыяду важны дакладны ўлік, для чаго вядуць журнал злучкі. Першасным [[дакумент]]ам усталёўваюць час чаканай выжарабкі кабыл, а таксама паходжання нашчадкаў. Факт апладнення канстатуецца паўторнай пробай кабылы праз 3 тыдні пасля папярэдняй злучкі. Цяжарнасць цягнецца 332±10 дзён пры чаканні жаночага і 334±10 дзён пры чаканні мужчынскага прыплоду{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=125}}. Роды ў кабыл праходзяць пераважна спрыяльна, гэтаму садзейнічае своеасаблівае размяшчэнне [[таз (анатомія)|тазавых]] костак. Плод у большасці выпадкаў выходзіць галавой і пярэднімі канечнасцямі наперад ([[галава|галаўное]] перадляжанне) і радзей — заднімі канечнасцямі (тазавае перадляжанне). Працягласць выхаду плоду: 5 — 30 хвілін. Вельмі рэдка магчыма падвойная цяжарнасць. Другое жарабя нараджаецца праз 10 — 20 хвілін пасля выхаду першага{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=126}}. Некаторыя кабылы аддаюць перавагу родам у адзіноце, таму для іх загадзя рыхтуюць асобнае памяшканне. Развіццё жарабят вызначаюць шляхам перыядычнага вымярэння і ўзважвання на трэці дзень пасля нараджэння, ва ўзросце 6 і 12 месяцаў, 1,5 гады, 2 гады, 2,5 гады і 3 гады{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=128}}. Паказчыкі жывой масы і прамераў жарабят параўноўваюць з кантрольнымі шкаламі росту маладняку, распрацаванымі для коней розных парод. Дадзеныя аб змене прамераў і жывой масы коней запісваюць у часопіс уліку развіцця. Найбольш інтэнсіўна жарабяты растуць у першы год жыцця. === Лекаванне === [[Ветэрынарыя|Ветэрынарная дапамога]] з’яўляецца важнай часткай конегадоўлі. У нармальным становішчы здаровы [[конь свойскі|конь]] мае тэмпературу цела 37,5 °C — 38,5 °C, пульс 28 — 44 удары ў хвіліну, дыханне 8 — 16 удыхаў у хвіліну, чыстыя [[Слізістая абалонка|слізістыя]], не дэманструе млявасць ці неспакой<ref>[https://theultimateequestrian.com/basic-horse-care-for-beginners Basic Horse Care for Health and First Aid]</ref>. Прафілактыка [[хвароба|хвароб]] уключае сталы агляд, грумінг і чыстку капытоў, назіранне за [[зуб]]амі, асабліва ў зусім маладых і старых коней, [[Прышчэпка|прышчэпкі]], барацьбу з [[Гельмінтозы|гельмінтамі]]. У выпадку сур’ёзнай хваробы ўладальнік каня звяртаецца да [[ветэрынар]]а-спецыяліста. === Падкоўванне === [[Капыт]]ная падэшва [[Конь свойскі|каня]] схільная да хуткага сцірання на цвёрдых паверхнях. Для яе абароны прымяняюцца [[падкова|падковы]] розных форм і канструкцый, у тым ліку [[Артапедыя|артапедычныя]] падковы для лекавання пашкоджанняў канечнасцей пры няправільных рухах, а таксама для карэктыроўкі гэтых рухаў{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=159 — 160}}. == Трэнінг коней == [[Выява:Pena Park - Horse Training (32967477381).jpg|thumb|Практыкаванне]] Трэнінг — гэта метадалагічна вытрыманая, мэтанакіраваная фізічная і функцыянальная падрыхтоўка [[конь свойскі|каня]] да далейшага выкарыстання адпаведна яго [[спорт|спартыўнаму]], племянному і працоўнаму прызначэнню{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=232}}. Ён пачынаецца з ранняга ўзросту, калі групы жарабят рухаюцца па пэўнаму маршруту на розных [[алюр]]ах з рознай хуткасцю. Групавы трэнінг умацоўвае коней, павышае іх працаздольнасць, падрыхтоўвае маладняк да індывідуальнага трэнінгу. Згодна з [[біхевіярызм]]ам, трэнінг абапіраецца на аперантнае абумоўліванне, звязанае з выкарыстаннем узнагароджанняў і наступстваў, а таксама на класічнае абумоўліванне, што ўключае ў сябе навучанне звязвання невядомага дагэтуль сігнала з яго вынікам<ref>[https://www.horsejournals.com/riding-training/english/dressage/science-schooling-horses The Science of Schooling Horses]</ref>. Падмацаванне бывае станоўчым і адмоўным. Станоўчае падмацаванне ўзнагароджвае каня, адмоўнае пазбаўляе ад напору трэнера, калі рэакцыя каня задавальняе яго. Першаснае індывідуальнае навучанне жарабят пачынаецца ва ўзросце 6 — 7 месяцаў. Канцэнтрацыя ўвагі маладых коней адносна кароткая, іх целасклад і навыкі зносін з людзьмі толькі развіваюцца, таму час заняткаў скарачаецца да 15 хвілін<ref>[https://equinehelper.com/how-to-train-a-young-horse/ How to Train a Young Horse: Everything You Need to Know]</ref>, у падгадаваных можа паступова павялічвацца. Малады конь павінен прызвычаіцца да дотыкаў чалавека і ўспрымаць яго як падмацаванне. Для гэтага дотыкі пачынаюць з павольнага дакранання да [[скура|скуры]] на твары і шыі, толькі потым — іншых частак цела. Трэнінг маладых коней асабліва эфектыўны, калі ў вачах каня ператвараецца ў гульню. Важныя часткі навучання — наяўнасць плана і распарадку, выхаванне павагі да асабістай прасторы чалавека, выпраўленне замест пакарання, пераадоленне страхаў каня. Падчас трэнінгу адбываецца прывучанне да прывязі і поваду, надзявання аброці, сядла, збруі з лейцамі, прымусовага руху пад кіраваннем трэнера, пераадолення простых перашкод і бар'ераў, выбару алюра. Наступны перыяд трэнінгу адбываецца ў групе і індывідуальна, узмацняе [[Мускулы|мускулатуру]], [[Дыхальная сістэма|органы дыхання]] і [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістую сістэму]] каня. Яго навучаюць мяняць напрамак і ход, паварочвацца, пераадольваць складаныя перашкоды, выпрацоўваць разлік, рытмічнасць і правільную каардынацыю рухаў. У канцы гэтага перыяду конь павінен выразна рэагаваць на сродкі кіравання і правільна адказваць на іх. У трэцім перыядзе каня рыхтуюць да спаборніцтваў, таму трэнінг мае пераважна індывідуальны характар. Удасканальваюцца навык правільнага адказу на кіраванне, тэхніка скокаў, развіццё сілавых якасцей, устойлівы рэфлекс спартыўнай барацьбы на дыстанцыі{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=255 — 258}}. == Табунная конегадоўля == [[Выява:Пастух села Барагаш.jpg|міні|Табунная конегадоўля на [[Алтай|Алтаі]]]] Табунная конегадоўля — найстаражытнейшы спосаб трымання [[конь свойскі|коней]], калі жывёлы на працягу года ўтрымоўваюцца на падножным корме. Звычайна яна развіваецца ў [[стэп]]авых, [[паўпустыня|паўпустынных]] і [[гара|горных]] раёнах, дзе маюцца шырокія пашы. Спосаб з’яўляецца найбольш танным, але і найбольш рызыкоўным, паколькі залежыць ад вонкавых умоў, у тым ліку [[Надвор’е|надвор’я]], каштоўнасць кармавой базы дзікіх паш даволі розная, да таго ж вагаецца сезонна. Усё пагалоўе падзяляюць на табуны кабыл і маладняку, маладняк — на табуны па полу і ўзросту. Часам узімку стабуніваюць жарабцоў. У найбольш экстэнсіўнай форме ўсе дарослыя коні ўтрымліваюцца ў агульным табуне. Табун мае ўнутраную [[іерархія|іерархію]]<ref>[https://horserookie.com/groups-of-horses-herd-dynamics/ Equine behavior, hierarchy, and social dynamics]</ref>. У ім вылучаюцца дамінантныя коні, што адрозніваюцца агрэсіўнасцю і настойлівасцю. Коні імкнуцца самастойна высветліць, якое месца ў іерархіі табуна займае новы чалец праз дэманстрацыю дамінавання або нават лёгкую сутычку. Арганізацыя табуннай конегадоўлі патрабуе рацыянальнага выкарыстання травастою. Увесну коні павінны назапасіць дастаткова [[тлушч]]у, каб эканомна расходаваць яго ў зімовы сезон, а вясной — зноў паправіць сваю ўкормленасць пасля зімовага недакорму. Таму нароўні з круглагадовым пашавым трыманнем распаўсюджаны стайнева-табунная і культурна-табунная формы<ref>[http://konevodstvo.su/books/item/f00/s00/z0000013/st016.shtml Табунное коневодство]</ref>. У першым выпадку коней трымаюць на пашах толькі ў спрыяльную пару, у астатні час — у [[стайня]]х. Культурна-табунная форма прадугледжвае абавязковы падкорм [[Сена (корм)|сенам]] і канцэнтратамі, калі прадукцыйнасць пашы зніжаецца, наяўнасць каля пашы падстрэшкаў і [[хлеў|хлявоў]] для аховы слабога пагалоўя і выжарабкі кабыл. Табунны спосаб патрабуе ад конегадоўцаў улік пагалоўя, таўраванне, фарміраванне табуноў і асобных касякоў у перыяд злучкі, перагоны з адной пашы на іншую, назіранне за адкормам і нагулам, лоў коней. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Конегадоўля|Жураўская, Н.І.|405}} * {{кніга|аўтар = Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|частка = |загаловак = Коневодство: учебное пособие|арыгінал = |спасылка = https://www.ggau.by/universitet/downloads/category/217-konevodstvo?download=2562:uchebnoe-posobie-po-konevodstvu|адказны = |выданне = |месца = Минск|выдавецтва = ИВЦ Минфина|год = 2018|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-7205-26-4|тыраж = |ref = Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|archive-date = 26 ліпеня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220726204346/https://www.ggau.by/universitet/downloads/category/217-konevodstvo?download=2562:uchebnoe-posobie-po-konevodstvu}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/24829137.html Конегадоўля і мастацтва верхавой язды ў XVI—XVII стагодзьдзях] * [http://belplem.by/konevodstvo/ КОНЕВОДСТВО В БЕЛАРУСИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221203220836/https://belplem.by/konevodstvo/ |date=3 снежня 2022 }} * [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/12946/1/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5_2014_1_%D1%81197-201_%D0%93.%D0%98.%20%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7.pdf Г. И. Касперович Традиции коневодства в Республике Беларусь] * [https://www.wehorse.com/en/blog/horse-breeds-breeding/ A Brief History of Horse Breeds]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.fei.org/stories/lifestyle/horse-human/horse-cultures-around-globe Horse Cultures Around the Globe] * [https://www.discoverthehorse.com/horse-breeds/profiles All Horse Breeds — Complete List of Horse Profiles] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Конегадоўля| ]] 8huwx33k6ulokrdywed33sukziwe9ju 0 716139 5161146 4577329 2026-07-05T07:13:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161146 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 18–21 лютага 2016 |назва = |удзельнікаў = 8 |гарады = 8 |стадыёны = |чэмпіён = [[Роса Радам|Роса]] |разоў = 1 |2 месца = [[Зялёна Гура (баскетбольны клуб)|Зялёна Гура]] |3 месца = [[Анвіль Улацлавак|Анвіль]], [[Чарні Слупск|Чарні]] |дублёры = |гульняў = 7 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Польшчы па баскетболе 2014/2015|2014/2015]] |наступны сезон = [[Кубак Польшчы па баскетболе 2016/2017|2016/2017]] }} '''Кубак Польшчы па баскетболе 2015/2016''' — 52-ы [[Кубак Польшчы па баскетболе|кубак Польшчы па баскетболе]]. {{Турнір8 <!-- Чвэрцьфіналы --> | |'''[[Роса Радам|Роса]]'''|67|[[Пернік Торунь|Пернік]]|65 | |МКС Дамброва-Гурніча|69|'''[[Чарні Слупск|Чарні]]'''|71 | |'''[[Зялёна Гура (баскетбольны клуб)|Зялёна Гура]]'''|86|[[Арка Гдыня (баскетбольны клуб)|Арка]]|62 | |'''[[Анвіль Улацлавак|Анвіль]]'''|75|Полфармэкс Кутна |66 <!-- Паўфіналы --> | |'''[[Роса Радам|Роса]]'''|81|[[Чарні Слупск|Чарні]]|70 | |'''[[Зялёна Гура (баскетбольны клуб)|Зялёна Гура]]'''|87|[[Анвіль Улацлавак|Анвіль]]|59 <!-- Фінал --> | |'''[[Роса Радам|Роса]]'''|74|[[Зялёна Гура (баскетбольны клуб)|Зялёна Гура]]|64 }} == Спасылкі == * {{ref-pl}} [https://plk.pl/ Афіцыйны сайт]* {{ref-pl}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220810014759/https://www.plk.pl/ |date=10 жніўня 2022 }} {{Баскетбол у Польшчы}} [[Катэгорыя:Кубак Польшчы па баскетболе|2016]] [[Катэгорыя:2015 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:2016 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Польшчы ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Польшчы ў 2016 годзе]] lqvl96cf4gx2t2qv75lxwehcqmz5fn6 0 719745 5160908 4944195 2026-07-04T12:41:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160908 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Кеневічы | Апісанне герба = «[[Равіч (герб)|Равіч]]» | Родапачынальнік = татарын-[[іслам|мусульманін]] Кень (ці Кенька) ва ўланскай харугве [[ВКЛ]] у час праўлення вялікага князя літоўскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]] | Перыяд = з канца XV ст. па сярэдзіну XX ст. | Месца паходжання = [[Новагародскае ваяводства]], [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Падданства = [[Вялікае Княства Літоўскае]];<br/>[[Расійская імперыя]];<br/>[[Польская Рэспубліка (1918—1939)]] | Зямельныя ўладанні = маёнтак [[Дарава|Дараў (Дарава)]] у Новагародскім ваяводстве; маёнткі [[Малыя Арлы]], [[Вялікія Арлы (вёска)|Вялікія Арлы]], [[Вугалец (Столінскі раён)|Вугалец]], [[Дубай (Столінскі раён)|Дубай]], [[Дубенец]] у [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]] Мінскай губерні; маёнтак [[Снядзін]] (Снядзін, [[Мардзвін]]), маёнтак [[Дарашэвічы]] (Дарашэвічы, [[Лобча (Петрыкаўскі раён)|Лобча]], [[Паўлінава (Петрыкаўскі раён)|Паўлінаў]], [[Судзібар]], Засоп'е, [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]]), маёнтак [[Брынёў (Петрыкаўскі раён)|Брынёў]] (Брынёў, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] і інш.) у [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]; маёнтак [[Жамыслаўль]] у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] | Палацы = [[Палацава-паркавы комплекс Умястоўскіх (Жамыслаўль)|Сядзіба Кеневічаў у маёнтку Жамыслаўль]]; [[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Сядзіба Кеневічаў у маёнтку Брынёў]]; [[Сядзіба Кеневічаў (Дарашэвічы)|Сядзіба Кеневічаў у маёнтку Дарашэвічы]]; [[Сядзіба Кеневічаў (Мазыр)|Сядзіба Кеневічаў у Мазыры]] | Грамадзянская дзейнасць = вайсковая справа, дзяржаўна-адміністрацыйная дзейнасць, прадпрымальніцтва | Рэлігійная дзейнасць = мусульмане, католікі }} '''Кеневічы''' ({{lang-pl|Kieniewiczowie}}, {{lang-ru|Кеневичи}}) — каталіцкі маянтковы шляхецкі, дваранскі род гербу [[Равіч (герб)|«Равіч»]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы (1921—1939)]]. == Гісторыя роду == Паходжанне вядуць ад [[Волга-ўральскія татары|заволжскіх татар]]. Першым вядомым прадстаўніком роду быў татарын-[[іслам|мусульманін]] Кень (ці Кенька), які лічыўся ва ўланскай харугве [[ВКЛ]] у час праўлення вялікага князя літоўскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]] (1427—1492). Яго сыны Товыш, Цемеш і Ісак Кенкевічы атрымалі ва ўладанне ў [[1514]] г. незаселеную зямлю (''пустку'') у [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]], якая пазней атрымала назву Кенеўшчына (Кенеўшчызна), і належалі да [[Беларускія татары|татарскай шляхты]] ВКЛ. З сыноў Кеня Ісак Кенкевіч выступаў у [[1515]] г. у якасці суддзі па адной са спраў паміж татарамі Новагародскага ваяводства. Верагодна, яго сынам быў Цемеш Кенкевіч, які ў [[1559]] г. валодаў Кенеўшчынай, а ўнукамі — Ахмет Цемешавіч Кенкевіч і Шчэнсны Цемешавіч Кенкевіч, згаданыя ў 1565—1567 гг. у воінскіх попісах ВКЛ. З гэтага часу сям'я Кенкевічаў у [[люстрацыя|люстрацыі]] (попісах) татарскай шляхты ВКЛ не значыцца, бо, верагодна, Кенкевічы (Кеневічы, Кіневічы) прынялі [[каталіцтва]] ў канцы XVI ст. і пачалі фіксавацца ў попісах каталіцкай [[шляхта|шляхты]] Новагародскага ваяводства ВКЛ у XVII—XVIII стст. Казімір Юзафавіч Кеневіч у 1747 г. набыў фальварак [[Дарава|Дараў (Дарава)]] у Новагародскім ваяводстве і меў ад сваёй жонкі Марыянны Вярыгі<ref name="Kieniewicz, A. 1989">''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… – Wrocław, 1989. — С. 29.</ref> пяць сыноў (Павел, Міхал, [[Жыежмарэй|жыжморскі]] плябан Ян, Габрыэль і Андрэй)<ref name="ReferenceA">Малы гербоўнік наваградзкай шляхты. — Мінск, 1997. — С. 62.</ref>. Шляхціцы [[Павел Казіміравіч Кеневіч]], пасол шляхты ад Новагародскага ваяводства на [[сойм Рэчы Паспалітай]] і ўласнік маёнтка [[Дарава|Дараў (Дарава)]], і Міхал Казіміравіч Кеневіч падпісалі разам з іншымі прадстаўнікамі Новагародскага ваяводства ў [[1764]] г. акт элекцыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref>''Boniecki, А.'' Herbarz polski. T.X. — W-wa. 1907.</ref>. [[Андрэй Казіміравіч Кеневіч]] валодаў маёнткам [[Дарава|Дараў (Дарава)]] у Новагародскім ваяводстве і маёнткамі ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]] ([[Малыя Арлы]], [[Вялікія Арлы (вёска)|Вялікія Арлы]], [[Вугалец (Столінскі раён)|Вугалец]]), быў пінскім ротмістрам і ў [[1789]] г. дэпутатам [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбунала ВКЛ]]. Пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] і ўключэння зямель [[ВКЛ]] у склад Расійскай імперыі, Кеневічы 31 снежня 1798 г. (11 студзеня 1799 г.) былі афіцыйна прызнаны ў дваранстве Расійскай імперыі<ref name="ReferenceA"/>. Менавіта з сына [[Андрэй Казіміравіч Кеневіч|Андрэя Казіміравіча Кеневіча]] — [[Антон Нестар Кеневіч|Антона Нестара Кеневіча]] (1775—1822) — пачынаецца ўзвышэнне гэтай галіны роду Кеневічаў са стану малазаможнай маянтковай шляхты ў буйных землеўласнікаў [[Беларускае Палессе|беларускага Палесся]]<ref>''Kieniewicz, S.'' Dereszewicze. 1863. — Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lodź, 1986. — С. 11.</ref>. Новагародскі падкаморы [[Антон Нестар Кеневіч]] (1775—1822), уласнік вёскі [[Вугалец (Столінскі раён)|Вугалец]] (150 рэвізскіх душ)<ref name="Kieniewicz, A. 1989"/> і трымальнік застаўнога маёнтка [[Юркевічы]] (134 душы) ад князя Радзівіла<ref name="Kieniewicz, A. 1989"/>, у [[1806]] г. купіў у Юзафа Шчыта маёнтак [[Жамыслаўль]] у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], але ўжо ў [[1807]] г. прадаў яго [[Якуб Умястоўскі|Якубу Геранімавічу Умястоўскаму]] (?—1809). У [[1807]] г. Антон Нестар Кеневіч і Казімір Рудзяеўскі купілі за 333 тыс. польскіх злотых у графіні Гелены Патоцкай (з роду Масальскіх) буйны маёнтак [[Снядзін|Снядынь (Снядзін)]]<ref name="Kieniewicz, A. 1989"/>, які ў 1808 г. набыўцы падзялілі паміж сабой: мазырскі падсудак Казімір Рудзяеўскі атрымаў маёнткі [[Махнавічы (Мазырскі раён)|Махнавічы]] і [[Асавец (Мазырскі раён)|Асавец]] (вёскі [[Асавец (Мазырскі раён)|Асавец]], [[Балажэвічы]], [[Глініца (Мазырскі раён)|Глініца]], Мастовічы, [[Вялаўск]], [[Майсеевічы (Петрыкаўскі раён)|Майсеевічы]], [[Манчыцы (Лельчыцкі раён)|Манчыцы]], [[Замошша (Лельчыцкі раён)|Замошша]] і Рудні Астражанская і Скалодзінская)<ref>Хроніка Убарцкага Палесся / аўтар-уклад. А. І. Атнагулаў. — Мінск : Тэхналогія, 2001. — 495 с.</ref>, а [[Антон Нестар Кеневіч]] атрымаў маёнтак [[Лобча (Петрыкаўскі раён)|Лобча]] ([[Лобча (Петрыкаўскі раён)|Лобча]], [[Макарычы (Петрыкаўскі раён)|Макарычы]], [[Турок (Петрыкаўскі раён)|Турок]], [[Вышалаў]]), маёнтак [[Снядзін]] (Снядзін, [[Мардзвін]]) і маёнтак [[Дарашэвічы]] (Дарашэвічы, [[Галубіца]], [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]]). Сямейнай [[сядзіба]]й Антона Нестара Кеневіча стала вёска [[Лобча (Петрыкаўскі раён)|Лобча]]<ref>''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… – Wrocław, 1989. — С. 30.</ref>. Сын Антона Нестара [[Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884), уласнік маёнтка [[Лобча (Петрыкаўскі раён)|Лобча]], купіў у [[1837]] г. у графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Францішка Хадкевіча]] (1776—1838) маёнтак [[Брынёў (Петрыкаўскі раён)|Брынёў]] (Брынёў, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] і інш.) — 614 рэвізскіх душ<ref>''Kieniewicz, A.'' Nad Prypecią dawno temu… – Wrocław, 1989. — С. 32.</ref>. Маёнткі Дарашэвічы, Брынёў, Снядзін, Лобча і іншыя дробныя вёскі склалі аснову буйных зямельных валоданняў Кеневічаў у [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], там былі пабудаваны прыгожыя [[сядзіба|сядзібы]], дзе меліся прыватныя зборы [[мастацтва]] і [[Бібліятэка|бібліятэкі]]. Другі сын [[Андрэй Казіміравіч Кеневіч|Андрэя Казіміравіча Кеневіча]] — мазырскі павятовы падкаморы [[Францішак Андрэевіч Кеневіч]] (к.1764—пасля 1817) — валодаў маёнткамі [[Малыя Арлы]], [[Дубай (Столінскі раён)|Дубай]], [[Дубенец]] у [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]] Мінскай губерні. Яго сын [[Юліян Францішкавіч Кеневіч]] (нар. каля 1794) быў выбраны на пасаду [[Мазырскія павятовыя маршалкі|мазырскага павятовага маршалка]] (1844—1847)<ref name="ReferenceB">''Раюк, А.Р.'' Вакантнасць пасады маршалка Мазырскага павета Мінскай губерні ў першай палове XIX ст. // Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск, 2013. — С. 194—196.</ref>, а ўнук [[Францішак Юліянавіч Кеневіч]] (каля 1840—пасля 1880) стаў уласнікам маёнтка Дубой і ўдзельнікам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]]<ref>''Матвейчык, Д.Ч.'' Удзельнікі паўстання 1863―1864 гадоў: біяграфічны слоўнік. — Мінск, 2016. — С. 327.</ref>. Яшчэ адным [[Мазырскія павятовыя маршалкі|мазырскім павятовым маршалкам]] (1861—1862, 1863—1872) быў [[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранім Геранімавіч Кеневіч]] (1830—1911). Калі ў [[XVIII ст.]] у ВКЛ Кеневічы звычайна займалі невысокія земскія пасады ў [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]] (галоўным чынам, пасаду ротмістра), то ў Расійскай імперыі нашчадкі [[Андрэй Казіміравіч Кеневіч|Андрэя Казіміравіча Кеневіча]] ўжо займалі выбарныя дваранскія пасады ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] Мінскай губерні (павятовага маршалка, [[падкаморы|падкаморага]], харунжага, суддзі, вывадовага дэпутата) і былі цесна параднёны з мясцовымі ўплывовымі дваранскімі сем'ямі ([[Горваты|Горватамі]], [[Яленскія|Яленскімі]], [[Прыборы|Прыборамі]], [[Орды|Ордамі]] і інш.). У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Кеневіч|Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863), уласнік маёнтка [[Дарашэвічы]], узначаліў паўстанцаў у Мазырскім павеце і са сваім атрадам (у якім быў і [[Ян Казіміравіч Рудзяеўскі]]<ref>''Луговцова, С.Л.'' Судьба арестованного по делу Ш. Конарского: Ян Рудзиевский / С.Л. Луговцова // Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск, 2013. — С. 188—190.</ref>, сын Казіміра Рудзяеўскага, з якім [[Антон Нестар Кеневіч]] супольна купілі маёнтак [[Снядзін]]) спрабаваў заняць [[Мазыр]], а пасля зрабіў рэйд з Мазыра на [[Міхалкі (Мазырскі раён)|Міхалкі]], [[Ельск]], [[Нароўля|Нароўлю]] і [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Мухаеды]]. Яго сын [[Геранім Уладзіслаў Кеневіч]] (1834—1864), інжынер-будаўнік, прыняў прыкметны ўдзел ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскім паўстанні (1863—1864)]]. Калі напярэдадні паўстання ў [[1862]] г. у [[Мінск]]у ў знак салідарнасці праходзілі паніхіды па загінулым у [[Варшава|Варшаве]] маніфестантам і мінскія гараджане (у тым ліку [[Каміла Марцінкевіч]] — дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]) спявалі ў мінскіх касцёлах патрыятычныя гімны, то дваранка Мазырскага павета Кеневіч, якую мінскія афіцыйныя ўлады хацелі прыцягнуць да адказнасці за спяванне гімну, напісала, паводле афіцыйных чыноўнікаў, у палітычны суд «з’едлівую насмешку на скажонай [[беларуская мова|беларускай мове]]»<ref>''Раюк, А.Р.'' Лёс і погляды мінскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1863—1877) Яўстаха Прушынскага на этнаканфесіянальную сітуацыю ў Беларусі... С. 84.</ref>. У 1879 г. [[Іпаліт Іпалітавіч Кеневіч]] і [[Зыгмунт Іпалітавіч Кеневіч]] прадалі свой маёнтак [[Снядзін]] графу [[Юзаф Юзафавіч Тышкевіч|Юзафу Юзафавічу Тышкевічу]] (1835—1891). Ад малазаможных прадстаўнікоў роду Кеневічаў паходзіць [[Баляслаў Альбінавіч Кеневіч]] (1907—1969), савецкі і польскі военачальнік, генерал дывізіі (1945) Войска Польскага, генерал-лейтэнант (1946) Савецкай арміі, прадзед якога Феліцыян Кеневіч валодаў невялікім маёнткам у Мазырскім павеце і па выбару дваран Мазырскага павета быў засядацелем у Мазырскім ніжнім земскім суддзе. У канцы XIX — пачатку XX ст. [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім]] (1867—1925) і [[Антон Геранімавіч Кеневіч|Антон Геранімавічы Кеневічы]] (1877—1960) у сваіх маёнтках разам з вядзеннем на высокім узроўні традыцыйнай сельскагаспадарчай вытворчасці ([[земляробства]], [[жывёлагадоўля]], [[паравыя млыны]]), [[бровар]]ствам (выган [[гарэлка|гарэлкі]] і [[спірты|спірту]]), пілаваннем, сплавам па мясцовым рачным каналам і продажам лесу стварылі ў маёнтках [[Дарашэвічы]] і [[Брынёў (Петрыкаўскі раён)|Брынёў]] прадпрыемствы па вытворчасці [[фанера|фанеры]] і дошак, якія прадаваліся пераважна ў [[Англія|Англію]]<ref name="Urbański, A. 1929">''Urbański, A.'' Memento kresowe. — Warszawa, 1929. — С. 92.</ref>. Кеневічы правялі [[Тэлефонная сувязь|тэлефонныя лініі]], якія злучалі палацы ў Брынёве і Дарашэвічах з усімі сваімі [[фабрыка]]мі, [[фальварак|фальваркамі]], большасцю леснічовак і гаёвак<ref name="Urbański, A. 1929"/>. З'яўляліся членамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі (1917)]] быў ліквідаваны падзел грамадства на [[Саслоўе|саслоўі]], таму Кеневічы перасталі быць [[дваране|дваранамі]], а сталі толькі землеўласнікамі. Пасля прыходу ў 1917 г. [[бальшавікі|бальшавікоў]] да ўлады ў [[Масква|Маскве]] і [[Петраград]]зе, выдання бальшавіцкага [[Дэкрэт аб зямлі|Дэкрэта аб зямлі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|распальвання грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў 1917—1921 гг.]], зямельная ўласнасць Кеневічаў у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] апынулася пад пагрозай [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]] савецкай уладай без кампенсацыі Кеневічам. У 1917 г. палацы былі разрабаваны і разгромлены. [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Геранімавіч Кеневіч (1867—1925)]] разам з іншымі членамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] шчыра падтрымліваў ідэю палітычнай суб'ектнасці Беларусі, уваходзіў у склад т.зв. «групы [[Эдвард Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]», якая [[16 чэрвеня]] [[1918]] г. у [[Мінск]]у падпісала і звярнулася з Дэкларацыяй да камандзіра 10-й нямецкай арміі нямецкага генерала [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыха фон Фалькенгайна]], у якой прасіла паспрыяць прызнанню незалежнасці Беларускай дзяржавы: ''«Агульны сход [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], які складаецца з верных сыноў і грамадзян гэтай краіны, выказвае гарачае пажаданне, што багатая гістарычнымі, дзяржаўнымі традыцыямі і этнаграфічнай адметнасцю Беларусь, краіна з уласнай культурай з дапамогай магутнага Германскага Рэйха будзе прызнана незалежнай дзяржавай па прыкладу Літвы і Украіны і расквітнее ў саюзе з Цэнтральна-еўрапейскімі дзяржавамі»''<ref>''Смалянчук, А.Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А.Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.451—452.</ref>. У ліпені 1918 г. кіраўнік Прадстаўніцтва Рэгенцыйнай Рады [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]] ў Берліне граф [[Адам Ронікер]] атрымаў распараджэнне з дапамогай друку пазнаёміць грамадства Германскай Імперыі і Аўстра-Венгерскай імперыі з гэтым дакументам. У суправаджальным лісце да распаражэння ўказвалася, што мінскія землеўласнікі падтрымліваюць незалежнасць Беларусі, абвешчаную [[Рада БНР|Радай БНР]], і іх пазіцыя не звязана з польскім нацыянальным рухам<ref>''Смалянчук, А.Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А.Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.452.</ref>. Фактычна ў [[1920]] г. Кеневічы страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы, якія апынуліся на [[СССР|савецкім баку]] пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]], і пераехалі на сталае жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]], дзе грамадскага поспеху і прызнання атрымалі гісторыкі [[Стэфан Кеневіч]] (1907—1992), яго сын [[Ян Кеневіч]] (нар. 1938) і ўнук [[Лешак Кеневіч]] (нар. 1959). У канцы свайго жыцця ў Польшчы [[Антон Геранімавіч Кеневіч]] (1877—1960) напісаў успаміны аб жыцці Кеневічаў і суседзяў у маёнтках на [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]] да 1918 г., якія апрацаваў, дадаў фатаграфіі і апублікаваў яго сын [[Стэфан Кеневіч]] (1907—1992) пад назвай «Над Прыпяццю, даўным-даўно...» (1989). Стэфан Кеневіч на аснове сямейных дакументаў таксама напісаў і апублікаваў кнігу «Дарашэвічы. 1863» (1986) з выявамі сядзібы і партрэтамі продкаў. Польскі гісторык [[Лешак Кеневіч]] (нар. 1959) быў першым з членаў сям'і Кеневічаў за 89 год адсутнасці Кеневічаў у Дарашэвічах і Брынёве, які прыехаў з [[Польшча|Польшчы]] і наведаў летам [[2009]] г. у [[Беларусь|Беларусі]] мясціны, звязаныя з гісторыяй яго продкаў ([[Дарашэвічы]] і [[Брынёў (Петрыкаўскі раён)|Брынёў]]), а таксама [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], [[Мазыр]], [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|Юравічы (касцёл і калегіум езуітаў)]], [[Нароўля|Нароўлю]], [[Слуцк]], [[Бабруйск]], [[Гомель]], [[Быхаў]], [[Магілёў]] і [[Мсціслаў]]<ref>Wspomnienia z podróży sentymentalnej Leszka Kieniewicza // Echa Polesia. — 2014. — №2. — С. 24—26.</ref>. У Лешака Кеневіча (нар. 1959) ад яго жонкі [[Агата Млынарска-Кеневіч|Агаты Млынарскай-Кеневіч]] (нар. 1969), вядомай польскай журналісткі, з якой ён развёўся, нарадзілася два сыны Станіслаў Кеневіч (нар. 1989), польскі дзяржаўны дзеяч і псіхолаг<ref>{{Cite web |url=https://rozrywka.dziennik.pl/news/artykuly/8187194,agata-mlynarska-syn-zawod.html |title=Stanisław Kieniewicz przez wiele lat związany był z polityką |access-date=20 верасня 2022 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173049/https://rozrywka.dziennik.pl/news/artykuly/8187194,agata-mlynarska-syn-zawod.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://8a.pl/8academy/author/stanislaw-kieniewicz/ Stanisław Kieniewicz]</ref>, і [[Тадэвуш Кеневіч]] (нар. 1989), польскі [[фатаграфія|фатограф]], кінааператар, дакументаліст, [[кінарэжысёр]], [[Відэакліп|кліпмэйкер]], [[кампазітар]]<ref>[http://www.kieniewicz.com/pages/about Tadeusz Kieniewicz]</ref>. Са сваёй жонкай Сільвіяй [[Тадэвуш Кеневіч]] (нар. 1989) пераехаў у [[Лос-Анджэлес]] ([[ЗША]]), дзе спрабуе зрабіць кар'еру ў [[кінаіндустрыя|кінаіндустрыі]]<ref>[https://www.pomponik.pl/plotki/news-syn-agaty-mlynarskiej-robi-kariere-za-oceanem-chce-zarobic-n,nId,5964612 Syn Agaty Młynarskiej robi karierę za oceanem]</ref>. Кеневічы перадалі ў [[Музей гісторыі горада Мінска]] копію фотапартрэта Ядвігі [[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранімаўны Кеневіч]] (жонкі [[Яўстах Любанскі|Яўстаха Любанскага]] — перадапошняга ўласніка [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкай сядзібы]])<ref>[http://www.ctv.by/redkoe-foto-yadvigi-lyubanskoy-znamenitogo-loshickogo-privideniya Редкое фото Ядвиги Любанской – знаменитого лошицкого привидения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200117144245/http://www.ctv.by/redkoe-foto-yadvigi-lyubanskoy-znamenitogo-loshickogo-privideniya |date=17 студзеня 2020 }}</ref>. Фотапартрэты Ядвігі Кеневіч і Яўстаха Любанскага ёсць і ў [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|музейнай Лошыцкай сядзібе]]<ref>[http://ctv.by/iskrennyaya-lyubov-lyubanskogo-kak-pogibla-pani-yadviga-i-pochemu-u-nih-ne-bylo-detey-legendy?page=2 Легенды Лошицкой усадьбы: «Если она приближается к вам, значит, ваша любовь искренняя и стоит как можно быстрее пожениться»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Рэзідэнцыі, храмы, капліцы і прадпрыемствы == <gallery perrow="5"> File:Brynioŭ, Kianievič. Брынёў, Кяневіч (1901-17).jpg|thumb|[[Сядзіба Кеневічаў (Брынёў)|Сядзіба Кеневічаў у маёнтку Брынёў]] File:Daraševičy, Kianievič. Дарашэвічы, Кяневіч (1901-18).jpg|thumb|[[Сядзіба Кеневічаў (Дарашэвічы)|Сядзіба Кеневічаў у маёнтку Дарашэвічы]] File:Daraševičy, Kianievič, Kaplica. Дарашэвічы, Кяневіч, Капліца (1914).jpg|thumb|[[Сядзіба Кеневічаў (Дарашэвічы)|Каталіцкая капліца Кеневічаў у маёнтку Дарашэвічы]] File:Žemłasłaŭ, Kianievič. Жэмласлаў, Кяневіч (A. Adam, 1812).jpg|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Умястоўскіх (Жамыслаўль)|Сядзіба Кеневічаў у маёнтку Жамыслаўль]], малюнак 1812 г. Мастак [[Альбрэхт Адам]] File:Mazyr, Śvidoŭskaja, Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская, Кяневіч (1901-17) (2).jpg|thumb|[[Мазырская мужчынская гімназія]], заснаваная ў [[Сядзіба Кеневічаў (Мазыр)|будынку былой сядзібы Фелікса Кеневіча]] File:Kapcevičy, Kianievič. Капцэвічы, Кяневіч (1901-17).jpg|thumb|Лесапільна-фанерны завод [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Гераніма Геранімавіча Кеневіча]] (1867—1925) і [[Антон Геранімавіч Кеневіч|Антона Геранімавіча Кеневіча]] (1877—1960) у маёнтку [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]], заснаваны ў 1904 г. Фота пачатку XX ст. </gallery> == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Павел Казіміравіч Кеневіч]], пасол на сойм (1764), новагародскі ротмістр (упам. 1765), валкавыскі ротмістр (упам. 1772—1774) * Юзаф Паўлавіч Кеневіч, новагародскі ротмістр (упам.1764—1781) * [[Ян Кеневіч]], пінскі ротмістр (упам. 1785), новагародскі ротмістр (упам. 1788) * Міхал Казіміравіч Кеневіч, новагародскі ротмістр, новагародскі земскі пісар (упам. 1793) * [[Андрэй Казіміравіч Кеневіч]], пінскі ротмістр (упам. 1778—1783), дэпутат (1789) Галоўнага Трыбуналу ВКЛ * [[Антон Нестар Кеневіч]] (1775—1822), мазырскі павятовы суддзя * [[Францішак Андрэевіч Кеневіч]] (каля 1764—пасля 1817), мазырскі павятовы падкаморы * [[Юліян Францішкавіч Кеневіч]] (нар. каля 1794), [[Мазырскія павятовыя маршалкі|мазырскі павятовы маршалак]] (1844—1847)<ref name="ReferenceB"/> * [[Геранім Кеневіч (1796—1884)|Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884), мазырскі павятовы харунжы, буйны землеўласнік * [[Іпаліт Антонавіч Кеневіч]] (каля 1791—1857), мазырскі павятовы харунжы * [[Фелікс Кеневіч|Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863), удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] * [[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранім Геранімавіч Кеневіч]] (1830—1911), [[Мазырскія павятовыя маршалкі|мазырскі павятовы маршалак]] (1861—1862, 1863—1872), прадпрымальнік * [[Геранім Уладзіслаў Кеневіч|Геранім Уладзіслаў Кеневіч (Геранім Феліксавіч Кеневіч)]] (1834—1864), інжынер-будаўнік, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] * [[Францішак Юліянавіч Кеневіч]] (каля 1840—пасля 1880), удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] * [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Геранімавіч Кеневіч]] (1867—1925), прадпрымальнік, палітычны дзеяч * [[Антон Геранімавіч Кеневіч]] (1877—1960), старшыня кіраўніцтва Варшаўскага таварыства дабрачыннасці (1930—1942) * [[Геранім Антоніевіч Кеневіч]] (1901–?), грамадскі дзеяч * [[Баляслаў Альбінавіч Кеневіч]] (1907—1969), савецкі і польскі военачальнік, генерал дывізіі (1945) Войска Польскага, генерал-лейтэнант (1946) Савецкай арміі * [[Стэфан Кеневіч]] (1907—1992), польскі гісторык * [[Ян Кеневіч]] / Ян Оскар Кеневіч (нар. 1938), польскі гісторык * [[Лешак Кеневіч]] (нар. 1959), польскі гісторык * [[Тадэвуш Кеневіч]] (нар. 1989), польскі [[фатаграфія|фатограф]], [[кінарэжысёр]], [[Відэакліп|кліпмэйкер]], [[кампазітар]] <gallery perrow="5"> File:Hieronim Kieniewicz (1796-1884) - mazyrski harunzhy.jpg|thumb|[[Геранім Кеневіч (1796—1884)|Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884), мазырскі павятовы харунжы. Мастак Ядвіга Кеневіч File:Фелікс Кеневіч.jpg|thumb|[[Фелікс Кеневіч|Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863), алейны партрэт. Мастак Ядвіга Кеневіч File:Геранім Уладзіслаў Кеневіч.jpg|thumb|[[Геранім Уладзіслаў Кеневіч]] (1834—1864) File:Геранім Уладзіслаў Кеневіч (1834—1864).jpg|thumb|[[Геранім Уладзіслаў Кеневіч]] (1834—1864) File:Napoleon Jelenski i Hieronim Kieniewicz.jpg|thumb|[[Геранім Уладзіслаў Кеневіч]] (справа) і [[Напалеон Феліксавіч Яленскі]] (1810—1883), маянткоўцы [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] File:Hieronim Kieniewicz (1830-1911) - painter J-H Schramm.jpg|thumb|[[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранім Геранімавіч Кеневіч]] (1830—1911). Мастак Ё. Шрам File:Hieronim Kieniewicz.png|thumb|[[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранім Геранімавіч Кеневіч]] (1830—1911) Daraševičy, Jadviha Horvat, Hieranim Kianievič. Дарашэвічы, Ядвіга Горват, Геранім Кяневіч (W. Rendel, 14.11.1907).jpg|thumb|[[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранім Геранімавіч Кеневіч]] (1830—1911) са сваёй жонкай Ядвігай з роду [[Горваты|Горватаў]] у [[Дарашэвіцкая сядзіба|сядзібным доме ў Дарашэвічах]] File:Daraševičy, Kianievič. Дарашэвічы, Кяневіч (W. Rendel, 14.11.1907).jpg|thumb|[[Геранім Кеневіч (1867—1925)]] стаіць другім справа з жонкай Адэляй; [[Антон Геранімавіч Кеневіч|Антон Кеневіч]] (1877—1960) сядзіць першым справа, за ім жонка Магдалена Грабоўская; [[Геранім Кеневіч (1830—1911)]] сядзіць трэцім справа — па правую руку жонка Ядвіга [[Горваты|Горват]]; [[Ваўрынец Путкамер]] (1859—1923) стаіць другім злева, перад ім сядзіць жонка Сафія Кеневіч. [[Сядзіба Кеневічаў (Дарашэвічы)|Сядзіба Дарашэвічы]], 14 лістапада 1907 г. File:Hieronim Kieniewicz (1867-1925) - Tygodnik Ilustrowany-1918 AD.jpg|thumb|[[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Геранімавіч Кеневіч]] (1867—1925). Фота каля 1917 г. File:Sofia Kieniewicz - born 1865 AD.jpg|thumb|Сафія Геранімаўна Кеневіч, жонка [[Ваўрынец Путкамер|Ваўрынца Путкамера]] (1859—1923) File:Jadwiga (Kieniewicz) Lubanskaya - Loshytsa manor - before 1905 AD.jpg|thumb|Ядвіга [[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранімаўна Кеневіч]], жонка [[Яўстах Любанскі|Яўстаха Любанскага]] (1859—пасля 1913) File:Bolesław Kieniewicz (before 1946).jpg|thumb|[[Баляслаў Альбінавіч Кеневіч]] (1907—1969), савецкі і польскі военачальнік, генерал-лейтэнант Савецкай арміі, генерал дывізіі Войска Польскага File:Stefan Kieniewicz (-1983).jpg|thumb|[[Стэфан Кеневіч]] (1907—1992), польскі гісторык File:Jan Kieniewicz.jpg|thumb|[[Ян Кеневіч]] (нар. 1938), польскі гісторык </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * [[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|''Анішчанка, Я.К.'']] Збор твораў : у 6 т. / Я.К. Анішчанка. — Мінск : Выд. В. Хурсік, 2004–2010. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — 2008. — 532 с. * ''Луговцова, С.Л.'' Судьба арестованного по делу Ш. Конарского: Ян Рудзиевский / С.Л. Луговцова // Европа: актуальные проблемы этнокультуры : материалы IV Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 22 апр. 2013 г. / Бел. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. В.В. Тугай (отв. ред.) [и др.]. — Минск : БГПУ, 2013. — С. 188—190. * Малы гербоўнік наваградзкай шляхты / Склад. [[Сяргей Аляксандравіч Рыбчонак|С.А. Рыбчонак]]. — Мінск : БелНДІДАС, 1997. — 161 с. * [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|''Матвейчык, Д.Ч.'']] Удзельнікі паўстання 1863―1864 гадоў: біяграфічны слоўнік: (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) / Д.Ч. Матвейчык. — Мінск : Беларусь, 2016. — 734 с. * ''Раюк, А.Р.'' Вакантнасць пасады маршалка Мазырскага павета Мінскай губерні ў першай палове XIX ст. / А.Р. Раюк // Европа: актуальные проблемы этнокультуры : материалы IV Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 22 апр. 2013 г. / Бел. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. [[Уладзімір Васільевіч Тугай|В.В. Тугай]] (отв. ред.) [и др.]. — Минск : БГПУ, 2013. — С. 194—196. * ''Раюк, А.Р.'' Лёс і погляды мінскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1863–1877) Яўстаха Прушынскага на этнаканфесіянальную сітуацыю ў Беларусі / А.Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. артыкулаў. — Мінск : Бел. навука, 2022. — Вып. 1. — С. 79—89. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — 700 с. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}} * [[Раман Афтаназы|''Aftanazy, R.'']] Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. * ''Boniecki, А.'' Herbarz polski. T.X. — W-wa. 1907. * [[Стэфан Кеневіч|''Kieniewicz, S.'']] Dereszewicze. 1863 / S. Kieniewicz. — Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lodź : Ossolineum, 1986. — 192 s. * [[Антоній Геранімавіч Кеневіч|''Kieniewicz, A.'']] Nad Prypecią dawno temu… Wspomnienia zamierzchłej przeszłości / A. Kieniewicz. – Wrocław etc. : Ossolineum, 1989. — 558 s. * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Pomiędzy caratem a snem o Rzeczypospolitej: Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich w guberniach zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego w latach 1855–1862 / D. Szpoper. – Gdańsk : Wyd-wo Uniwersytetu Gdańskiego, 2003. — 624 s. * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * ''Urbański, A.'' Memento kresowe / A. Urbański. — Warszawa : Drukarnia St. Niemiry syn i S-ka, 1929. — 156 s. * ''Żołtowska, J.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/011b/Zółtowska_J._Inne_czasy,_inni_ludzie.html Inne czasy i inni ludzie] / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://ctv.by/iskrennyaya-lyubov-lyubanskogo-kak-pogibla-pani-yadviga-i-pochemu-u-nih-ne-bylo-detey-legendy?page=2 Легенды Лошицкой усадьбы: «Если она приближается к вам, значит, ваша любовь искренняя и стоит как можно быстрее пожениться»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.ctv.by/redkoe-foto-yadvigi-lyubanskoy-znamenitogo-loshickogo-privideniya Редкое фото Ядвиги Любанской – знаменитого лошицкого привидения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200117144245/http://www.ctv.by/redkoe-foto-yadvigi-lyubanskoy-znamenitogo-loshickogo-privideniya |date=17 студзеня 2020 }} * [https://www.sejm-wielki.pl/s/?m=N;v=kieniewicz+h.+rawicz Kieniewicz h. Rawicz] // sejm-wielki.pl * [https://polesie.org/1715/wspomnienia-z-podrozy-sentymentalnej-leszka-kieniewicza/ Wspomnienia z podróży sentymentalnej Leszka Kieniewicza] // Echa Polesia. — 2014. — №2. — С. 24—26. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кеневічы| ]] qapkswbpmushh1fkvsaa98hyieah2vr 4 728988 5160962 5158306 2026-07-04T14:51:27Z Einimi 47445 /* */ новая тэма 5160962 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым тады прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпежый інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> 7e5zu2sa85c10onak1b9xa8m0xlii42 5160963 5160962 2026-07-04T14:53:28Z Einimi 47445 /* Сцяг Беларусі */ 5160963 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> 1jmdfkdpithixjjng35q5t4myaneroe 5160964 5160963 2026-07-04T14:55:13Z Einimi 47445 /* Сцяг Беларусі */ 5160964 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> 07pa8cfjmsfhyfrt1mym6feaidfd6du 2 730234 5160983 5149410 2026-07-04T16:19:36Z Siarhei V 122587 5160983 wikitext text/x-wiki '''Выбраны уклад''' '''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] | [[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»]] ⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] | [[Анатоль Давыдавіч Зімон]] | [[Гадусол]] 🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]] 📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] 📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] | [[LookByMedia]] ⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]] {| | |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}} |{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}} |- | |{{Userbox | border-c = #191970 | border-s = 1 | id-c = #000000 | id-s = 14 | id-fc = black | info-c = #000000 | info-s = 8 | info-fc = #FFFFFF | id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] | info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} | float = left }} |{{userbox | border-c = #000000 | id = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]] | id-c = #FFFFFF | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = {{{5|{{{id-s|14}}}}}} | info = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''. | info-c = #FFFFFF | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} }} |- | |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |{{Userbox/занадта мала}} |- | |{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}} |{{userbox | border-c = #C8A2C8 | id = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]] | id-c = #FFFFFF | info = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].''' | info-c = white | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | info-op = text-align:center; | usercategory = <includeonly>Wikipedians interested in philosophy</includeonly> | nocat = {{{nocat|}}} }} |- | |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |{{Userbox | border-c = #000000 | id = [[File:Von Koch curve.gif|60px]] | id-c = #ffffff | info = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]]. | info-c = #ffffff | info-fc = #000000 | info-s = 8 | info-a = center }} |- | |{{userbox | border-c = #0000CD | id1 = [[File:Sciences exactes.svg|40px]] | id1-c = #03F | id2 = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]] | id2-c = #03F | info = Гэты удзельнік цікавіцца <br>'''[[Навука|<span style="color:lightgreen;">навукай</span>]]'''. | info-a = center | info-c = #03F | info-fc = white }} |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |- | | | |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]] [[Катэгорыя:User be]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]] 5xbe658nfip7ksnj7ads5ufs2jppth9 0 731357 5161192 4764115 2026-07-05T10:43:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161192 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Курт Розенвінкель''' (нар. [[28 кастрычніка]] [[1970]]) — амерыканскі [[Джаз|джазавы]] [[гітарыст]], клавішнік, [[кампазітар]], бэндлідэр, прадзюсер, педагог і ўладальнік гуказапісвальнага лэйбла. == Біяграфія і творчая дзейнасць == Курт Розенвінкель нарадзіўся ў Філадэльфіі 28 кастрычніка 1970 года. Ён наведваў Філадэльфійскую сярэднюю школу творчых і выканальніцкіх мастацтваў. Розенвінкель адвучыўся два з паловай гады ў музычным каледжы Берклі, пасля чаго на трэцім курсе аправіўся ў тур з Гэры Бертанам, тагачасным дэканам школы. Пасля пераезду ў Бруклін ён пачаў выступаць з Human Feel, Electric Bebop Band Пола Моціана, <ref name="Berendt">{{Cite book|last1=Berendt|first1=Joachim-Ernst|last2=Huesmann|first2=Gunther|title=The Jazz Book: From Ragtime to the 21st Century|url=https://archive.org/details/jazzbookfromragt0000bere_w6k7|date=2009|publisher=Lawrence Hill Books|location=Chicago, Illinois|isbn=978-1-55652820-0|page=[https://archive.org/details/jazzbookfromragt0000bere_w6k7/page/432 432]|edition=7}}</ref> Джо Хендэрсанам і the Brian Blade Fellowship. У 1995 годзе Розенвінкель атрымаў кампазітарскую прэмію Нацыянальнага фонду мастацтваў і падпісаў кантракт з гуказапісвальным лэйблам Verve. З таго часу ён граў і запісваў музыку як лідэр і сайдмэн з Маркам Тэрнерам, Брэдам Мельдаў, Джоэлам Фрамам і Браянам Блэйдам. Розенвінкель супрацоўнічаў з Q-Tip; яны сумесна прадзюсіравалі пяты студыйны альбом Курта ''Heartcore'', які ўключае басіста Бэна Стрыта, бубнача Джэфа Баларда і саксафаніста Марка Тэрнера. Ён запісваў гітару для альбомаў Q-Tip ''The Renaissance'' і ''Kamaal/The Abstract''. [[Файл:Kurt_Rosenwinkel_peforming_in_April_2010.jpg|міні|злева|Розенвінкель ў красавіку 2010 года.]] У 2008 годзе быў выпушчаны альбом ''The Remedy'', запісаны з саксафаністам Маркам Тэрнерам, піяністам Ааронам Голдбергам, басістам Джо Марцінам і бубначом Эрыкам Харландам. 10 лістапада 2009 года Курт выпусціў альбом у фармаце трыа ''Standards Trio: Reflections'' з басістам Эрыкам Рэвісам і бубначом Эрыкам Харландам. 7 верасня 2010 года быў выпушчаны ''Kurt Rosenwinkel &amp;amp; OJM: Our Secret World'' разам з OJM біг-бэндам з Порту, Партугалія. Яго альбом ''Star of Jupiter'' быў запісаны з піяністам Ааронам Парксам, басістам Эрыкам Рэвісам і бубначом Джасцінам Фолкнерам. <ref>{{Cite web|last=Kelman|first=John|title=Kurt Rosenwinkel: Star of Jupiter|url=http://www.allaboutjazz.com/php/article.php?id=43478|website=Allaboutjazz.com}}</ref> Ён выкладае ў Hochschule für Musik Hanns Eisler. У 2016 годзе Розенвінкель заснаваў незалежны музычны лэйбл Heartcore Records і пачаў прадзюсерскую дзейнасць. Ён самастойна спрадзюсіраваў свой адзінаццаты альбом, ''Caipi'', і ўдзельнічаў у якасці прадзюсара і гітарыста ў рэлізе альбома ''Vox'' бразільскага мультыінструменталіста Пэдра Марціна ў 2019 годзе. == Стыль == Уплыў на выканаўчы стіль Розенвінкеля аказалі Джон Колтрэйн, Бэд Паўэл, [[Дэвід Боўі]], Джо Хэндэрсан, Чарлі Паркер, Кіт Джарэт, Пэт Мэціні, Алан Холдсварт, Тал Фарлоў, Джордж Ван Эпса, Біл Фрысэл, Джон Скофілд, Алекс Лайфсан і [[Skylee Jeffrey|Скайлі Джэфры]].<ref>{{Cite web|last=Panken|first=Ted|title=IN CONVERSATION WITH KURT ROSENWINKEL|url=http://www.jazz.com/features-and-interviews/2008/10/17/in-conversation-with-kurt-rosenwinkel|website=Jazz.com|subtitle=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927143732/http://www.jazz.com/features-and-interviews/2008/10/17/in-conversation-with-kurt-rosenwinkel|archive-date=27 September 2013|accessdate=5 лютага 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081020011744/http://www.jazz.com/features-and-interviews/2008/10/17/in-conversation-with-kurt-rosenwinkel|archivedate=20 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref> ''The Jazz Book'' называе Розенвінкеля «кампазітарам-празорцам, які валодае бясконца чулым спосабам накладання электронных гукаў, запазычаных з эмбіенту, даба і драм-н-бэйса, і разумнага маніпулявання імі».<ref name="Berendt"/><ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kurtrosenwinkel.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.stateofmindmusic.com/?entry=319 Стан душы — Размова з Куртам Розенвінкелем — 2008] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230205170411/http://www.stateofmindmusic.com/?entry=319 |date=5 лютага 2023 }} * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89272916 Артыкулы Курта Розенвінкеля на NPR Music] * [https://jazzfuel.com/interview-kurt-rosenwinkel/ Jazzfuel — Інтэрв’ю з Куртам Розенвінкелем — 2017] {{ізаляваны артыкул|date=2023-02-06}} {{DEFAULTSORT:Розенвінкель Курт}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Verve Records]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] m6pzv0mbjpvt1jdx25atw72o8zxudi1 0 734636 5161051 5111625 2026-07-05T00:29:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161051 wikitext text/x-wiki {{Main|Банкаўскі крызіс (2023)}} [[Файл:3003_Tasman_Drive.jpg|thumb|300px| Штаб-кватэра Silicon Valley Bank у Санта-Клары, Каліфорнія.]] [[10 сакавіка]] [[2023]] года банк {{нп3|Silicon Valley Bank||en|Silicon Valley Bank}} (SVB) зачыніўся пасля [[банкруцтва]]. Гэта найбуйнейшае банкаўскае банкруцтва з часоў крызісу [[2008]] года і другое па велічыні ў [[Гісторыя ЗША|гісторыі ЗША]]<ref>{{Cite web|url=https://nytimes.com/2023/03/10/business/silicon-valley-bank-stock.html|title=Silicon Valley Bank Fails After Run by Venture Capital Customers|date=March 10, 2023|work=[[The New York Times]]}}</ref>. == Перадгісторыя == SVB быў камерцыйным банкам, заснаваным у [[1983]] годзе са штаб-кватэрай у [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клары]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Да свайго краху быў 16-м па велічыні банкам у [[ЗША]]<ref name="APNewsInfo">{{Cite web |url=https://apnews.com/article/svb-fed-bonds-rates-banks-inflation-a24b28b3caeede91c76cd120aa9b7966 |title=Silicon Valley Bank is seized by US after historic failure |date=March 10, 2023 |last=Sweet |first=Ken |agency=[[Associated Press]] |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. Яго кліентамі былі кампаніі [[Airbnb]], [[Cisco]], {{нп3|Fitbit||en|Fitbit}}, [[Pinterest]] і [[Square, Inc|Block, Inc]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/silicon-valley-bank-collapse-news-updates-rcna74384 |title=Silicon Valley Bank shutdown: How it happened and what comes next |date=March 10, 2023 |last=Wile |first=Rob |work=NBC News |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. У канцы 2010-х, калі [[стартап]]ы ў [[Крамянёвая даліна|Крамянёвай даліне]] пачалі дасягаць поспеху, SVB пачаў браць [[Аблігацыя|аблігацыі]] і захоўваў невялікую суму дэпазітаў. У адказ на ўсплёск [[Інфляцыя|інфляцыі]] {{нп3|Федэральная рэзервовая сістэма||en|Federal Reserve}} пачала павялічваць працэнтныя стаўкі, што прывяло да скарачэння фінансавання стартапаў<ref name="NYTimesBackground">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2023/03/10/business/svb-silicon-valley-bank-explainer.html |title=Silicon Valley Bank Collapse: What We Know |date=March 10, 2023 |last=Giang |first=Vivian |work=[[The New York Times]] |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. Тыя ў сваю чаргу пачалі выводзіць сродкі, якія захоўваліся ў банку, што прывяло да недахопу капіталу. Каб кампенсаваць гэта, SVB прадаў аблігацыі са стратай у 1,8 мільярда [[Долар ЗША|долараў ЗША]]<ref name=":1">{{Cite news |last1=Son |first1=Hough |last2=Goswami |first2=Rohan |last3=Vanian |first3=Jonathan |date=March 10, 2023 |title=Here's how the second-biggest bank collapse in U.S. history happened in just 48 hours |work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2023/03/10/silicon-valley-bank-collapse-how-it-happened.html |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. == Ход падзей == За 2 тыдні да банкруцтва дырэктар SVB Грэгары Бекер ({{lang-en|Greg Becker}}) прадаў свае акцыі на 3,57 млн долараў<ref>[https://archive.today/20230311041154/https://www.dailymail.co.uk/news/article-11846085/CEO-Silicon-Valley-Bank-sold-3-57-million-stock-dramatic-collapse.html CEO of Silicon Valley Bank sold $3.57 million of stock before its dramatic collapse] | Daily Mail Online</ref>. За тыдзень да краху агенцтва {{нп3|Moody's Investors Service||en|Moody's Investors Service}} паведаміла SVB Financial, холдынгавай кампаніі банка, што яму пагражае паніжэнне крэдытнага рэйтынгу. [[8 сакавіка]] 2023 года прадстаўнікі SVB абвясцілі, што банк прадаў 21 міліард долараў сваіх інвестыцый, пазычыўшы яшчэ 15, і правёў экстранны продаж сваіх акцый. Аднак рэйтынг, нягледзячы на прынятыя крокі, усё ж такі быў паніжаны<ref name="unthinkable_bloomberg">{{Cite news|title=SVB Spectacularly Fails After Unthinkable Heresy Becomes Reality|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-10/svb-spectacularly-fails-after-unthinkable-heresy-becomes-reality|date=March 10, 2023}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Moody's downgrades SVB Financial (senior unsecured to Baa1 from A3); outlook negative|url=https://www.moodys.com/research/Moodys-downgrades-SVB-Financial-senior-unsecured-to-Baa1-from-A3--PR_474590|date=March 8, 2023}}</ref>. Акрамя таго, інвестары некаторых кампаній венчурнага капіталу, у тым ліку {{нп3|Фонд заснавальнікаў||en|Founders Fund}} {{нп3|Пітэр Ціль|Пітэра Ціля|en|Peter Thiel}}<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-09/founders-fund-advises-companies-to-withdraw-money-from-svb|title=Peter Thiel's Founders Fund Advises Companies to Withdraw Money From SVB|date=March 9, 2023|work=Bloomberg News}}</ref>, заклікалі стартапы забраць свае дэпазіты з банка. Кліенты знялі 42 міліарда, пакінуўшы банку адмоўнае сальда ў 958 мільёнаў<ref name="DFPI order">{{Cite web|title=In re Silicon Valley Bank: Order taking possession of property and business|url=https://dfpi.ca.gov/wp-content/uploads/sites/337/2023/03/DFPI-Orders-Silicon-Valley-Bank-03102023.pdf|date=March 10, 2023|access-date=11 сакавіка 2023|archive-date=10 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310222622/https://dfpi.ca.gov/wp-content/uploads/sites/337/2023/03/DFPI-Orders-Silicon-Valley-Bank-03102023.pdf|url-status=dead}}</ref>. У адказ цана акцый кампаніі ўпала<ref name="NYTimesInstability">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/03/09/business/silicon-valley-bank-investors-worry.html|title=Silicon Valley Bank's Financial Stability Worries Investors|date=March 8, 2023|work=[[The New York Times]]}}</ref>. Да 10 сакавіка акцыі SVB упалі амаль на 70 %, перш чым таргі былі цалкам спынены<ref name="BloombergAssess">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-10/us-regulators-descend-on-silicon-valley-bank-to-assess-finances|title=US Regulators Descend on Silicon Valley Bank to Assess Its Finances|date=March 10, 2023|work=Bloomberg News}}</ref>. Раніцай 10 сакавіка агенты Федэральнай рэзервовай сістэмы і {{нп3|Федэральная карпарацыя страхавання ўкладаў (ЗША)|Федэральнай карпарацыі страхавання ўкладаў|en|Federal Deposit Insurance Corporation}} (FDIC) прыбылі ў офісы SVB для ацэнкі фінансаў кампаніі<ref name="BloombergAssess"/>. Праз некалькі гадзін Дэпартамент фінансавай абароны і інавацый Каліфорніі (DFPI) выдаў загад аб завалоданні арганізацыяй<ref name="DFPI order"/> і прызначыў FDIC атрымальнікам<ref name="DFPI PR">{{Cite press release|date=March 10, 2023|title=California Financial Regulator Takes Possession of Silicon Valley Bank|url=https://dfpi.ca.gov/2023/03/10/california-financial-regulator-takes-possession-of-silicon-valley-bank/|access-date=11 сакавіка 2023|archive-date=10 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310165147/https://dfpi.ca.gov/2023/03/10/california-financial-regulator-takes-possession-of-silicon-valley-bank/|url-status=dead}}</ref><ref name="CNNInfo">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/03/10/investing/svb-bank/index.html|title=Silicon Valley Bank collapses after failing to raise capital|date=March 10, 2023}}</ref>. FDIC адказала стварэннем нацыянальнага банка страхавання дэпазітаў, які прызначаны замест збанкрутаванай установы<ref name="FDIC PR">{{Cite press release|title=FDIC Creates a Deposit Insurance National Bank of Santa Clara to Protect Insured Depositors of Silicon Valley Bank, Santa Clara, California|date=March 10, 2023|url=https://www.fdic.gov/news/press-releases/2023/pr23016.html}}</ref>. == Наступствы == Крах SVB выклікаў рэакцыю ва ўсім тэхналагічным сектары<ref name="CNNStartups">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/03/10/tech/silicon-valley-bank-tech-panic/index.html|title=Silicon Valley Bank collapse sends tech startups scrambling|date=March 10, 2023|work=[[CNN]]}}</ref>. У заяве Камісіі па каштоўных паперах і біржам (SEC) кампанія струменевага мультымедыя {{нп3|Roku, Inc.||en|Roku, Inc.}} паказала, што каля чвэрці грашовых рэзерваў кампаніі — 487 мільёнаў долараў — належалі SVB<ref name="CNBCRoku">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2023/03/10/roku-says-26percent-cash-reserves-stuck-in-silicon-valley-bank.html|title=Roku says 26% of its cash reserves are stuck in Silicon Valley Bank|date=March 10, 2023|work=CNBC}}</ref>. Сярод іншых кампаній, якія пацярпелі ад краху, — распрацоўшчык відэагульняў {{нп3|Roblox Corporation||en|Roblox Corporation}} і відэахостынг [[Vimeo]]<ref>{{Cite news|date=March 10, 2023|title=Roku Has $487M in Cash at Failed Silicon Valley Bank|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/roku-roblox-silicon-valley-bank-1235348133/}}</ref>. Многія стартапы не змаглі вярнуць грошы, у выніку чаго кампаніі бралі крэдыты, каб выдаць зарплату супрацоўнікам<ref name=":0">{{Cite news|date=March 10, 2023|title=Silicon Valley Bank's Collapse Causes Start-Up Chaos|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2023/03/10/technology/silicon-valley-bank-fallout.html}}</ref>. {{нп3|Circle||en|Circle (company)}}, эмітэнт {{нп3|USD Coin||en|USD Coin}} (USDC), пацвердзіў, што банк SVB з’яўляўся адным з шасці банкаўскіх партнёраў, якія выкарыстоўваліся кампаніяй для кіравання сваімі грашовымі рэзервамі<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2023/03/10/uncertainty-stands-around-multi-billion-usdc-empire-as-issuer-circle-held-reserves-at-silicon-valley-bank/|title=Uncertainty stands around multibillion USDC empire as issuer Circle held reserves at Silicon Valley Bank|date=March 10, 2023|work=TechCrunch}}</ref>. Медыя-кампанія {{нп3|Vox Media||en|Vox Media}} таксама мела «значную канцэнтрацыю наяўных грошай» у SVB<ref name=":0" />. Y Combinator (інавацыйная праграма, якая запусціла некалькі найбуйнейшых стартапаў у свеце) заявіла, што ў сувязі з банкруцтвам парадку 30 % яе праектаў-выпускнікоў аб’явілі аб затрымцы выплат супрацоўнікам на бліжэйшыя 30 дзён<ref>[https://techau.com.au/y-combinator-ceo-says-the-svb-collapse-will-leave-30-of-their-graduates-unable-to-meet-payroll-in-30-days/ Y Combinator CEO says the SVB collapse will leave 30 % of their graduates unable to meet payroll in 30 days]</ref>. У сувязі з крахам узнікла заклапочанасць адносна стабільнасці іншых банкаў, у тым ліку {{нп3|First Republic Bank||en|First Republic Bank}} і {{нп3|Western Alliance Bancorporation||en|Western Alliance Bancorporation}}<ref>{{Cite news|last=Weil|first=Jonathan|title=First Republic Hit by Silicon Valley Bank Failure|url=https://www.wsj.com/articles/first-republic-hit-by-svb-failure-7431495e|work=The Wall Street Journal|date=March 10, 2023}}</ref>. Акцыі абедзвюх кампаній упалі пасля аб’явы аб роспуску SVB<ref name="ReutersPeers">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/finance/first-republic-western-alliance-calm-contagion-worries-svb-meltdown-2023-03-10/|title=First Republic, Western Alliance seek to calm contagion worries from SVB meltdown|date=March 10, 2023|last=Yasmin|first=Mehnaz|work=[[Reuters]]}}</ref>. Акрамя таго, цана акцый банкаў ЗША за два дні страціла агулам 100 млрд долараў, а акцыі еўрапейскіх банкаў страцілі 50<ref name="reuters_fwj">{{Cite news|last=French|first=David|date=March 10, 2023|title=Silicon Valley Bank is largest failure since financial crisis, billions stranded|url=https://www.reuters.com/business/finance/global-markets-banks-wrapup-1-2023-03-10/}}</ref>. Ізраільскія венчурныя фонды правялі экстранную нараду аб дапамозе айчынным стартапам, на мяжы спусташэння каля 500 кампаній<ref>[https://www.jewishpress.com/news/israel/silicon-valley-bank-tanked-dragging-down-500-israeli-startups/2023/03/10/ Silicon Valley Bank Tanked, Dragging Down 500 Israeli Startups] / March 10, 2023 | JewishPress.com</ref>. == Ацэнкі == Некаторыя банкаўскія эксперты лічылі, што іншыя банкі здольны заставацца стабільнымі<ref>{{Cite news|last=Lynch|first=David J.|title=Silicon Valley Bank failure raises fear of broader financial contagion|work=[[The Washington Post]]|date=March 10, 2023|url=https://www.washingtonpost.com/us-policy/2023/03/10/silicon-valley-bank-failure-financial-industry/}}</ref>. На іх думку, крах SVB наўрад ці створыць рызыку для фінансавай сістэмы ЗША<ref>{{Cite magazine |last = Daniel |first = Will |date = March 10, 2023 |title = SVB's collapse could lead to 'contagion' among regional banks—but experts say it's not a systemic risk to the entire financial system |url = https://fortune.com/2023/03/10/silicon-valey-bank-collapse-contagion-regional-banks-and-venture-capital-not-financial-system/ |magazine = Fortune |access-date = March 11, 2023 |archive-date = March 11, 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230311002619/https://fortune.com/2023/03/10/silicon-valey-bank-collapse-contagion-regional-banks-and-venture-capital-not-financial-system/ |url-status = live }}</ref>. Аднак паводле фінансавага аналітыка Дзмітрыя Галубоўскага, у ЗША пачаўся банкаўскі крызіс<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5873502 Проблемы Silicon Valley Bank расширяют географию] — Коммерсантъ</ref>. == Рэакцыя ўладаў == [[11 сакавіка]] [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] абмеркаваў крах з губернатарам Каліфорніі [[Гэвін Ньюсам|Гэвінам Ньюсамам]]<ref name="Politico Wu">{{cite news|title=Congressional briefing on Silicon Valley Bank failure postponed|first1=Nicholas|last1=Wu|first2=Sarah|last2=Ferris|work=Politico|location=Arlington County, Virginia|date=March 11, 2023|access-date=March 11, 2023|url=https://www.politico.com/news/2023/03/11/california-congress-silicon-valley-bank-failure-00086656}}</ref>. Эканамічны саветнік Белага дома {{нп3|Сесілія Роўз||en|Cecilia Rouse}} выказала ўпэўненасць ва ўстойлівасці банкаўскай сістэмы<ref>[https://www.washingtonpost.com/us-policy/2023/03/11/silicon-valley-bank-bailout-washington/ «Bailout talk roils Washington after Silicon Valley Bank’s collapse». The Washington Post. Washington, D.C. Retrieved March 11, 2023.]</ref>. [[Прэм’ер-міністр Ізраіля]] [[Біньямін Нетаньяху]] паабяцаў зрабіць крокі, каб дапамагчы ізраільскім тэхналагічным кампаніям пераадолець крызіс<ref>{{cite news|title=After SVB collapse, Netanyahu pledges steps to help Israeli tech firms ‘if needed’|work=[[The Times of Israel]]|location=Jerusalem|date=March 11, 2023|access-date=March 11, 2023| url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/after-svb-collapse-netanyahu-pledges-steps-to-help-israeli-tech-firms-if-needed/}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Каліфорніі]] [[Катэгорыя:2023 год у эканоміцы]] [[Катэгорыя:Банкі]] [[Катэгорыя:Банкруцтва]] [[Катэгорыя:Крамянёвая даліна]] [[Катэгорыя:Сакавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 сакавіка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] lz3ikjiqfi5rsjpetg3la1uluorg12y 0 737158 5161073 5021209 2026-07-05T04:23:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161073 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} '''Крысціна Ціхаводава''' (нар. {{ДН|24|5|2002}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючая]]. Выступала ў [[Жаночая зборная Беларусі па міні-футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі па міні-футболе]]<ref>{{Cite web |url=https://mini-football.by/posts/1078168 |title=Женская сборная Беларуси сегодня отправится на отборочный турнир ЧЕ-2023 в Португалию |access-date=12 красавіка 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417074348/https://mini-football.by/posts/1078168 |url-status=dead }}</ref>. == Клубная кар’ера == Выхаванка клуба «[[ЖФК Мінск|Мінск]]», першым трэнерам быў [[Юрый Веніямінавіч Расолька]]<ref>{{Cite web |url=https://old.dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/45324 |title=Крысціна Ціхаводава |access-date=12 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230412075426/https://old.dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/45324 |archivedate=12 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. У студзені 2023 года падпісала кантракт з [[перм]]скай «Зоркай-2005»<ref>[https://by.tribuna.com/be/football/1112948714-dve-belaruski-pereshli-vpermskuyu-zvezdu/ Дзве беларускі перайшлі ў пермскую «Зорку-2005»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://fcminsk.by/player/kristina-tihovodova/ Кристина Тиховодова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230412080925/https://fcminsk.by/player/kristina-tihovodova/ |date=12 красавіка 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ціхаводава Крысціна}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дынама-БДУФК]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Зорка-2005 Перм]] taq0mg24dosbe305cw2lrjjb2cfqbvo 0 741116 5161180 4739618 2026-07-05T09:56:45Z DenisBorum 139498 дапаўненне, абнаўленне звестак 5161180 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Oodji''' — расійская кампанія, якая кіруе сеткай крам моладзевага адзення. == Гісторыя == Гісторыя кампаніі пачалася ў 1995 годзе, калі Дзмітрый Гарбузаў сумесна з партнёрам Дзмітрыем Ермаковым адкрылі ў [[Санкт-Пецярбург]]у першы пукт продажу моладзевага адзення. Бізнес пачаў актыўна развівацца, і ў 1998 годзе прадпрымальнікі заснавалі ўласную [[Таварны знак|гандлёвую марку]] пад назвай OGGI (ад {{Lang-it|oggi}} — «сёння»). Першапачаткова ў кампаніі працавалі 20 супрацоўнікаў, якія стваралі калекцыі адзення для маладых жанчын з 600 мадэляў адзення ў год. Вытворчасць ажыццяўлялася на фабрыках Санкт-Пецярбурга. У 1999 годзе кампанія адкрыла першыя 10 крам у [[Масква|Маскве]] і Санкт-Пецярбургу. Да 2002 года сетка крам OGGI аб’ядноўвала 150 аб’ектаў у розных рэгіёнах Расіі. У гэты перыяд пачалі адкрывацца больш буйныя крамы, пашырыўся асартымент калекцый. Вытворчасць была перанесена ў [[Кітай]], што дазволіла знізіць цэны на прадукцыю і павялічыць аўдыторыю брэнда. У 2005 годзе кампанія стварыла ўласную дызайн-студыю ў [[Парыж]]ы і наняла каманду французскіх і расійскіх дызайнераў, дзякуючы чаму дызайн брэнда стаў адпавядаць сусветным модным тэндэнцыям. Да 2008 года OGGI валодала 300 крамамі ў Расіі і пачала выхад на замежныя рынкі. Першыя гандлёвыя кропкі адкрыліся ва [[Украіна|Украіне]], [[Казахстан]]е і [[Беларусь|Беларусі]]. Калі ў 2010 годзе ў кампаніі адбыліся праблемы з рэгістрацыяй гандлёвай маркі OGGI ў еўрапейскіх краінах, было прынята рашэнне перайменаваць брэнд у oodji. У 2011 годзе кампанія адкрыла пад новай назвай фірмовыя буцікі ў [[Польшча|Польшчы]] і [[Чэхія|Чэхіі]] і запусціла лінію адзення для мужчын, асартымент павялічыўся да 5000 мадэляў у год. У лютым 2012 года брэнд запусціў жаночую plus size лінію пад назвай Elegans. У жніўні 2012 года выйшлі лінія абутку oodji shoes і калекцыя адзення і аксесуараў для дзяцей ад 3 да 12 гадоў oodji kids. У 2013 годзе oodji запусціла ўласную [[Інтэрнэт-крама|інтэрнэт-краму]] на платформе «[[1С-Бітрыкс]]». Акрамя прэзентацыі электроннага каталога прадукцыі, сайт быў звязаны з папулярнымі [[Сацыяльная сетка|сацыяльнымі сеткамі]], праз што пакупнікі маглі дзяліцца ўпадабанымі таварамі з сябрамі, што дапамагала прыцягнуць вялікую аўдыторыю. У 2014 годзе кампанія сутыкнулася з фінансавымі цяжкасцямі, выкліканымі [[:ru:Валютный кризис в России (2014—2015)|эканамічным крызісам]]. Выручка скарацілася, што прывяло да скарачэння колькасці магазінаў з 486 да 416 на 1 ліпеня 2015 года. У сярэдзіне 2015 года сетка брэнда налічвала 350 крам у 7 краінах. У канцы таго ж года праз дэвальвацыю рубля oodji прыняла рашэнне згарнуць дзейнасць ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і закрыла 16 крам у Польшчы, Чэхіі і [[Славенія|Славеніі]]. У 2016 годзе калекцыі брэнда сталі даступнымі для пакупнікоў Германіі, Англіі, Францыі, Італіі і Іспаніі на платформе Amazon. У 2017 годзе асартымент [[Рознічны гандаль|рытэйлера]] быў пашыраны да 7000 мадэляў. У 2018 годзе oodji праз платформу Amazon выйшла на рынак [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У 2024 годзе oodji прадстаўлена ў больш чым 400 крамах у 9 краінах<ref>[https://profashion.ru/guide/oodji/ OODJI]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-13}} [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі Расіі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Вытворцы адзення і абутку]] dwfmwk7js5k1llxrrn9wxthm7htns5r 0 744184 5160997 5147590 2026-07-04T18:11:35Z ~2026-38258-69 170699 /* */ 5160997 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Locator kota banjarmasin.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1526]] |ліквідавана = [[1860]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1526 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] 2ab0u3wwah1u7jf1vihd2pf8vrkgrvy 5160998 5160997 2026-07-04T18:13:21Z ~2026-38258-69 170699 /* */ 5160998 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1526]] |ліквідавана = [[1860]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1520 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] 9oy7pttiw3lx739kadrhvnr8imxsbfh 5160999 5160998 2026-07-04T18:15:49Z ~2026-38258-69 170699 /* Гісторыя */ 5160999 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1526]] |ліквідавана = [[1860]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1520 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г Якое раней было індуісцкім каралеўствам у 1520 годзе. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] eri0pwuupm8pa4eyecv1ymefjyyfnx8 5161000 5160999 2026-07-04T18:18:38Z ~2026-38258-69 170699 /* Гісторыя */ 5161000 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1526]] |ліквідавана = [[1860]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1520 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] 9oy7pttiw3lx739kadrhvnr8imxsbfh 5161001 5161000 2026-07-04T18:20:08Z ~2026-38258-69 170699 /* */ 5161001 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1526]] |ліквідавана = [[1905]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1526 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] bb8t6z7fkcqsso3g21qqv37vw0e6p5t 0 744371 5160917 4544786 2026-07-04T12:53:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160917 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Кеньях <br /> (''Kenyah Leppo’ Tau'') | image = [[Выява:Pasukan Tari Leleng.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 95300 (2023 г.) | popplace = [[Калімантан]] | langs = кеньях | rels = [[політэізм]], [[хрысціянства]] | related = [[Каян (даякі)|каян]] }} '''Кеньях''' (саманазва ''Kenyah Leppo’ Tau'') — [[даякі|даякскі народ]], карэнныя насельнікі [[Калімантан]]а. Жывуць пераважна ў [[Малайзія|малайзійскім]] штаце [[Саравак]], а таксама ў памежных раёнах [[Інданезійскі Калімантан|інданезійскага Калімантана]]. Агульная колькасць ([[2023]] г.) — 95 300 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12624/ID Mahakam Kenyah in Indonesia]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15372 Kenyah, Western]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12626 Kenyah, Wahau]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15661/MY Tutoh Kenyah in Malaysia]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/14936/MY Sibop Kenyah in Malaysia]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12625 Kenyah, Upper Baram]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12623/ID Kayan River Kenyah in Indonesia]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12622 Kenyah, Kelinyau]</ref>. Кеньях паходзяць з пагорыстай мясцовасці на поўдні Саравака, адкуль у другой палове [[17 стагоддзе|XVII]] ст. былі часткова выціснуты [[ібан]]. Войны з апошнімі прывялі да даволі дысперснага рассялення, так што ў нашы дні вылучаецца каля 40 субэтнічных груп, якія часцяком не кантактуюць адна з іншай. Звычайна яны носяць назвы па найменню [[рака|рэк]], на якіх жывуць. Кеньях здаўна займаюцца падсечным [[земляробства]]м. Вырошчваюць [[рыс]], [[клубень|клубневыя]] культуры, [[тытунь]], [[Гевея|гевею]]. Апрацоўкай рысавых палеткаў займаюцца жанчыны, у той час як збор сока гевеі лічыцца мужчынскім заняткам. Дадатковыя заняткі: [[рыбалоўства]], [[паляванне]] і [[збіральніцтва]]. [[Лес]] мае важнае значэнне ў жыцці абшчын, таму да яго ставяцца ашчадна, ствараюць запаведныя зоны ''tana’ ulen''. Паселішчы засноўваюць на ўзвышшах каля рэк. Кожнае з іх уяўляе 1, радзей 2 доўгія хаціны на па́лях. У хаціне маецца свой стараста, так што пры наяўнасці другой хаціны ў аднаго паселішча можа быць 2 кіраўнікі. У мінулым вышэйшую сацыяльную ступень займалі ваенныя правадыры. Іх улада перадавалася па спадчыне. Большасць [[грамадства]] складалі простыя абшчыннікі. На ніжэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы знаходзіліся [[рабства|рабы]]. У наш час пачэснае становішча правадыроў мае болей [[рытуал]]ьны характар. Нашчадкі рабоў па-ранейшаму маюць абмежаваныя правы ў параўнанні з астатнімі абшчыннікамі. [[Фальклор]] адметны [[міфалогія|міфалагічнымі]] і [[генеалогія|генеалагічнымі]] паданнямі, што перадаюцца ў вершаванай або спеўнай формах. У нашы дні большасць вернікаў спавядае [[хрысціянства]], і традыцыйныя спевы часцяком суправаджаюць набажэнствы. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Kenyah people}} * [https://www.kenyah-sarawak.com Kenyah Lepo Tau, Sarawak Malaysia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230722220255/https://www.kenyah-sarawak.com/ |date=22 ліпеня 2023 }} * [https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kenyah-kayan-kajang Kenyah—Kayan—Kajang] * [https://www.cifor.org/publications/pdf_files/Books/social_science/SocialScience-chapter10-11.pdf Liman Lawai A history of the Kenyah Leppo’ Tau in Kayan Hulu Subdistrict, Apau Kayan] * [https://report.territoriesoflife.org/wp-content/uploads/2021/05/ICCA-Territories-of-Life-2021-Report-Case-Indonesia-ENG.pdf Tana’ ulen] [[Катэгорыя:Даякі]] pi031120tzjt760a7ailv6t0aemmbig 0 745675 5160953 4764313 2026-07-04T14:10:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160953 wikitext text/x-wiki {{Знакамітая жывёла | Імя пры нараджэнні = Дасці | image = | image_size = | caption = | Іншыя імёны = Клептакацяня Дасці | Від = ''[[Кот|Felis catus]]'' | Пол = мужчынскі | Месца нараджэння = [[Сан-Матэа (Каліфорнія)|Сан-Матэа]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] | Дата нараджэння = [[20 сакавіка]] [[2006]] | Дата смерці = [[14 сакавіка]] [[2023]] | Парода = [[сноў-шу]] | Род заняткаў = крадзеж | Гаспадар = Джын Чу<br>Джым Коўлман | Гады актыўнасці = 2008–2023}} '''Клептакацяня Дасці''' ({{lang-en|Dusty the Klepto Kitty}}) — хатні [[кот]] пароды [[сноў-шу]], які праславіўся сваімі «кацінымі крадзяжамі». На момант з’яўлення на [[Позняе шоу з Дэвідам Летэрманам|Познім шоу з Дэвідам Летэрманам]] ({{lang-en|Late Show with David Letterman}}) у лютым 2011 года Дасці ўжо выкраў 16 рукавіц для мыцця аўтамабіляў, 7 губак, 213 кухонных ручнікоў, 7 вяхотак, 5 лазневых ручнікоў, 18 адзінак абутку, 73 шкарпэткі, 100 пальчатак, 1 пару рукавічак, 3 фартухі, 40 мячоў, 4 камплекты бялізны, 1 сабачы нашыйнік, 6 гумовых цацак, 1 коўдру, 3 грэлкі для ног, 2 фрысбі, 1 чахол на клюшку для гольфа, 1 ахоўную маску, 2 сеткаватыя мяшкі, 1 мяшок з паветранымі шарамі, 1 пару піжамных штаноў, 8 купальных касцюмаў і 8 розных прадметаў<ref>{{cite web|last=Летэрман|first=Дэвід|url=https://www.youtube.com/watch?v=rCzP9htc6y4|title=Late Show with David Letterman|publisher=World Wide Pants}}</ref><ref>{{cite magazine|url= http://newsfeed.time.com/2011/06/21/meet-dusty-the-california-cat-burglar-whos-actually-a-cat/|title= Meet Dusty, The California Cat Burglar Who's Actually a Cat|date= 21 чэрвеня 2011|magazine= Time|access-date= 8 жніўня 2023|archive-date= 28 верасня 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230928001351/https://newsfeed.time.com/2011/06/21/meet-dusty-the-california-cat-burglar-whos-actually-a-cat/|url-status= dead}}</ref>. Мянушку «Клептакацяня» Дасці атрымаў пасля таго, як прынёс дадому болей за 600 рэчаў з садоў, дзе ён шпацыраваў па начах. Уладальнікі кажуць, што ягоны рэкорд — 11 прадметаў за паход. Аднойчы Дасці знялі на камеру, калі ён нёс дадому бюстгальтар<ref name=UK>{{cite web|title=Dusty the Klepto Kitty is a one-cat crime wave|url=http://metro.co.uk/2011/02/16/klepto-kitty-dusty-the-cat-guilty-of-crime-spree-including-theft-of-bras-639345/|website=Metro Web UK|publisher=[[Metro (British newspaper)|Metro]]|access-date=4 жніўня 2023|date=16 лютага 2011}}</ref>. == Раннія гады == Дасці нарадзіўся 20 сакавіка 2006 года ў [[Сан-Матэа (Каліфорнія)|Сан-Матэа]] ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Джын Чу і Джым Коўлман узялі яго з прытулку Peninsula Humane Society<ref name=carina>{{cite web|last=Ваўдэнберг|first=Карына|title=Dusty the 'Klepto Kitty' to help Peninsula Humane Society's annual Adopt-a-thon on Saturday|url=http://www.mercurynews.com/ci_18349206|website=[[San Jose Mercury News]]|publisher=San Mateo County Times|access-date=4 жніўня 2023|date=24 чэрвеня 2011}}</ref>. У 2008 годзе гаспадары сноў-шу сталі знаходзіць прадметы хатняга ўжытку, якія ім не належалі, у дзіўных месцах і падазраваць, што ў дом іх прыносіць Дасці<ref name=sfgate>{{cite web|last=Джонс|first=Кэралін|title=Cat steals from everyone in San Mateo neighborhood|url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Cat-steals-from-everyone-in-San-Mateo-neighborhood-2367923.php|website=SFGate|publisher=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=4 жніўня 2023|date=19 чэрвеня 2011}}</ref>. == Вядомасць == Аператарская група [[тэлешоу|шоу]] [[тэлеканал]]а [[Animal Planet]] «[[Котак не любіць не можна (тэлешоу, 2011)|Котак не любіць не можна]]» ({{lang-en|Must Love Cats}}) змагла злавіць Клептакацяня на камеру начного бачання, калі ён прыносіў сваю здабычу<ref name="klepto">{{cite web|title=Klepto's Owners Find Out How He Operates|url=http://abc7news.com/archive/8874860/|publisher=ABC News: San Francisco 7 News|access-date=4 жніўня 2023|last=Лі|first=Вік|date=5 лістапада 2012}}</ref>. 14 лютага 2011 года Вік Лі з [[KGO-TV]] з [[Сан-Францыска]] напісаў гісторыю пра ката<ref>{{cite web|last=Лі|first=Вік|title=Klepto feline gives new meaning to 'cat' burglar|url=http://abclocal.go.com/kgo/story?section=news/local/peninsula&id=7958889|work=KGO-TV San Francisco|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114102249/http://abclocal.go.com/kgo/story?section=news%2Flocal%2Fpeninsula&id=7958889|archive-date=14 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>, а 22 лютага сам Дасці з’явіўся на Познім шоу з Дэвідам Летэрманам<ref>{{cite web|author1=Staff|title=Cat Burglar On Late Night Prowl with Letterman|url=https://www.lifewithcats.tv/cat-burglar-on-late-night-prowl-with-letterman/|website=Live with Cats|access-date=5 жніўня 2023|date=19 чэрвеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230213/https://www.lifewithcats.tv/cat-burglar-on-late-night-prowl-with-letterman/|archive-date=10 жніўня 2023|url-status=dead}}</ref>. == Значэнне для культуры == Дасці браў удзел у шматлікіх грамадскіх мерапрыемствах у раёне [[Сан-Францыска (заліў)|заліва Сан-Францыска]], а яшчэ быў у многіх нацыянальных і міжнародных [[СМІ]]. У траўні 2011 года Клептакацяня стаў галоўнакамандуючым Парада Хатніх Жывёл у [[Рэдвуд-Сіці]], а ў чэрвені Дасці з’явіўся на зборах сродкаў для Peninsula Humane Society, дзе былі выстаўлены на продаж некаторыя непажаданыя рэчы, якія выкраў кот<ref>{{cite web|url=http://abclocal.go.com/kgo/story?section=news/local/peninsula&id=8207456|title="Klepto Cat" to make celebrity appearance|publisher=KGO-TV San Francisco|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717233421/http://abclocal.go.com/kgo/story?section=news%2Flocal%2Fpeninsula&id=8207456|archive-date=17 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 2011 годзе на [[DVD]] выйшаў троххвілінны [[кароткаметражны фільм]] «Klepto Kitty» як бонус да мультфільма «[[Кот у ботах (мультфільм, 2011)|Кот у ботах]]»<ref name=klepto />. Гаспадары Дасці стварылі старонку ў [[Facebook]] і публікавалі фатаграфіі рэчаў, якія кот прыносіў дадому<ref>{{cite web |title=Dusty Klepto Kitty - The REAL One |url=https://www.facebook.com/DustyTheKleptoKitty |website=www.facebook.com |access-date=8 жніўня 2023}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-мемы]] [[Катэгорыя:Каціныя]] i8f9mibe8ut7w8ohcqhyn3gi7cynk3b 0 752949 5161070 4764039 2026-07-05T04:17:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161070 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Новікава}} {{Баскетбаліст |імя = Крысціна Новікава |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |рост = 183 см |вага = |пазіцыя = [[цяжкі форвард]] |драфт = |год драфта = |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |2006—2011|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Магіляўчанка]]| |2011—2012|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]| |2013|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Крысціна Новікава''' (нар. {{ДН|5|1|1992}}, {{МН|Магілёў}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР №5 г. Магілёў<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/4980-v-ob-ektive-mogilev-sdyushor-5-priglashaet-devochek-dlya-zanyatij-basketbolom В ОБЪЕКТИВЕ - МОГИЛЕВ. СДЮШОР №5 ПРИГЛАШАЕТ ДЕВОЧЕК ДЛЯ ЗАНЯТИЙ БАСКЕТБОЛОМ]</ref>. Першы трэнер — Таццяна Барысаўна Краўчанка<ref>{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/2012/spiski2012.pdf |title=ВЫПИСКА из списочного состава национальной команды Республики Беларусь по летним видам спорта на 2012 год (Могилёвская область). Баскетбол. Сборная команда - стажёры. Постоянный состав |access-date=21 лістапада 2023 |archive-date=21 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121102848/https://fst.by/downloads/2012/spiski2012.pdf |url-status=dead }}</ref>. Скончыла [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова]] (2014)<ref>[https://vk.com/krolua Кристина Новикова]</ref>. У жаночым чэмпіянаце Беларусі па баскетболе выступала за «[[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Магіляўчанку]]», «[[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]» і «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіну-РЦАР]]». Выступала за зборныя [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2008) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2010)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA/ |title=Кристина Новикова |access-date=21 лістапада 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231121102846/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA/ |archivedate=21 лістапада 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2006—2010 — [[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Магіляўчанка (Магілёў)]] * 2010—2011 — [[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Барысфен (Магілёў)]] * 2011—2012 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2013 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011|2011]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2011/2012|2011/2012]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Krystsina-Novikava/156835?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/игроки-u/новикова-к/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231121102846/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA/ |date=21 лістапада 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новікава Крысціна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Магіляўчанка»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гарызонта» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Бярэзіны» Барысаў]] p54asrl44mzfkcmsxdf28kfav9jjve2 100 753287 5160974 5160578 2026-07-04T15:50:46Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5160974 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1862—1922)|2026-07-04T09:51:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1939—1946)|2026-07-04T09:19:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходняя чыгунка|2026-07-04T09:08:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пінскі рачны порт|2026-07-04T08:01:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Днепрабугбуд|2026-07-04T07:46:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дар'я Сяргееўна Вярэніч|2026-07-03T23:15:46Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Браніслаў Раманавіч Анцілеўскі|2026-07-03T16:53:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аляксандр Карнаўх|2026-07-03T15:40:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Радзіма (газета)|2026-07-02T20:10:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Падшыпнікавы праезд (Мінск)|2026-07-02T18:47:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|2026-07-02T15:35:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ігар Барысавіч Грэкаў|2026-07-02T10:54:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ігар Пятровіч Логвінаў|2026-07-01T08:03:01Z|null}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5jyartcyh39n2t55fhop98ulfv3za9m 100 763680 5160977 5160032 2026-07-04T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5160977 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} {{Новы артыкул|Дар'я Сяргееўна Вярэніч|2026-07-03T23:15:46Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|2026-06-29T08:37:38Z|~2026-37208-86}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|2026-06-28T09:20:41Z|~2026-37290-08}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jh2nx4jwubl97ma9ex1em82tifhvqax 0 764670 5161025 5152000 2026-07-04T22:39:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161025 wikitext text/x-wiki {{Пераклад Бібліі | назва = Краліцкая Біблія | выява = [[Файл:Kralice.jpg|200пкс|значак|center|Тытульная старонка Краліцкай Бібліі]] | поўная назва = <small>Bible Svatá, aneb všecka Svatá Písma Starého i Nového Zákona, Bible kralická</small> | іншыя назвы = Biblia Kralicka | скарачэнне = Kralicka | мова перакладу = чэшская | публікацыя_СЗ = | публікацыя_НЗ = | публікацыя_цалкам = [[1579]]—[[1593]] | неканон = не ўключаны | аўтар = | крыніца перакладу = іўдзейскія і старажытнагрэчаскія арыгіналы | мова крыніцы = | тып перакладу = | выдавец = | наклад = | канон = пратэстанцкі | спасылка = [http://www.bible.cz/_bible/menu.phtml www.bible.cz] | Рд1:1-3 = <small>Na počátku stvořil Bůh nebe a zemi. Země pak byla nesličná a pustá, a tma byla nad propastí, a Duch Boží vznášel se nad vodami. I řekl Bůh: Buď světlo! I bylo světlo.</small> | Пс1:1-2 = <small>Blahoslavený ten muž, kterýž nechodí po radě bezbožných, a na cestě hříšníků nestojí, a na stolici posměvačů nesedá. Ale v zákoně Hospodinově [jest] líbost jeho, a v zákoně jeho přemýšlí dnem i nocí.</small> | Ян3:16 = <small>Nebo tak Bůh miloval svět, že Syna svého jednorozeného dal, aby každý, kdož věří v něho, nezahynul, ale měl život věčný.</small> | 2Цім3:16-17 = <small> Všelikéť písmo od Boha [jest] vdechnuté, a užitečné k učení, k trestání, k napravování, k správě, kteráž [náleží] k spravedlnosti, Aby byl dokonalý člověk Boží, ke všelikému skutku dobrému hotový.</small> }} '''Кра́ліцкая Бі́блія''' ({{lang-cs|Bible kralická}}) — першы поўны пераклад [[Біблія|Бібліі]] на [[Чэшская мова|чэшскую мову]], выкананы з арыгіналу. Выкананы ў [[Пратэстанцтва|пратэстанцкім]] каноне. == Агульная характарыстыка == Пераклад быў здзейснены [[Чэшскія браты|чэшскімі братамі]] па дабраславенні [[Ян Благаслаў|Яна Благаслава]]. Быў выдадзены ў мясцовасці [[Краліцы]] ў [[Маравія|Маравіі]], адкуль і паходзіць назва перакладу. Першае выданне складалася з шасці тамоў і выйшла ў [[1579]]—[[1593]] гадах. Найбольш папулярным стала трэцяе выданне [[1613]] года, якое да цяперашняга дню стала найбольш распаўсюджанай і ўжыванай версіяй Бібліі на чэшскай мове. == Новая Краліцкая Біблія == {{main|Новая Краліцкая Біблія}} [[Файл:Novy zakon.jpg|250px|thumb|злева|«Новы Запавет Госпада і Збавіцеля нашага, Ісуса Хрыста»]] У [[1994]]—[[2009]] гадах у асяроддзі [[Евангельскія хрысціяне|евангельскіх хрысціян]] быў выкананы новы пераклад Бібліі пад першапачатковай назваю «Новая Краліцкая Біблія». Ён, аднак, не быў заснаваны на традыцыйнай Краліцкай Бібліі, як першапачаткова было запланавана. Гэта стала адною з прычын, па якіх пад канец працы пераклад атрымаў назву «Біблія ў перакладзе XXI стагоддзя». == Спасылкі == * [http://www.bible.cz/_bible/menu.phtml Трэцяе выданне]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130601225731/http://bible.cz/_bible/menu.phtml |date=1 чэрвеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чэшскія пераклады Бібліі]] ti2joi85p7y9iar0a7ros00ph4dkqsf 0 765686 5160910 5021099 2026-07-04T12:44:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160910 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Кенет Эрнест Това''' ({{lang-en|Kenneth Ernest Tovo}}; нар. [[21 сакавіка]] [[1961]]) — [[генерал-лейтэнант]] [[Армія ЗША|арміі ЗША]] ў адстаўцы. Начальнік [[Цэнтральнае камандаванне спецыяльных аперацый ЗША|Цэнтральнага камандавання спецыяльных аперацый]] (2011—2013) і [[Камандаванне спецыяльных аперацый арміі ЗША|камандавання спецыяльных аперацый арміі]] (2015—2018). == Біяграфія == У арміі з 1983 года. Спачатку служыў у 508-м пяхотным палку, потым у 504-м стралковым парашутна-дэсантным. У перыяд з 1987 па 1989 гады прайшоў падрыхтоўку да службы ў спецназе. Залічаны ў 10-ю групу сіл спецыяльнага прызначэння. У час [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]] накіраваны ў [[Турцыя|Турцыю]], з тэрыторыі якой прымаў удзел у асобных місіях [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні»]], а ў пасляваенны перыяд — [[Аперацыя «Provide Comfort»|аперацыі «Provide Comfort»]]. У 1990-я гады падраздзяленне Това было разгорнута ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]]. У пачатку [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] ўдзельнічаў у [[Аперацыя «Молат вікінга»|аперацыі «Молат вікінгаў»]]. Пасля кароткай службы ў штаце [[Камандаванне спецыяльных аперацый ЗША|камандавання спецыяльных аперацый]] і атрымання ступені магістра стратэгічных даследаванняў у [[Ваенны каледж арміі ЗША|Ваенным каледжы арміі ЗША]] Това прызначаны камандзірам 10-й групы спецыяльных сіл. У 2008 годзе заняў пасаду намесніка начальніка [[Камандаванне спецыяльных аперацый ЗША ў Еўропе|камандавання спецыяльных аперацый ЗША ў Еўропе]]<ref>[http://www.ndu.edu/capstone/docUploaded/Europe%20Bios%20ALL.pdf United States Army – Bigadir General Keneth E. Tovo]</ref>. У красавіку 2009 года прызначаны ў [[1-я бранятанкавая дывізія (ЗША)|1-ю бранятанкавую дывізію]]<ref>{{Internetquelle|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=12639|titel=IMMEDIATE RELEASE No. 283-09 - General Officer Announcements|zugriff=2013-03-10}}</ref>. 9 мая 2011 года стаў начальнікам [[Цэнтральнае камандаванне спецыяльных аперацый ЗША|Цэнтральнага камандавання спецыяльных аперацый ЗША]]<ref>{{Internetquelle|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=14481|titel=IMMEDIATE RELEASE No. 390-11 - General Officer Announcements|zugriff=2013-03-10}}</ref>. У студзені 2013 года стаў камандуючым Аб’яднаным пераходным камандаваннем бяспекі ў [[Афганістан]]е і Навучальнай місіяй [[НАТА]] ў Афганістане<ref>{{Internetquelle|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=15788|titel=IMMEDIATE RELEASE No. 043-13 - General Officer Announcements|zugriff=2013-03-10}}</ref>. 18 ліпеня 2013 года прызначаны намеснікам начальніка [[Паўднёвае камандаванне ЗША|Паўднёвага камандавання ЗША]]<ref>{{Internetquelle|url=http://www.defense.gov/Releases/Release.aspx?ReleaseID=16158|titel=IMMEDIATE RELEASE No: 519-13 - General Officer Announcements|zugriff=2015-04-17}}</ref>. З 2015 года ўзначальваў [[Камандаванне спецыяльных аперацый арміі ЗША]]. 8 чэрвеня 2018 года падаў у адстаўку<ref>{{Internetquelle|url=https://www.army.mil/article/151661/usasoc_welcomes_tovo_as_commanding_general|titel=USASOC welcomes Tovo as Commanding General|zugriff=2020-07-26}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://www.army.mil/article/206717/usasoc_farewells_lt_gen_tovo_welcomes_lt_gen_beaudette|titel=USASOC farewells Lt. Gen. Tovo, welcomes Lt. Gen. Beaudette|zugriff=2020-07-26}}</ref>. На «грамадзянцы» разам з жонкай заснаваў кансалтынгавую фірму DOL Enterprises, Inc., кансультуючы па пытаннях стратэгічнага планавання, кіравання рызыкамі і эфектыўнай арганізацыі<ref name="-&quot;defiq&quot;">[https://www.defenceiq.com/events-militaryhelicopter/speakers/lieutenant-general-kenneth-e-tovo-retired Lieutenant General (Retd.) Kenneth E. Tovo]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sosnc.gov/online_services/Search/Business_Registration_profile?Id=14407879 |title=DOL Enterprises, Incorporated |access-date=24 мая 2024 |archive-date=24 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524141126/https://www.sosnc.gov/online_services/Search/Business_Registration_profile?Id=14407879 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == Мае жонку Сюзанну і двух сыноў. Адзін стаў вайскоўцам, другі — настаўнікам<ref name="-&quot;defiq&quot;"/>. == Узнагароды == * [[Медаль «За выдатную службу» (ЗША)|Медаль «За выдатную службу»]] * [[Ордэн «Легіён пашаны»]] * [[Бронзавая зорка (ЗША)|Бронзавая зорка]] == Памяць == Яго імем названа медыцынская клініка ў г. [[Халабія|Халабджа]], [[Ірак]]<ref>{{Internetquelle|url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=53196|titel=On the Ground: New Clinics, Schools, Supplies Improve Life for Iraqis|zugriff=2015-04-17}}</ref>. == Крыніцы == <references> </references> == Спасылкі == * [http://www.southcom.mil/aboutus/Pages/Lieutenant-General-Kenneth-E--Tovo.aspx Kenneth E. Tovo Lieutenant General United States Army Deputy Commander, U.S. Southern Command] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610134041/http://www.southcom.mil/aboutus/Pages/Lieutenant-General-Kenneth-E--Tovo.aspx |date=10 чэрвеня 2015 }} Biografie auf der Internetseite des Southern Command * [http://www.rs.nato.int/about-isaf/leadership/lieutenant-general-ken-tovo.html Lieutenant General Ken Tovo]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160515120709/http://www.rs.nato.int/about-isaf/leadership/lieutenant-general-ken-tovo.html |date=15 мая 2016 }} Biografie auf der Offiziellen Seite für die Operation Resolute Support [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Бронзавай зоркай (ЗША)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Легіён пашаны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Міністэрства абароны ЗША «За выдатную службу»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]][[Катэгорыя:Генералы арміі (ЗША)]] {{вонкавыя спасылкі}} 2nvmxecyc66o2a7m1aucxpb5334qm8n 0 766360 5161041 4781067 2026-07-04T23:48:25Z IshaBarnes 124956 афармленне 5161041 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' — колішні [[касцёл|каталіцкі храм]] у вёсцы [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. == Гісторыя == Драўляны храм пабудаваны ў 1720 годзе па [[Фундацыя|фундацыі]] мясцовага абывацеля Юдзіцкага, было звыш 800 парафіян<ref>[[Zyskar J.]] Nasze košcioty. Archidjecezja Mohylowska. Warszawa, 1913. S. 59—62.</ref>. У канцы XVIII стагоддзя архітэктура храма набыла рысы стылю [[Класіцызм (архітэктура)|класіцызму]]<ref name="КХБ" />. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] не быў скасаваны і прыняў парафіян суседняга закрытага [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёла]] ў вёсцы [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]]. У пачатку XX стагоддзя ксяндзом [[Эдвард Феліксавіч Вайцэховіч|Вайцяховічам]] была ўзведзена адасобленая мураваная трох’ярусная [[Шатровы дах|шатровая]] [[званіца]]-[[брама]]<ref name="КХБ">{{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі|Касцёл|с=417}}</ref>. == Архітэктура == Быў вырашаны цэнтрычным [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальным]] аб’ёмам, завершаным у [[Сяродкрыжжа|сяродкрыжжы]] вялікім васьмігранным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]] пад сферычным з [[залом]]ам [[купал]]ам. Тарцы [[Двухсхільны дах|двухсхільных дахаў]] 6ылі закрыты трохвугольнымі [[Франтон|франтонамі]]. Восі [[Фасад|фасадаў]] адзначаліся паўкруглымі [[Люкарна|люкарнамі]]. У галоўным [[алтар]]ы знаходзілася скульптура [[Хрыстос|Хрыста]], меўся алтар [[Святы Антоній|Святога Антонія]]<ref name="КХБ" />. == Пробашчы == * [[Мацвей Сакалоўскі]]; * Чачот; * [[Ігнацій Бернатовіч]]; * [[Пётр Грыб]] (1903—1906); * [[Карл Бялініс]] (1907—1909); * [[Эдвард Феліксавіч Вайцэховіч]] (1909—1916?); * [[Стэфан Мікалаевіч Война]] (1926—1928).<ref name="Рэпрэсаваныя">{{крыніцы/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917-1964||с=608-609}}</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17) (2).jpg|Журавіцкі касцёл з боку апсіды ў пачатку XX стагоддзя Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17) (3).jpg|Званіца касцёла ў пачатку XX стагоддзя|злева Файл:Žuravičy, Plabanija. Журавічы, Плябанія (1901-17).jpg|Плябанія ў пачатку XX стагоддзя </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі|Касцёл|с=417}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Журавічы]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1720 годзе]] [[Катэгорыя:Храмы Рагачоўскага раёна]] 1bz880f4xe8hra6n7pmuzabj7pgj8kg 5161053 5161041 2026-07-05T00:35:52Z IshaBarnes 124956 удакладненне катэгорыі 5161053 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' — колішні [[касцёл|каталіцкі храм]] у вёсцы [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. == Гісторыя == Драўляны храм пабудаваны ў 1720 годзе па [[Фундацыя|фундацыі]] мясцовага абывацеля Юдзіцкага, было звыш 800 парафіян<ref>[[Zyskar J.]] Nasze košcioty. Archidjecezja Mohylowska. Warszawa, 1913. S. 59—62.</ref>. У канцы XVIII стагоддзя архітэктура храма набыла рысы стылю [[Класіцызм (архітэктура)|класіцызму]]<ref name="КХБ" />. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] не быў скасаваны і прыняў парафіян суседняга закрытага [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёла]] ў вёсцы [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]]. У пачатку XX стагоддзя ксяндзом [[Эдвард Феліксавіч Вайцэховіч|Вайцяховічам]] была ўзведзена адасобленая мураваная трох’ярусная [[Шатровы дах|шатровая]] [[званіца]]-[[брама]]<ref name="КХБ">{{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі|Касцёл|с=417}}</ref>. == Архітэктура == Быў вырашаны цэнтрычным [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальным]] аб’ёмам, завершаным у [[Сяродкрыжжа|сяродкрыжжы]] вялікім васьмігранным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]] пад сферычным з [[залом]]ам [[купал]]ам. Тарцы [[Двухсхільны дах|двухсхільных дахаў]] 6ылі закрыты трохвугольнымі [[Франтон|франтонамі]]. Восі [[Фасад|фасадаў]] адзначаліся паўкруглымі [[Люкарна|люкарнамі]]. У галоўным [[алтар]]ы знаходзілася скульптура [[Хрыстос|Хрыста]], меўся алтар [[Святы Антоній|Святога Антонія]]<ref name="КХБ" />. == Пробашчы == * [[Мацвей Сакалоўскі]]; * Чачот; * [[Ігнацій Бернатовіч]]; * [[Пётр Грыб]] (1903—1906); * [[Карл Бялініс]] (1907—1909); * [[Эдвард Феліксавіч Вайцэховіч]] (1909—1916?); * [[Стэфан Мікалаевіч Война]] (1926—1928).<ref name="Рэпрэсаваныя">{{крыніцы/Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917-1964||с=608-609}}</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17) (2).jpg|Журавіцкі касцёл з боку апсіды ў пачатку XX стагоддзя Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17) (3).jpg|Званіца касцёла ў пачатку XX стагоддзя|злева Файл:Žuravičy, Plabanija. Журавічы, Плябанія (1901-17).jpg|Плябанія ў пачатку XX стагоддзя </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі|Касцёл|с=417}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Журавічы]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1720 годзе]] [[Катэгорыя:Касцёлы Рагачоўскага раёна]] 9y080dtcqhgqwiw4asr6v9z4zxmg2ri 0 768751 5161170 5068251 2026-07-05T09:01:43Z 5161170 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} '''КОРПУС''' — культурны цэнтр у [[Мінск]]у, [[Беларусь]]. Размяшчаўся на адрасе Машэрава, 9, корпус 8. Цэнтр быў месцам сустрэчы для розных культурных і сацыяльных мерапрыемстваў, ствараў платформу для самавыяўлення і ўзаемадзеяння творчых людзей. Асноўная мэта КОРПУСа — стварэнне спрыяльных умоў для развіцця беларускай культуры і мастацтва, падтрымка творчых ініцыятыў, садзейнічанне канструктыўнаму дыялогу прадстаўнікоў сферы культуры і мастацтва як унутры краіны, так і за яе межамі.<ref>{{Cite web|url=http://www.bo-promo.com/korpus/|title=Аб місіі культ. цэнтра Корпус|access-date=12 ліпеня 2024|archive-date=12 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712104307/http://www.bo-promo.com/korpus/|url-status=dead}}</ref> == Гісторыя == Культурны цэнтр КОРПУС быў заснаваны 19 студзеня 2017 года<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/cultkorpus|title=Афіцыйная суполка ВКонтакте Культ. цэнтр «КОРПУС» (Мінск): твори или умри!}}</ref> каб ствараць прастору для культурных і грамадскіх мерапрыемстваў. Сузаснавальнікам КОРПУСа і яго арт-дырэктарам быў Аляксандр Багданаў. Ад заснавання цэнтр прайшоў некалькі ключавых этапаў развіцця, у тым ліку пашырэнне праграм і мерапрыемстваў, прыцягненне шырокай аўдыторыі. Важным этапам у гісторыі КОРПУСа стаў арышт работнікаў установы. У жніўні 2020 года Аляксандр Багданаў выходзіў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|на маршы]] з дыджэйскай устаноўкай, ставіў музыку для пратэстуючых, назваўшы акцыю «#музыкаоружие». У 2021 годзе Аляксандр Багданаў і сцэнограф цэнтра Максім Крук былі арыштаваныя і правялі каля 3,5 месяцаў у СІЗА. Пасля суда яны атрымалі па тры гады «хіміі», аднак пазней змаглі ўцячы з Беларусі ў [[Грузія|Грузію]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/vjarnusja-adrazu-kab-na-vypalenym-poli-pachac-neshta-zgado-vac-dydzhjej-aljaksandr-bagdana-pra-muzyku-jak-zbroju-i-tjerapiju|title=Інтэрв'ю з Аляксандрам Багданавым}}</ref> Культурны цэнтр «Корпус» спыніў працу ў Мінску ў верасні 2021 года, паабяцаўшы, што каманда будзе і далей займацца беларускім сацыякультурным развіццём, але ўжо не на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. == Месцазнаходжанне == Культурны цэнтр КОРПУС размяшчаўся ў прасторным будынку на Машэрава 9, корпус 8, з рознымі памяшканні для правядзення мерапрыемстваў. Адзін з ключавых элементаў цэнтра — бар «Дзве Жабы», які стаў папулярным месцам для сустрэч і сувязяў, ён таксама быў закрыты. == Значныя падзеі і праекты == На пляцоўцы культурнага цэнтра «Корпус» пастаянна праходзілі як уласныя, так і пабочныя мерапрыемствы. Сярод іх — выстаўкі сучаснага мастацтва (выстаўка Бэна Тэлона, «Мяжа», minsk photo month і інш.); канцэрты замежных і беларускіх артыстаў (Касіапея, Shuma, Deech і інш.); вечарынкі, фестывалі («Белое зеркало», «Культ личности», «Можно», «Электронные забавы»); кірмашы, барахолкі, кінапрагляды («KinoKORPUS — Outside The Box», «Short Export — Made in Germany»); адукацыйныя і лекцыйныя праграмы, публічныя дыскусіі, тэатральныя прадстаўленні («Из жизни насекомых», «ГЭТАМЫ», «Рэйнеке-Ліс»); прэзентацыі прадуктаў і праектаў рэзідэнтаў Корпуса, культурныя і сацыяльныя праекты, накіраваныя на працу з мясцовай супольнасцю. Таксама праект 3D КОРПУС прадастаўляе магчымасць віртуальнага наведвання цэнтра і азнаямлення з яго прасторамі і мерапрыемствамі.<ref>{{Cite web|url=https://culthistory.tilda.ws/|title=CultHISTORY:|url-status=dead|access-date=12 ліпеня 2024|archive-date=12 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712104304/https://culthistory.tilda.ws/}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.bo-promo.com/korpus/ Пра місію культурнага цэнтру Корпус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240712104307/http://www.bo-promo.com/korpus/ |date=12 ліпеня 2024 }} * [https://m.vk.com/cultkorpus Афіцыйная суполка «Корпуса» у ВКонтакте: твори или умри!] <nowiki></nowiki> * [https://news.zerkalo.io/cellar/16491.html «This is the end». У Мінску закрыўся культурны цэнтр «Корпус»] * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/vjarnusja-adrazu-kab-na-vypalenym-poli-pachac-neshta-zgado-vac-dydzhjej-aljaksandr-bagdana-pra-muzyku-jak-zbroju-i-tjerapiju|title=«Вярнуся адразу, каб на выпаленым полі пачаць нешта ўзгадоўваць»: дыджэй Аляксандр Багданаў - пра музыку як зброю і тэрапію|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2023-04-09|access-date=2024-07-14}} * {{Cite web|url=http://culthistory.tilda.ws/|title=#cultHISTORY: электронный самиздат|website=culthistory.tilda.ws|access-date=2024-07-14|url-status=dead|archive-date=12 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712104304/https://culthistory.tilda.ws/}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-07-12}} [[Катэгорыя:Культура Мінска]] kcvlrdc87i1qhjkz5ecged81eg2ob6q 0 773080 5160907 4837596 2026-07-04T12:40:42Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:IPv6]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160907 wikitext text/x-wiki {{Картка пратакола |Абр = IPv6 |Назва = Internet Protocol version 6 |Узровеь = Сеткавы |Сямейства = [[TCP/IP]] |Створаны = |Порт = |Прызначэнне = Адрасацыя |Спецыфікацыя = RFC 8200 |Кліенты = рэалізацыі стэка TCP/IP у [[Windows]], [[Linux]] і [[BSD]] |Серверы = рэалізацыі стэка TCP/IP у [[Windows]], [[Linux]] і [[BSD]] }} '''IPv6''' ({{lang-en|Internet Protocol version 6}}) — версія інтэрнэт-пратакола ([[IP]]), закліканая вырашыць праблемы, з якімі сутыкнулася папярэдняя версія ([[IPv4]]) пры яе выкарыстанні ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]], за кошт цэлага шэрагу прынцыповых змен. Пратакол быў распрацаваны Інжынерным саветам Інтэрнэту. Даўжыня адраса IPv6 складае 128 біт, у адрозненне ад адраса IPv4, даўжыня якога роўная 32 бітам. == Механізмы бяспекі == Гарантаванне бяспекі ў пратаколе IPv6 ажыццяўляецца з выкарыстаннем пратаколу [[IPsec]], падтрымка якога з’яўляецца абавязковай для дадзенай версіі пратаколу. У адрозненне ад [[SSL]] і [[TLS]], пратакол IPsec дазваляе шыфраваць любыя дадзеныя (у тым ліку [[UDP]]) без неабходнасці якой-небудзь падтрымкі з боку [[прыкладное праграмнае забеспячэнне|прыкладнога праграмнага забеспячэння]]. == Натацыя == Адрасы IPv6 адлюстроўваюцца як восем чатырохзначных [[Шаснаццатковая сістэма злічэння|шаснаццатковых лікаў]] (гэта значыць груп па чатыры знака), падзеленых двукроп’ем. Прыклад адраса: <nowiki>2001:0db8:11a3:09d7:1f34:8a2e:07a0:765d</nowiki> Пры выкарыстанні IPv6-адраса ў [[URL]] неабходна заключаць адрас у квадратныя дужкі: <nowiki>http://[2001:0db8:11a3:09d7:1f34:8a2e:07a0:765d]/</nowiki> Калі неабходна паказаць порт, то ён прапісваецца пасля дужак: <nowiki>http://[2001:0db8:11a3:09d7:1f34:8a2e:07a0:765d]:8080/</nowiki> == Гл. таксама == * [[IPv4]] {{IPstack}} [[Катэгорыя:TCP/IP]] [[Катэгорыя:Пратаколы сеткавага ўзроўню]] [[Катэгорыя:IPv6]] 2hx0ioi03ymxci8w4qc2eyzuj737bho 0 774173 5160954 5151065 2026-07-04T14:11:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160954 wikitext text/x-wiki [[Файл:Elysia_clarki_digestive_tubule_cell.png|міні| [[Электронны мікраскоп|Электронная мікрофатаграфія]] цэлі стрававальнага канальчыка марскога смаўжа ''[[Элізія Кларкі|Elysia clarki]]'', запоўненая паглынутымі хларапластамі з зялёных водарасцяў. C — [[хларапласты]], N — [[Клетачнае ядро|ядро]] .<br />Маштабная лінейка — 3&nbsp;мкм.]] '''Клептапластыя''' або '''клептапластыдыя''' — гэта працэс у [[Сімбіёз|сімбіятычных]] адносінах, пры якім [[пластыды]], асабліва [[хларапласты]] [[Водарасці|водарасцей]], накопліваюцца ў тканках гаспадара, што харчуецца імі. Водарасці звычайна з’ядаюцца і часткова пераварваюцца, пакідаючы пластыду некранутай. Пластыды захоўваюцца ўнутры гаспадара, часова працягваючы [[фотасінтэз]] і прыносячы карысць гаспадару. Тэрмін быў уведзены ў 1990 годзе для апісання сімбіёзу хларапластаў.<ref name="Pierce et al.2">{{cite journal|author1=S. K. Pierce|author2=S. E. Massey|author3=J. J. Hanten|author4=N. E. Curtis|title=Horizontal Transfer of Functional Nuclear Genes Between Multicellular Organisms|journal=Biol. Bull.|volume=204|issue=3|pages=237–240|date=June 1, 2003|url=http://www.biolbull.org/cgi/content/abstract/201/1/34|access-date=2008-11-24|doi=10.2307/1543594|pmid=12807700|jstor=1543594|s2cid=9671982|archive-date=1 снежня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201232352/http://www.biolbull.org/cgi/content/abstract/201/1/34|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author1-last=Clark|author1-first=K. B.|author2-first=K. R.|author2-last=Jensen|author3-first=H. M.|author3-last=Strits|title=Survey for Functional Kleptoplasty Among West Atlantic Ascoglossa (=Sacoglossa) (Mollusca: Opisthobranchia)|journal=The Veliger|volume=33|pages=339–345|year=1990|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/42465511|s2cid=87182226}}</ref> == Этымалогія == Слова клептапластыя паходзіць ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэцкага]] {{Lang|grc|κλέπτης}} (''{{Transl|grc|kléptēs}})'', што азначае «[[Крадзеж|злодзей]]» і {{Lang|grc|πλαστός}} (''{{Transl|grc|plastós}}''), што першапачаткова азначала «сфарміраваны» або «адліты», і ў наш час выкарыстоўваецца ў біялогіі для азначэння [[пластыды]].<ref name="Minnhagen Carvalho 20082">{{cite journal|last1=Minnhagen|first1=Susanna|last2=Carvalho|first2=Wanderson F.|last3=Salomon|first3=Paulo S.|last4=Janson|first4=Sven|title=Chloroplast DNA content in''Dinophysis''(''Dinophyceae'') from different cell cycle stages is consistent with kleptoplasty|journal=Environmental Microbiology|publisher=Wiley|volume=10|issue=9|year=2008|doi=10.1111/j.1462-2920.2008.01666.x|pages=2411–2417|pmid=18518896|bibcode=2008EnvMi..10.2411M}}</ref> == Узнікненне == Клептапластыя ўзнікла ў розных незалежных кладах [[Эўкарыёты|эўкарыёт]], а менавіта [[Аднаклетачныя арганізмы|ў аднаклетачных]] [[Пратысты|пратыстаў]] [[Супергрупа SAR|супергрупы SAR]] і тыпу [[Euglenozoa]], а таксама ў некаторых марскіх беспазваночных [[Жывёлы|жывёл]].{{Clade|{{clade |label1=[[SAR supergroup]] |1={{clade |label1=[[Rhizaria]] |1='''[[Foraminifera]]''' |label2=[[Alveolata]] |2={{clade |1='''[[Dinoflagellata]]''' |2='''[[Ciliate|Ciliata]]''' }} }} |label2=[[Discoba]]|2={{clade |label1= [[Euglenozoa]]&nbsp;&nbsp; |1='''[[Rapazida]]''' }} |label3= [[Animal]]ia |3={{clade |1={{clade |label1= [[Spiralia]]&nbsp;&nbsp; |1={{clade |label1=[[Platyhelminthes]] |1='''[[Rhabdocoela]]''' |label2=[[Gastropoda]] |2={{clade |1='''[[Sacoglossa]]''' |2='''[[Nudibranch]]ia''' }} }} }} }} }}|label1=[[Eukaryota]]}} === У пратыстаў === ==== Фарамініферы ==== Некаторыя віды [[Фарамініферы|фарамініфер]] родаў ''[[Буліміна|Bulimina]]'', ''[[Эльфідый|Elphidium]]'', ''[[Haynesina]]'', ''[[Nonion]]'', ''[[Nonionella]]'', ''[[Nonionellina]]'', ''[[Reophax]]'' і ''[[Stainforthia]]'' прысвойваюць хларапласты [[Дыятомавыя водарасці|дыятомавых]] водарасцяў.<ref>{{cite journal|last1=Bernhard|first1=Joan M.|last2=Bowser|first2=Samuel S.|year=1999|title=Benthic foraminifera of dysoxic sediments: chloroplast sequestration and functional morphology|url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_1999-05_46_1-4/page/149|journal=Earth-Science Reviews|volume=46|issue=1–4|pages=149–165|doi=10.1016/s0012-8252(99)00017-3|bibcode=1999ESRv...46..149B}}</ref> ==== Дынафлагеляты ==== Стабільнасць забраных хларапластаў (клептапластыд) значна адрозніваецца сярод розных відаў з клептапластыяй. У [[дынафлагелят]] [[Гімнадыніум|''Gymnodinium'' spp.]] і ''[[Пфістэрыя|Pfisteria piscicida]]'', клептапластыды фотасінтэтычна актыўныя толькі некалькі дзён, у той час як клептапластыды [[Дынафіцэі|''Dinophysis'' spp.]] могуць захоўваць здольначць да фотасінтэзу на працягу 2 месяцаў.<ref name="Minnhagen Carvalho 20082" /> У іншых дынафлагелят клептапластыя разглядаецца як механізм, што забяспечвае функцыянальную гнуткасць, або, магчыма, раннюю [[Эвалюцыя|эвалюцыйную]] стадыю пастаяннага набыцця хларапластаў.<ref name="pmid172274102">{{cite journal|vauthors=Gast RJ, Moran DM, Dennett MR, Caron DA|title=Kleptoplasty in an Antarctic dinoflagellate: caught in evolutionary transition?|journal=Environ. Microbiol.|volume=9|issue=1|pages=39–45|date=January 2007|pmid=17227410|doi=10.1111/j.1462-2920.2006.01109.x|bibcode=2007EnvMi...9...39G|citeseerx=10.1.1.490.54}}</ref> ==== Інфузорыі ==== [[Файл:Myrionecta_rubra.jpg|міні| ''Mesodinium rubrum'']] ''[[Mesodinium rubrum]]'' — [[Інфузорыі|інфузорыя]], якая накоплівае хларапласты [[Cryptophyta|крыптаманады]] ''[[Geminigera cryophila]]''.<ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=Matthew D.|last2=Oldach|first2=David|last3=Charles|first3=F. Delwiche|last4=Stoecker|first4=Diane K.|title=Retention of transcriptionally active cryptophyte nuclei by the ciliate Myrionecta rubra|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-25_445_7126/page/426|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=445|issue=7126|pages=426–8|doi=10.1038/nature05496|pmid=17251979|date=Jan 2007|bibcode=2007Natur.445..426J|s2cid=4410812}}</ref> ''M. rubrum'' удзельнічае ў дадатковым эндасімбіёзе, перадаючы свае клептапластыды сваім драпежнікам, дынафлагелятнаму планктону, што належыць да роду ''Dinophysis''.<ref>{{cite journal|last1=Nishitani|first1=G.|last2=Nagai|first2=S.|last3=Baba|first3=K.|last4=Kiyokawa|first4=S.|last5=Kosaka|first5=Y.|last6=Miyamura|first6=K.|last7=Nishikawa|first7=T.|last8=Sakurada|first8=K.|last9=Shinada|first9=A.|last10=Kamiyama|first10=T.|title=High-level congruence of ''Myrionecta rubra'' prey and ''Dinophysis'' species plastid identities as revealed by genetic analyses of isolates from Japanese coastal waters|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2010-05_76_9/page/2791|journal=Applied and Environmental Microbiology|year=2010|volume=76|issue=9|pages=2791–2798|doi=10.1128/AEM.02566-09|pmid=20305031|pmc=2863437|bibcode=2010ApEnM..76.2791N}}</ref> [[Карыяклептыя]] — роднасны працэс, пры якім ядро цэлі-ахвяры таксама захоўваецца гаспадаром. Упершыню гэта было апісана ў 2007 годзе ў ''M. rubrum''.<ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=Matthew D.|last2=Oldach|first2=David|date=25 January 2007|title=Retention of transcriptionally active cryptophyte nuclei by the ciliate ''Myrionecta rubra''|url=http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1541/699|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=445|issue=7126|pages=426–428|doi=10.1038/nature05496|access-date=4 February 2015|pmid=17251979|bibcode=2007Natur.445..426J|s2cid=4410812|display-authors=etal|archive-date=6 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506021210/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/365/1541/699|url-status=dead}}</ref> ==== Эўгленазоі ==== Першы і адзіны выпадак клептапластыі ў [[Euglenozoa]] належыць віду ''[[Rapaza viridis]]'', самай першай лініі [[Эвгленофицеевые|Euglenophyceae]], што дывергіравала. Гэты мікраарганізм патрабуе пастаяннага паступлення штаму мікраводарасцей ''[[Тэтрасельміс|Tetraselmis]]'', якія ён праглынае дзеля здабычы хларапластаў. Затым клептапластыды паступова трансфармуюцца ў тыя, што нагадваюць пастаянныя хларапласты астатніх Euglenophyceae. Клеткі ''Rapaza viridis'' могуць выжываць з гэтымі клептапластыдамі да 35 дзён.<ref name="Karnkowska 2023">{{Source|Q125824653}}</ref> Клептапластыя лічыцца спосабам харчавання агульнага продка эўгленафіцэй (Euglenophyceae). Існуе гіпотэза, што клептапластыя спрыяла падзеям [[Гарызантальны перанос генаў|гарызантальнага пераносу генаў]], якія ў канчатковым выніку дазволілі стварыць пастаянныя хларапласты ў астатніх Euglenophyceae.<ref name="Karnkowska 2023"/> === Жывёлы === ==== Rhabdocoel ==== Два віды марскіх плоскіх чарвякоў [[Рабдацэла|Rhabdocoel]], ''Baicalellia solaris'' і ''Pogaina paranygulgus,'' выкарыстоўваюць клептапластыю. Раней групу класіфікавалі як арганізмаў з водарасцевымі эндасімбіёнтамі, хоць ужо і было выяўлена, што гэтыя эндасімбіёнты не маюць ядраў.<ref>E. Marcus, Turbellaria Brasileiros (9). ''Bol. Fac. Fil. Ci. Letras Univ. São Paulo'' '''16''', 5-215 (1951).</ref> Падчас спажывання дыятомавых водарасцей, ''B. solaris'' і ''P. paranygulus'', у працэсе, які яшчэ не выяўлены, здабываюць пластыды са сваёй здабычы, уключаючы ў сваё цела субэпідэрмальна, адначасова аддзяляючы і пераварваючы панцыр і рэшткі дыятамей. У ''B. solaris'' клептапластыды працягваюць дэманстраваць функцыянальны фотасінтэз на працягу кароткага перыяду, прыкладна 7 дзён. Паколькі дзве групы не з’яўляюцца сястрынскімі таксонамі, і гэтая рыса не з’яўляецца агульнай для больш цесна звязаных груп, ёсць доказы таго, што клептапластыя развівалася незалежна ў межах двух таксонаў.<ref>{{cite journal|last1=Van Steenkiste|first1=Niels W. L.|last2=Stephenson|first2=India|last3=Herranz|first3=María|last4=Husnik|first4=Filip|last5=Keeling|first5=Patrick J.|last6=Leander|first6=Brian S.|title=A new case of kleptoplasty in animals: Marine flatworms steal functional plastids from diatoms|journal=Science Advances|date=2019|volume=5|issue=7|page=eaaw4337|doi=10.1126/sciadv.aaw4337|pmid=31328166|pmc=6636991|bibcode=2019SciA....5.4337V|doi-access=free}}</ref> ==== Марскія смаўжы (бруханогія) ==== ===== Sacoglossa ===== [[Файл:Costasiella_Kuroshimae_(19080120525)_(2).jpg|міні| ''[[Costasiella kuroshimae]]'', мяшкаязычны марскі смоўж, які выкарыстоўвае клептапластыю для стварэння складаных узораў на сваім целе]] [[Марскі смоўж|Марскія смаўжы]] групы мяшкаязычныя ([[Сакаглоса|Sacoglossa]]) практыкуюць клептапластыю.<ref>{{cite journal|last1=Händeler|first1=K.|last2=Grzymbowski|first2=Y. P.|last3=Krug|first3=P. J.|last4=Wägele|first4=H.|year=2009|title=Functional chloroplasts in metazoan cells - a unique evolutionary strategy in animal life|journal=[[Frontiers in Zoology]]|volume=6|page=28|doi=10.1186/1742-9994-6-28|pmid=19951407|pmc=2790442|doi-access=free}}</ref> Некалькі відаў марскіх смаўжоў Sacoglossa захопліваюць непашкоджаныя, функцыянальныя хларапласты з водарасцевых крыніц харчавання, утрымліваючы іх у спецыялізаваных цэлях, якія высцілаюць стрававальныя [[дывертыкулы]] [[Малюскі|малюскаў]]. Самая доўгая вядомая клептапластычная асацыяцыя, якая можа доўжыцца да дзесяці месяцаў, знойдзена ў ''[[Элізія хлоркавая|Elysia chlorotica]]''<ref name="Pierce et al.2" />, якая набывае хларапласты, з’ядаючы водарасць ''[[Ваучерия літарэйская|Vaucheria litorea]]'', захоўваючы хларапласты ў цэлях, якія высцілаюць яе кішачнік.<ref name="NewScientist2">{{cite magazine|url=https://www.newscientist.com/article/dn16124-solarpowered-sea-slug-harnesses-stolen-plant-genes-.html|title=Solar-powered sea slug harnesses stolen plant genes|author=Catherine Brahic|date=24 November 2008|magazine=[[New Scientist]]|access-date=24 November 2008}}</ref> Маладыя марскія смаўжы ўсталёўваюць клептапластычны эндасімбіёз, сілкуючыся водарасцевымі цэлямі, высмоктваючы іх змесціва і адкідваючы ўсё, акрамя хларапластаў. Хларапласты [[Фагацытоз|фагацытуюцца]] стрававальнымі цэлямі, запаўняючы шырока разгалінаваныя стрававальныя канальчыкі, забяспечваючы гаспадара прадуктамі фотасінтэзу.<ref name="SymBio2">{{cite web|url=http://biology.umaine.edu/symbio/1Intro/1kleptoplasty.html|title=SymBio: Introduction-Kleptoplasty|publisher=University of Maine|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202125925/http://biology.umaine.edu/symbio/1Intro/1kleptoplasty.html|archive-date=2008-12-02|access-date=2008-11-24|url-status=dead}}</ref> Аднак яшчэ не высветлена, ці выкрадзеныя пластыды актыўна вылучаюць прадукты фотасінтэзу, ці смаўжы ўскосна атрымліваюць выгаду ад павольна дэградуючых клептапластыд.<ref name="de VriesChrista20142">{{cite journal|last1=de Vries|first1=Jan|last2=Christa|first2=Gregor|last3=Gould|first3=Sven B.|title=Plastid survival in the cytosol of animal cells|journal=Trends in Plant Science|volume=19|issue=6|year=2014|pages=347–350|doi=10.1016/j.tplants.2014.03.010|pmid=24767983|bibcode=2014TPS....19..347D}}</ref> З-за гэтай незвычайнай здольнасці мяшкаязычных часам называюць «марскімі смаўжамі, якія працуюць на сонечнай энергіі», хаця рэальная карысць фотасінтэзу для выжывання некаторых прааналізаваных відаў здаецца ў лепшым выпадку нязначнай.<ref name="De VriesRauch20142">{{cite journal|last1=De Vries|first1=Jan|last2=Rauch|first2=Cessa|last3=Christa|first3=Gregor|last4=Gould|first4=Sven B.|title=A sea slug's guide to plastid symbiosis|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|volume=83|issue=4|year=2014|pages=415–421|issn=2083-9480|doi=10.5586/asbp.2014.042|doi-access=free|hdl=10773/21103|hdl-access=free}}</ref> Фактычна, некаторыя віды могуць нават загінуць у прысутнасці клептапластыд, якія фіксуюць вуглякіслы газ, у выніку павышанага ўзроўню [[Актыўныя формы кіслароду|актыўных формаў кіслароду]].<ref name="de VriesWoehle20152">{{cite journal|last1=de Vries|first1=J.|last2=Woehle|first2=C.|last3=Christa|first3=G.|last4=Wagele|first4=H.|last5=Tielens|first5=A. G. M.|last6=Jahns|first6=P.|last7=Gould|first7=S. B.|title=Comparison of sister species identifies factors underpinning plastid compatibility in green sea slugs|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=282|issue=1802|year=2015|pages=20142519|issn=0962-8452|doi=10.1098/rspb.2014.2519|pmid=25652835|pmc=4344150}}</ref> Было паказана, што змены тэмпературы негатыўна ўплываюць на клептапластычныя здольнасці прадстаўнікоў Sacoglossa. Паказчыкі фотасінтэтычнай эфектыўнасці, а таксама колькасць клептапластыд падаюць пры паніжэнні тэмпературы. Аднак заканамернасці і хуткасць гэтых змяненняў адрозніваюцца ў розных відаў марскіх смаўжоў.<ref>{{Cite journal|last1=Laetz|first1=Elise|last2=Wagele|first2=Heike|date=2018|title=How does temperature affect functional kleptoplasty? Comparing populations of the solar-powered sister-species Elysia timida Risso, 1818 and Elysa cornigera Nuttall, 1989 (Gastopoda: Sacoglossa)|journal=Frontiers in Zoology|volume=15|page=17|doi=10.1186/s12983-018-0264-y|pmid=29760759|doi-access=free|pmc=5937827}}</ref> ===== Nudibranchia ===== Некаторыя віды з іншай групы марскіх смаўжоў, [[Голожаберный|галажаберных малюскаў]] (Nudibranchia) такія як ''[[Птэраеолідыя яянтовая|Pteraeolidia ianthina]]'', затрымліваюць цэлыя жывыя сімбіятычныя [[Зооксантеллы|зааксантэлы]] ў сваіх стрававальных дывертыкулах і, такім чынам, таксама «харчуюцца сонечнай энергіяй».<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/1495106 Sutton & Hoegh-Guldberg, ''Host-Zooxanthella Interactions in Four Temperate Marine Symbioses; Assessment of Effect of Host Extract on Symbionts''; The Biological bulletin, Marine Biological Laboratory (Woods Hole, Mass.). v. 178 (1990) p. 175]</ref> == Гл. таксама == * [[Гарызантальны перанос генаў]] * [[Клептапратэін]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.abc.net.au/science/scribblygum/june2007/#a|title=Solar Powered Sea Slugs|date=June 2007|publisher=ABC Science Online|access-date=2008-11-24}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экалагічныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Водарасці]] [[Катэгорыя:Эндасімбіёз]] 879oh8mldtdjikc0245jycktsk0r6n4 0 780042 5161055 4995749 2026-07-05T00:54:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161055 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Крывічы|крывічамі}} [[Файл:Post Roman Balkans.jpg|міні|Размяшчэнне кробізаў на Балканах ([[Дабруджа]])]] '''Кровічы<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ch/books?id=mwFhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|аўтар=Турчыновіч|загаловак=Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен (1857).}}</ref>'''<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/nazovy/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0_%D1%9E_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83.html|title=Белая кніга ў справе нацыянальнага назову|website=pawet.net|access-date=2025-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://azbyka.ru/otechnik/Makarij_Bulgakov/istorija-hristianstva-v-rossii-do-ravnoapostolnogo-knjazja-vladimira-kak-vvedenie-v-istoriyu-russkoj-tserkvi/|title=История христианства в России до равноапостольного князя Владимира|website=azbyka.ru|access-date=2025-02-15}}</ref> ({{Lang-el|Κρόβυζοι}}), таксама '''кробізі''' — племя [[Дакі|дакаў]] або [[Геты|гетаў]] [[Фракійцы|фракійскага]] паходжання, якое жыло на поўдзень ад [[Дунай|Дуная]]<ref>Iliescu, Popescu & Ștefan (1964) p. 8-9 § IV Hecateu</ref>. [[Страбон]] і [[Паўсаній]] апісваюць кробізаў як вялікі народ, які заўсёды быў жаданым саюзнікам, бо мог сабраць да 200 тысяч воінаў, «набожных, смелых і неўтаймоўных». Кробізы засялялі землі ўздоўж узбярэжжа Чорнага мора, ад Варны да Каліакры і Белаградзец і ўглыб мацерыка да Траян, дзе выяўлены іх пахаванні. У Вялікатырнаўскім музеі выстаўлены пахаванні правадыра з вёскі Галяманітэ. Курганы кробізаў былі знойдзены каля Варны. Згадваюцца кробізы пры апісанні падзей канца VI ст. Герадот згадваў «краіну кробізаў» у [[Фракія|Фракіі]]<ref>{{Cite web|url=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1287899831|title=Геродот. История. Книга IV. Мельпомена.|website=web.archive.org|date=2013-03-23|access-date=2025-01-07|archive-date=23 сакавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323222249/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1287899831|url-status=bot: unknown}}</ref>. Кровічы былі аб’яднаны ў племянны саюз, які ахопліваў значную частку плямён [[Геты|гетаў]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://history.institute/drevney-evropyi-istoriya/nekotoryih-osobennostyah-frakiyskoy-kulturyi-97880.html|title=О НЕКОТОРЫХ ОСОБЕННОСТЯХ ФРАКИЙСКОЙ КУЛЬТУРЫ ТИРИЗИСА|website=history.institute|access-date=2025-02-15|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625141707/https://history.institute/drevney-evropyi-istoriya/nekotoryih-osobennostyah-frakiyskoy-kulturyi-97880.html|url-status=dead}}</ref>. У той жа час, будучы непасрэднымі паўночнымі суседзямі [[Адрыскае царства|адрысаў]], яны разам з некаторымі плямёнамі свайго саюза не раз уваходзілі ў склад Адрыскай дзяржавы ў перыяды яе магутнасці<ref name=":1" />. Да племяннога саюза кробізаў, верагодна, належалі і [[тэрызы]]<ref name=":1" />. [[Герадот]] кажа, што пры нараджэнні кровічаў аплакваюць, а пры смерці ладзяць гулянні. Нябожчыка, якога спальвалі або пакідалі цэлымі, калі ён быў знатным, забяспечвалі ўсімі неабходнымі і дарагімі прадметамі, якімі ён карыстаўся пры жыцці, для гэтага знаць стварала вялікія насыпы зямлі — курганы, каб праславіць сваё зямное жыццё перад будучымі пакаленнямі. Такія курганы знаходзяцца сёння вакол Варны. Займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, не любілі мора. Таму яны былі абмежаваны ў знешняй дзейнасці, не ведалі гандлю. Іх рэлігіяй быў [[антрапамарфізм]], а кумірам — вершнік-герой<ref>{{Cite web|url=http://www.varna-bg.com/museums/archaeology/reference_library/oldvarna.htm|title=О д е с o с /Стара Варна/|website=web.archive.org|date=2017-04-21|access-date=2025-01-07|archive-date=21 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421235107/http://www.varna-bg.com/museums/archaeology/reference_library/oldvarna.htm|url-status=dead}}</ref>. == Кровічы і крывічы == На думку некаторых даследчыкаў, кровічы на ​Балканах звязаны з усходнеславянскім племем [[Крывічы|крывічоў]]<ref>{{Cite web|url=https://zapadrus.su/slavm/ispubsm/1958-k-voprosu-ob-etnicheskoj-prinadlezhnosti-krivichej.html|title=К вопросу об этнической принадлежности кривичей|website=zapadrus.su|access-date=2025-01-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.spsl.nsc.ru/history/makary/mak1101.htm|title=м. Макарий. История Русской церкви. Том 1. Отдел 1. Глава 1|website=www.spsl.nsc.ru|access-date=2025-01-07}}</ref>. Гэтая тэорыя таксама звязана з тэорыяй раманскага (дакійскага) уплыву на [[Балты|балтаў]] у выніку змяшэння з [[Дакі|дакійскімі]] плямёнамі<ref>{{Кніга|аўтар=Трубачев|загаловак=Балто-Дако-Фракийские связи III тыс. до н.э.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vistieria.ro/Istoria-romanilor-Articole/Articole-Ev-Mediu/Balticii-de-origine-romana.html|title=Balticii, de origine română ? {{!}} Articole - Ev Mediu {{!}} Istoria romanilor - Articole|website=www.vistieria.ro|access-date=2025-01-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://history.wikireading.ru/330551|title=Балто-дако-фракийские связи III тыс. до н. э. (славянский не участвует). К истокам Руси [Народ и язык]|website=history.wikireading.ru|access-date=2025-02-01}}</ref>. [[Вацлаў Ластоўскі]] выказваў версію паходжання [[Крывічы|крывічоў]] ад [[Геты|гетаў]] і кровічаў<ref name=":12">{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/lastouski/%D0%B0%D0%B1_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D1%8F%D1%85_-_'%D0%B3%D1%83%D0%B4%D1%8B',_-_'%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B',_-_'%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C'.html#_ftnref1|title=Аб найменьнях - 'Гуды', - 'Крывічы', - 'Русь' // Спадчына № 1 - 1991. С. 85-91.|author=[[Вацлаў Ластоўскі]]|website=pawet.net|access-date=2025-01-23}}</ref>. Раннія старажынарускія летапісы сцвярджаюць, што [[славяне]] перасяліліся на ўсходне-еўрапейскую раўніну з берагоў [[Дунай|Дуная]] (сучасных [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Румынія|Румыніі]]). На думку Ластоўскага, пацвярджае гэта і археалогія, і этнаграфія мясцовасцяў. Лялевель прыводзіць больш шасцідзесяці геаграфічных імён з-над Дунаю, сходных з такімі самымі імёнамі ў усходніх славян. Дагэтуль некаторыя беларускія рэкі называюцца [[Дунай (басейн Нёмана)|Дунай]], [[Беседзь|Задункі]] і падобна. Узоры на рэчах, знойдзеных у прыдунайскіх магілах бронзавага веку, могуць сведчыць пра адзінства культуры з жыхарамі абшару паміж Прыпяццю і Дзвіной, Дняпром і Нёманам, якія мелі падобнага тыпу магільнікі{{Крыніца?}}. [[Пётр Іванавіч Кёпен|Петр Кёпен]] і [[Іаахім Лялевель]] выводзяць назву крывічоў ад [[Фракійцы|фракійцаў]]-кробізаў, або кровічаў, і лічаць крывічоў іх нашчадкамі<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://knihi-online.com/tajamnicy-polackaj-historyi-arlou.html|аўтар=Уладзімір Арлоў|загаловак=Таямніцы Полацкай гісторыі}}</ref>. Вацлаў Ластоўскі таксама звязвае назву беларусаў «[[Гуды|gudai]]» у літоўскай мове і [[Геты|гетаў]]. Таксама Ластоўскі знаходзіў сувязь «гетаў» з «Гаўрамі», якія згадваюцца ў [[Дзяды|Дзядах]]. Такое ж імя было ў сабакі [[Бай (міфалогія)|князя Бая]]<ref name=":12" />. Аднак чэшскі гісторык [[Павел Ёзеф Шафарык|Шафарык]] выказваўся супраць гэтай канцэпцыі, лічыў продкамі крывічоў [[Неўры|неўраў]] і [[Люцічы|люцічаў]]<ref>''П. Ё. Шафарык.'' «Славянскія старажытнасці»</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://istoria.bg/booktext/trako-iliri-i-rimlyani|title=История на България|website=istoria.bg|access-date=2025-01-07}}</ref>. == Уладары == * [[Ісант]] * [[Драміхет]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Фракійскія плямёны]] [[Катэгорыя:Фракійцы]] [[Катэгорыя:Крывічы]] [[Катэгорыя:Старажытныя народы]] i4xieybmaezg7ndlfev7ho3mgfegihc 0 781346 5161116 5154533 2026-07-05T06:22:45Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Прылады на базе Android]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161116 wikitext text/x-wiki {{Картка|назва=Rabbit r1|стыль_назвы=|выява=[[Выява:Rabbit r1 (Booredatwork.com) 01.png|300пкс]]|метка1=тып |тэкст1= прылада асабістага памочніка ШІ|метка2=распрацоўшчык |тэкст2= [[Rabbit Inc]]|метка3=вытворца |тэкст3= {{Не перакладзена 5|Teenage Engineering|Teenage Engineering|en|Teenage Engineering}}|метка4=прадстаўлены |тэкст4 = 2024 |метка5 = сайт |тэкст5= https://www.rabbit.tech/}} '''«Rabbit r1»''' — прылада персанальнага памочніка са [[Штучны інтэлект|штучным інтэлектам]], распрацаваная тэхналагічным стартапам «[[Rabbit Inc]]» і вырабленая кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Teenage Engineering|Teenage Engineering|en|Teenage Engineering}}».<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-01-19 |title=The rabbit r1 will use Perplexity AI's tech to answer your queries |url=https://techcrunch.com/2024/01/19/the-rabbit-r1-will-use-perplexity-ais-tech-to-answer-your-queries/ |access-date=2024-01-19 |website=Yahoo Finance |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Townsend |first=Chance |date=2024-01-13 |title=What is the Rabbit R1 AI Assistant and why is everyone going crazy for it? |url=https://mashable.com/article/rabbit-r1-ai-assistant-what-is-it-how-to-get |access-date=2024-01-19 |website=Mashable |language=en}}</ref> Ён прызначаны для выканання розных функцый, уключаючы вэб-пошук і кіраванне мультымедыя, з выкарыстаннем галасавых каманд і сэнсарнага ўзаемадзеяння, што дазваляе выкарыстоўваць штучны інтэлект для прадастаўлення паслуг, звычайна звязаных са [[смартфон]]амі і разумнымі хатнімі прыладамі; напрыклад, заказаць дастаўку ежы.<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cite web |date=2024-01-19 |title=The Rabbit R1 Seems Cool, But What The Hell Is It? |url=https://gizmodo.com/what-the-hell-is-the-rabbit-r1-ai-handheld-1851179412 |access-date=2024-01-19 |website=Gizmodo |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |author1=Jason England |date=2024-01-10 |title=Rabbit R1 hands-on review: the future of AI is here |url=https://www.tomsguide.com/reviews/rabbit-r1 |access-date=2024-01-19 |website=Tom's Guide |language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Say Hello to Rabbit R1: A Tiny Orange Box That Trades Phone Apps for AI |url=https://www.cnet.com/tech/mobile/this-retro-looking-ai-gadget-wants-to-be-a-better-personal-assistant-than-your-phone/ |access-date=2024-01-19 |website=CNET |language=en}}</ref> У цяперашні час ён даступны для папярэдняга заказу па цане 199 долараў ЗША, а пастаўкі запланаваны на сакавік 2024 — ліпень 2024 года. Кампанія «Rabbit Inc» была заснавана Джэсі Лю Чэнгам, ураджэнцам Сіаня, які прадаў свой папярэдні стартап кітайскаму гіганту штучнага інтэлекту «[[Baidu]]»<ref>{{Cite web |title=How design drove $10M in preorders for Rabbit R1 AI hardware |url=https://www.fastcompany.com/91013196/how-design-drove-10m-in-pre-orders-for-rabbit-r1-ai-hardware |website=Fast Company |access-date=22 January 2024}}</ref>. == Абсталяванне == * Дысплэй: 2,88-цалевы сэнсарны экран для інтэрактыўнага ўводу карыстальнікам. * Увод: кнопка «націсні і размаўляй» для актывацыі галасавых каманд; гіраскоп; магнітометр; акселерометр; GPS. * Камера: аднакамерная камера 8 Мп з разрозненнем 3264x2448, якая дазваляе ўбудаванаму ШІ выкарыстоўваць камп’ютарны зрок * Аўдыё: абсталяваны дынамікам і падвойнымі мікрафонамі для гукавога ўзаемадзеяння. * Падключэнне: падтрымлівае Wi-Fi і сотавую сувязь для доступу да інтэрнэт-сэрвісаў. * Працэсар: працуе на працэсары «MediaTek Helio» з частатой 2,3 ГГц<ref>{{Cite web |date=2024-01-10 |title=Rabbit R1 puts an AI-powered personal assistant in your pocket |url=https://newatlas.com/technology/rabbit-r1-ai-personal-assistant/ |access-date=2024-01-19 |website=New Atlas |language=en-US}}</ref>. * Памяць: змяшчае 4 ГБ аператыўнай памяці для аператыўных задач. * Захоўванне: прапануе 128 ГБ унутранай памяці для дадзеных. * Парты: выкарыстоўваецца порт USB-C для зарадкі і перадачы дадзеных<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Артыкул |аўтар=Julian Chokkattu |загаловак=Rabbit's Little Walkie-Talkie Learns Tasks That Stump Siri and Alexa |спасылка=https://www.wired.com/story/rabbit-r1/ |access-date=2024-01-19 |выданне=Wired |мова=en-US |issn=1059-1028}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{Cite web |last=Picaro |first=Elyse Betters |date=2024-01-10 |title=What is Rabbit R1, is it powered by AI, and how exactly does it work? |url=https://www.pocket-lint.com/what-rabbit-r1-does-it-use-ai-and-how-does-it-work/ |access-date=2024-01-19 |website=Pocket-lint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=rabbit — home |url=https://www.rabbit.tech/ |access-date=2024-01-25 |website=www.rabbit.tech |language=en}}</ref>. == Праграмнае забеспячэнне == * Мадэль штучнага інтэлекту: выкарыстоўвае мадэль вялікага дзеяння (LAM), тып вялікай моўнай мадэлі<ref>{{Cite web |date=2023-06-27 |title=Toward Actionable Generative AI |url=https://blog.salesforceairesearch.com/large-action-models/ |access-date=2024-01-20 |website=Salesforce AI |language=en |archive-date=6 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240906140718/https://blog.salesforceairesearch.com/large-action-models/ |url-status=dead }}</ref>, прызначанай для выканання дзеянняў і дапамогі ў такіх задачах, як пошук у Інтэрнэце, струменевая музыка і транспартныя паслугі<ref name=":0" /><ref name=":6" />. * Інтэграцыя: выкарыстоўвае Perplexity.ai (пошукавую сістэму штучнага інтэлекту), каб адказваць на запыты карыстальнікаў і выконваць каманды.<ref name=":0" /><ref name=":6" /> * Функцыянальнасць: магчымасць выканання розных дзеянняў, такіх як заказ таксі або прайграванне музыкі з «[[Spotify]]»<ref name=":4" /><ref name=":0" /><ref name=":2" /> * Зрок: выкарыстоўвае мультымадальную моўную мадэль, якая дазваляе праглядаць выявы са сваёй камэры для інфармаваньня адказаў<ref name=":2" />. == Прыём == === Продажы === Пасля анонсу на «Consumer Electronics Show» ў 2024 годзе было прададзена больш за {{Num|20000|адзінак}} прылады па папярэдніх заказах.<ref>{{Cite web |last=Roth |first=Emma |date=2024-01-10 |title=Rabbit sells out two batches of 10,000 R1 pocket AI companions over two days |url=https://www.theverge.com/2024/1/10/24033498/rabbit-r1-sold-out-ces-ai |access-date=2024-01-22 |website=The Verge |language=en}}</ref> 28 студзеня 2024 года медыяпакеты r1 былі адпраўлены на праверку. == Спасылкі == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-27}} [[Катэгорыя:Бытавая электроніка]] [[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Прылады на базе Android]] 3dqaq08137g6o7bx2dhcy6ifsy7jp4v 0 786165 5161158 4972531 2026-07-05T08:30:58Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161158 wikitext text/x-wiki {{Кінапрэмія | папярэдняя = [[Оскар (кінапрэмія, 2010)|82-я]] | наступная = [[Оскар (кінапрэмія, 2012)|84-я]] }} '''83-я цырымонія ўручэння прэміі «[[Оскар]]»''' за заслугі ў вобласці кінематографа за [[2010 год у гісторыі кіно|2010]] год адбылася [[27 лютага]] [[2011]] года ў тэатры «[[Долбі (тэатр)|Кодак]]» ([[Галівуд]], [[Лос-Анджэлес]])<ref name="Oscar 2011" />. == Лаўрэаты і намінанты == {| class="wikitable" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="centre" width="100%" |- !width="200px"|Катэгорыі !colspan=2|Лаўрэаты і намінанты |- |rowspan=10 align="center"|'''[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]''' |rowspan=10 align="center" valign="top" width="100px"|[[Выява:The king's speech.svg|Прамова караля|100px]] |style="background:#FAEB86"|«'''[[Прамова караля]]'''» ('''[[Эміль Шэрман]], [[Айэйн Канінг]], [[Гарэт Ануін]]''') |- |«[[127 гадзін]]» ([[Дэні Бойл]], [[Джон Смітсан]], [[Крысціян Колсан]]) |- |«[[Баец (фільм, 2010)|Баец]]» ([[Дэвід Хоберман]], [[Тод Ліберман]], [[Марк Уолберг]]) |- |«[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]» ([[Дарла Андэрсан]]) |- |«[[Дзеткі ў парадку]]» ([[Гары Гілберт]], [[Джэфры Леві-Хайнт]], [[Селіна Рэтрэй]]) |- |«[[Жалезная хватка]]» ([[Браты Коэн]], [[Скот Рудзін]]) |- |«[[Зімовая косць]]» ([[Алікс Мэдыган]], [[Эн Раселіні]]) |- |«[[Пачатак (фільм, 2010)|Пачатак]]» ([[Крыстафер Нолан]], [[Эма Томас]]) |- |«[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]» ([[Дана Брунеці]], [[Шон Чафін]], [[Скот Рудзін]], [[Майкл Дэ Лука]]) |- |«[[Чорны лебедзь (фільм, 2010)|Чорны лебедзь]]» ([[Скот Франклін]], [[Майк Медавай]], [[Браян Олівер]]) |- |rowspan=5 align="center"|'''[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]]''' |rowspan=5 align="center" valign="top" width="100px"|[[Выява:Tom Hooper 2011 (cropped).jpg|Том Хупер|100px]] |style="background:#EEDD82"|'''[[Том Хупер]]''' — «'''[[Прамова караля]]'''» |- |[[Дарэн Аранофскі]] — «[[Чорны лебедзь (фільм, 2010)|Чорны лебедзь]]» |- |[[Браты Коэн|Джоэл Коэн і Ітан Коэн]] — «[[Жалезная хватка]]» |- |[[Дэвід Оўэн Расел|Дэвід О. Расел]] — «[[Баец (фільм, 2010)|Баец]]» |- |[[Дэвід Фінчэр]] — «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]» |- |rowspan=3 align="center"|'''[[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм]]''' |rowspan=3 align="center" valign="top" width="100px"|[[Выява:Toy Story 3 logo.svg|Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі|70px]] |style="background:#EEDD82"|«'''[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]'''» ('''[[Лі Анкрыч]]''') |- |«[[Ілюзіяніст (мультфільм)|Ілюзіяніст]]» ([[Сільвен Шомэ]]) |- |«[[Як прыручыць дракона]]» ([[Крыс Сандэрс]], [[Дзін Дэблуа]]) |- |rowspan=5 align="center"|'''[[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]''' |rowspan=5 align="center" valign="top" width="100px"| |style="background:#EEDD82"|{{Сцяг|Данія}} «'''{{нп5|Помста (фільм, 2010)|Помста|en|In a Better World}}'''» ('''[[Данія]]'''), рэж. '''[[Сюзана Бір]]''' |- |{{Сцяг|Мексіка}} «{{нп5|Б’юціфул||en|Biutiful}}» ([[Мексіка]]), рэж. [[Алехандра Гансалес Іньярыту]] |- |{{Сцяг|Грэцыя}} «{{нп5|Ікол (фільм)|Ікол|en|Dogtooth (film)}}» ([[Грэцыя]]), рэж. [[Ёргас Ланцімас]] |- |{{Сцяг|Канада}} «{{нп5|Пажары (фільм)|Пажары|en|Incendies}}» ([[Канада]]), рэж. [[Дэні Вільнёў]] |- |{{Сцяг|Алжыр}} «{{нп5|Па-за законам (фільм, 2010)|Па-за законам|en|Outside the Law (2010 film)}}» ([[Алжыр]]), рэж. {{нп5|Рашыд Бушарэб||en|Rachid Bouchareb}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="Oscar 2011">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2011|title=The 83rd Academy Awards {{!}} 2011|website=Сайт прэміі «[[Оскар]]»|language=en|access-date=2025-04-09|url-status=live}}</ref> }} == Спасылкі == * [http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2011 Спіс намінантаў на афіцыйным сайце] * [http://www.imdb.com/event/ev0000003/2011 «Оскар»-2011 на сайце IMDb] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кінапрэмія Оскар}} [[Катэгорыя:Цырымоніі ўзнагароджвання прэміі «Оскар»|2011]] [[Катэгорыя:Люты 2011 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 лютага]] [[Катэгорыя:2011 год у Каліфорніі]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі 2011 года]] 329ve2u1kzjlvshz2n2tx7a90ajnk4p 0 786348 5160892 5031796 2026-07-04T12:06:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160892 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кейданскі (Кедайняйскі, Кедайненскі) раён''' ({{lang-lt|Kėdainių rajono savivaldybė}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Каўнаскі павет|Ковенскага (Каўнаскага) павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Кейданы|Кейданы (Кедайняй)]]. == Геаграфія == Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Літва|Літвы]]. У раёне знаходзіцца геаграфічны цэнтр краіны – вёска Руошчай. Мяжуе з [[Панявежыскі раён|Панявежскім]] і [[Радзвілішкіскі раён|Радвілішскім]] раёнамі на поўначы, Вількамірскім раёнам на ўсходзе, [[Янаўскі раён|Ёнаўскім]] на паўднёвым усходзе, Каўнаскім на поўдні і [[Расейнскі раён|Расейнскім]] на захадзе. Большая частка раёна размешчана ў Нявежскай нізіне. На захадзе ляжыць Усходне-Жамойцкае пласкагор’е. Самая высокая кропка ў раёне знаходзіцца ў ваколіцах горада Гудзюнай – 113 м, самая нізкая – на поўдні, на ўзбярэжжы ракі [[Нявежыс]] – 21 м. Сярэдняя тэмпература студзеня -5 °C, ліпеня +17,5 °C. Гадавая колькасць ападкаў 645—670 мм. Сталае [[Снег|снежнае]] покрыва трымаецца ў сярэднім з канца снежня да сярэдзіны сакавіка, таўшчыня складае 18 см. Унутраныя воды займаюць 4 % тэрыторыі. Прыкладна па сярэдзіне раёна з поўначы на поўдзень цячэ рака Нявежыс. Налічваецца 10 азёр і 18 сажалак. [[Глеба|Глебы]] ў асноўным лёгкасуглінкавыя, тарфяністыя з тонкім пластом. Лясістасць – каля 23,7 % (39,9 % лясоў занята [[Бяроза|бярозавымі лясамі]], 22,3 % – [[Елка|яловымі]], 13,2 % – [[Ясень|ясенымі]], 4,0 % – [[Дуб|дубровымі]]). Праз Кедайнскі раён праходзіць некалькі транспартных магістраляў рэспубліканскага значэння: чыгунка [[Вільня|Вільнюс]] — [[Шаўлі|Шаўляй]], аўтадарогі ''Via Baltica'', Ёнава — Шэдува, Арыстава — Цынкішкі, Арыстава — Укмярге. Па самай паўднёва-заходняй ускраіне праходзіць шаша Вільнюс — Клайпеда. <gallery> Файл:Lietuvos_geografinis_vidurys001.jpg|alt=Lietuvos geografinis centras|Геаграфічны цэнтр Літвы Файл:NevezioLyguma1.jpg|alt=Nevėžio žemuma šalia Kėdainių|Нявежская нізіна каля Кедайняй Файл:Josvainiai004.JPG|alt=Josvainiai|Ёсвайняй Файл:PernaravosSeniunija1.JPG|alt=Pavinkšniai|Павінкшняй </gallery> == Гісторыя == Раён утвораны [[21 чэрвеня]] [[1950]] года з 34 раёнаў былога Кедайнскага павета, 4 раёнаў былога [[Ковенскі павет (Літва)|Ковенскага павета]] і 1 раёна былога Вілейскага павета. У [[1950]]–[[1953]] гадах раён уваходзіў у Ковенскую вобласць. З [[1954]] па [[1968]] межы неадразова змяняліся. У [[1995]] годзе перападпарадкаваны [[Ковенскі павет (Літва)|Каўнаскаму павету]], створана самакіраванне Кедайнскага раёна. == Насельніцтва == Доля гарадскога насельніцтва – 48,9 %. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва 38,6 чал. /км². Найбольш густанаселеныя раёны — Кейданы і яго ваколіцы, а таксама агламерацыя Дотнува. Найменш заселеная заходняя частка раёна (раёны Пернарава і Кракэс). 81,2 % насельніцтва [[Каталіцтва|католікі]], 1,2 % – [[праваслаўныя]], 0,2 % – [[стараверы]], 0,2 % – [[Лютэранства|лютэране]], 0,1 % – евангельскія рэфарматы.{{Dem|1959|58000|1970|64314|1979|67963|1989|69461|2001|65727|2007|63559|2011|54057|2014|50906|2021|46382|kolon=9|till=80000|inc=20000|incmin=5000}} === Нацыянальны склад === {| | valign="top" |На [[2011]] г. пражывала 54 057 чал.:<ref>[http://osp.stat.gov.lt/2011-m.-surasymas 2011 m. surašymo duomenys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211028155726/https://osp.stat.gov.lt/2011-m.-surasymas|date=2021-10-28}}</ref> * [[літоўцы]] – 95,78% (51 777); * [[рускія]] – 2,17% (1171); * [[палякі]] – 0,61% (329); * [[украінцы]] – 0,28% (150); * [[беларусы]] – 0,26% (139); * [[цыганы]] – 0,07% (40); * [[немцы]] – 0,03% (17); * іншыя – 0,8% (434). | valign="top" |На [[2001]] г. пражывала 65 727 чал.:<ref>{{Cite web |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1280 |title=2001 m. surašymo duomenys |access-date=13 красавіка 2025 |archive-date=13 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513054211/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1280 |url-status=dead }}</ref> * [[літоўцы]] – 95,46% (62 746); * [[рускія]] – 2,44% (1531); * [[палякі]] – 0,77% (504); * [[украінцы]] – 0,36% (236); * [[беларусы]] – 0,29% (188); * [[цыганы]] – 0,08% (51); * [[немцы]] – 0,06% (40); * іншыя – 0,66% (431). |} == Населеныя пункты == У складзе раёна знаходзяцца 11 гарадоў і 534 вёскі. Найбуйнейшыя населеныя пункты (2021): # [[Кейданы|Кедайняй]] – 23461, # Вілейнай – 1157, # Ёсвайняй – 1122, # Пеляднагяй – 909, # Вайноціскяй – 752, # Шэта – 741, # Крэкас – 649, # Дотнува – 643, # Лабунава – 608, # Акадэмія – 587. == Эканоміка == [[Файл:Lifosa_Kedainiai002.JPG|міні|250x250пкс| AB Lifosa]] Кедайняйскі раён – адзін з эканамічна моцных рэгіёнаў Літвы. Асабліва развіты хімічная і харчовая прамысловасць, сельская гаспадарка. У раёне вырабляецца 2,8 % прамысловай вытворчасці краіны (на 2005). Наладжана вытворчасць мінеральных угнаенняў, сернай і фосфарнай кіслот і іншых прадуктаў хімічнай прамысловасці (AB Lifosa), соусаў (AB Vesiga), марожанага (AB Vikeda), цукру (Nordic Sugar), кансерваў (Kėdainiai Konservai), мясных прадуктаў, збожжа (Kėdainiai Grūdai), перапрацоўка малака, выпечка хлеба і кандытарскіх вырабаў, апрацоўка скуры, металу (AB Progresas), вытворчасць сельскагаспадарчых прылад і іх частак, дрэваапрацоўка. Галоўны прамысловы цэнтр — Кейданы. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі займаюць 65,2 % плошчы раёна; склад: 93.0 % ворнай зямлі, 5,3 % [[Луг|лугоў]] і натуральных [[Паша|паш]], 1,0 % [[Сад|садоў]] і ягаднікаў (2005). 65,4 % пасеваў [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] (пераважна азімай пшаніцы), 10,3 % шматгадовых траў, 6,0 % [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]], 2,6 % [[Бульба|бульбы]], 1,2 % палявой гародніны. Раён славіцца вырошчваннем цяплічнай гародніны. Расце 17,8 % усёй літоўскай цяплічнай гародніны ([[Агурок|агуркі]], [[Тамат звычайны|памідоры]]), 17,8 % цукровых буракоў, 6,2 % палявой агародніны, 6,2 % збожжавых, 3,2 % бульбы (2004). У 2004 годзе раён выпусціў 2,8% усёй літоўскай прадукцыі жывёлагадоўлі (3,7 % [[Малако|малака]]). На 2005 года у агульным аб’ёме па краіне раён меў 3,1 % [[Свойскі бык|буйной рагатай жывёлы]], 2,4 % [[Конь свойскі|коней]], 1,8 % [[Свіння свойская|свіней]], 1,4 % [[Авечка свойская|авечак]] і коз. == Адміністрацыя == [[Файл:KedainiaiMunicipality.JPG|злева|міні|Будынак гарадской адміністрацыи, вуліца Я. Басанавічаўса, 36]] Прадстаўнічая ўлада — Савет самакіравання Кедайнскага раёна, выканаўчая ўлада — Адміністрацыя самакіравання Кедайнскага раёна. === Староствы === У Кедайняйскім раёне 11 старостваў: * Дотнаўскае староства (Дотнува), * Гудзюнскае староства (Гудзюнай), * Ёсвайняйскае староства (Ёсвайняй), * Кедайняйскае гарадское староства (Кедайняй), * Кракэўскае староства (Кракэс), * Пеляднагскае староства (Пеляднагяй), * Пернараўскае староства (Пернарава), * Сурвілішскае староства (Сурвілішкіс), * Шэтскае староства (Шэта), * Трускаўскае староства (Павярменіс), * Вілейскае староства (Вілайняй). == Установы == На 2005 год у раёне дзейнічалі 1 гімназія, 7 сярэдніх школ, 16 пачатковых, юнацкіх, мастацкіх, моўных, музычных, спартыўных школ, 7 дзіцячых садоў-школ, 2 яслі-сады, 3 дзіцячыя сады, цэнтр навучання дарослых, адукацыйны цэнтр, цэнтр адукацыі імя Ёнушаса Радвіла, дзіцячая авіяцыйная школа імя Б. Ашкініса, Інстытут сельскай гаспадаркі (пры акадэміі), 1 бальніца, 11 амбулаторна-паліклінічных устаноў, 28 урачэбных пунктаў, 4 дамы для састарэлых, 4 дзіцячыя дамы, 17 дамоў культуры, 39 бібліятэк. У старай частцы Кейдан знаходзіцца турыстычна-інфармацыйны цэнтр. Дзейнічаюць Літоўская сельскагаспадарчая кансультацыйная служба (цэнтр пры Акадэміі), Кедайнскі краязнаўчы музей (з філіяламі ў Евангелічна-рэфармаванай царкве, Мемарыяльны музей Я. Паўкштэліса, Мультыкультурны цэнтр), мемарыял М. Каткуса, музей паўстання 1863 г., калекцыя літургічнага адзення і аксесуараў ксяндза Станіславаса, музей-галерэя Яніны Манкутэ-Маркс, 4 школьныя музеі. <gallery> KedainiaGym001.JPG|[[Кейданская гімназія]] SurviliskisSchool.JPG|Школа імя В. Свірскіса ў Сурвілішках Akademija.jpg|Сельскагаспадарчы інстытут </gallery> == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Kėdainių rajono mokyklų muziejai (sud. Rytas Tamašauskas). – Kėdainiai: Spaudvita, 2008. – 48 p.: iliustr. – [[:lt:Special:BookSources/9789955637370|ISBN 978-9955-637-37-0]] == Спасылкі == * [http://www.kedainiai.lt/ Вэб-сайт муніцыпалітэта] Archyvuota kopija * [http://www.kedainiai.info/catalog/istorija.php?language=LT Гісторыя Кедайнскага краю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928082756/http://www.kedainiai.info/catalog/istorija.php?language=LT |date=28 верасня 2007 }} Archyvuota kopija {{ВС}} [[Катэгорыя:Кедайнейскі раён]] g4lyl3ag088n6zq79jttdcj5s19lqdz 0 788005 5161084 5076988 2026-07-05T05:18:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161084 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Крэўскі вялікі камень | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 19|lat_sec = 24.5 |long_dir = |long_deg = 26|long_min = 18|long_sec = 09.7 |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = аг. [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 0,001326 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Гродзенская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = }} '''Крэўскі вялікі камень''' — геалагічны [[помнік прыроды]] рэспубліканскага значэння<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-55/2008-55(067-105).pdf&oldDocPage=11 Постановление Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 18 января 2008 г. № 4 Об объявлении некоторых геологических объектов в Гродненской области геологическими памятниками природы республиканского значения]</ref>, размешчаны на паўночна-ўсходняй ускраіне аграгардка [[Крэва]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], за 300 м на ўсход ад галоўнай вуліцы каля рэчкі [[Краўлянка]]. Валун ружовага [[граніт]]у-рапаківі з крышталямі палявога шпата ў выглядзе авоідаў і таблічак. Значная яго частка сышла пад зямлю. Вага каменя — больш за 50 тон. Даўжыня — 3,9 м, шырыня — 3,4 м, вышыня — 1,4 м, у абводзе — 12,2 м. На паверхні растуць імхі і [[лішайнікі]]. Лічыцца, што валун прынесены сюды [[ледавік]]ом з Фінляндыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/537 Валун «Большой камень» кревский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251114150737/https://minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/537 |date=14 лістапада 2025 }} [[Катэгорыя:Валуны Беларусі]] [[Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Геалогія Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Крэва]] 2be9msrdx4wa6dao8799mqsz2i41f03 0 788617 5161173 5096825 2026-07-05T09:23:25Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Журналісты Англіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161173 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Месца нараджэння = [[Хэмпшыр]], [[Вялікабрытанія]] | Дата нараджэння = {{Дата нараджэння і ўзрост|10|11|1960}} }} '''Ніл Гейман''' ({{lang-en|Neil Gaiman}}; нар. [[10 лістапада]] [[1960]], [[Портчэстэр]], графства [[Хэмпшыр]], [[Англія]]) — брытанскі [[Фантастыка|фантаст]], [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], аўтар [[Комікс|коміксаў]]. Найбольш вядомы творамі «[[Амерыканскія багі (раман)|Амерыканскія багі]]», «Пясочны чалавек», «Добрыя знакі» і «Караліна». Мае шэраг узнагарод і экранізацый. == Біяграфія і кар’ера == Ніл Гейман нарадзіўся 10 лістапада 1960 у Портчэстэры. У дзяцінстве ўвесь вольны час бавіў за чытаннем кніг, найбольш любімымі з якіх былі «[[Аліса ў краіне цудаў|Аліса ў Краіне цудаў]]» [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадар пярсцёнкаў]]» [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://azbooka.ru/author/geyman-n-lb8n|title=Нил Гейман – все книги, биография, отзывы, цитаты {{!}} Азбука-Аттикус|website=Azbooka.ru|access-date=2025-06-01}}</ref>. Пасля заканчэння школы працаваў журналістам. У 1984 публікаваў біяграфію поп-гурту [[Duran Duran]], якая хутка стала папулярнай, першы наклад быў распрададзены за некалькі дзён<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Neil-Gaiman|title=Neil Gaiman {{!}} Biography, Books, Allegations, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|date=2025-04-24|access-date=2025-06-01}}</ref>. Сумесна з мастаком Дэйвам Маккінам стварыў графічны раман «Жорсткія здарэнні» ({{Lang-en|Violent Cases}}, 1987), які прынёс ім вядомасць у свеце коміксаў. Пасля гэтага з’явілася міні-серыя коміксаў «Чорная архідэя» ({{Lang-en|Black Orchid}})<ref name=":0" />. У 1989 Гейман распачаў працу над серыяй коміксаў «Пясочны чалавек» ({{Lang-en|The Sandman}}). Яна была насычана літаратурнымі спасылкамі і гістарычнымі алюзіямі, мела вялікі поспех і атрымала шмат узнагарод<ref name=":0" />. Далейшымі знакавымі творамі Геймана сталі: «Добрыя знакі» ({{Lang-en|Good Omens}}'';'' з Тэры Пратчэтам, 1990), «Зорны пыл» ({{Lang-en|Stardust}}, 1999), «Амерыканскія багі» ({{Lang-en|American Gods}}, 2001), «Караліна» ({{Lang-en|Coraline}}, 2002) і «Деці Анансі» ({{Lang-en|Anansi Boys}}, 2006)<ref name=":0" />. У 2003 Гейман вярнуўся да свету «Пясочнага чалавека» з кнігай «Бясконцыя ночы» ({{Lang-en|Endless Nights}}'')'', якая стала першым графічным раманам, што трапіў у спіс бестселераў ''[[The New York Times]]'' у катэгорыі мастацкай літаратуры<ref name=":0" />. У 2009 выдаў кнігу «Гісторыя з могілкамі» ({{Lang-en|The Graveyard Book}}). Твор быў адзначаны чытачамі і крытыкамі<ref name=":0" />. У 2017 годзе апублікаваў кнігу «Скандынаўскія багі» ({{Lang-en|Norse Mythology}}), інтэрпрэтацыю скандынаўскіх міфаў<ref name=":0" />. == Узнагароды == * «Амерыканскія багі» ({{Lang-en|American Gods}}) адзначаны прэміяй [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]], «[[Прэмія Х’юга за найлепшы раман|Х’юга]]» і «[[Прэмія «Локус»|Локус]]» 2002, а таксама «[[Прэмія «Неб’юла»|Неб’юла]]» 2003. * «Караліна» ({{Lang-en|Coraline}}) — «Х’юга», «Локус» і Брэма Стокера 2003, «Неб’юла» 2004, а таксама Прэміяй Брытанскай асацыяцыі навуковай фантастыкі 2003. * «Деці Анансі» ({{Lang-en|Anansi Boys}}) — Mythopoeic Awards 2006. * «Гісторыя з могілкамі» ({{Lang-en|The Graveyard Book}}) атрымала Медаль Джона Н’юберы 2009, «Х’юга» 2009 і медаль Карнегі 2010. * «Акеан у канцы дарогі» ({{Lang-en|The Ocean at the End of the Lane}}) — British National Book Awards, Кніга года 2013, «Локус» і «Неб’юла» 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.neilgaiman.com/About_Neil/Awards_and_Honors|title=Neil Gaiman {{!}} About Neil {{!}} Awards and Honors|website=www.neilgaiman.com|access-date=2025-06-01}}</ref>. == Асабістае жыццё == У 2011 годзе Гейман ажаніўся з амерыканскай музыканткай і перформанс-артысткай Амандай Палмер. У пары нарадзілася дзіця. У 2022 яны разышліся<ref name=":0" />. Летам 2024 некалькі жанчын абвінавацілі Ніла Геймана ў сексуалізаваным гвалце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c3d5emdx4y1o|title=«Зови меня господином». Писателя Нила Геймана обвиняют в сексуализированном насилии|website=BBC News Русская служба|date=2025-01-14|access-date=2025-06-01}}</ref>. == Экранізацыі == * У 2017 на Starz выйшаў серыял «Амерыканскія багі» ({{Lang-en|American Gods}}). * У 2019 годзе на [[Amazon.com|Amazon]] — міні-серыял «Добрыя знакі» ({{Lang-en|Good Omens}}). * У 2022 годзе [[Netflix]] прэзентаваў серыял «Пясочны чалавек» ({{Lang-en|The Sandman}})<ref name=":0" />. == Беларускія пераклады == У 2017 у выдавецтве [[Зміцер Колас|Змітра Коласа]] выйшаў пераклад на беларускую мову дзіцячай кнігі Ніла Геймана «Караліна». Аўтар перакладу — [[Дар’я Вашкевіч]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2017/02/15/abveshchany-pony-sps-prem-debyut-2.html|title=Абвешчаны поўны спіс прэміі “Дэбют”|website=Беларускі ПЭН|date=2017-02-15|access-date=2025-06-01}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гейман Ніл}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Неб’юла»]] [[Катэгорыя:Журналісты Англіі]] s9258m57ejgw4qj6f8qmzee578dcfbt 0 794771 5160904 5057480 2026-07-04T12:35:02Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2025 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160904 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Картка:Праграма}} '''Bitchat''' — гэта зашыфравана праграма для абмену паведамленнямі паміж асобамі, распрацавана [[Джэк Дорсі|Джэкам Дорсі]], сузаснавальнікам [[X (сацыяльная сетка)|Twitter]] (цяпер X) і [[Square, Inc|Block, Inc.]] Анансаваны ў ліпені 2025 года, Bitchat дазваляе карыстальнікам адпраўляць паведамленні праз [[Мэш сеткі|сеткі]] Bluetooth Low Energy (BLE) без неабходнасці падключэння [[Інтэрнэт|да Інтэрнэту]], [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], уліковых запісаў карыстальнікаў або [[Вэб-сервер|цэнтральных сервераў]] . == Агляд == Bitchat — гэта праграма для абмену паведамленнямі з выкарыстаннем шыфравання паміж асобнымі асобамі, анансаваная Джэкам Дорсі ў ліпені 2025 года, {{Sfn|Cuthbertson|2025}} {{Sfn|Sigalos|2025}} {{Sfn|Weatherbed|2025}} якая ў цяперашні час даступная праз AppStore і Google Play . {{Sfn|Sigalos|2025}} {{Sfn|Silberling|2025}} {{Sfn|Cuthbertson|2025}} Праграма працуе праз сеткі Bluetooth Mesh, {{Sfn|Cuthbertson|2025}} {{Sfn|Sigalos|2025}} {{Sfn|Silberling|2025}} што дазваляе прыладам паблізу перадаваць паведамленні без неабходнасці падключэння да Інтэрнэту. {{Sfn|Bonk|2025}} {{Sfn|Sigalos|2025}} {{Sfn|Weatherbed|2025}} Bitchat выкарыстоўвае скразное шыфраванне з выкарыстаннем абмену ключамі Curve25519 і AES-GCM . <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.coindesk.com/tech/2025/07/08/jack-dorsey-unveils-bitchat-offline-encrypted-messaging-inspired-by-bitcoin|title=Jack Dorsey Unveils Bitchat: Offline, Encrypted Messaging Inspired by Bitcoin|author=Crawley|first=Jamie|website=[[CoinDesk]]|date=8 July 2025|archive-url=https://archive.today/20250709161638/https://www.coindesk.com/tech/2025/07/08/jack-dorsey-unveils-bitchat-offline-encrypted-messaging-inspired-by-bitcoin|archive-date=9 July 2025|access-date=9 July 2025|url-status=live|last2=Alpher|first2=Stephen}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techrepublic.com/article/news-jack-dorsey-bitchat/|title=Twitter Co-Founder Launches Bitchat, a Security-Focused, Bluetooth Messaging App|author=Johnivan|first=J. R.|website=[[TechRepublic]]|date=8 July 2025|archive-url=https://archive.today/20250709162042/https://www.techrepublic.com/article/news-jack-dorsey-bitchat/|archive-date=9 July 2025|access-date=9 July 2025|url-status=live}}</ref> Акрамя таго, яна мае каналы, абароненыя паролем, і рэжым панікі, які сцірае ўсе захаваныя даныя пасля трох націсканняў на лагатып. {{Sfn|Weatherbed|2025}} Тэхналогія [[Bluetooth]], якую выкарыстоўвае Bitchat, забяспечвае эфектыўны радыус дзеяння больш за {{Convert|300|метраў}} . Распрацоўшчыкі Bitchat плануюць уключыць Wi-Fi Direct, каб пашырыць зону пакрыцця і прапускную здольнасць . {{Sfn|Weatherbed|2025}} {{Sfn|Bonk|2025}} {{Sfn|Sigalos|2025}} Дорсі заявіў, што праграма нагадвае сістэмы абмену паведамленнямі [[IRC]] . <ref name="ct-july-07">{{Cite web|lang=en|url=https://cointelegraph.com/news/jack-dorsey-launches-bluetooth-relayed-decentralized-messaging-app-bitchat|title=Jack Dorsey tests Bitchat — decentralized messaging without internet|author=Young|first=Martin|website=Cointelegraph|date=7 July 2025|archive-url=https://archive.today/20250709152517/https://cointelegraph.com/news/jack-dorsey-launches-bluetooth-relayed-decentralized-messaging-app-bitchat|archive-date=9 July 2025|access-date=9 July 2025|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == [[Файл:Jack_Dorsey_(7979035153).jpg|міні|Дорсі ў 2012 годзе]] Дорсі ўпершыню абвясціў пра Bitchat на X (раней Twitter) 6 ліпеня 2025 года. {{Sfn|Sigalos|2025}} {{Sfn|Silberling|2025}} Ён апублікаваў на сваёй старонцы [[GitHub]] справаздачу з падрабязным апісаннем дэцэнтралізаванай архітэктуры і дызайну шыфравання . {{Sfn|Cuthbertson|2025}} {{Sfn|Ropek|2025}} {{Sfn|Weatherbed|2025}} Акрамя таго, праграма пачала [[Тэставанне праграмнага забеспячэння|бэта-тэставанне]] праз TestFlight, хутка дасягнуўшы ліміту ў 10 000 карыстальнікаў. {{Sfn|Sigalos|2025}} {{Sfn|Silberling|2025}} {{Sfn|Cuthbertson|2025}} Неўзабаве пасля тэставага выпуску праграмы на TestFlight даследчык па бяспецы выявіў, што можна выдаваць сябе за іншага карыстальніка і мець зносіны з кантактамі гэтага карыстальніка, адначасова прадстаўляючыся яму для гэтага карыстальніка. Пазней Дорсі дадаў на старонку праекта Bitchat, што ён знаходзіцца ў працэсе распрацоўкі, не атрымаў знешняй праверкі бяспекі і можа не адпавядаць сваім мэтам бяспекі. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://techcrunch.com/2025/07/09/jack-dorsey-says-his-secure-new-bitchat-app-has-not-been-tested-for-security/|title=Jack Dorsey says his 'secure' new Bitchat app has not been tested for security|author=Franceschi-Bicchierai|first=Lorenzo|website=[[TechCrunch]]|date=9 July 2025|archive-url=https://archive.today/20250710092141/https://techcrunch.com/2025/07/09/jack-dorsey-says-his-secure-new-bitchat-app-has-not-been-tested-for-security/|archive-date=10 July 2025|access-date=10 July 2025|url-status=live}}</ref> == Выпадкі выкарыстання == Bitchat прызначаны для ўстойлівай камунікацыі, калі традыцыйныя сеткі недаступныя або парушаныя, напрыклад, падчас [[Стыхійнае бедства|стыхійных бедстваў]] або адключэння Інтэрнэту . <ref name="ct-july-07">{{Cite web|lang=en|url=https://cointelegraph.com/news/jack-dorsey-launches-bluetooth-relayed-decentralized-messaging-app-bitchat|title=Jack Dorsey tests Bitchat — decentralized messaging without internet|author=Young|first=Martin|website=Cointelegraph|date=7 July 2025|archive-url=https://archive.today/20250709152517/https://cointelegraph.com/news/jack-dorsey-launches-bluetooth-relayed-decentralized-messaging-app-bitchat|archive-date=9 July 2025|access-date=9 July 2025|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFYoung2025">Young, Martin (7 July 2025). [https://cointelegraph.com/news/jack-dorsey-launches-bluetooth-relayed-decentralized-messaging-app-bitchat «Jack Dorsey tests Bitchat — decentralized messaging without internet»]. ''Cointelegraph''. [https://archive.today/20250709152517/https://cointelegraph.com/news/jack-dorsey-launches-bluetooth-relayed-decentralized-messaging-app-bitchat Archived] from the original on 9 July 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 July</span> 2025</span>.</cite></ref> {{Sfn|Ropek|2025}} Ён таксама дазваляе мець зносіны на буйных мерапрыемствах, такіх як музычныя фестывалі, без залежнасці ад падключэння да Інтэрнэту . {{Sfn|Cuthbertson|2025}} {{Sfn|Silberling|2025}} Праграма вырашае праблемы [[Цэнзура|цэнзуры]] і сачэння і адлюстроўвае папярэднікаў, такіх як FireChat і Bridgefy, якія выкарыстоўваліся прадэмакратычнымі пратэстоўцамі ў Ганконгу . {{Sfn|Weatherbed|2025}} {{Sfn|Silberling|2025}} {{Sfn|Sigalos|2025}} У верасні 2025 года праграма значна выкарыстоўвалася пратэстоўцамі на Мадагаскары : кампанія паведаміла пра 70 тысяч загрузак на працягу аднаго тыдня з гэтай краіны у параўнанні з прыкладна 360 тысячамі загрузак па ўсім свеце, пра якія кампанія паведаміла да канца верасня . Падобныя тэндэнцыі назіраліся ў Непале падчас пратэстаў у тым жа месяцы : толькі 8 верасня 2025 года непальскія карыстальнікі загружалі праграму амаль 50 000 разоў . == Гл. таксама == {{Партал|Free and open-source software}} * Сетка Bluetooth Mesh * Сетка, устойлівая да затрымкі * [[Мэш сеткі|Mesh-сеткі]] * Мабільная аднарангавая сетка * Адміністрацыйная сетка для смартфонаў * Брыар (праграмнае забеспячэнне) == Спасылкі == {{Reflist}} === Цытаваныя працы === == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://bitchat.free/}} * Permissionlesstech на GitHub * Bitchat у Тэлеграме {{Месенджары}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-16}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] [[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2025 годзе]] 16cq1wga4kcyimb9qs0ewhjcr0ha1s7 0 795427 5161182 5158949 2026-07-05T10:22:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161182 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Курганы Славы}} {{Славутасць | Беларуская назва = Курган Славы | Краіна = Беларусь | Горад = }} '''Мемарыяльны комплекс''' '''«Курган Славы»''' ({{Lang-ru|Мемориальный комплекс «Курган Славы»}}) — помнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], размешчаны практычна ў цэнтры горада [[Мазыр]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя і апісанне == Мемарыяльны комплекс «Курган славы» з'яўляецца помнікам падзеям [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. 875 дзён горад [[Мазыр]] быў акупаваны фашыстамі, з 22 жніўня 1941 года па 14 студзеня 1944 года<ref name="Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века">{{Cite web|url=https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/1967-xx.html|title=Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Войскі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] і байцы Палескага партызанскага злучэння 14 студзеня 1944 года вызвалілі горад [[Мазыр]] ад нямецкіх захопнікаў, 17 частак і злучэнняў Савецкай Арміі ў баях за горад атрымалі найменне Мазырскіх<ref name="Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века" />. 14 студзеня 1967 год на ўскраіне горада [[Мазыр]] адбыўся мітынг, прысвечаны 23-й гадавіне вызвалення Мазыра ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, на якім быў адкрыты першы аб'ект мемарыяла — шматметровы Куб з надпісам ''«Абаронцам Радзімы ад мазыран»''. У 1977 годзе для ўвекавечання іх памяці адкрыты мемарыяльны архітэктурна-скульптурны комплекс, аўтарамі якога з'яўляюцца архітэктар Г. Вараб'ёў і [[Мікалай Мікітавіч Пушкар|М. Пушкар]]. Абнаўленне мемарыяльнага комплексу «Курган славы» адбылося напярэдадні святкавання 60-годдзя [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], галоўная частка мемарыяла Брацкая магіла, куды былі перапахаваныя астанкі воінаў і партызан, якія знаходзіліся ў разрозненых пахаваннях на грамадзянскіх могілках горада і раёна. Была праведзена эксгумацыя і ўрачыстае перапахаванне астанкаў салдат<ref name="Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века" />. Мемарыяльны комплекс «Курган славы» папоўніўся яшчэ двума помнікамі: помнік у гонар блакаднікаў і абаронцаў Ленінграда і памятны знак воінам-інтэрнацыяналістам, якія ваявалі ў Афганістане і не вярнуліся назад, ля мемарыяльнага каменя была пахавана капсула з афганскай зямлёй, акрапленай крывёю савецкіх салдат. Сёння мемарыяльны комплекс «Курган славы» — гэта шмат кампазіцыйнае збудаванне: 45-метровая стэла, куб на гранітным пастаменце з гаўбіцай узору 1938 года, Брацкая магіла — пахаванне воінаў Савецкай Арміі і партызан Палескага партызанскага злучэння, якія загінулі пры вызваленні [[Мазыр|Мазыра]] ў 1944 годзе, тут гарыць Вечны агонь, помнік у гонар блакаднікаў і абаронцаў Ленінграда і памятны знак воінам-інтэрнацыяналістам, а таксама свайго роду збудаванні пад адкрытым небам музея ваеннай тэхнікі<ref>{{Cite web|url=http://www.mazyr.by/2018/06/desyatki-mozyryan-22-iyunya-vstretili-rassvet-v-memorialnom-komplekse-kurgan-slavy-napominayushhem-o-krovoprolitnyx-boyax/|title=Газета «Жыццё Палесся». Десятки мозырян 22 июня встретили рассвет в мемориальном комплексе Курган Славы|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404070042/http://www.mazyr.by/2018/06/desyatki-mozyryan-22-iyunya-vstretili-rassvet-v-memorialnom-komplekse-kurgan-slavy-napominayushhem-o-krovoprolitnyx-boyax/|archive-date=4 красавіка 2019|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Памяць == На Кургане Славы ў [[Мазыр|Мазыры]] ў памяць аб Героях устаноўлены мемарыяльныя пліты<ref>{{Cite web|url=https://savehistory.by/karta/memorialnyy-kompleks-kurgan-slavy-mozyr|title=Мемориальный комплекс «Курган Славы», г. Мозырь, Гомельская область}}</ref>: * [[Аляксандр Міхайлавіч Беленчык]] * [[Канстанцін Фёдаравіч Захараў]] * [[Джумагалі Калдыкараеў]] * [[Міхаіл Максімавіч Катаеў]] * [[Валянцін Сцяпанавіч Няжноў]] * [[Антон Андрэевіч Рыжкоў]] * [[Рыгор Мацвеевіч Ціханаў]] * [[Мікалай Іванавіч Шмаргун]] * [[Фёдар Міхайлавіч Языковіч]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mozyr.damspravku.ru/9166003-memorialnyy_kompleks_kurgan_slavy-company Мемориальный комплекс Курган славы]. * [http://www.pobeda1945.su/burial/2356 Портал о фронтовиках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811033133/http://www.pobeda1945.su/burial/2356 |date=11 жніўня 2020 }}. * [https://izvezda.by/ru/monuments-ru/getElement/6482/ Мемориальный комплекс «Курган Славы»]. * [https://savehistory.by/karta/memorialnyy-kompleks-kurgan-slavy-mozyr/ Мемориальный комплекс «Курган Славы», г. Мозырь, Гомельская область]. * [https://www.sb.by/video/memorialnyy-kompleks-kurgan-slavy-v-mozyre-obeliski-velikogo-podviga.html Мемориальный комплекс «Курган Славы» в Мозыре | Обелиски великого подвига]. [[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь Сегодня]]. * [https://www.mazyr.by/2026/04/svyashhennoe-dlya-mozyryan-mesto-znakomimsya-s-ekspoziciej-memorialnogo-kompleksa-kurgan-slavy/ Знакомимся с экспозицией мемориального комплекса "Курган Славы"]. Жыццё Палесся. {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Помнікі_Вялікай_Айчыннай_вайны_ў_Беларусі]] [[Катэгорыя:Курганы_Беларусі]] [[Катэгорыя:Гомельская_вобласць]] [[Катэгорыя:Мемарыяльныя_комплексы_Беларусі]] [[Катэгорыя:Мазыр]] bj8tk6gzsu57zu87bxyv4koe9glt00y 0 797053 5160975 5072162 2026-07-04T15:50:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160975 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |Назва = Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся» |Тып = [[Этнаграфічны фестываль]] |Заснаваны = 2010 |Месца = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|аг. Ляскавічы]], [[Петрыкаўскі раён]], [[Гомельская вобласць]] |Арганізатары = [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]<br>[[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]]<br>[[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]]<br>[[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<br>[[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]]<br>[[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт]]<br>[[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]<br>[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]]<br>[[Белаграпрамбанк]] |Сайт = https://ocntgomel.by/?page_id=3304 }} '''Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»'''&nbsp;— [[фестываль]], прысвечаны самабытнай культуры і традыцыям [[палешукі|палешукоў]], які праводзіцца раз на два гады ў [[аграгарадок|аграгарадку]] [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] на тэрыторыі [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»]]<ref name="ocnt">{{cite web|url=https://ocntgomel.by/?page_id=3304|title=Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»|website=Гомельскі абласны цэнтр народнай творчасці|accessdate=23 снежня 2025|lang=be|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106054748/https://ocntgomel.by/?page_id=3304|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Першы фестываль адбыўся ў [[2010]] годзе. У [[2012]] годзе ІІ фестывалю быў нададзены статус рэспубліканскага; у мерапрыемстве прыняў удзел Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]. З [[2014]] года фестываль праводзіцца на міжнародным узроўні<ref name="ocnt" />. == Мэты == Мэтамі фестывалю з’яўляюцца захаванне і папулярызацыя этнакультурных традыцый [[Палессе|Палесся]], вывучэнне і падтрымка яго гісторыка-культурнай спадчыны, умацаванне творчых сувязей паміж жыхарамі Палесся Беларусі і [[Расія|Расіі]], а таксама стварэнне спрыяльных умоў для развіцця культурна-гістарычнага, [[этнаграфічны турызм|этнаграфічнага]] і [[экалагічны турызм|экалагічнага]] турызму<ref name="ocnt" />. == Арганізатары == Арганізатарамі фестывалю выступаюць [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскі]] і [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкі]] аблвыканкамы, ДПУ «[[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]», ААТ «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]]» і ААТ «[[Белаграпрамбанк]]»<ref name="ocnt" />. == Удзельнікі і геаграфія == У фестывальных мерапрыемствах традыцыйна прымаюць удзел творчыя калектывы, майстры і рамеснікі з 8 раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ([[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]], [[Ельскі раён|Ельскага]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага]], [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]) і 4 раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ([[Лунінецкі раён|Лунінецкага]], [[Пінскі раён|Пінскага]], [[Іванаўскі раён (Брэсцкая вобласць)|Іванаўскага]], [[Столінскі раён|Столінскага]]), а таксама калектыў Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»<ref name="ocnt" />. У розныя гады гасцямі фестывалю станавіліся прадстаўнікі [[Расія|Расіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан|Азербайджана]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Іран|Ірана]], [[Кітай|Кітая]], [[Літва|Літвы]], [[Пакістан|Пакістана]], [[Палесціна (дзяржава)|Палесціны]], [[Польшча|Польшчы]], [[Судан|Судана]], [[Узбекістан|Узбекістана]] і [[Украіна|Украіны]]<ref name="ocnt" />. == Праграма == Праграма фестывалю ўключае разнастайныя мерапрыемствы: [[навукова-практычная канферэнцыя|навукова-практычныя канферэнцыі]], [[пленэр]]ы, выставы, [[майстар-клас]]ы, конкурсы, [[канцэрт]]ы, шоу і палескія [[кірмаш]]ы, дзе прадстаўлены старадаўнія святы і абрады, песні і танцы, а таксама вырабы майстроў [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладной творчасці]]<ref name="ocnt" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]] mp0nfnxtfy4wkb807l7bo5a0zdxtdez 0 797155 5160987 5106798 2026-07-04T17:01:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5160987 wikitext text/x-wiki {{Нарматыўны акт|назва=Кодэкс грамадзянскага судаводства Рэспублікі Беларусь|арыгінальная назва=Кодекс гражданского судопроизводства Республики Беларусь|від=[[кодэкс]]|нумар=359-З|прыняты=11 сакавіка 2024 г.}} '''Кодэкс грамадзянскага судаводства Рэспублікі Беларусь''' — звод [[заканадаўства]] Рэспублікі Беларусь, які аб'яднае і дапаўняе дзеючыя ''Грамадзянскі працэсуальны'' і ''Гаспадарчы працэсуальны'' кодэксы.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://vdobrushe.by/s-1-janvarja-vstupaet-v-silu-kodeks-grazhdanskogo-sudoproizvodstva-ob-jetom-rasskazala-rabotnik-suda-dobrushskogo-rajona/|title=С 1 января вступает в силу Кодекс гражданского судопроизводства. Об этом рассказала работник суда Добрушского района - Новостной портал Добрушчины|first=Людмила|last=Назарова|date=2025-12-27|access-date=2025-12-28|archive-date=29 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251229223916/https://vdobrushe.by/s-1-janvarja-vstupaet-v-silu-kodeks-grazhdanskogo-sudoproizvodstva-ob-jetom-rasskazala-rabotnik-suda-dobrushskogo-rajona/|url-status=dead}}</ref> Ён пачынае дзейнічаць з 1 студзеня 2026 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=Hk2400359|title=Информация о документе «Кодекс гражданского судопроизводства Республики Беларусь» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2025-12-28}}</ref>, калі папярэднія кодэксы перастаюць дзейнічаць. Кодэкс падзелены на 9 раздзелаў, якія змяшчаюць 59 глаў (640 артыкулаў). Дакумент прызначаны ўстанавіць адзіныя правілы разгляду грамадзянскіх і эканамічных спраў у судах. Акрамя таго, у кодэксе замацаваны шэраг навацый, накіраваных на павышэнне эфектыўнасці грамадзянскага судаводства. Сярод іх — прымяненне электронных доказаў, далейшая лічбавізацыя судовага працэсу, увядзенне інстытута калектыўных іскаў, спрошчанае судаводства. Адначасова пашыраецца выкарыстанне пазасудовых спосабаў урэгулявання спрэчак — з дапамогай медыяцыі, перагавораў, прымірыцельнай працэдуры. Гэтыя меры павінны садзейнічаць самастойнаму вырашэнню бакамі справы на ўзаемавыгадных умовах.<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-padpisau-kodeks-gramadzjanskaga-sudavodstva-128952-2024/|title=Лукашэнка падпісаў Кодэкс грамадзянскага судаводства {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2024-03-11|access-date=2025-12-28}}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=Hk2400359 Тэкст кодэкса] на Pravo.by (руск.) * [https://pravo.by/document/pdf/kodeksibel/kodeks_gragdanskogo_sudoproizvodstvo_rb_2024 Тэкст кодэкса] на Pravo.by (бел.) * [https://etalonline.by/document/?regnum=hk2400359 Тэкст кодэкса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260127202536/https://etalonline.by/document/?regnum=hk2400359 |date=27 студзеня 2026 }} у сістэме "Эталон" (руск.) {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-28}} [[Катэгорыя:Кодэксы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] 1budxnh97y9v1qqnxutn7owlcsjkuc8 0 797682 5161064 5075873 2026-07-05T03:01:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161064 wikitext text/x-wiki '''Крызіс у Венесуэле''' — маштабнае эканамічнае і палітычнае ўзрушэнне, якое пачалося ў [[Венесуэла|Венесуэле]] падчас праўлення [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадуры]] пасля 2013 года. [[Крызіс]] характарызуецца [[Гіперінфляцыя|гіперінфляцыяй]], катастрафічным падзеннем узроўню жыцця, недахопам тавараў першай патрэбнасці і маштабнай [[Эміграцыя|эміграцыяй насельніцтва]]. == Прычыны == Асноўным фактарам дэстабілізацыі стала празмерная залежнасць дзяржавы ад экспарту энерганосьбітаў. [[Нафта]] забяспечвала амаль увесь прыток замежнай валюты ў краіну. Калі ў 2014 годзе сусветныя кошты на нафту рэзка знізіліся<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/business/2014/11/141127_opec_oil_prices_plunge|title=Цена нефти упала до $72 за баррель после заявления ОПЕК|website=BBC News Русская служба|date=2014-11-27|access-date=2026-01-04}}</ref>, валютныя даходы дзяржавы скараціліся, што прывяло да немагчымасці аплачваць [[імпарт]] харчавання і тавараў першай патрэбнасці.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://epravda.com.ua/rus/svit/ekonomika-venesuely-pochemu-neft-ne-pomogla-spasti-situaciyu-806865/|title=Нефтезависимые: как богатейшая по залежам черного золота Венесуэла сводит концы с концами|website=Экономическая правда|access-date=2026-01-04}}</ref> Дзяржаўная палітыка папярэдніх гадоў таксама адыграла ключавую ролю. Масавая нацыяналізацыя прыватных прадпрыемстваў прывяла да зніжэння эфектыўнасці вытворчасці і адтоку [[Інвестыцыя|інвестыцый]]. Жорсткі дзяржаўны кантроль над цэнамі к зрабіў вытворчасць многіх тавараў стратнай, што выклікала хранічны [[дэфіцыт]] у гандлёвых сетках.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-47031292|title=Насколько все плохо в Венесуэле? Объясняем в семи графиках|website=BBC News Русская служба|access-date=2026-01-04}}</ref> [[Гіперінфляцыя]] была справакавана бескантрольнай эмісіяй грошай Цэнтральным банкам для пакрыцця дэфіцыту бюджэту. Гэта прывяло да поўнай страты даверу да нацыянальнай валюты і разбурэння фінансавай сістэмы. Сітуацыю пагоршыла сістэма валютнага рэгулявання, якая спрыяла развіццю [[Карупцыя|карупцыі]] і ўзнікненню чорнага рынку валюты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%8D%D0%BB%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0-%D1%85%D0%BB%D0%B5%D0%B1-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B8%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0/a-44839184|title=В чем причины гиперинфляции в Венесуэле? – DW – 20.08.2018|website=dw.com|access-date=2026-01-04}}</ref> == Наступствы == Адным з самых цяжкіх наступстваў стаў '''хранічны дэфіцыт харчавання'''. З-за высокай інфляцыі і адсутнасці тавараў у крамах значная частка насельніцтва сутыкнулася з праблемай недаядання. Гэта з’ява атрымала ў народзе назву «дыета Мадуры». Паводле даных гуманітарных арганізацый, сярэдняя вага жыхара краіны істотна знізілася, а ўзровень [[Беднасць|беднасц]]<nowiki/>і перавысіў 90%.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/international/2015/04/150420_venezuela_extreme_queues|title=Очереди в Венесуэле стали нормой жизни|website=BBC News Русская служба|date=2015-04-20|access-date=2026-01-04}}</ref> '''Сістэма аховы здароўя краіны апынулася ў стане поўнага заняпаду'''. У бальніцах назіраецца востры недахоп базавых медыкаментаў, [[Антыбіётыкі|антыбіётыкаў]] і перавязачных матэрыялаў. Гэта выклікала рост [[Дзіцячая смяротнасць|дзіцячай смяротнасці]] і вяртанне хвароб, якія раней лічыліся пераможанымі, такіх як [[малярыя]], [[дыфтэрыя]] і [[Кохлік|коклюш]]. Рэгулярныя адключэнні электраэнергіі зрабілі немагчымым нармальнае функцыянаванне рэанімацый і дыялізных цэнтраў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vmeste-rf.tv/news/tragedy-left-without-light-venezuela-doctors-were-unable-to-save-all/|title=Трагедии в оставшейся без света Венесуэле: медики не смогли спасти всех|website=vmeste-rf.tv|access-date=2026-01-04}}</ref> Крызіс выклікаў '''беспрэцэдэнтную міграцыйную хвалю''', вядомую як венесуэльскі зыход. Краіну пакінулі болей 4 мільёнаў грамадзян, што стала найбуйнейшым міграцыйным крызісам у гісторыі Паўднёвай Амерыкі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://svpressa.ru/politic/news/216540/|title=За пять лет Венесуэлу покинула пятая часть населения|website=svpressa.ru|date=2018-11-20|access-date=2026-01-04}}</ref> Большасць бежанцаў накіравалася ў суседнія [[Калумбія|Калумбію]], [[Бразілія|Бразілію]], [[Перу]] і [[Эквадор]], што стварыла значную нагрузку на эканоміку гэтых дзяржаў.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://news.un.org/ru/story/2019/04/1352601|title=Кризис в Венесуэле: несмотря на запрет, десятки тысяч человек пытаются перейти границу с Колумбией|access-date=4 студзеня 2026|archive-date=4 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104154407/https://news.un.org/ru/story/2019/04/1352601|url-status=dead}}</ref> '''Рост злачыннасц'''і і гвалту таксама стаў характэрнай рысай крызісу. Венесуэла стабільна ўваходзіць у лік краін з самым высокім узроўнем забойстваў у свеце.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://buyingbusinesstravel.com.ru/news/trevel-menedzhment/venesuela-nazvana-samoy-opasnoy-stranoy-mira-v-2025-godu/|title=Венесуэла названа самой опасной страной мира в 2025 году|website=BUYING BUSINESS TRAVEL RUSSIA|access-date=2026-01-04}}</ref> Эканамічная безвыходнасць прывяла да росту вулічнай агрэсіі і ўзмацнення ўплыву ўзброеных груповак, якія кантралююць цэлыя раёны. == Палiтычны крызiс == Эканамічны заняпад краіны суправаджаўся вострым палітычным супрацьстаяннем. Пасля смерці [[Уга Чавес|Уга Чавеса]] ў 2013 годзе пасаду прэзідэнта заняў яго пераемнік [[Нікалас Мадура]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/international/2013/04/130414_venezuela_maduro_win|title=ЦИК Венесуэлы: на президентских выборах победил Мадуро|website=BBC News Русская служба|date=2013-04-15|access-date=2026-01-04}}</ref>. Апазіцыя і міжнародныя назіральнікі неаднаразова абвінавачвалі яго ўрад у фальсіфікацыі выбараў, [[Узурпацыя ўлады|узурпацыі ўлады]] і падаўленні дэмакратычных свабод.[https://news.un.org/ru/audio/2017/08/1316112] У 2019 годзе краіна ўвайшла ў стан двоеўладдзя. Старшыня Нацыянальнай асамблеі [[Хуан Гуайдо]] абвясціў сябе часовым прэзідэнтам, яго легітымнасць прызналі больш за 50 краін свету, уключаючы ЗША і большасць дзяржаў ЕС.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/politiceskij-krizis-v-venesuele-2019-goda/t-47225114|title=Политический кризис в Венесуэле 2019 года – Все публикации на эту тему – Страница 1 из 5 – DW|website=dw.com|access-date=2026-01-04}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-46987859|title=Кризис в Венесуэле: кто такой Хуан Гуайдо?|website=BBC News Русская служба|date=2019-01-24|access-date=2026-01-04}}</ref>Аднак пры падтрымцы арміі і сілавых структур [[Нікалас Мадура|Мадура]] здолеў захаваць кантроль над дзяржаўным апаратам. Важным фактарам крызісу стала ўвядзенне [[Санкцыя (крыніцазнаўства)|міжнародных санкцый]]. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Еўрапейскі Саюз]] увялі абмежаванні супраць нафтавай кампаніі PDVSA і вышэйшых службовых асоб краіны.[https://www.reuters.com/business/energy/us-targets-crude-oil-tankers-firms-new-venezuela-related-sanctions-treasury-2025-12-31/] Урад Мадуры выкарыстоўвае гэты факт для тлумачэння эканамічных праблем, называючы іх «эканамічнай блакадай». У сваю чаргу, апазіцыя і праваабаронцы падкрэсліваюць, што асноўныя прычыны калапсу ўзніклі яшчэ да ўвядзення санкцый з-за карупцыі і неэфектыўнага кіравання. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Венесуэлы]] tk3ukemhnflbibwqu3s7bf509pd6wfi 0 798529 5161061 5081031 2026-07-05T01:45:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161061 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Крупскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 222001, [[Мінская вобласць]], г. [[Крупкі]], [[Савецкая вуліца (Крупкі)|вул. Савецкая]], 8<ref name="krupki_main">{{cite web|url=https://krupki.gov.by/|title=Крупский районный исполнительный комитет|publisher=krupki.gov.by|accessdate=2026-01-13|lang=ru|archive-date=27 студзеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127024413/http://www.krupki.gov.by/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Вячаслаў Мікалаевіч Лапатка]] |пасада главы1 = [[Старшыня Крупскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://krupki.gov.by/ krupki.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Крупскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Крупскі раённы Савет дэпутатаў|Крупскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Крупкі|Крупак]], на [[Савецкая вуліца (Крупкі)|вуліцы Савецкай]], 8<ref name="krupki_main" />. == Старшыні == * з 2 ліпеня 2025 — [[Вячаслаў Мікалаевіч Лапатка]]<ref name="lopatko">{{cite web|url=https://krupki.gov.by/ru/rukovodstvo/rajonnyj-ispolnitelnyj-komitet/predsedatel|title=Председатель|publisher=Крупский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118224514/https://krupki.gov.by/ru/rukovodstvo/rajonnyj-ispolnitelnyj-komitet/predsedatel|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://krupki.gov.by|Крупскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Крупак]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Крупскі раён]] j5gfd8yyhs5gyatv51c9m69t2pgw1r2 0 799526 5161047 5087443 2026-07-05T00:19:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161047 wikitext text/x-wiki [[Файл:Красулі. Камень-следавік (05).jpg|thumb|Красулінскі камень-следавік.]] '''Камень-следавік''' — валун, помнік археалогіі ў в. [[Красулі (Шчучынскі раён)]]. Размешчаны на скрыжаванні дарог, каля ўказальніка на в. [[Тумашаўцы]]. У ніжняй частцы выразныя тры прасвідраваныя адтуліны дыяметрам 5 см, глыбінёй да 2 см. == Спасылкі == {{ГККРБ|413В000634}} {{Commons|Category:Stone in Krasuli}} * [https://heritage.gov.by/catalog/kamen-sledavik-634 heritage.gov.by]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Валуны Беларусі]] ndvd4ghyb5hgbj0wj1aojftmkmvhmth 0 803229 5161017 5133785 2026-07-04T21:58:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161017 wikitext text/x-wiki '''Мясцовы танцавальны стыль Котчынская кадрыля''' — элемент нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі ў галіне выканальніцкіх мастацтваў (танцы), лакальны варыянт [[Кадрыля|кадрылі]], які бытуе ў вёсцы [[Котчына]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] 21 верасня 2010 года.<ref>[http://gosspisok.gov.by/ Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт</ref> Традыцыйна кадрыля выконвалася васьмю парамі, сёння — пераважна шасцю. Колькасць фігур можа вар’іравацца ў залежнасці ад складу ўдзельнікаў і сітуацыі выканання. На тэрыторыі Гродзеншчыны танец уключаны ў рэпертуар народных калектываў. Яго, у прыватнасці, выконвае танцавальны гурт Азёркаўскага сельскага клуба [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]].<ref>[https://living-heritage.by/nks/4209/ Мясцовы таней «Котчынская кадрыля» в. Котчына Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці] // Жывая спадчына Беларусі. Інвентар нематэрыяальнай культурнай спадчыны</ref> == Гісторыя і паходжанне == У 1960 годзе на хрэсьбінах у вёсцы Котчына мясцовыя жыхары узгадалі і аднавілі ў памяці традыцыйную кадрылю. У 1969 годзе танец быў прадстаўлены на фальклорным аглядзе, што стала пачаткам яго сцэнічнага адраджэння. У 1971 годзе вёску наведалі харэограф М. І. Хвораст, а таксама пісьменнікі І. Ліс, [[Янка Брыль| Я. Брыль]], [[Мікола Якаўлевіч Аўрамчык|М. Я. Аўрамчык]] якія зрабілі апісанне танца. Матэрыялы былі змешчаны ў выданні «Беларускія танцы», што спрыяла папулярызацыі лакальнага варыянта кадрылі. == Харэаграфічныя асаблівасці == Котчынская кадрыля мае шэраг лакальных рыс, якія адрозніваюць яе ад іншых варыянтаў беларускіх кадрыляў: * Прынцып «Усе за ўсімі»: кожная пара або асобны ўдзельнік па чарзе паўтараюць рухі за папярэднімі танцорамі. кожная наступная пара далучаецца да дзеяння з невялікім інтэрвалам, паўтараючы рух папярэдніх, што стварае эфект ланцуговай перадачы танцавальнай ініцыятывы. * Музычная асіметрыя: харэаграфічная частка не супадае з музычнай. Найгрыш можа спыніцца раней, чым танцоры завершаць фігуру, што стварае эфект жывой, нерэгламентаванай гульні. * Склад: Раней кадрыля выконвалася на 8 пар, сучасны варыянт часцей за ўсё прадугледжвае 6 пар. * Кампазіцыйна Котчынская кадрыля ўключае да 20 і больш фігур (у сцэнічна зафіксаваным варыянце — 20-27), што надае танцу разгорнутую форму з выразнай унутранай драматургіяй. * Для танца характэрныя фігуры з уласнымі назвамі («Шэн», «Мышка», «Мосцік», «Ручай», «Полька»), якія маюць выразны ігравы характар. Яны ўключаюць элементы «варотцаў», праходаў пад узнятымі рукамі, змены партнёраў, выкрыкаў і жартоўных рэплік. Наяўнасць такіх фігур сведчыць пра спалучэнне ў Котчынскай кадрылі ўласна танцавальнай і гульнёва-абрадавай традыцыі. * Танец выконваецца з запалам, у жартаўлівым настроі, ва ўмераным тэмпе. Характэрныя лёгкі бег, частыя павароты на 180° і 360°, актыўнае выкарыстанне жэстаў і ўзаемадзеяння паміж партнёрамі.<ref>[https://living-heritage.by/upload/intranet/128/doc/котчынская%20кадрыля_апісанне%20танца.pdf Котчынская кадрыля. Апісанне танца.]</ref> == Культурнае значэнне == * З’яўляецца маркерам лакальнай ідэнтычнасці жыхароў Котчыны; * Адлюстроўвае традыцыйную структуру сельскай супольнасці; * Спрыяе захаванню рэгіянальных харэаграфічных асаблівасцей; * Выконвае аб’яднаўчую і выхаваўчую функцыю. * Падчас выканання выкарыстоўваюцца мясцовыя гаворкі [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходняга дыялекту беларускай мовы]], што праяўляецца ў выкрыках і зваротах паміж удзельнікамі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://heritage.gov.by/catalog/miastcovy-tantcavalny-styl-kotchynskaia-kadrylia Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260108001858/https://heritage.gov.by/catalog/miastcovy-tantcavalny-styl-kotchynskaia-kadrylia |date=8 студзеня 2026 }} * {{YouTube |id=n9Ou9mX9kEQ |title=Інвентар НКС: мясцовы танец "Котчынская кадрыля"}} [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя танцы]] [[Катэгорыя:Культура Мастоўскага раёна]] 06bl8wev09jfrjuxik41zo4gtb33sxi 0 805674 5161068 5129062 2026-07-05T04:08:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161068 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям’і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952—1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстанцінаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Адным з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі ў яе былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэгера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]]. Атрымала кваліфікацыю «філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін». Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999—2003 гг. — заснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы ўніверсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя «перакладчык-рэферэнт, нямецкая мова»). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай палаце (нямецкая мова). У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH (Германія), Verein Oper Schenkenberg (Швейцарыя), Staufer Festspiele Göppingen GmbH (Германія), Music & Theater Saar GmbH (Германія). У 2010—2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва «Берын Арт Менеджмент» у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальнае мастацтва. У 2012—2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй<ref>[https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/ Галерея Щемелёва] {{ref-ru}}</ref>, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. [[23 студзеня]] — [[13 лютага]] [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015 года]] прайшла выстаўка твораў жывапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] '''«Белае сонца блакітнай зімы»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, куратар К. Лядская<ref>[http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf Белое солнце голубой зимы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240712112155/http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf |date=12 ліпеня 2024 }} {{ref-ru}}</ref>: <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 14.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 11.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 04.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 09.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 02.JPG </gallery></center> У 2015—2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін»<ref>{{Cite web|url=https://mir24.tv/news/13332977/shagal-matiss-i-dali-posetili-belarus|title=Шагал, Матисс и Дали «посетили» Беларусь|website=mir24.tv|date=2015-10-03|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190721235300/https://mir24.tv/news/13332977/shagal-matiss-i-dali-posetili-belarus|archivedate=2019-07-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sputnik.by/20160226/1020415955.html|title=Коммерческие экспозиции в помощь народным художникам|website=sputnik.by|date=2016-02-26|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210917161223/https://sputnik.by/20160226/1020415955.html|archivedate=2021-09-17}}</ref>. З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджар і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Творчасць == Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. Куратар — Юрый Абдурахманаў. * З 2019 — творы жывапісу экспануюцца ў Галерэі «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj Интервью с Кристиной Лядской] {{ref-ru}} * [http://museum.by/node/34661 «З Вілейкі – з любоўю»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260428215830/http://museum.by/node/34661 |date=28 красавіка 2026 }} {{ref-ru}} * {{Cite web|url=https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/|title=Ситцевыми водопадами заманивает городская галерея произведений Леонида Щемелева|website=minsknews.by|date=2015-05-26|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171102184831/minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva|archivedate=2017-11-02}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Лядская Крысціна Віталеўна}} pzi5l5aqrxm57vhwo05tjgxwtbvoffm 0 806766 5161077 5131236 2026-07-05T04:58:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161077 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Крэйг Дэвiд | Подпіс = Craig David | Апісанне_фота = Крэйг Дэвід на канцэрце ў 2018 годзе | Фота = Craig David (at The Queen's Birthday Party) (cropped) (1).jpg | Сучаснасць_імя = Крэйг Эшлі Дэвид | Імя пры нараджэння = Craig Ashley David | Дата нараджэння = 05.05.1981 | Дата_смерці = | Месца нараджэння = | Месца_смерці = | Краіна = {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] | Прафесія = [[спявак]], [[рэп]]ер, [[кампазітар]], [[музычны прадзюсар]], аўтар песень | Гады = 1997—цяперашні час | Жанры = [[поп-музыка]], [[соўл]], [[рытм-н-блюз]], [[гэрыдж]], [[хіп-хоп]], [[танцавальная музыка]] | Пеўчы голас = [[тэнар]] | Псеўданімы = | Калектывы = | Супрацоўніцтва = | Лэйбл = [[Atlantic Records]], Telstar, Teacup, Warner Bros., UMTV, UMPG, Reprise, Insanity, Speakerbox, BMG, [[RCA Records|RCA]], незалежны }} '''Крэйг Эшлі Дэвід''' ({{lang-en|Craig Ashley David}}; нар. [[5 мая]] [[1981]], [[Саўтгемптан]], [[Хэмпшыр]], [[Англія]], [[Вялікабрытанія]]) — брытанскі [[спявак]], аўтар песень, лаўрэат прэмій [[MTV Europe Music Awards]] і [[MOBO Awards]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vokrug.tv/person/show/craig_david/|title=Крейг Дэвид|access-date=2023-03-24|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324071548/https://www.vokrug.tv/person/show/craig_david/|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Дэвід пачаў займацца музыкай з ранняга ўзросту. Першыя ўрокі ігры на гітары яму даў бацька, які сам займаўся музыкай і граў у музычным гурце, які называўся Ebony Rockers. Ужо падлеткам Крэйг пачаў складаць уласныя песні, а ва ўзросце 14 гадоў стаў дыджэем на пірацкай радыёстанцыі. Адначасова ён гуляў у мясцовым клубе. Ён вучыўся ў школе Беллемур і Гарадскім каледжы Саўтгемптана. Дэвід падвяргаўся здзекам з боку іншых вучняў у школе<ref>{{Cite web |last=Mather |first=Rachel |date=2022-04-25 |title=Craig David's early life in Southampton and his ordeal with school bullies |url=https://www.hampshirelive.news/news/hampshire-news/craig-davids-early-life-southampton-6994633 |access-date=2024-08-13 |website=Hampshire Live |lang=en}}</ref>. У 2005 годзе ён напісаў і выпусціў песню «Johnny», у якой распавёў пра свае ўспаміны пра здзекі<ref>The David’s Album «The Story Goes…» released on 6 September 2005.</ref><ref>{{Cite web |date=2021-10-28 |title=国内洋楽チャート2位! クレイグが衝撃の告白！実はいじめられっ子だった!! {{!}} Craig David / クレイグ・デイヴィッド {{!}} Warner Music Japan |url=https://wmg.jp/craig-david/news/2261/ |access-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028145217/https://wmg.jp/craig-david/news/2261/ |archive-date=2021-10-28 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-09-13 |title=『ザ・ストーリー・ゴーズ…』クレイグ・デイヴィッドが語る、過去と現在 INTERVIEW編 {{!}} BARKS |url=https://www.barks.jp/news/?id=1000010911 |access-date=2022-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220913153715/https://www.barks.jp/news/?id=1000010911 |archive-date=2022-09-13 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-10-19 |title=クレイグ・デイヴィッド：「僕にとって故郷は"神聖な場所!"で、"心のよりどころ"なんだ」(前編) |url=https://okjapan.jp/exclusive/2021/06/22/craig-david1/ |access-date=2022-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019184822/https://okjapan.jp/exclusive/2021/06/22/craig-david1/ |archive-date=2021-10-19 |url-status=dead}}</ref>. Першым прыкметным поспехам для Крэйга стала перамога на нацыянальным конкурсе з кампазіцыяй «I’m Ready». Пасля гэтага Крэйг пачаў працаваць сумесна з Маркам Хілам з дуэта [[Artful Dodger]]. Крэйг удзельнічаў у запісе альбома дуэта, уключаючы паспяховы сінгл «[[Re-Rewind (The Crowd Say Bo Selecta)|Re-Rewind]]». У далейшым Марк Хіл дапамог яму запісаць сольны альбом ''[[Born to Do It]]'', выпушчаны ў 2000 годзе. Ужо першы сінгл з гэтага альбома, «[[Fill Me In]]», зрабіў Крэйга Дэвіда самым маладым брытанскім музыкам, які займаў першы радок Нацыянальнага хіт-параду. Іншыя вядомыя сінглы Крэйга Дэвіда з альбома ''Born to Do It'' — «[[7 Days]]» і «[[Walking Away]]». Гэтыя кампазіцыі зрабілі яго папулярным ва ўсім свеце. Пасля Крэйг Дэвід запісаў альбомы ''[[Slicker Than Your Average]]'' (2002), ''[[The Story Goes...]]'' (2005), ''[[Trust Me]]'' (2007), аднак яны не былі гэтак паспяховымі, як першы. Адным з яго буйных хітоў быў дуэт са [[Стынг]]ам, «[[Rise & Fall]]» 2003 года, які заняў 2-е месца ў Вялікабрытаніі. У 2006 годзе ў якасці спецыяльнага госця выступіў на конкурсе маладых выканаўцаў папулярнай музыкі «Новая хваля» ў [[Юрмала|Юрмале]] ў канцэртнай зале «Дзінтары»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/693306|title=В Юрмале легкое волнение|lang=ru|access-date=2023-12-18|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218002708/https://www.kommersant.ru/doc/693306|url-status=live}}</ref>. У красавіку 2009 года альбом ''Born to Do It'' заняў другое месца ў апытанні MTV UK на званне «найвялікшы альбом усіх часоў», атрымаўшы больш за 40 000 галасоў, саступіўшы альбому [[Майкл Джэксан|Майкла Джэксана]] ''[[Thriller]]''<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.co.uk/entertainment/greatest-album-ever/competition/mtvs-greatest-album-ever|title=MTV's Greatest Album Ever – The Results |work=MTV UK |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604040312/http://www.mtv.co.uk/entertainment/greatest-album-ever/competition/mtvs-greatest-album-ever|archive-date=2009-06-04}}</ref>. 14 мая 2009 года Дэвід прыняў удзел у футбольным матчы памяці ахвяр трагедыі на «Хілзбара» на «Энфiлдзе». 26 ліпеня 2009 года Дэвід прыняў удзел у матчы за Кубак сэра Бобі Робсана на «[[Сент-Джэймс Парк]]», гуляючы разам са сваім кумірам дзяцінства [[Алан Шырэр|Аланам Шырэрам]]. У 2010 годзе быў выпушчаны альбом ''[[Signed Sealed Delivered]]'', а ў 2016 годзе альбом ''[[Following My Intuition]]''. У 2011, 2013 і 2014 гадах выступіў на цырымоніі ўручэння прэміі Муз-ТБ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://riamediabank.ru/media/2444531.html|title=Премия "Муз-ТВ-2014. Эволюция"}}</ref>. 8 кастрычніка 2011 года Крэйг выступіў на канцэрце памяці [[Майкл Джэксан|Майкла Джэксана]], які адбыўся ў [[Кардыф]]е на стадыёне «[[Міленіум (стадыён)|Мiленiум]]»<ref>{{cite magazine|url=https://www.nme.com/news/craig-david/58491|magazine=[[NME]]|title=Craig David: "I've been booked for Michael Jackson tribute concert"|access-date=2011-08-07|archive-date=2012-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120706161313/http://www.nme.com/news/craig-david/58491|url-status=live}}</ref>. У чэрвені 2022 года Дэвід выступіў на плацінавай вечарыне ў палацы<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/craig-david-prince-george-platinum-party-b2227292.html|title=Prince George 'went crazy' for Craig David's Platinum Party outfit|work=The Independent|first=Kate|last=Ng|date=2022-11-17|access-date=2023-05-23|archive-date=2023-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523051143/https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/craig-david-prince-george-platinum-party-b2227292.html|url-status=live}}</ref>. У жніўні таго ж года ён выканаў песні «[[7 Days]]», «[[The Time Is Now|Live in the Moment]]» і «[[Fill Me In]]» разам з гуртом [[Coldplay]] на стадыёне «[[Уэмблі]]». 6 кастрычніка 2022 года выпусціў сваю першую кнігу пад назвай «What’s Your Vibe?»; абвяшчаючы выхад кнігі, Крэйг заявіў: «апошнія 2 гады я працаваў над гэтай кнігай, якая не з’яўляецца тыповымі мемуарамі і кіраўніцтвам па самадапамозе, а хутчэй месцам, дзе я магу падзяліцца некаторымі ўрокамі, якія я засвоіў за гэтыя гады і якія дапамаглі мне справіцца з паўсядзённым жыццём»<ref>{{Cite web|url=https://craigdavid.com/announcing-my-book-whats-your-vibe/|title=Announcing my book "What's Your Vibe?"|work=Craig David |access-date=2022-05-25|date=2022-05-25|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703174926/https://craigdavid.com/announcing-my-book-whats-your-vibe/|url-status=live}}</ref>. 23 лютага 2023 года выйшла юбілейнае выданне яго другога альбома ''Slicker Than Your Average'', прысвечанае 20-годдзю<ref>{{Cite web|url=https://craigdavid.com/slicker-than-your-average-20th-anniversary-vinyl/|title=Slicker Than Your Average (20th Anniversary Vinyl)|access-date=2023-02-23|date=2023-02-23|archive-date=2024-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603102504/https://craigdavid.com/slicker-than-your-average-20th-anniversary-vinyl/|url-status=live}}</ref>. Крэйг мае [[Яўрэі|яўрэйскае]] паходжанне (па маці), па бацьку — [[Грэнада|грэнадзец]]. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы:''' * 2000 — ''[[Born to Do It]]'' * 2002 — ''[[Slicker Than Your Average]]'' * 2005 — ''[[The Story Goes…]]'' * 2007 — ''[[Trust Me]]'' * 2010 — ''[[Signed Sealed Delivered]]'' * 2016 — ''[[Following My Intuition]]'' * 2018 — ''[[The Time Is Now]]'' * 2022 — ''[[22 (альбом)|22]]'' * 2025 — ''[[Commitment]]'' '''Зборнік:''' * 2001 — ''Remixes & Live'' * 2008 — ''[[Greatest Hits]]'' * 2017 — ''Rewind — The Collection'' == Узнагароды == 30 снежня 2020 года было аб’яўлена, што ў навагоднім спісе каралевы Дэвід быў удастоены звання Ордэна Брытанскай імперыі ў знак прызнання яго заслуг у галіне музыкі. Яго менеджэр Колін Лестэр таксама быў удастоены звання Ордэна Брытанскай імперыі ў знак прызнання яго заслуг перад музычнай індустрыяй і дабрачыннасцю<ref>{{cite web |title=Craig David and Colin Lester named in New Year Honours List |url=https://www.musicweek.com/talent/read/craig-david-and-colin-lester-named-in-new-year-honours-list/082298 |website=[[Music Week]] |access-date=2020-12-30 |archive-date=2024-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603102504/https://www.musicweek.com/talent/read/craig-david-and-colin-lester-named-in-new-year-honours-list/082298 |url-status=live }}</ref>. Дэвід атрымаў сваю ўзнагароду ў Віндзорскім замку 15 снежня 2021 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.craigdavid.com/афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэвiд Крэйг}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы рытм-н-блюза]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ў жанры соўл]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] 9opjwxq3v96yiby3er56fxu04hge7q1 0 806845 5160972 5160846 2026-07-04T15:44:17Z Siarhei V 122587 5160972 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Правядзенне слуханняў у выключна закрытым фармаце характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] m2vdpb8sz7nly9edw9cuo6fwsy8w3mp 5160984 5160972 2026-07-04T16:20:06Z Siarhei V 122587 5160984 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Правядзенне слуханняў у выключна закрытым фармаце характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] fjkfwp5gfjxupymygqyz7g7jmaguu9p 0 807372 5161035 5136441 2026-07-04T23:30:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161035 wikitext text/x-wiki [[Файл:Краснае._Гарадзішча_(02).jpg|thumb|Краснае, гарадзішча.]] '''Гарадзішча''' — помнік археалогіі, знаходзіцца за 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Краснае (Маладзечанскі раён)]], каля чыгуначнага пераезда. Пашкоджана кар’ерам. Пляцоўка памерам 80х85 м. Вышыня — 3,5 — 8 м. Захаваліся рэшткі рова. Адкрыта [[Ф. В. Пакроўскі]]м. Абследаваў [[Я. Г. Звяруга]] ў 1985 г. Знойдзены фрагменты керамікі, абломкі цэглы. Датаванне: I тысячагоддзе да н.э. — I тысячагоддзе н.э. == Спасылкі == {{ГККРБ|613В000305}} * [https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-000305 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260519032702/https://heritage.gov.by/catalog/garadzishcha-peryiadu-ranniaga-zhaleznaga-veku-000305 |date=19 мая 2026 }} [[Катэгорыя:Гарадзішчы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Краснае (Маладзечанскі раён)]] mmvlqgzsq7v90g7xehtlkyqqaewljzb 0 808156 5161005 5144457 2026-07-04T19:50:36Z 5161005 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = Члены фракцыі Наступ |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўгеній Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўгеній Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. 3 ліпеня 2026 года Яўгеній Андрэйчык быў абраны другiм віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады IV склікання .<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref> == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] 7lco1h4uml2slb3n690hi0fqh5zxenk 5161113 5161005 2026-07-05T06:19:31Z 5161113 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = Члены фракцыі Наступ |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўгеній Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўгеній Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. 3 ліпеня 2026 года Яўген Андрэйчык абраны другiм віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады IV склікання.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref> == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] g6wskgxtvw8zlv1ez4qlgbf9d2po4zo 5161114 5161113 2026-07-05T06:20:35Z 5161114 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = Члены фракцыі Наступ |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўген Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўген Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. 3 ліпеня 2026 года Яўген Андрэйчык абраны другiм віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады IV склікання.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref> == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] irbyjjca921i5fw1sfm8prnu8390b79 0 808565 5160990 5147005 2026-07-04T17:36:35Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5160990 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Оскар Галецкі''' ({{lang-pl|Oskar Halecki}}, {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[гісторык]], сапраўдны член [[Украінская свабодная акадэмія навук|УСАН]] і [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|Таварыства Шаўчэнкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Вена|Вене]] ў сям’і будучага [[фельдмаршал-лейтэнант]]а аўстрыйскай арміі Оскара Алаізія Галецкага. Сярод продкаў па лініі маці, харваткі Леапальдзіны Дэліманіч, былі прадстаўнікі многіх народаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы. Усвядоміў сябе палякам з прычыны ўнутранага выбару падчас навучання ў горадзе [[Кракаў]]. У 1915 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, у 1916-м атрымаў [[хабілітацыя|хабілітацыю]]. Асаблівую цікавасць праявіў да гісторыі палітычных і царкоўных уній: польска-літоўскія уніі (гл. [[Крэўская унія]], [[Люблінская унія]]), [[Брэсцкая унія]], Сандамірская унія. Выкладаў польскую мову і ўсходне-еўрапейскую гісторыю ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] і ў Вышэйшай школе палітычных навук. [[Другая сусветная вайна]] заспела яго ў [[ЗША]]. У [[Парыж]]ы пачаў арганізацыю польскага ўніверсітэта. У 1940 годзе вярнуўся ў ЗША. У 1942 годзе разам з іншымі польскімі навукоўцамі стварыў [[Польскі інстытут навук і мастацтваў у Амерыцы]]. Быў яго дырэктарам і прэзідэнтам да выхаду на пенсію (1964). Пастаянна працаваў у [[Фордэмскі ўніверсітэт|Фордэмскім універсітэце]] ў Нью-Ёрку ў 1944—61, акрамя таго, выкладаў у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]], з 1950 — у Еўрапейскім каледжы ў Брузе, узначальваў Амерыканскае каталіцкае гістарычнае таварыства. Супрацоўнічаў з украінскімі навуковымі ўстановамі і таварыствамі ў эміграцыі. У [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчу]] з-за палітыкі тагачаснага камуністычнага рэжыму шлях яму быў зачынены, яго творчасць ачарнялася. Як гісторык і як саветнік [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] Галецкі бачыў патрэбу ў інтэлектуальным супрацоўніцтве і агульнасці інтарэсаў дзяржаў і народаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы. Памёр у [[Нью-Ёрк]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ленцик В. Оскар Галєцькі. // «Український історик», 1975, № 1/2; * Jasnowski J. Oskar Halecki (27.V.1891-17.IX.1973). «Teki Historyczne», 1988/1989, 19; * Kloczowski J. Oskar Halecki i jego «walka» o miejsce Polski w Europe. Z dziejów i polityki dyplomacji polskiej. В кн.: Studiі, poswięcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wychodzstwie. Warszawa, 1994. * Королёв Геннадий. Antemurale польской историографии: Оскар Халецкий о ягеллонской идее, федерализме и пограничье Запада // Ab Imperio. — 2015. — № 2. — С. 363—382. * К. Е. Науменко [http://history.org.ua/?termin=Galeckij_O Оскар Галецкий] // Энциклопедия истории Украины / редкол.: В. А. Смолий и др. ; Институт истории Украины НАН Украины. — К. : Наукова думка, 2004. — Т. 2 : Г — Д. — 518 с. : ил. — ISBN 966-00-0405-2. {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]] cfcd44wuycshojygum7xarxvp6qc0p8 0 808712 5161042 5148628 2026-07-04T23:51:18Z Summershell67 159583 /* */ 5161042 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|статус=Сяло|Герб=Mal tokmach gerb.png|lat_deg=47.537447748480403|lat_min=0|lat_sec=0|lon_deg=35.89802731735|lon_min=0|lon_sec=0|CoordAddon=|CoordScale=50000|глава=|add1n=|add1=|add2n=|add2=}}'''Малая Такмачка''' ( {{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}} ) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай абшчыны. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Населенства, па звестках 2024 года, было менш за 100 чалавек <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref> . Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі на Украіну]] <ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref> . {{няма катэгорый|date=2026-05-30}} hs9ssnpdy9yic02iamjswlukndyczst 5161118 5161042 2026-07-05T06:32:36Z M.L.Bot 261 афармленне 5161118 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус=Сяло }} '''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref>. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Арыхіўскі раён}} {{Запарожская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} {{няма катэгорый|date=2026-05-30}} gzkozwzgjdvj9alcv79hp9zni9nmi22 5161119 5161118 2026-07-05T06:32:52Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Малая Такмачка]] у [[Мала Такмачка]] 5161118 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус=Сяло }} '''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref>. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Арыхіўскі раён}} {{Запарожская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} {{няма катэгорый|date=2026-05-30}} gzkozwzgjdvj9alcv79hp9zni9nmi22 5161121 5161119 2026-07-05T06:33:58Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]]; выдалены шаблон {{Няма катэгорый}} з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161121 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус=Сяло }} '''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref>. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Арыхіўскі раён}} {{Запарожская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]] h5v5aaryolv3qxf55wyf8vz2dzbakkd 0 810190 5161002 5160469 2026-07-04T18:40:37Z 5161002 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Логвінаў|Ігар}} {{асоба}} '''Ігар Пятровіч Логвінаў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[выдавец]] і культурны дзеяч. Заснавальнік прыватнага выдавецтва «[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]» з аднайменнай кнігарняй. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1967 годзе ў [[Гродна|Гродне]]. У 1992 годзе скончыў філасофскі факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Прафесійную дзейнасць пачаў у выдавецтве «Пропилеи» Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэту, таксама працаваў у выдавецтве «Менск»{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} З 2000 года ўладальнік і дырэктар прыватнага выдавецтва «Логвінаў» у Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. З 2008 або 2010 года пры выдавецтве таксама была кнігарня{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, яна месцілася разам з «[[Галерэя Ў|Галерэяй Ў]]» у дварах каля плошчы Перамогі (праспект Незалежнасці, 37а) у будынку былога пункта прыёму шклатары{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}.{{sfn|Пілецкі|2015|p=}} У 2013 годзе Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь анулявала выдавецкую ліцэнзію Логвінава (рашэнне прынята ў верасні або кастрычніку 2013 года){{sfn|Flood|2015|p=}}. Падставай стала выданне фотаальбома «Прэс-фота Беларусі 2011», які ў красавіку 2013 года судом Ашмянскага раёна прызнаны «экстрэмісцкім матэрыялам».{{sfn|Index on Censorship|2013|p=}}{{sfn|БАЖ|2014|p=}} У студзені 2015 года Эканамічны суд горада Мінска аштрафаваў Логвінава на 961&nbsp;703&nbsp;000 беларускіх рублёў за «незаконную прадпрымальніцкую дзейнасць»{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Сума штрафу адпавядала агульнаму абароту кнігарні за перыяд з 7 студзеня да 2 снежня 2014 года{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Прэтэнзіі палягалі ў гандлі кнігамі без дзяржаўнай рэгістрацыі як распаўсюдніка, пры гэтым Міністэрства інфармацыі 8 разоў адмаўляла кнігарні ў рэгістрацыі па фармальных прычынах (няправільны паштовы індэкс або адрас){{sfn|Flood|2015|p=}}.{{sfn|Пілецкі|2015|p=}} Дырэктар {{Не перакладзена 5|Міжнародная асацыяцыя выдаўцоў|Міжнароднай асацыяцыі выдаўцоў|en|International Publishers Association}} (IPA) па палітыцы Хасэ Баргіна (José Borghino) заклікаў міжнародную супольнасць падтрымаць Логвінава падчас суда{{sfn|Flood|2015|p=}}. У маі 2014 года Логвінаў зарэгістраваў у Вільні (Літва) прадпрыемства «Літаратурны дом „Логвінаў“» (Lohvinau Publishing House) для працягу выдавецкай дзейнасці{{sfn|Наша Ніва|2014|p=}}{{sfn|БАЖ|2014|p=}}. Першай кнігай выдавецтва ў Вільні была «Беларуская глыбіня» Паўла Севярынца.{{sfn|Наша Ніва|2014|p=}}. Перанос бізнесу ў Літву павялічыў сабекошт кніг прыкладна на 20 % праз выдаткі на лагістыку і падаткі{{sfn|БАЖ|2014|p=}}. Пляцоўка з кнігарняй «Логвінаў» і «Галерэяй Ў» каля плошчы Перамогі ў Мінску закрылася ў 2020 годзе праз пандэмію [[COVID-19]]. Планы адкрыцця ў новым месцы не здзейсніліся праз [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычныя падзеі 2020 года]]. У 2020 годзе выдавецтва рэалізавала толькі каля 15 праектаў (у параўнанні з 50 штогод ў папярэднія гады).{{sfn|Беларускае Радыё Рацыя|2021|p=}}. 3 сакавіка 2026 года КДБ Рэспублікі Беларусь прызнаў «экстрэмісцкім фарміраваннем» «кааліцыю», у якую ўключыў выдавецтва «Логвінаў», «Фонд [[Kamunikat.org]]» і [[Янушкевіч (выдавецтва)|выдавецтва Андрэя Янушкевіча]] (Andrei Yanushkevich Publishing). Сярод асоб, датычных гэтай «структуры» названы [[Яраслаў Іванюк]], [[Зміцер Колас]], Ігар Логвінаў, [[Вацлаў Багдановіч]], [[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч|Андрэй Янушкевіч]] і [[Аляксандр Яўдаха]].{{sfn|Pozirk|2026|p=}}{{sfn|Піёнава|2026|p=}} == Сям’я == Дачка — Аляксандра Логвінава, у 2014 годзе прымала ад імя бацькі міжнародную прэмію ў Лондане{{sfn|Flood|2015|p=}}{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. == Выдавецкая і грамадская дзейнасць == Ігар Логвінаў заснаваў серыю перакладаў замежнай літаратуры на беларускую мову, у тым ліку твораў з чэшскай, польскай, нямецкай, іўрыта і рускай моў. Праекты рэалізоўваліся ў супрацоўніцтве з Інстытутам Гётэ, Польскім інстытутам у Мінску, пасольствам Чэхіі і іншымі культурнымі інстытуцыямі.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Выдавецтва выпускае «альтэрнатыўную» літаратуру, творы па гісторыі, палітыцы і мастацтве, з асаблівай увагай да рэпрэсаваных беларускіх аўтараў{{sfn|Flood|2015|p=}}{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}. Сярод вядомых аўтараў выдавецтва: Альгерд Бахарэвіч, Артур Клінаў, Андрэй Хадановіч, Валянцін Акудовіч, Уладзімір Арлоў, Алесь Разанаў{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}}{{sfn|Deutsche Welle|2015|p=}}. Выдавецтва рэгулярна ўдзельнічала ў міжнародных кніжных выставах у Лейпцыгу, Франкфурце і Варшаве{{sfn|Пілецкі|2015|p=}}. Пасля скасавання ліцэнзіі на друкарскую дзейнасць у 2013 годзе Логвінаў пачаў развіваць сегмент электронных кніг, бо «Закон аб друку» тым часам іх не рэгламентаваў. Разглядаў іх як магчымасць пашырэння кола чытачоў на беларускай мове і рынку без дзяржаўнага рэгулявання. У 2016 годзе планаваўся выпуск 30-40 электронных выданняў.{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}} У 2016 годзе Логвінаў ацэньваў, што 90 % кніжнага рынку Беларусі займаюць рускамоўныя выданні, з якіх 80 % — гэта непасрэдны імпарт з Расіі. Дзяржаўныя выдавецтвы ён называў манапалістамі, асабліва ў сферы навучальнай літаратуры. Крытыкаваў дзяржаўную палітыку ліцэнзавання і абавязковай рэгістрацыі, што, на яго думку, стрымлівала развіццё выдавецкай культуры і абмяжоўвала магчымасці прыватных выдаўцоў. Асноўнай задачай сваёй дзейнасці лічыць пашырэнне рынку чытачоў на беларускай мове.{{sfn|Culture and Creativity|2016|p=}} == Прызнанне == * Прэмія Міжнароднай асацыяцыі выдаўцоў (IPA) «Prix Voltaire» (да 2016 года — «Freedom to Publish Prize») за мужнасць у адстойванні свабоды выказвання і свабоды друку (2014){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. Пры ўзнагароджанні старшыня камітэта IPA Ола Валін (Ola Wallin) адзначыў, што пазбаўленне Логвінава ліцэнзіі — гэта палітычная спроба задушыць смелага выдаўца{{sfn|IPA Editor|2014|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Index on Censorship|2013|{{cite web|ref=Index on Censorship|url=https://www.indexoncensorship.org/2013/11/belarus-publisher-loses-licence-printing-protest-pictures/|title=Belarus publisher loses licence after printing protest pictures|date=2013-11-25|publisher=Index on Censorship|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Flood|2015|{{cite web|ref=Flood|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jan/07/belarusian-publisher-trial-books-state-registration-ihar-lohvinau|title=Belarusian publisher on trial for selling books without state registration|first=Alison|last=Flood|date=2015-01-07|work=The Guardian|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Pozirk|2026|{{cite web|ref=Pozirk|url=https://pozirk.online/en/news/178595/|title=KGB brands three exiled independent Belarusian publishers as extremist|date=2026-03-09|publisher=Pozirk|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|БАЖ|2014|{{cite web|ref=БАЖ|url=https://baj.media/en/lohvinau-publisher-moves-temporarily-vilnius/|title=Lohvinau Publisher Moves Temporarily to Vilnius|date=2014-02-16|publisher=The Belarusian Association of Journalists|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|IPA Editor|2014|{{cite web|ref=IPA Editor|url=https://internationalpublishers.org/prix-voltaire-2014/|title=Prix Voltaire – 2014|date=2014-04-16|publisher=International Publishers Association|language=en|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/ihar-lohvinau/26845178.html|title=Ігар Логвінаў|date=2015-02-12|publisher=Радыё Свабода|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Беларускае Радыё Рацыя|2021|{{cite web|ref=Беларускае Радыё Рацыя|url=https://web.archive.org/web/20210518135627/https://www.racyja.com/kultura/igar-logvinau-syonnya-my-praktychna-znakh/|title=Выдавец Ігар Логвінаў: Сёння мы практычна знаходзімся на паўзе|date=2021-04-20|publisher=Беларускае Радыё Рацыя|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Deutsche Welle|2015|{{cite web|ref=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/ru/за-что-наказан-белорусский-издатель-логвинов/a-18183104|title=За что наказан белорусский издатель Логвинов|date=2015-01-12|publisher=Deutsche Welle|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Culture and Creativity|2016|{{cite web|ref=Culture and Creativity|url=https://www.culturepartnership.eu/article/logvinov|title=Игорь Логвинов: «Настало время усилить звучание белорусской литературы в мире»|date=2016|publisher=Culture and Creativity|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Наша Ніва|2014|{{cite web|ref=Наша Ніва|url=https://nashaniva.com/ru/128465|title=Издательство «Логвинов» возобновило работу, правда, с литовской регистрацией|date=2014-05-16|publisher=Наша Ніва|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Піёнава|2026|{{cite web|ref=Піёнава|url=https://news.zerkalo.io/life/122086.html|title=Коалицию печатных издательств признали «экстремистским формированием»|first=Вера|last=Піёнава|date=2026-03-09|work=Зеркало|language=ru|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} * {{h|Пілецкі|2015|{{cite web|ref=Пілецкі|url=https://euroradio.fm/hto-taki-igar-logvinau-i-za-shto-sudzyac-yago-knigarnyu|title=Хто такі Ігар Логвінаў і за што судзяць яго кнігарню|first=Алесь|last=Пілецкі|date=2015-01-05|publisher=euroradio.fm|language=be|access-date=2026-07-01|url-status=live}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} {{DEFAULTSORT:Логвінаў Ігар Пятровіч}} aghwxefs7lvcotacrxoq3w8qxfec1nq 0 810268 5161174 5160828 2026-07-05T09:28:55Z Siliyiw 169172 5161174 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вярэніч}}{{Спартсмен|імя=Дар'я Сяргееўна Вярэніч|арыгінал імя=|спецыялізацыя=[[мастацкая гімнастыка]]|грамадзянства={{сцягафікацыя|Беларусь}}}} '''Дар'я Сяргееўна Вярэніч''' ({{Lang-ru|Дарья Сергеевна Веренич}}; нар. [[18 верасня]] [[2006]], [[Гомель]], [[Беларусь]]) — [[Беларусы|беларуская]] [[Мастацкая гімнастыка|гімнастка]]. Спартсмен–інструктар Рэспубліканскага цэнтра алімпійскай падрыхтоўкі па гімнастыцы мастацкай, член нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь. == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 2006 года ў горадзе [[Гомель]] ([[Беларусь]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2025/09/17/gimnastka-darya-verenich|title=«Хочу выступить под Rammstein!» Знакомьтесь: наша восходящая звезда гимнастики|website=onliner.by}}</ref>. Студэнтка [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры]]. У 8 гадоў пачала займацца мастацкай гімнастыкай. Трэніравалася пад кіраўніцтвам трэнера Вікторыі Віктараўны Унучкінай у [[Гомель|Гомелі]]. У 2020 годзе пераехала ў [[Мінск]], каб трэніравацца ў Рэспубліканскай дзяржаўнай школе алімпійскага рэзерву пад кіраўніцтвам трэнераў Ірыны Юр'еўны Ляпарскай і Юліі Алегаўны Бічун-Камаровай. Праз год стала чэмпіёнкай краіны па мнагабор'і сярод юніёраў<ref name=":0" />. У 2024 годзе Дар'я заваявала залатыя медалі ў практыкаваннях з мячом, булавамі і стужкай на Кубку Басфора ў [[Стамбул|Стамбуле]] ([[Турцыя]]). Пазней, у чэрвені, яна заваявала бронзавы медаль у камандных спаборніцтвах на Гульнях БРІКС 2024 у [[Казань|Казані]] ([[Расія]]). З'яўляецца сярэбраным прызёрам Кубка Беларусі і чэмпіёнкай краіны сярод юніёраў (2021). Удзельніца міжнародных спаборніцтваў. У 2025 годзе Дар'я дэбютавала на Кубку свету ў [[Ташкент|Ташкенце]] ([[Узбекістан]]). У 2025 годзе дэбютавала ў чэмпіянаце [[Італія|Італіі]] і разам з камандай на адным з этапаў заняла другое месца. У 2026 годзе заваявала залаты медаль у мнагабор'і на турніры Gymnastik International у Фельбах-Шмідэн ([[Германія]]). Яна ўдзельнічала ў Кубку свету ў [[Сафія|Сафіі]] ([[Балгарыя]]). З 10 па 12 красавіка ўдзельнічала ў Кубку свету ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У маі выступіла на Кубку Еўропы ў [[Баку]] і заваявала сярэбраны медаль у практыкаваннях з булавамі і бронзавы — у практыкаваннях з абручом<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/belorusskaya-gimnastka-vyigrala-bronzu-na-kubke-evropy|title=Белорусская гимнастка выиграла бронзу на Кубке Европы|website=times.by}}</ref>. == Спартыўная кар'ера == * Сярэбраны прызёр міжнароднага турніру на прызы алімпійскай чэмпіёнкі [[Марына Вікенцьеўна Лобач|Марыны Лобач]] (2020) у камандным заліку<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://skygrace.ru/tag/verenich-darya|title=Дарья Веренич}}</ref>. * Чэмпіёнка Беларусі (2021) сярод юніёрак у мнагабор'і, у практыкаванні са стужкай. * Бронзавы прызёр адкрытага Кубка Беларусі (2023). * Бронзавы прызёр Гульняў БРІКС (2024) у камандным заліку. * Сярэбраны прызёр «Гран-пры» «Нябесная грацыя» — 2024. * Сярэбраны прызёр Кубка Беларусі (2024). * Прызёр фінальнага этапу Кубка наймацнейшых спартсменаў па мастацкай гімнастыцы ў [[Масква|Маскве]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/gimnastka-verenich-zavoevala-bronzu-finala-kubka-silnejshih-v-mnogoborje-744113-2025/|title=Гимнастка Веренич завоевала бронзу финала Кубка сильнейших в многоборье|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Дасягненьне == * Ганаровае званне «Чалавек года» ў намінацыі «Адкрыццё» ([[2026]], [[Гомель]])<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news320320.html|title=В День Независимости в Гомеле чествовали жителей региона, удостоенных почетного звания «Человек года»|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://t.me/s/DaryaVerenichOfficialGroup Официальный Телеграм-канал Дарьи Веренич]. * [https://newsgomel.by/archive_news/sport/gomelchanka-v-chisle-zvyezd-belorusskoy-khudozhestvennoy-gimnastiki_220156.html Гомельчанка — в числе звёзд белорусской художественной гимнастики]. ''Гомельские ведомости''. [[Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі]] * [https://www.sportedu.by/studentka-bgufk-darya-verenich-zavoevala-medali-na-kubke-evropy-po-hudozhestvennoj-gimnastike/ Студентка БГУФК Дарья Веренич завоевала медали на Кубке Европы по художественной гимнастике]. * [https://minsknews.by/belorusskaya-gimnastka-darya-verenich-zavoevala-chetyre-zolota-na-turnire-v-baku/ Белорусская гимнастка Дарья Веренич завоевала четыре золота на турнире в Баку]. * [https://belta.by/sport/view/gimnastka-verenich-zavoevala-bronzu-finala-kubka-silnejshih-v-mnogoborje-744113-2025/ Гимнастка Веренич завоевала бронзу финала Кубка сильнейших в многоборье]. ''[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]''. l97irh63r2hlz437wtagh82cqeaqach 0 810272 5161020 5160734 2026-07-04T22:01:59Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Далейшае развіццё сістэмы і газіфікацыя БССР */ 5161020 wikitext text/x-wiki {{Трубаправод |назва = Газаправод «Дашава — Мінск» |арыгінальная назва = |выява = |рамка выявы = |памер выявы = |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |карта = |памер карты = |альтэрнатыўны тэкст карты = |подпіс карты = |краіна = {{Сцягафікацыя|УССР}}<br>{{Сцягафікацыя|БССР}} |вобласць = |каардынаты = |кірунак = |пачатак = [[Дашава]] |праз = |канец = [[Мінск]] |від = [[Прыродны газ|прыродны газ]] |стан = |уласнік = |праектавальнік = |падраднік = |трубаўкладнік = |пракладка = 1958 — кастрычнік 1960 |кошт = |пуск = 30 кастрычніка 1960 |закрыццё = |даўжыня = 665 км |магутнасць = |прамер = 820 мм |ціск = |кампрэсары = [[Кобрын]] |помпы = |падвод = |адводы = на [[Гомель]] (128 км), пазней на [[Вільнюс]], [[Рыга|Рыгу]] }} '''Газаправо́д «Даша́ва&nbsp;— Мі́нск»''' ({{lang-ru|Газопровод «Дашава — Минск»}})&nbsp;— [[Магістральны трубаправод|магістральны газаправод]], пабудаваны ў 1958—1960 гадах, які ўпершыню забяспечыў цэнтралізаваную падачу [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую ССР]]. Гэта быў адзін з найбуйнейшых інфраструктурных праектаў свайго часу, які паклаў пачатак першаму этапу масавай газіфікацыі гарадоў і прамысловых прадпрыемстваў Беларусі. Пазней газаправод быў прадоўжаны да [[Вільнюс]]а і [[Рыга|Рыгі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Пайкин Е. |загаловак=За обеденным столом — 500 человек |выданне=Советская Белоруссия |тып=газета |год=1976 |дата=20 февраля |старонкі=4}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=124}}. == Перадумовы == Да 1960-х гадоў галоўнымі відамі паліва ў БССР заставаліся [[Торф|торф]], [[Дровы|дровы]] і [[Вугаль|вугаль]]. У Мінску ежу гатавалі пераважна на [[прымус|пры́мус]]ах і [[керагаз]]ах, а для ацяплення выкарыстоўваліся дрывяныя печы (у тым ліку і ў шматпавярховых дамах, так званых «[[Сталінка (архітэктура)|сталінках]]»), дровы для якіх захоўваліся ў дваровых адрынах або скляпах. Электрастанцыі (напрыклад, [[Мінская ЦЭЦ-2|ЦЭЦ-2]]) працавалі на торфе, здабыча і дастаўка якога патрабавалі велізарных працоўных затрат<ref name="MinskNews">{{cite web |url=https://minsknews.by/plamennyj-privet-iz-proshlogo-kak-prirodnyj-gaz-prishel-v-minsk-chut-bolee-60-let-nazad/ |title=Пламенный привет из прошлого: как природный газ пришел в Минск чуть более 60 лет назад |author= |publisher=Минск-Новости |date=2022-10-15 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref><ref name="Onliner">{{cite web |url=https://realt.onliner.by/2023/09/29/vot-minskie-stalinki-kotorye-pervymi-poluchili-gaz |title=«Раньше в квартирах были печки и керосинки». Знаете минские сталинки, которые первыми получили газ? |author= |publisher=Onliner.by |date=2023-09-29 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. У 1939 годзе, пасля далучэння Заходняй Украіны да [[СССР]], высветлілася, што на гэты рэгіён прыпадае каля 60&nbsp;% усіх разведаных запасаў прыроднага газу Савецкага Саюза. Самым магутным з'яўлялася радовішча каля мястэчка [[Дашава]] ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]). У 1948 годзе ад яго быў пабудаваны магутны газаправод на [[Кіеў]], пазней прадоўжаны да [[Масква|Масквы]]<ref name="24tv">{{cite web |url=https://24tv.ua/ru/ukrainskoe_gazovoe_mestorozhdenie_obsluzhivalo_ves_sovetskij_sojuz_n608927 |title=Украинское газовое месторождение обслуживало весь Советский Союз |author= |publisher=24 Канал |date=2015-09-05 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. Рашэнне аб масавым пераводзе эканомікі суседніх рэспублік на прыродны газ было прынята на [[XX з’езд КПСС|ХХ з'ездзе КПСС]] у 1956 годзе па ініцыятыве [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М.&nbsp;С.&nbsp;Хрушчова]]. Прыродны газ каштаваў у разы танней за вугаль, а будаўніцтва труб акуплялася прыкладна за адзін год. Планавалася пракласці адгалінаванні ад буйных радовішчаў Украіны і Расіі да прамысловых цэнтраў, у тым ліку пабудаваць трубу на Мінск і далей у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]<ref name="MinskNews"/><ref name="Onliner"/>. Для арганізацыі забеспячэння горада палівам, распрацоўкі праектаў і каардынацыі работ 30 мая 1957 года было створана Упраўленне газіфікацыі «[[Мінскгаз]]» пад кіраўніцтвам Міхаіла Манцветава<ref name="MinskNews"/>. == Будаўніцтва == Будаўніцтва магістральнага газаправода пачалося ў 1958 годзе і вялося ў цяжкіх умовах багністай і лясістай мясцовасці. Упершыню ў савецкай практыцы прымяняліся трубы вялікага дыяметра&nbsp;— 820 мм. Адначасова ішлі падрыхтоўчыя працы па ўзвядзенні кампрэсарнай станцыі ў горадзе [[Кобрын]]<ref>{{артыкул |аўтар=Носов Р. Б. |загаловак=Трубопроводный транспорт |выданне=Знание |тып=выдавецтва |год=1986 |старонкі=47}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=109, 124}}. Лінейная частка магістралі «Дашава&nbsp;— Мінск» даўжынёй 665 км была завершана за 13 месяцаў&nbsp;— на два месяцы раней за запланаваны тэрмін. Ад асноўнай магістралі паралельна пракладаліся адводы: адзін з першых (даўжынёй 128 км) пайшоў на [[Гомель]]<ref>{{артыкул |аўтар=Паремский Б. |загаловак=Дашавсий газ Белоруссии |выданне=Советская Белоруссия |тып=газета |год=1958 |дата=8 июня |старонкі=2}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=117}}<ref name="MinskNews"/>. == Пуск газу ў Мінск == 30 кастрычніка 1960 года на Цэнтральнай плошчы Мінска (цяпер [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]]) адбыўся шматтысячны мітынг, прысвечаны пуску прыроднага газу. У 16:25 над плошчай быў урачыста запалены велізарны газавы факел, што сімвалізавала заканчэнне будаўніцтва асноўнай магістралі<ref name="Onliner"/><ref name="MinskNews"/>. Першымі прыродны газ атрымалі прамысловыя прадпрыемствы, у прыватнасці кавальскі і ліцейны цэхі [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]] і [[Мінская ЦЭЦ-3|ЦЭЦ-3]]. Сярод жылога фонду першымі газіфікаванымі дамамі сталі новабудоўлі аўтазаводцаў № 109, 111 і 113 па Магілёўскай шашы (цяпер [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]]). Падача газу ў кватэры адбылася 14 лістапада 1960 года пад кіраўніцтвам майстроў «Мінскгаза» Маргарыты Граковіч і Раісы Мазуравай. Як пісала тагачасная прэса, прыгатаванне ежы на газе абыходзілася гаспадыням у 10—15 разоў танней, чым на дровах, і дазваляла эканоміць да дзвюх гадзін у суткі<ref name="Onliner"/><ref name="SB2020">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/shestdesyat-let-spustya.html |title=Шестьдесят лет спустя |author=Сергей Широков |publisher=СБ. Беларусь сегодня |date=2020-11-11 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. 3 ліпеня 1961 года пры дапамозе новага газу ў Мінску быў запалены [[Вечны агонь]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]]<ref name="Onliner"/><ref name="Proregion">{{cite web |url=https://proregion24.by/news/v_strane/belarus--samaya-gazificirovannaya-strana-na-postsovetskom-prostranstve-protyazhennost-gazoprovodov-u-nas-prevyshaet-dlinu-ekvatora/ |title=Беларусь — самая газифицированная страна на постсоветском пространстве |author= |publisher=Proregion24.by |date=2020-06-22 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref>. == Далейшае развіццё сістэмы і газіфікацыя БССР == Будаўніцтва магістралі паклала пачатак першаму этапу газіфікацыі Беларусі, які доўжыўся з канца 1950-х да сярэдзіны 1970-х гадоў. У савецкія гады блакітнае паліва ў асноўным падводзілася да населеных пунктаў, якія прылягалі непасрэдна да трасы магістральнага газаправода, што патрабавала меншых капіталаўкладанняў. Акрамя Мінска і Гомеля, першымі газ атрымалі [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Скідзель]] і [[Ваўкавыск]]<ref name="SB2024">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20241220142033/https://news.sb.by/articles/istoriya-gazifikatsii-belarusi-chto-zhdet-siriyu-dalshe-kak-gosudarstvo-pomogaet-grazhdanam-delat-pe.html |title=История газификации Беларуси |author= |publisher=СБ. Беларусь сегодня |date=2024-12-18 |accessdate=2026-07-03 |lang=ru}}</ref><ref name="Proregion"/>. Да 1970 года працягласць газаправодаў сістэмы Мінскага ўпраўлення дасягнула 2600 км. Траса была прадоўжана і з'явіўся газаправод «[[Івацэвічы]]&nbsp;— Вільнюс&nbsp;— Рыга»{{sfn|Цімафееў|2013|с=124}}. У 1960-я гады адгалінаванні ад украінскага радовішча пайшлі таксама ў Чэхаславакію і Венгрыю, зрабіўшы ўкраінскі газ важным экспартным таварам<ref name="24tv"/>. Паколькі запасы заходнеўкраінскага газу з часам пачалі вычэрпвацца (агулам з Дашавы ў суседнія рэспублікі было выпампавана больш за 500 млрд кубаметраў газу<ref name="24tv"/>), а патрэбнасці БССР бесперапынна раслі, у 1974 годзе пачаўся другі этап газіфікацыі. Ён быў звязаны з увядзеннем у эксплуатацыю магістралі ад расійскага [[Таржок|Таржка]] да Мінска і Івацэвічаў, што адкрыла доступ да сібірскага газу для поўначы і ўсходу рэспублікі ([[Віцебск]], [[Орша]])<ref>{{артыкул |аўтар=Иванов К. |загаловак=Нефтетрасса «Дружба» |выданне=Политинформатор и агитатор |тып=часопіс |год=1975 |нумар=6 |старонкі=44-46}}</ref>{{sfn|Цімафееў|2013|с=124}}<ref name="SB2024"/>. Да 1991 года вытворчае аб'яднанне «[[Захадтрансгаз]]», якое вырасла з першых газавых упраўленняў, рэалізавала ў БССР і суседніх рэгіёнах больш за 523 мільярды кубаметраў газу, забяспечыўшы палівам большасць ЦЭЦ, прамысловых гігантаў і мільёны кватэр{{sfn|Цімафееў|2013|с=182}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Р. В. Цімафееў|Цімафееў Р. В.]] |загаловак=Транспорт Белорусской ССР в социально-экономическом развитии общества (конец 1943 — 1991 год) |месца=Віцебск |выдавецтва=ВДУ імя П. М. Машэрава |год=2013 |старонак=400 |isbn=978-985-517-402-9 |ref=Цімафееў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трубаправодны транспарт Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканоміка Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Газаправоды СССР]] sm0cl5m74ixkjylbkfolbmejbag6fq6 0 810279 5161022 5160821 2026-07-04T22:22:54Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Рэарганізацыі 1945—1947 гадоў */ 5161022 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Днепрабугбуд |альтэрнатыўная = Дняпроўска-Дзвінскае будаўніча-мантажнае ўпраўленне |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |абрэвіятура = |цэнтр = [[Пінск]] (1939—1945)<br>[[Брэст]] (1945—1947) |тып = будаўніча-мантажнае ўпраўленне |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = лістапад [[1939]] |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = 15 жніўня [[1947]] |адрас = |сайт = }} '''«Днепрабугбуд»''' (поўная гістарычная назва — ''Упраўленне будаўніцтвам Дняпроўска-Бугскага канала «Днепрабугбуд»''; пазней — ''Дняпроўска-Бугскае ваенна-аднаўленчае ўпраўленне'', ''Дняпроўска-Дзвінскае будаўніча-мантажнае ўпраўленне'') — дзяржаўная будаўнічая і аднаўленчая арганізацыя, якая дзейнічала ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] у 1939—1941 і 1944—1947 гадах. Галоўнай задачай установы было будаўніцтва, а пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — маштабнае аднаўленне [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскага воднага шляху]] і прылеглай транспартнай інфраструктуры. == Гісторыя == === Даваенны перыяд === Арганізацыя была створана ў лістападзе 1939 года, неўзабаве пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]]. Яна атрымала назву ''Упраўленне будаўніцтвам Дняпроўска-Бугскага канала «Днепрабугбуд»'' і размяшчалася ў горадзе [[Пінск]]у. Яе асноўнай мэтай была маштабная рэканструкцыя і пашырэнне [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскага канала]] для забеспячэння прамога суднаходства паміж рэкамі [[Прыпяць]] і [[Мухавец]]. Дзейнасць упраўлення была перапынена ў чэрвені 1941 года з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і акупацыяй тэрыторыі нямецкімі войскамі<ref name="archive">{{cite web |url=https://fk.archives.gov.by/fond/2335/ |title=Фонд BY ГАБр ф. 260. Днепро-Двинское строительно-монтажное управление... |publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь |accessdate=4 ліпеня 2026 |lang=ru}}</ref>. === Пасляваеннае аднаўленне === У перыяд нямецкай акупацыі гідратэхнічныя збудаванні канала, а таксама шматлікія надводныя часткі і вадаспускі былі моцна разбураны. Адразу пасля вызвалення тэрыторыі, 15 жніўня 1944 года, упраўленне «Днепрабугбуд» у Пінску аднавіла сваю працу<ref name="archive"/>. Спецыялісты ўпраўлення ў 1944 годзе праводзілі ацэнкі ўрону, які быў нанесены захопнікамі Дняпроўска-Бугскаму каналу, складалі адпаведныя акты дэфектацыі і распрацоўвалі планы аднаўлення<ref name="archive"/>. Для аднаўлення воднага шляху актыўна прыцягваліся ўсе даступныя рэсурсы. Паводле дадзеных даследчыка Р. В. Цімафеева, у рамках ваенна-аднаўленчых работ сіламі [[Дняпроўска-Дзвінскае ваенна-аднаўленчае ўпраўленне|Дняпроўска-Дзвінскага ваенна-аднаўленчага ўпраўлення]] (ДДВАУ), якое курыравала працэсы на водных шляхах БССР, ужо да 1 красавіка 1944 года было ўведзена ў эксплуатацыю 40 самаходных і 22 несамаходныя судны. Пры арганізацыі дзейнічаў ваенна-вучэбны пункт на 120 чалавек, які хуткімі тэмпамі рыхтаваў неабходныя кадры для рачнога флоту. Нягледзячы на цяжкія ўмовы, ужо ў сакавіку 1944 года пры камсамольскай арганізацыі ўпраўлення была створана мастацкая самадзейнасць, што дапамагала падтрымліваць маральны стан працоўных{{sfn|Цімафееў|2013|с=137, 251, 303}}. === Рэарганізацыі 1945—1947 гадоў === 11 сакавіка 1945 года ўпраўленне было рэарганізавана і перайменавана ў ''Дняпроўска-Бугскае ваенна-аднаўленчае ўпраўленне Цэнтральнага ваеннага аднаўленчага ўпраўлення Народнага камісарыята рачнога флоту СССР''. Яго цэнтр кіравання быў перанесены з Пінска ў [[Брэст]]<ref name="archive"/>. На гэтым этапе галоўнай задачай стаў прыём у эксплуатацыю адноўленых збудаванняў. У маі 1945 года да будаўнічых і аднаўленчых работ на Дняпроўска-Бугскім канале мясцовымі ўладамі была праведзена маштабная мабілізацыя насельніцтва{{sfn|Цімафееў|2013|с=52}}. 12 кастрычніка 1945 года арганізацыя зноў змяніла назву і статус, стаўшы ''Дняпроўска-Дзвінскім будаўніча-мантажным упраўленнем Галоўнага ўпраўлення рачнога будаўніцтва Народнага камісарыята (з 12 сакавіка 1946 года — Міністэрства) рачнога флоту СССР''<ref name="archive"/>. У складзе ўпраўлення, сярод іншага, дзейнічала будаўніча-мантажная кантора № 2 Усходняга схілу. 10 ліпеня 1946 года адбылася гістарычная нарада па прыёмцы Дняпроўска-Бугскага канала ў пастаянную эксплуатацыю пасля завяршэння асноўных аднаўленчых работ<ref name="archive"/>. Дзейнасць упраўлення была завершана 15 жніўня 1947 года, пасля чаго пачалася працэдура яго ліквідацыі. Дакументы арганізацыі (загады, пратаколы ліквідацыйнай камісіі, справаздачы аб аднаўленні воднага шляху і інш.) сёння захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Брэсцкай вобласці|Дзяржаўным архіве Брэсцкай вобласці]]<ref name="archive"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Р. В. Цімафееў|Тимофеев Р. В.]] |загаловак=Транспорт Белорусской ССР в социально-экономическом развитии общества (конец 1943 — 1991 год) |месца=Витебск |выдавецтва=ВГУ имени П. М. Машерова |год=2013 |старонак=400 |isbn=978-985-517-402-9 |ref=Цімафееў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Днепрабугбуд}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Транспарт Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Рачны транспарт Беларусі]] slhh6ov4lhlx6p9ibmc7hg24ojujr6g 14 810308 5160890 2026-07-04T12:02:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1865|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1865 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1865]]» 5160890 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1865|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1865 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1865]] n6oe9u1qen1a1ionw6pys6mh2m3q58a 14 810309 5160891 2026-07-04T12:04:29Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1851|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1851 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1851]]» 5160891 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1851|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1851 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1851]] mhsltub9t05r4xrxsz48aqx5zjtrpce 14 810310 5160893 2026-07-04T12:07:15Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Ваенная справа ў Грузіі]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы паводле краін|Грузія]] [[Катэгорыя:Міністэрства абароны Грузіі]]» 5160893 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Ваенная справа ў Грузіі]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы паводле краін|Грузія]] [[Катэгорыя:Міністэрства абароны Грузіі]] 3id0i3yj2yxga7639i0c5kf7i7pxgty 14 810311 5160895 2026-07-04T12:12:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Гады ва Украіне}}» 5160895 wikitext text/x-wiki {{Гады ва Украіне}} gyyyvsqah6idxah8er95ww2icj2tgxn 14 810312 5160897 2026-07-04T12:14:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Гады ва Украіне}}» 5160897 wikitext text/x-wiki {{Гады ва Украіне}} gyyyvsqah6idxah8er95ww2icj2tgxn 14 810313 5160898 2026-07-04T12:17:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Гады ў краіне|1935|у|Літве}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:1935 год у Еўропе|Літва]]» 5160898 wikitext text/x-wiki {{Гады ў краіне|1935|у|Літве}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:1935 год у Еўропе|Літва]] 0r8d103iqoybravqrf0mgyxk78jg2qc 14 810314 5160900 2026-07-04T12:26:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:2011 год у спорце|Тэніс]] [[Катэгорыя:Тэніс паводле гадоў]]» 5160900 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:2011 год у спорце|Тэніс]] [[Катэгорыя:Тэніс паводле гадоў]] ralw9tto1rj3lmjcsuxbj2jxxgw0ust 14 810315 5160903 2026-07-04T12:29:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}» 5160903 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} i9tpm2ffarcnmg0q2gubug46fuk11kh 14 810316 5160905 2026-07-04T12:35:56Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў|2025|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2025 годзе|Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле гадоў распрацоўкі|2025]]» 5160905 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў|2025|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2025 годзе|Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле гадоў распрацоўкі|2025]] b57hlg4qbjqwmd6hte3xlmjbojcgzan 14 810317 5160906 2026-07-04T12:37:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў|2023|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2023 годзе|Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле гадоў распрацоўкі|2023]]» 5160906 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў|2023|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2023 годзе|Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле гадоў распрацоўкі|2023]] mwoc6e5bfy75bl1k1w31nb0cmg4q9jb 14 810318 5160909 2026-07-04T12:42:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-пратаколы]]» 5160909 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-пратаколы]] 6d0xnelr9j6iewf8g4ri7xg3xc6meg5 0 810319 5160913 2026-07-04T12:51:20Z ~2026-38032-06 170680 Новая старонка: «{{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чыл...» 5160913 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз =3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца ={{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТаблица}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група B === {{ФутболТаблица}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група C === {{ФутболТаблица}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група D === {{ФутболТаблица}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнир8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] bcf0bz3exrmx1aoakql4ufuvhptdcp0 5160914 5160913 2026-07-04T12:52:31Z ~2026-38032-06 170680 5160914 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз =3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнир8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] rof5u2v2izo4tdfdsd282nqereqkq6h 5160915 5160914 2026-07-04T12:52:53Z ~2026-38032-06 170680 5160915 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТаблицаКонец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнир8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 43l9wm5gx7kybkdgh30zxs6ovw9ev9g 5160916 5160915 2026-07-04T12:53:33Z ~2026-38032-06 170680 5160916 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнир8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 4wo80ebkbidrxmql9o6ajhwjsrlticr 5160918 5160916 2026-07-04T12:54:00Z ~2026-38032-06 170680 5160918 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнир <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] ofip0ytw5ke8rqzdjkd4n25mq52uy90 5160919 5160918 2026-07-04T12:55:05Z ~2026-38032-06 170680 5160919 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} === Група B === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} === Група C === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} === Група D === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнир <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] kfqatab89r4w5bi932x364f8sx341ka 5160920 5160919 2026-07-04T12:56:32Z ~2026-38032-06 170680 5160920 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} === Група B === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} === Група C === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} === Група D === {{ФутболТабліца2}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКонец2}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнір4 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 5q99hjong0r8jix9yty7bkk1oq4g3xr 5160924 5160920 2026-07-04T12:59:28Z ~2026-38032-06 170680 5160924 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-команда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-команда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнір4 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] r6chm3irbwwzl6d2d0bglwp59o9uu1y 5160925 5160924 2026-07-04T13:00:22Z ~2026-38032-06 170680 5160925 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-команда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнір4 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] dwjpxlmvwab5mz1enm30f6kg3pjul2t 5160926 5160925 2026-07-04T13:00:43Z ~2026-38032-06 170680 5160926 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = 1 483 855 | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнір4 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] ilodpulrq1r3avsgax5nsfmbupggt4e 5160927 5160926 2026-07-04T13:01:32Z ~2026-38032-06 170680 5160927 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == {{main|Кубак Амерыкі па футболе 2016. Плэй-оф}} === Сетка === {{Турнір4 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] d9pmq3zg9n0cpxqyas4xpqhk7nzub6x 5160929 5160927 2026-07-04T13:02:14Z ~2026-38032-06 170680 5160929 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 4vjvvqizpyoj6iyhwbgw6bz4mjufj0z 5160930 5160929 2026-07-04T13:02:54Z ~2026-38032-06 170680 5160930 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір4 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }}{{|}} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 6raflpmeyt2d636xw8zulmsa5c8v8f6 5160932 5160930 2026-07-04T13:04:46Z ~2026-38032-06 170680 5160932 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір4 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] hesebqcmhvix4z2hs0dkxl2osy4sygt 5160940 5160932 2026-07-04T13:27:50Z ~2026-38032-06 170680 5160940 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы Кубак Амерыкі, які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 22ynahkug92djhiokwaoilzd0czo46e 5160944 5160940 2026-07-04T13:46:09Z ~2026-38032-06 170680 5160944 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 3 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]], які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 525f0s76repi66z1prndss7o6adb2lt 5160945 5160944 2026-07-04T13:47:28Z ~2026-38032-06 170680 5160945 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 2 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]], які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБАЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 97fnzzsr3hl79frz3c2v2yiis51b07s 5160949 5160945 2026-07-04T13:52:11Z ~2026-38217-43 170688 5160949 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[18 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 2 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]], які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБОЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] ru94nn5hbgq763pzbe4uj9vn2a4g7i9 5160966 5160949 2026-07-04T14:57:30Z Wudjsjejneje 170694 5160966 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[26 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 2 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]], які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка |Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[File:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБОЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 9541rigor0fpki4d04sb78ls3tkcxmy 5161130 5160966 2026-07-05T06:43:47Z M.L.Bot 261 5161130 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных | | месца = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | гарады = 10 | стадыёны = 10 | час = [[3 чэрвеня|3]] — [[26 чэрвеня]] [[2016]] | назва = Copa America Centenario | лога = Copa América Centenario – Text logo.svg | подпіс = | удзельнікаў = 16 | чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} | раз = 2 | 2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} | 3 месца = {{Футбол|Калумбія}} | 4 месца = {{Футбол|ЗША}} | гульняў = 32 | гульняў адбор = | галоў = 91 | гледачоў = | бамбардзір = {{Сцяг|Чылі||20px}} [[Едуардо Варгас]] <small>(6 галоў)</small> | бгалоў = 2.84 | папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] | наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2016''', таксама вядомы як '''Кубак Амерыкі стагоддзя''' — футбольны турнір, які праходзіў з [[3 чэрвеня|3]] па [[26 чэрвеня]] [[2016]] года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Турнір адбыўся праз 100 гадоў пасля [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|першага Кубка Амерыкі]], і гэта таксама першы [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]], які праводзіцца за межамі [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web |url=http://www.conmebol.com/es/12092015-1134/la-copa-centenario-y-su-repercusion-en-la-prensa-internacional |title=La Copa Centenario y su repercusión en la prensa internacional |work=conmebol.com|date=September 12, 2015 }}</ref>. == Удзельнікі == [[Файл:Copa_América_Centenario_map.png|thumb|250px|right|Карта краін-удзельніц.]] У афіцыйнай заяве КАНМЕБАЛ і КАНКАКАФ пацвердзілі, што ў турніры будуць удзельнічаць усе дзесяць каманд-членаў КАНМЕБАЛ, а таксама шэсць каманд-членаў КАНКАКАФ. Зборныя ЗША і Мексікі кваліфікаваліся аўтаматычна. Астатнія чатыры месцы атрымалі Коста-Рыка, чэмпіён [[Цэнтральнаамерыканскі футбольны саюз|Цэнтральнаамерыканскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскім кубку 2014]], Ямайка, чэмпіён [[Карыбскі футбольны саюз|Карыбскага футбольнага саюза]] праз перамогу ў [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскім кубку 2014]], а таксама два пераможцы стыкавых матчаў паміж чатырма камандамі, якія занялі найвышэйшыя месцы на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2015|Залатым кубку КАНКАКАФ 2015]]<ref>{{cite web|url=http://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|title=CONCACAF and CONMEBOL Announce Agreement to Bring Copa America 2016 to the United States|publisher=CONCACAF.com|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628021211/https://www.concacaf.com/article/concacaf-and-conmebol-announce-agreement-to-bring-copa-america-2016-to-the-united-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=It's official: Copa América will be held on US soil in special centennial tournament in 2016|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|work=mlssoccer.com|publisher=Major League Soccer|date=2014-05-01|lang=en|access-date=2014-06-22|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925085225/http://www.mlssoccer.com/news/article/2014/05/01/copa-america-will-be-held-us-soil-in-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|title=CONMEBOL y CONCACAF dan vida a la Copa Centenario|publisher=CONMEBOL.com|date=2014-05-01|lang=es|access-date=2014-06-22|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116010553/http://www.conmebol.com/es/content/conmebol-y-concacaf-dan-vida-la-copa-centenario|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" |- !width=50%|[[КАНМЕБОЛ]] (10 каманд) !width=50%|[[КАНКАКАФ]] (6 каманд) |-valign="top" | * {{футбол|Аргенціна}} * {{футбол|Балівія}} * {{футбол|Бразілія}} * {{футбол|Венесуэла}} * {{футбол|Калумбія}} * {{футбол|Парагвай}} * {{футбол|Перу}} * {{футбол|Уругвай}} * {{футбол|Чылі}} <small>(дзеючы чэмпіён)</small> * {{футбол|Эквадор}} | * {{футбол|ЗША}} <small>(гаспадары чэмпіянату)</small> * {{футбол|Мексіка}} <small>(аўтаматычная кваліфікацыя)</small> * {{футбол|Коста-Рыка}} <small>(пераможца [[Цэнтральнаамерыканскі кубак 2014|Цэнтральнаамерыканскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Ямайка}} <small>(пераможца [[Карыбскі кубак 2014|Карыбскага кубка 2014]])</small> * {{футбол|Панама}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> * {{футбол|HAI}} <small>(пераможца стыкавых матчаў)</small> |} == Групавы этап == === Група A === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|ЗША}}|2|0|1|5|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Калумбія}}|2|0|1|6|4|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Коста-Рыка}}|1|1|1|3|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Парагвай}}|0|1|2|1|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група B === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Перу}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Эквадор}}|1|2|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Бразілія}}|1|1|1|7|2|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|HAI}}|0|0|3|1|12|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група C === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Мексіка}}|2|1|0|6|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Венесуэла}}|2|1|0|3|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|0|2|4|4|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|6|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} === Група D === {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|3|0|0|10|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Чылі}}|2|0|1|7|5|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Панама}}|1|0|2|4|10|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Балівія}}|0|0|3|2|7|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[16 чэрвеня]] — [[Сіэтл]] |'''{{футбол|ЗША}}''' |'''2'''|{{футбол|Эквадор}} |1 |[[18 чэрвеня]] — [[Фоксбара]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''4'''|{{футбол|Венесуэла}} |1 |[[17 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]]|{{футбол|Перу}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''0''' |[[18 чэрвеня]] — [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]]|{{футбол|Мексіка}} |0|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''7''' <!-- паўфіналы --> |[[21 чэрвеня]] — [[Х'юстан]]|{{футбол|ЗША}} |0|'''{{футбол|Аргенціна}}''' |'''4''' |[[22 чэрвеня]] — [[Чыкага]]|{{футбол|Калумбія}} |0|'''{{футбол|Чылі}}''' |'''2''' <!-- фінал --> |[[26 чэрвеня]] — [[Іст-Ратэрфард]] |{{футбол|Аргенціна}}|0|'''{{футбол|Чылі}}'''|''0'' <!-- матч за 3-е месца --> |[[25 чэрвеня]] — [[Глендэйл (Арызона)|Глендэйл]]|{{футбол|ЗША}}|0|'''{{футбол|Калумбія}}'''|'''1''' }} <ref>{{Cite web|url=http://www.ca2016.com/matches|title=Matches {{!}} COPA America Centenario {{!}} USA 2016|publisher=www.ca2016.com|access-date=2016-06-15|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614180017/http://www.ca2016.com/matches|url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] 9ia7dvsxmbe0723n8zk2sfuddjm05qe 14 810320 5160928 2026-07-04T13:01:33Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі XIX стагоддзя]]» 5160928 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі XIX стагоддзя]] tt6di9s7xys55jgsf8jbvm4nyyga1vg 14 810321 5160936 2026-07-04T13:16:38Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катастрофы паводле гадоў|1912}}{{Навігацыя}}» 5160936 wikitext text/x-wiki {{Катастрофы паводле гадоў|1912}}{{Навігацыя}} i6m5mmdx25zjvko9g03z9gctq4zprn6 14 810322 5160938 2026-07-04T13:26:32Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ютуберы паводле краін]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры Расіі]]» 5160938 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ютуберы паводле краін]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры Расіі]] 3l9mmltq43e1p05eazy70mk6h5nb0vq 0 810323 5160941 2026-07-04T13:33:17Z Hui2lai2 155669 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1360534209|Niger–Congo languages]]» 5160941 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Нігера-кангалезскія мовы''' — гэта прапанаваная сям'я афрыканскіх моў, на якіх размаўляюць на большай частцы [[Чорная Афрыка|Афрыкі на поўдзень ад Сахары]] . Яна аб'ядноўвае [[Мандэ (мовы)|мовы мандэ]], атлантычна-кангалезскія мовы (якія маюць характэрную сістэму класаў назоўнікаў ) і, магчыма, некалькі меншых груп моў, якія цяжка класіфікаваць. Калі гэта пацвердзіцца, нігера-кангалезская сям'я будзе найбуйнейшай у свеце моўнай сям'ёй па колькасці моў, якія ўваходзяць у яе склад, {{Efn|[[Austronesian languages|Austronesian]] has almost as many member languages,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C7XhcYoFxaQC&pg=PA11|title=African Languages: An Introduction|last1=Heine|first1=Bernd|last2=Nurse|first2=Derek|date=2000-08-03|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521666299|pages=11|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA2036|title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society|last=Ammon|first=Ulrich|date=2006|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110184181|pages=2036|language=en}}</ref> although this comparison is complicated by the [[Dialect#Dialect or language|ambiguity about what constitutes a distinct language]].}} трэцяй па велічыні па колькасці носьбітаў і найбуйнейшай у Афрыцы па геаграфічнай тэрыторыі. Колькасць названых нігера-кангалезскіх моў, пералічаных ''[[Ethnologue]]'', складае 1540. Прапанаваная сям'я будзе трэцяй па велічыні ў свеце па колькасці носьбітаў мовы (каля 600 мільёнаў чалавек па стане на 2025 год). <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/Niger-Congo-languages|title=Niger-Congo languages {{!}} African Language Family {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-04-29}}</ref> У Нігеры і Конга толькі [[Банту (мовы)|мовы банту]] складаюць 350 мільёнаў чалавек (2015), або палову ўсяго насельніцтва, якое размаўляе на нігера-кангалезскіх мовах. Да найбольш распаўсюджаных нігера-кангалезскамоўных моў па колькасці носьбітаў мовы адносяцца [[Ёруба (мова)|ёруба]], фула, [[Ігба (мова)|ігба]], [[лінгала]], мурэ, эве, фон, [[зулу]], [[Шона (мова)|шона]], коса, тві і фантэ, [[Сота (мова)|сесота]], [[суахілі]], [[Эдо (мова)|эда]], га і дангме; найбольш распаўсюджанай па агульнай колькасці носьбітаў з'яўляецца суахілі, якая выкарыстоўваецца як [[лінгва франка]] ў некаторых частках усходняй і паўднёва-ўсходняй Афрыкі. Нягледзячы на тое, што генетычнае адзінства нігера-кангалезскай сям'і (ці атлантычна-кангалезскай) шырока прызнаецца, унутраная структура блізкасці да канца не ўстаноўленая. Іншыя адвечныя галіны могуць уключаць мовы [[Мандэ (мовы)|мандэ]], догоны, іджаў, катла і рашад . Сувязь моў мандэ, у асаблівасці, ніколі не была даказаная, і без іх сапраўднасць нігера-кангалезскай сям'і ўвогуле (у адрозненне ад атлантычна-кангалезскай або падобнай падсям'і) не была ўстаноўлена. Адной з найбольш адметных рыс, звычайных для атлантычна-кангалезскіх моў, з'яўляецца выкарыстанне сістэмы класаў назоўнікаў . [[Катэгорыя:Нігера-кангалезскія народы]] [[Катэгорыя:Макрасем’і]] [[Катэгорыя:Нігера-кангалезскія мовы]] bm8tft23swtp4ujh1bamp3avei421vd 5160950 5160941 2026-07-04T13:52:34Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5160950 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Нігера-кангалезскія мовы''' — гэта прапанаваная сям'я афрыканскіх моў, на якіх размаўляюць на большай частцы [[Чорная Афрыка|Афрыкі на поўдзень ад Сахары]] . Яна аб'ядноўвае [[Мандэ (мовы)|мовы мандэ]], атлантычна-кангалезскія мовы (якія маюць характэрную сістэму класаў назоўнікаў ) і, магчыма, некалькі меншых груп моў, якія цяжка класіфікаваць. Калі гэта пацвердзіцца, нігера-кангалезская сям'я будзе найбуйнейшай у свеце моўнай сям'ёй па колькасці моў, якія ўваходзяць у яе склад, {{Efn|[[Austronesian languages|Austronesian]] has almost as many member languages,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C7XhcYoFxaQC&pg=PA11|title=African Languages: An Introduction|last1=Heine|first1=Bernd|last2=Nurse|first2=Derek|date=2000-08-03|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521666299|pages=11|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA2036|title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society|last=Ammon|first=Ulrich|date=2006|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110184181|pages=2036|language=en}}</ref> although this comparison is complicated by the [[Dialect#Dialect or language|ambiguity about what constitutes a distinct language]].}} трэцяй па велічыні па колькасці носьбітаў і найбуйнейшай у Афрыцы па геаграфічнай тэрыторыі. Колькасць названых нігера-кангалезскіх моў, пералічаных ''[[Ethnologue]]'', складае 1540. Прапанаваная сям'я будзе трэцяй па велічыні ў свеце па колькасці носьбітаў мовы (каля 600 мільёнаў чалавек па стане на 2025 год). <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/Niger-Congo-languages|title=Niger-Congo languages {{!}} African Language Family {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-04-29}}</ref> У Нігеры і Конга толькі [[Банту (мовы)|мовы банту]] складаюць 350 мільёнаў чалавек (2015), або палову ўсяго насельніцтва, якое размаўляе на нігера-кангалезскіх мовах. Да найбольш распаўсюджаных нігера-кангалезскамоўных моў па колькасці носьбітаў мовы адносяцца [[Ёруба (мова)|ёруба]], фула, [[Ігба (мова)|ігба]], [[лінгала]], мурэ, эве, фон, [[зулу]], [[Шона (мова)|шона]], коса, тві і фантэ, [[Сота (мова)|сесота]], [[суахілі]], [[Эдо (мова)|эда]], га і дангме; найбольш распаўсюджанай па агульнай колькасці носьбітаў з'яўляецца суахілі, якая выкарыстоўваецца як [[лінгва франка]] ў некаторых частках усходняй і паўднёва-ўсходняй Афрыкі. Нягледзячы на тое, што генетычнае адзінства нігера-кангалезскай сям'і (ці атлантычна-кангалезскай) шырока прызнаецца, унутраная структура блізкасці да канца не ўстаноўленая. Іншыя адвечныя галіны могуць уключаць мовы [[Мандэ (мовы)|мандэ]], догоны, іджаў, катла і рашад . Сувязь моў мандэ, у асаблівасці, ніколі не была даказаная, і без іх сапраўднасць нігера-кангалезскай сям'і ўвогуле (у адрозненне ад атлантычна-кангалезскай або падобнай падсям'і) не была ўстаноўлена. Адной з найбольш адметных рыс, звычайных для атлантычна-кангалезскіх моў, з'яўляецца выкарыстанне сістэмы класаў назоўнікаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нігера-кангалезскія народы]] [[Катэгорыя:Макрасем’і]] [[Катэгорыя:Нігера-кангалезскія мовы]] 49xdy46ozmg90x89dxpufexqh6gmyvp 5161140 5160950 2026-07-05T06:56:16Z M.L.Bot 261 5161140 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Нігера-кангалезскія мовы''' — гэта прапанаваная сям’я афрыканскіх моў, на якіх размаўляюць на большай частцы [[Чорная Афрыка|Афрыкі на поўдзень ад Сахары]] . Яна аб’ядноўвае [[Мандэ (мовы)|мовы мандэ]], атлантычна-кангалезскія мовы (якія маюць характэрную сістэму класаў назоўнікаў) і, магчыма, некалькі меншых груп моў, якія цяжка класіфікаваць. Калі гэта пацвердзіцца, нігера-кангалезская сям’я будзе найбуйнейшай у свеце моўнай сям’ёй па колькасці моў, якія ўваходзяць у яе склад, {{Efn|[[Austronesian languages|Austronesian]] has almost as many member languages,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C7XhcYoFxaQC&pg=PA11|title=African Languages: An Introduction|last1=Heine|first1=Bernd|last2=Nurse|first2=Derek|date=2000-08-03|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521666299|pages=11|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA2036|title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society|last=Ammon|first=Ulrich|date=2006|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110184181|pages=2036|language=en}}</ref> although this comparison is complicated by the [[Dialect#Dialect or language|ambiguity about what constitutes a distinct language]].}} трэцяй па велічыні па колькасці носьбітаў і найбуйнейшай у Афрыцы па геаграфічнай тэрыторыі. Колькасць названых нігера-кангалезскіх моў, пералічаных ''[[Ethnologue]]'', складае 1540. Прапанаваная сям’я будзе трэцяй па велічыні ў свеце па колькасці носьбітаў мовы (каля 600 мільёнаў чалавек па стане на 2025 год). <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/Niger-Congo-languages|title=Niger-Congo languages {{!}} African Language Family {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-04-29}}</ref> У Нігеры і Конга толькі [[Банту (мовы)|мовы банту]] складаюць 350 мільёнаў чалавек (2015), або палову ўсяго насельніцтва, якое размаўляе на нігера-кангалезскіх мовах. Да найбольш распаўсюджаных нігера-кангалезскамоўных моў па колькасці носьбітаў мовы адносяцца [[Ёруба (мова)|ёруба]], фула, [[Ігба (мова)|ігба]], [[лінгала]], мурэ, эве, фон, [[зулу]], [[Шона (мова)|шона]], коса, тві і фантэ, [[Сота (мова)|сесота]], [[суахілі]], [[Эдо (мова)|эда]], га і дангме; найбольш распаўсюджанай па агульнай колькасці носьбітаў з’яўляецца суахілі, якая выкарыстоўваецца як [[лінгва франка]] ў некаторых частках усходняй і паўднёва-ўсходняй Афрыкі. Нягледзячы на тое, што генетычнае адзінства нігера-кангалезскай сям’і (ці атлантычна-кангалезскай) шырока прызнаецца, унутраная структура блізкасці да канца не ўстаноўленая. Іншыя адвечныя галіны могуць уключаць мовы [[Мандэ (мовы)|мандэ]], догоны, іджаў, катла і рашад . Сувязь моў мандэ, у асаблівасці, ніколі не была даказаная, і без іх сапраўднасць нігера-кангалезскай сям’і ўвогуле (у адрозненне ад атлантычна-кангалезскай або падобнай падсям’і) не была ўстаноўлена. Адной з найбольш адметных рыс, звычайных для атлантычна-кангалезскіх моў, з’яўляецца выкарыстанне сістэмы класаў назоўнікаў. == Заўвагі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нігера-кангалезскія народы]] [[Катэгорыя:Макрасем’і]] [[Катэгорыя:Нігера-кангалезскія мовы]] fd9d4eh2gzhbqsipu1hifwszssg6nby 3 810324 5160952 2026-07-04T13:55:15Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5160952 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 4 ліпеня 2026 (+03) rjbdbg954m83ft129n00pu5uabhbhm2 14 810325 5160956 2026-07-04T14:39:28Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Дамы-музеі|Францыя]] [[Катэгорыя:Музеі Францыі|*]]» 5160956 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Дамы-музеі|Францыя]] [[Катэгорыя:Музеі Францыі|*]] ar56fhj3ac3c1sxyuxhfkrvztwaj0ml 5160957 5160956 2026-07-04T14:42:13Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Дамы-музеі]]; дададзена [[Катэгорыя:Дамы-музеі паводле краін]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5160957 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Дамы-музеі паводле краін|Францыя]] [[Катэгорыя:Музеі Францыі|*]] 9blq3zp98vbb43padajgxqsj8zxefsw 14 810326 5160959 2026-07-04T14:44:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Дамы-музеі]] [[Катэгорыя:Жылыя будынкі паводле краін|*]]» 5160959 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Дамы-музеі]] [[Катэгорыя:Жылыя будынкі паводле краін|*]] d9s9sgja4nkw7r18z5axjbkcujlewnc 0 810327 5160968 2026-07-04T15:11:45Z Wudjsjejneje 170694 Новая старонка: «{{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Чылі}} |лога = 2015 Copa América Chile.svg |час = [[11 чэрвеня|11]] — [[4 ліпеня]] [[2015]] |чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} |2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} |3 месца = {{Футбол|Перу}} |4 месца = {{Футбол|Па...» 5160968 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Чылі}} |лога = 2015 Copa América Chile.svg |час = [[11 чэрвеня|11]] — [[4 ліпеня]] [[2015]] |чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} |2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} |3 месца = {{Футбол|Перу}} |4 месца = {{Футбол|Парагвай}} |гульняў = 26 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]] |наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|2016 }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2015''' — 44 [[Кубак Амерыкі па футболе]], які праходзіў з [[11 чэрвеня]] па [[4 ліпеня]] ў [[Чылі]]. == Турнір == === Групавы этап === ==== Група A ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Чылі}}|2|1|0|10|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Балівія}}|1|1|1|3|7|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|0|2|4|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Мексіка}}|0|2|1|4|5|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група B ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Парагвай}}|1|2|0|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група C ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Бразілія}}|2|0|1|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Перу}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Калумбія}}|1|1|1|1|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Венесуэла}}|1|0|2|2|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[24 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''1'''|{{футбол|Уругвай}}|0 |[[25 чэрвеня]] — [[Тэмука]]|{{футбол|Балівія}}|1|'''{{футбол|Перу}}'''|'''3''' |[[26 чэрвеня]] — [[Вінья-дэль-Мар]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''0 (5)'''|{{футбол|Калумбія}}|0 (4) |[[27 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|{{футбол|Бразілія}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}'''|'''1 (4)''' <!-- паўфіналы --> |[[29 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''2'''|{{футбол|Перу}}|1 |[[30 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''6'''|{{футбол|Парагвай}}|1 <!-- фінал --> |[[4 ліпеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Аргенціна}}|0 (1) <!-- матч за 3-е месца --> |[[3 ліпеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Перу}}'''|'''2'''|{{футбол|Парагвай}}|0 }} {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2015 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2015 года]] k74gh83hgn0u3wjpc4ejhejd8e5jjlz 5160969 5160968 2026-07-04T15:12:16Z Wudjsjejneje 170694 5160969 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Чылі}} |лога = 2015 Copa América Chile.svg |час = [[11 чэрвеня|11]] — [[4 ліпеня]] [[2015]] |чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} |2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} |3 месца = {{Футбол|Перу}} |4 месца = {{Футбол|Парагвай}} |гульняў = 26 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]] |наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|2016]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2015''' — 44 [[Кубак Амерыкі па футболе]], які праходзіў з [[11 чэрвеня]] па [[4 ліпеня]] ў [[Чылі]]. == Турнір == === Групавы этап === ==== Група A ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Чылі}}|2|1|0|10|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Балівія}}|1|1|1|3|7|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|0|2|4|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Мексіка}}|0|2|1|4|5|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група B ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Парагвай}}|1|2|0|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група C ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Бразілія}}|2|0|1|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Перу}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Калумбія}}|1|1|1|1|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Венесуэла}}|1|0|2|2|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[24 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''1'''|{{футбол|Уругвай}}|0 |[[25 чэрвеня]] — [[Тэмука]]|{{футбол|Балівія}}|1|'''{{футбол|Перу}}'''|'''3''' |[[26 чэрвеня]] — [[Вінья-дэль-Мар]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''0 (5)'''|{{футбол|Калумбія}}|0 (4) |[[27 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|{{футбол|Бразілія}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}'''|'''1 (4)''' <!-- паўфіналы --> |[[29 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''2'''|{{футбол|Перу}}|1 |[[30 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''6'''|{{футбол|Парагвай}}|1 <!-- фінал --> |[[4 ліпеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Аргенціна}}|0 (1) <!-- матч за 3-е месца --> |[[3 ліпеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Перу}}'''|'''2'''|{{футбол|Парагвай}}|0 }} {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2015 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2015 года]] 06cr7zy14h53o0opfvd9qk920ji2zxm 5160970 5160969 2026-07-04T15:17:26Z Wudjsjejneje 170694 5160970 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Чылі}} |лога = 2015 Copa América Chile.svg |час = [[11 чэрвеня|11]] — [[4 ліпеня]] [[2015]] |чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} |2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} |3 месца = {{Футбол|Перу}} |4 месца = {{Футбол|Парагвай}} |гульняў = 26 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]] |наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|2016]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2015''' — 44 [[Кубак Амерыкі па футболе]], які праходзіў з [[11 чэрвеня]] па [[4 ліпеня]] ў [[Чылі]]. Першапачаткова планавалася, што турнір правядзецца ў [[Бразілія|Бразіліі]], але потым [[Чылі]] і [[Бразілія]] памяняліся месцамі ў турнірах 2015 і [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] гадоў<ref>{{cite web |url=http://oglobo.globo.com/esportes/mat/2009/11/02/chile-aguarda-confirmacao-sobre-copa-america-2015-914571621.asp |title=Chile aguarda confirmação sobre a Copa América-2015 |date=2009-11-02 |publisher=O Globo |access-date=2011-07-28 |lang=pt |archive-url=https://www.webcitation.org/69ugvAsjm?url=http://oglobo.globo.com/esportes/chile-aguarda-confirmacao-sobre-copa-america-2015-3168215 |archive-date=2012-08-14 |url-status=live }}</ref>. == Турнір == === Групавы этап === ==== Група A ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Чылі}}|2|1|0|10|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Балівія}}|1|1|1|3|7|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|0|2|4|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Мексіка}}|0|2|1|4|5|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група B ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Парагвай}}|1|2|0|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група C ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Бразілія}}|2|0|1|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Перу}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Калумбія}}|1|1|1|1|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Венесуэла}}|1|0|2|2|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[24 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''1'''|{{футбол|Уругвай}}|0 |[[25 чэрвеня]] — [[Тэмука]]|{{футбол|Балівія}}|1|'''{{футбол|Перу}}'''|'''3''' |[[26 чэрвеня]] — [[Вінья-дэль-Мар]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''0 (5)'''|{{футбол|Калумбія}}|0 (4) |[[27 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|{{футбол|Бразілія}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}'''|'''1 (4)''' <!-- паўфіналы --> |[[29 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''2'''|{{футбол|Перу}}|1 |[[30 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''6'''|{{футбол|Парагвай}}|1 <!-- фінал --> |[[4 ліпеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Аргенціна}}|0 (1) <!-- матч за 3-е месца --> |[[3 ліпеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Перу}}'''|'''2'''|{{футбол|Парагвай}}|0 }} {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2015 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2015 года]] an754tspyupfl74dibvcuvyxd70g0ce 0 810328 5160982 2026-07-04T16:18:40Z Siarhei V 122587 Новая старонка 5160982 wikitext text/x-wiki {{Прадпрыемства | назва = Дзяржаўнае прадпрыемства «БелРАА» | арыгінальная назва = Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» | тып = Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства | заснавана = 17 лютага 2023 | размяшчэнне = {{сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Мінск]], вул. Кальварыйская, 1 | галоўныя постаці = Міхаіл Кісель (дырэктар) | галіна = Ядзерная энергетыка, абыходжанне з радыеактыўнымі адкідамі | мацярынская кампанія = [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] | сайт = [https://belrao.by belrao.by] }}'''Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»''' (назва пры рэгістрацыі — ''РУП «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»'', скарочана '''БелРАА''') — беларускае дзяржаўнае прадпрыемства, прызначанае для ажыццяўлення функцый нацыянальнага аператара па абыходжанні з [[Радыеактыўныя адкіды|радыеактыўнымі адкідамі]]. На аператара ўскладзены абавязкі па праектаванні, будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі пункта захоўвання радыеактыўных адкідаў (ПЗРА) <ref name="belrao_main">{{Cite web|url=https://belrao.by/|title=Государственное предприятие «БелРАО»|publisher=belrao.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. Галоўны офіс размешчаны ў Мінску <ref name="belrao_contacts">{{Cite web|url=https://belrao.by/kontakty/|title=Контакты|publisher=belrao.by|access-date=2026-07-04}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана Міністэрствам энергетыкі Рэспублікі Беларусь у пачатку 2023 года <ref name="belrao_main" />. Кола задач аператара ахоплівае кіраванне радыеактыўнымі адкідамі ад выкарыстання крыніц іянізавальнага выпраменьвання ў медыцыне, прамысловасці, навуцы, а таксама абыходжанне з адходамі [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] і спадарожнай інфраструктурай. Прадпрыемства ажыццяўляе працэдуры па выбары прыярытэтнай пляцоўкі для пабудовы [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў|Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адкідаў]] і арганізацыю Ацэнкі ўздзеяння на навакольнае асяроддзе <ref name="flagshtok_nodir">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|date=2026-04-03|publisher=Флагшток|access-date=2026-07-04}}</ref>. == Кіраўніцтва і крытыка == Першым дырэктарам прадпрыемства быў Зміцер Логвін, які пакінуў пасаду ў пачатку красавіка 2026 года <ref name="flagshtok_nodir" />. Наступным дырэктарам стаў Міхаіл Кісель, які да свайго прызначэння займаў пасаду на Беларускай АЭС, а раней працаваў у структурах [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі]] <ref name="flagshtok_staff">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ|date=2026-04-28|publisher=Флагшток|access-date=2026-07-04}}</ref>. Дзейнасць і кадравая палітыка БелРАА неаднаразова прыцягвалі ўвагу незалежных медыя. Расследаванне выдання «Флагшток» выявіла, што штатны склад арганізацыі фарміраваўся першасна з былых чыноўнікаў Камітэта дзяржкантролю, функцыянераў аграсэрвісаў і менеджэраў сферы гандлю вопраткай, пры практычным адсутнасці профільных спецыялістаў па ядзернай фізіцы і радыяхіміі <ref name="flagshtok_staff" />. Дадаткова адзначалася адсутнасць празрыстасці: пасля прызначэння новага кіраўніцтва з афіцыйнага сайта прадпрыемства былі выдалены звесткі пра яго структуру і спісы работнікаў <ref name="flagshtok_staff" />.{{зноскі}} == Спасылкі == * [https://belrao.by Афіцыйны сайт РУП «БелРАА»] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] h1953a3q784mk1mqhx5ayl9e7v9ybcm 0 810329 5161046 2026-07-05T00:19:04Z IshaBarnes 124956 Касцёл Святой Тройцы - Свержань (Рагачоўскі раён) 5161046 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл Святой Тройцы''' — колішні [[касцёл|каталіцкі храм]] у вёсцы [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. == Гісторыя == У 1786 годзе Марыя Сулістроўская, жонкі ашмянскага войскага Юзафа Сулістроўскага, [[Фундацыя|фундавала]] пабудову касцёла ў мястэчку Свержань. Пабудова была скончана ў 1795 годзе і касцёл быў асвечаны ксяндзом Шапярноўскім. Парафіянамі касцёла сталі вернікі з навакольных мясцін. У 1849 годзе касцёл меў 211 парафіян. Станам на 1866 год - 268 парафіян з 58 двароў. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] быў зачынены, маёмасць прыняў ксёндз [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|Журавіцкага касцёла]] ў 1866 годзе.<ref>{{cite web|author = Александр Климович|authorlink = https://proliv.livejournal.com/|date = 2024-12-31|url = https://proliv56.blogspot.com/2017/06/blog-post.html|title = Архивные сведения по истории церковных приходов местечка Свержень Рогачевского уезда |access-date = 2026-07-05|language = ru }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Храмы Рагачоўскага раёна]] e0epq0hx1uqq6rb4hwkrj56ccqpcbw9 5161049 5161046 2026-07-05T00:23:05Z IshaBarnes 124956 удакладненне катэгорыі 5161049 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл Святой Тройцы''' — колішні [[касцёл|каталіцкі храм]] у вёсцы [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. == Гісторыя == У 1786 годзе Марыя Сулістроўская, жонкі ашмянскага войскага Юзафа Сулістроўскага, [[Фундацыя|фундавала]] пабудову касцёла ў мястэчку Свержань. Пабудова была скончана ў 1795 годзе і касцёл быў асвечаны ксяндзом Шапярноўскім. Парафіянамі касцёла сталі вернікі з навакольных мясцін. У 1849 годзе касцёл меў 211 парафіян. Станам на 1866 год - 268 парафіян з 58 двароў. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] быў зачынены, маёмасць прыняў ксёндз [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|Журавіцкага касцёла]] ў 1866 годзе.<ref>{{cite web|author = Александр Климович|authorlink = https://proliv.livejournal.com/|date = 2024-12-31|url = https://proliv56.blogspot.com/2017/06/blog-post.html|title = Архивные сведения по истории церковных приходов местечка Свержень Рогачевского уезда |access-date = 2026-07-05|language = ru }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Касцёлы Рагачоўскага раёна]] sqlpwwxkhxihqo5dl77c5cag45eiblm 5161050 5161049 2026-07-05T00:23:24Z IshaBarnes 124956 афармленне 5161050 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл Святой Тройцы''' — колішні [[касцёл|каталіцкі храм]] у вёсцы [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. == Гісторыя == У 1786 годзе Марыя Сулістроўская, жонкі ашмянскага войскага Юзафа Сулістроўскага, [[Фундацыя|фундавала]] пабудову касцёла ў мястэчку Свержань. Пабудова была скончана ў 1795 годзе і касцёл быў асвечаны ксяндзом Шапярноўскім. Парафіянамі касцёла сталі вернікі з навакольных мясцін. У 1849 годзе касцёл меў 211 парафіян. Станам на 1866 год — 268 парафіян з 58 двароў. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] быў зачынены, маёмасць прыняў ксёндз [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|Журавіцкага касцёла]] ў 1866 годзе.<ref>{{cite web|author = Александр Климович|authorlink = https://proliv.livejournal.com/|date = 2024-12-31|url = https://proliv56.blogspot.com/2017/06/blog-post.html|title = Архивные сведения по истории церковных приходов местечка Свержень Рогачевского уезда |access-date = 2026-07-05|language = ru }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Касцёлы Рагачоўскага раёна]] 2mhtjnlsk2y56zx3khdi32c4solrz5z 5161057 5161050 2026-07-05T01:04:24Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5161057 wikitext text/x-wiki {{Храм |Стан = больш не існуе }} '''Касцёл Святой Тройцы''' — колішні [[касцёл|каталіцкі храм]] у вёсцы [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. == Гісторыя == У 1786 годзе Марыя Сулістроўская, жонкі ашмянскага войскага Юзафа Сулістроўскага, [[Фундацыя|фундавала]] пабудову касцёла ў мястэчку Свержань. Пабудова была скончана ў 1795 годзе і касцёл быў асвечаны ксяндзом Шапярноўскім. Парафіянамі касцёла сталі вернікі з навакольных мясцін. У 1849 годзе касцёл меў 211 парафіян. Станам на 1866 год — 268 парафіян з 58 двароў. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] быў зачынены, маёмасць прыняў ксёндз [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|Журавіцкага касцёла]] ў 1866 годзе.<ref>{{cite web|author = Александр Климович|authorlink = https://proliv.livejournal.com/|date = 2024-12-31|url = https://proliv56.blogspot.com/2017/06/blog-post.html|title = Архивные сведения по истории церковных приходов местечка Свержень Рогачевского уезда |access-date = 2026-07-05|language = ru }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Касцёлы Рагачоўскага раёна]] ox725mco75bfe0lyur1kz5ktuhm58bs 0 810330 5161086 2026-07-05T05:23:32Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Уільям Хартман Вудзін''' ({{lang-en|William Hartman Woodin}}; [[27 мая]] [[1868]] — [[3 мая]] [[1934]]) — амерыканскі прамысловец, 51-ы міністр фінансаў ЗША (пры прэзідэнце Ф. Д. Рузвельце), рэспубліканец. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вудзін Уільям Хартман}}» 5161086 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Уільям Хартман Вудзін''' ({{lang-en|William Hartman Woodin}}; [[27 мая]] [[1868]] — [[3 мая]] [[1934]]) — амерыканскі прамысловец, 51-ы міністр фінансаў ЗША (пры прэзідэнце Ф. Д. Рузвельце), рэспубліканец. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вудзін Уільям Хартман}} dr8yymkwb0250xh2g78u7dchr5tqyej 5161087 5161086 2026-07-05T05:25:02Z StarDeg 16311 5161087 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Уільям Хартман Вудзін''' ({{lang-en|William Hartman Woodin}}; [[27 мая]] [[1868]] — [[3 мая]] [[1934]]) — амерыканскі прамысловец, 51-ы міністр фінансаў ЗША (пры прэзідэнце Ф. Д. Рузвельце), рэспубліканец. {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Франкліна Рузвельта}} {{DEFAULTSORT:Вудзін Уільям Хартман}} 297qgg2pppd323unqid45n6lkmh5iqt 5161088 5161087 2026-07-05T05:25:51Z StarDeg 16311 5161088 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Уільям Хартман Вудзін''' ({{lang-en|William Hartman Woodin}}; [[27 мая]] [[1868]] — [[3 мая]] [[1934]]) — амерыканскі прамысловец, 51-ы міністр фінансаў ЗША (пры прэзідэнце [[Франклін Рузвельт|Ф. Д. Рузвельце]]), рэспубліканец. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Франкліна Рузвельта}} {{DEFAULTSORT:Вудзін Уільям Хартман}} r6jc6gfphmtv61sz4d4cipvdassjuzh 5161089 5161088 2026-07-05T05:27:59Z StarDeg 16311 5161089 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Уільям Хартман Вудзін''' ({{lang-en|William Hartman Woodin}}; [[27 мая]] [[1868]] — [[3 мая]] [[1934]]) — амерыканскі прамысловец, 51-ы міністр фінансаў ЗША (пры прэзідэнце [[Франклін Рузвельт|Ф. Д. Рузвельце]]), рэспубліканец. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Франкліна Рузвельта}} {{DEFAULTSORT:Вудзін Уільям Хартман}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Калумбійскага ўніверсітэта]] gxhcgs1qiej7m1nf208n99xrj934ovc 5161090 5161089 2026-07-05T05:29:43Z StarDeg 16311 5161090 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Уільям Хартман Вудзін''' ({{lang-en|William Hartman Woodin}}; [[27 мая]] [[1868]] — [[3 мая]] [[1934]]) — амерыканскі прамысловец, 51-ы міністр фінансаў ЗША (пры прэзідэнце [[Франклін Рузвельт|Ф. Д. Рузвельце]]), рэспубліканец. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Франкліна Рузвельта}} {{DEFAULTSORT:Вудзін Уільям Хартман}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Калумбійскага ўніверсітэта]] k3uptxg2723va272jp7a86jexhss1rb 0 810331 5161097 2026-07-05T05:47:42Z DenisBorum 139498 DenisBorum перанёс старонку [[Хндзрыстан]] у [[Алмалы (Хаджалінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5161097 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Алмалы (Хаджалінскі раён)]] 7yg926kkxq7pyxwvj8ty526d9sk1bln 0 810332 5161099 2026-07-05T05:58:29Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Заронава (возера)]] 5161099 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Заронава (возера)]] 5dj4hp65myf85rieiq2qb24c88tnt9z 0 810333 5161100 2026-07-05T05:59:12Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Заронава (возера)]] 5161100 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Заронава (возера)]] 5dj4hp65myf85rieiq2qb24c88tnt9z 0 810334 5161101 2026-07-05T05:59:46Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Заронава (возера)]] 5161101 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Заронава (возера)]] 5dj4hp65myf85rieiq2qb24c88tnt9z 0 810335 5161120 2026-07-05T06:32:52Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Малая Такмачка]] у [[Мала Такмачка]] 5161120 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мала Такмачка]] nnq6veemr12sg03oquoal76pv5peqed 0 810336 5161157 2026-07-05T08:09:15Z Feeleman 163471 Новая старонка: «'''Kingsman''' або '''King's man''' ({{Lang-be|Кінгзмэн}}) — серыя фільмаў, коміксаў. == Коміксы == * [[The Secret Service (комікс)|Kingsman]] — першы том коміксаў. * [[Kingsman: The Big Exit (комікс)|Kingsman: The Big Exit]] — другі том коміксаў. * [[Kingsman: The Red Diamond (комікс)|Kingsman: The Red Diamond]] — трэці том коміксаў. == Кіно...» 5161157 wikitext text/x-wiki '''Kingsman''' або '''King's man''' ({{Lang-be|Кінгзмэн}}) — серыя фільмаў, коміксаў. == Коміксы == * [[The Secret Service (комікс)|Kingsman]] — першы том коміксаў. * [[Kingsman: The Big Exit (комікс)|Kingsman: The Big Exit]] — другі том коміксаў. * [[Kingsman: The Red Diamond (комікс)|Kingsman: The Red Diamond]] — трэці том коміксаў. == Кіно == * [[Kingsman (франшыза)|Kingsman]] — франшыза аднайменных экранізацый фільмаў, заснаваных на серыі коміксаў Kingsman. # [[Kingsman: Сакрэтная служба]] — Фільм 2014 года рэжысёра Мэцью Вона. # [[Kingsman: Залатое кола]] — Фільм 2017 года рэжысёра Мэцью Вона. # [[King’s Man: Пачатак]] — Фільм 2021 года рэжысёра Мэцью Вона. {{неадназначнасць}} glsvsvdnmykrq2zeoh1a8x0cc4b6fba 14 810337 5161175 2026-07-05T09:29:08Z DzBar 156353 Новая старонка: «''Катэгорыя для [[Журналіст|журналістаў]] з [[Англія|Англіі]].'' {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Журналісты Вялікабрытаніі|Англія]]» 5161175 wikitext text/x-wiki ''Катэгорыя для [[Журналіст|журналістаў]] з [[Англія|Англіі]].'' {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Журналісты Вялікабрытаніі|Англія]] mralyjyis73fv8tox26bhs5l4940vug 14 810338 5161176 2026-07-05T09:42:13Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Егіпталогія]] [[Катэгорыя:Рукапісы]]» 5161176 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Егіпталогія]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] 2q5y0vngxkk7l8x27dimjf81nyu7gds 5161177 5161176 2026-07-05T09:43:17Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Егіпталогія]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161177 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] 3hn7nmw5whjp6u3k5n7hxqrswyuf4af 5161178 5161177 2026-07-05T09:43:47Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5161177|5161177]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5161178 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Егіпталогія]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] 2q5y0vngxkk7l8x27dimjf81nyu7gds 14 810339 5161181 2026-07-05T09:58:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Фатографы]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці|Фатограф]]» 5161181 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Фатографы]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці|Фатограф]] jfz0cwls1hhbfs9hjxdrrmuwbds1q33 0 810340 5161183 2026-07-05T10:24:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]] 5161183 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]] 5rytnl0i276xvz0lfijzomtmb6ycilh 0 810341 5161184 2026-07-05T10:25:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі]] 5161184 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі]] phannbgqzt62os7aq2ihbcg91d8fkcv 0 810342 5161185 2026-07-05T10:26:11Z Енкнн 161979 Новая старонка: « '''Мезапаўза''' — пераходны пласт [[Атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі]], які падзяляе [[Мезасфера|мезасферу]] і [[Тэрмасфера|тэрмасферу]]. Яна характарызуецца тым, што з'яўляецца вобласцю з самай нізкай тэмпературай у зямной атмасферы. На [[Зямля|Зямлі]] мезап...» 5161185 wikitext text/x-wiki '''Мезапаўза''' — пераходны пласт [[Атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі]], які падзяляе [[Мезасфера|мезасферу]] і [[Тэрмасфера|тэрмасферу]]. Яна характарызуецца тым, што з'яўляецца вобласцю з самай нізкай тэмпературай у зямной атмасферы. На [[Зямля|Зямлі]] мезапаўза размяшчаецца ў дыяпазоне вышынь ад 80 да 100 кіламетраў над узроўнем мора. Дакладнае становішча і таўшчыня гэтага пласта не з'яўляюцца пастаяннымі. Яны рэгулярна змяняюцца ў залежнасці ад [[Шырата|геаграфічнай шыраты]], пары года, а таксама ад узроўню сонечнай актыўнасці. Галоўная асаблівасць мезапаўзы — экстрэмальны мінімум тэмпературы, якая тут апускаецца да −100 °C, а ў асобных выпадках і ніжэй (да −140 °C). Менавіта ў гэтым пласце спыняецца падзенне тэмпературы, якое адбывалася ў мезасферы. Вышэй за мезапаўзу, у тэрмасферы, тэмпература зноў пачынае расці з-за паглынання сонечнага выпраменьвання. Каля мезапаўзы праходзіць і турбапаўза — мяжа, вышэй за якую газы атмасферы перастаюць раўнамерна змешвацца і падзяляюцца паводле сваёй малекулярнай вагі. У раёне мезапаўзы (пераважна на вышыні 82–85 км) у летні час утвараюцца сярэбраныя воблакі (таксама вядомыя як мезасферныя воблакі). Гэта самыя высокія воблакі на планеце, якія складаюцца з дробных крышталікаў лёду і становяцца бачнымі ў цёмны час сутак, калі асвятляюцца сонцам з-за гарызонту. Мезапаўза знаходзіцца ў непасрэднай блізкасці ад лініі Кармана (100 км), якая прынята за афіцыйную мяжу паміж атмасферай Зямлі і космасам. Вывучэнне гэтага пласта з'яўляецца складанай задачай, паколькі для метэаралагічных зондаў тут занадта высока, а для касмічных спадарожнікаў — занадта нізка. Даследаванні праводзяцца пераважна з дапамогай геафізічных ракет. {{Атмасфера Зямлі}} ---- 8sbu3mgwyqr6a39l2h1q5a89kzttmr7 0 810343 5161186 2026-07-05T10:27:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Арганізацыя |назва = Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга ў Беларусі |альтэрнатыўная = {{lang-de|Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg für die besetzten Gebiete}} |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |...» 5161186 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга ў Беларусі |альтэрнатыўная = {{lang-de|Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg für die besetzten Gebiete}} |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = АШР |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = Размяшчэнне |цэнтр = [[Генеральная акруга Беларусь]] (з цэнтрам у [[Мінск]]у) |тып = нацысцкая акупацыйная структура |юрыдычны_статус = |мовы = |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = Галоўны кіраўнік |імя_кіраўніка1 = [[Альфрэд Розенберг]] |пасада_кіраўніка2 = Кіраўнік упраўлення штаба |імя_кіраўніка2 = [[Гергард Утыкаль|Г. Утыкаль]] |пасада_кіраўніка3 = Кіраўнік Галоўнай рабочай групы «Цэнтр» |імя_кіраўніка3 = [[Г. Лангкопф]] |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = [[Адольф Гітлер]] |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = 1941 |падзея_ліквідацыі = Вызваленне Беларусі |дата_ліквідацыі = 1944 |заўвага1 = '''Сфера дзейнасці:''' канфіскацыя, рабаванне і вываз гісторыка-культурных каштоўнасцей, архіваў і бібліятэк |заўвага2 = |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Аператы́ўны штаб рэйхсля́йтара Ро́зенберга ў Белару́сі''' (ад {{lang-de|Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg}} — «Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга») — структурнае падраздзяленне аднайменнай нацысцкай арганізацыі, якое ў перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з 1941 па 1944 гады ажыццяўляла маштабнае і сістэматычнае разрабаванне, канфіскацыю і знішчэнне культурных, навуковых, архіўных і бібліятэчных каштоўнасцей на акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Дзейнасць штаба грунтавалася на ідэалагічных прынцыпах [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і афіцыйна апраўдвалася неабходнасцю збору матэрыялаў для даследавання і барацьбы з «[[Яўрэі|яўрэямі]], [[Масонства|масонамі]] і [[Бальшавізм|бальшавікамі]]»{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. На практыцы ж функцыянаванне штаба прывяло да непапраўных страт нацыянальнага здабытку беларускага народа, вывазу сотняў тысяч дакументаў і мільёнаў кніг, а таксама да фізічнага знішчэння «нязручнай» літаратуры і помнікаў{{sfn|Генина|2022|с=2—10}}. == Гісторыя стварэння і структура == [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] быў створаны ў ліпені 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага [[НСДАП]] [[Альфрэд Розенберг|Альфрэда Розенберга]]. Яго паўнамоцтвы былі афіцыйна пашыраны і замацаваны загадам [[Адольф Гітлер|А.&nbsp;Гітлера]] ад 1 сакавіка 1942 года, які надаваў арганізацыі права праводзіць праверкі і канфіскацыі ў бібліятэках, архівах, навуковых установах і культурных аб'ектах на ўсіх акупаваных тэрыторыях<ref>ЦДАВО Украіны. — Ф. 3676. Воп. 1. Спр. 26а. Арк. 2; цыт. паводле: {{sfn|Генина|2020|с=30}}</ref>{{sfn|Генина|2020|с=30}}. На тэрыторыі Беларусі дзейнасць штаба набыла арганізаваныя формы з жніўня 1941 года. Спецыфіка работы ў рэгіёне абумоўлівалася адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам: штаб дзейнічаў пераважна ў межах [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], а таксама ў тылавым раёне [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] і на тэрыторыі [[Беластоцкая акруга|Беластоцкай акругі]]. Першапачаткова была створана рабочая група «Беларусь», якая падпарадкоўвалася Галоўнай рабочай групе «Остланд» (ГРГ «Остланд») з цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. У адпаведнасці з тэрытарыяльным прынцыпам фарміраваліся аператыўныя каманды ў [[Мінск|Мінску]] (пад кодавай назвай «Белгард»), [[Віцебск|Віцебску]] («Хіршберг»), [[Бабруйск|Бабруйску]] («Бунцлаў»), [[Горкі|Горках]] («Швейдніц»), [[Магілёў|Магілёве]] і іншых гарадах{{sfn|Генина|2022|с=3}}. Па рашэнні кіраўніка ўпраўлення штаба ў Берліне [[Гергард Утыкаль|Г.&nbsp;Утыкаля]], 1 мая 1943 года з-за павелічэння аб'ёмаў працы была створана самастойная Галоўная рабочая група «Цэнтр» (ГРГ «Цэнтр»), кіраўніком якой стаў [[Г. Лангкопф]]. Структура ўключала галоўныя працоўныя групы, аператыўныя каманды, мабільныя групы і спецыялізаваныя зондэрштабы, створаныя па тэматычным прынцыпе (напрыклад, зондэрштабы «Архівы», «Генеалогія», «Бібліятэкі», «Выяўленчае мастацтва»){{sfn|Генина|2022|с=3}}. У дзейнасці штаба на тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць чатыры асноўныя этапы. Першы этап (жнівень — кастрычнік 1941 года) характарызаваўся першасным абследаваннем музеяў і архіваў шляхам камандзіравання прадстаўнікоў штаба. Другі этап (лістапад 1941 — красавік 1943 года) вызначаўся аддаленым кіраваннем з Рыгі і пачаткам уліку і каталагізацыі. Трэці этап (май — лістапад 1943 года) стаў перыядам найвышэйшай актыўнасці і масавага вывазу каштоўнасцей пасля стварэння ГРГ «Цэнтр». Чацвёрты этап (снежань 1943 — чэрвень 1944 года) быў звязаны з эвакуацыяй саміх супрацоўнікаў штаба ў [[Беласток]] і канчатковым вывазам усіх магчымых рэшткаў культурных збораў напярэдадні вызвалення Беларусі савецкімі войскамі{{sfn|Генина|2022|с=9—10}}. == Разрабаванне бібліятэк == Даваенны кніжны фонд Беларусі складаў каля 10 мільёнаў асобнікаў, з якіх прыблізна 2 мільёны належалі [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]]{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Адной з галоўных мэт штаба было камплектаванне [[Усходняя бібліятэка (Рыга)|Усходняй бібліятэкі]] (Ostbibliothek) у Рызе і [[Цэнтральная бібліятэка Вышэйшай школы|Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы]] (ЦБВШ) у Германіі. У лютым 1942 года кіраўнік зондэрштаба «Бібліятэкі» Г.&nbsp;Ней асабіста наведаў Мінск, дзе абследаваў фонды [[Дзяржаўная бібліятэка БССР|Дзяржаўнай бібліятэкі]], [[Бібліятэка Акадэміі навук БССР|бібліятэкі Акадэміі навук БССР]] і [[Партыйная школа пры ЦК КП(б)Б|Партыйнай школы пры ЦК КП(б)Б]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Акупацыйная палітыка прадугледжвала жорсткую селекцыю літаратуры. Усе кніжныя зборы былі падзелены на дзве групы: выдадзеныя да 1917 года і пасля яго. Савецкая і бальшавіцкая літаратура падлягала поўнаму знішчэнню. Толькі ў перыяд з 14 па 31 снежня 1942 года ў Мінску на [[макулатура|макулатуру]] было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а агулам за 1942 год аб'ём знішчанай літаратуры дасягнуў 800 тон<ref>BArch, NS 30/149/273–277; цыт. паводле: {{sfn|Генина|2022|с=5}}</ref>{{sfn|Генина|2022|с=5}}. У некаторых гарадах, такіх як [[Маладзечна]] і [[Ліда]], кніжныя фонды ўвогуле былі знішчаны ўзімку 1941—1942 гадоў, калі мясцовае насельніцтва і вайскоўцы выкарыстоўвалі кнігі для распальвання печаў{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Асаблівы цынізм нацысты праявілі ў дачыненні да яўрэйскай літаратуры ([[гебраіка]] і [[іудаіка]]). Кнігі збіраліся для Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Да кастрычніка 1942 года супрацоўнікі штаба сабралі ў Мінску 21 086 тамоў, сярод якіх былі ўнікальныя выданні XVII—XX стагоддзяў, Талмуды, караімская літаратура і старажытныя рукапісы. Гэты масіў быў спакаваны ў 104 скрыні і прамым транспартам адпраўлены ў Германію<ref>ЦДАВО Украіны. — Ф. 3676. Воп. 1. Спр. 58. Арк. 392—394; цыт. паводле: {{sfn|Генина|2022|с=5}}</ref>{{sfn|Генина|2022|с=5}}{{sfn|Кашеварова|2014|с=112—113}}. Увесну 1944 года, падчас адступлення [[Вермахт|вермахта]], вываз кніг набыў татальны характар. З бібліятэкі Акадэміі навук БССР і Дзяржаўнай бібліятэкі дзясяткі вагонаў з літаратурай (уключаючы знакамітую [[Бібліятэка Радзівілаў|бібліятэку Радзівілаў]]) былі адпраўлены ў [[Рацібуж|Рацібор]] і [[Пшчына|Плес]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. У дакладзе Г.&nbsp;Лангкопфа ад 24 сакавіка 1944 года падводзіліся вынікі грабяжу: «Такім чынам, усе наяўныя ў Мінску савецкія кніжныя запасы вывезены. Засталося ўсяго некалькі тысяч тамоў бальшавіцкай літаратуры... Агульныя запасы кніг, якія ўсё яшчэ існуюць, складаюць каля 1 мільёна тамоў царскага часу»<ref>BArch, NS 30/187/23; цыт. паводле: {{sfn|Генина|2022|с=6}}</ref>{{sfn|Генина|2022|с=6}}. Паводле падлікаў, штабам было ўзята пад кантроль каля 3 мільёнаў кніг, з якіх прыблізна 2 мільёны былі вывезены або знішчаны (каля 20 працэнтаў усяго кніжнага фонду Беларусі). == Разрабаванне архіўных фондаў == Беларускія архівы ўяўлялі для штаба Розенберга вялікі інтарэс як крыніца інфармацыі для вядзення антысавецкай і антысеміцкай прапаганды. Адборам дакументаў кіраваў супрацоўнік зондэрштаба «Архівы» дзяржаўны архіўны саветнік [[Вольфганг Артур Момзен|В.-А.&nbsp;Момзен]]. У сакавіку 1942 года ён праінспектаваў Дзяржаўны архіў у Мінску, адзначыўшы ў сваёй справаздачы яго стан: «Дзяржаўны архіў у Мінску, у параўнанні з тым, што я бачыў у савецкіх расійскіх архівах, робіць адносна ўпарадкаванае ўражанне. Не падобна, што збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина|2022|с=6}}. Асаблівай увагай карысталіся старажытныя дакументы. З Акадэміі навук БССР у будынак на [[Вуліца Танкавая, Мінск|вуліцы Танкавай]] быў перавезены найкаштоўнейшы архіў Радзівілаў са збораў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Калі Момзен знайшоў яго, унікальныя дакументы валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. Пазней гэты архіў быў эвакуіраваны нацыстамі спачатку ў Рыгу, а потым у Германію{{sfn|Генина|2022|с=6}}. Вясной 1943 года пачаўся масавы вываз дакументаў [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці|Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці]], які знаходзіўся ў аварыйным стане. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных матэрыялаў, пасля чаго ў справаздачы было адзначана, што «архіў цалкам ачышчаны». Усяго з Віцебска было эвакуіравана каля 40 вагонаў дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Агульныя страты цэнтральных і абласных архіваў БССР ацэньваюцца даследчыкамі ў не менш за 58 працэнтаў іх даваеннага аб'ёму, што складае каля 770 тысяч знішчаных або вывезеных спраў{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. == Лёс музейных збораў == Хаця афіцыйна штаб Розенберга дэклараваў клопат аб захаванні культурных каштоўнасцей, на практыцы адбывалася татальнае разрабаванне музеяў. Яшчэ ў першыя месяцы акупацыі [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР]] у Мінску страціла амаль усе свае зборы. Некаторыя калекцыі, такія як [[Заалагічны музей БДУ]], былі знішчаны нацыстамі наўмысна (будынак быў заняты пад лазарэт). Супрацоўнікі штаба, доктар [[А. Рыхель]] і доктар [[Мюлер]], абследавалі рэшткі мінскіх музеяў і інстытутаў, адбіраючы экспанаты для адпраўкі ў рэйх{{sfn|Генина|2020|с=30}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10—11}}. Увосень 1941 года нямецкія ўлады дазволілі аднавіць працу Менскага краёвага гістарычнага музея, які ўзначаліў беларускі этнограф [[Антон Антонавіч Шукелойць|А.&nbsp;А.&nbsp;Шукелойць]]. Разам з мастаком-рэстаўратарам [[Гаўрыла Віер|Г.&nbsp;С.&nbsp;Віерам]] яны здолелі ўпарадкаваць ацалелыя прадметы і нават выратаваць некаторыя нацыянальныя святыні, у прыватнасці, [[Мінскі абраз Божай Маці]]{{sfn|Шукелойць|1992}}. Аднак вясной 1944 года, выконваючы загад з Берліна ад прафесара [[Райнерт|Райнерта]] і доктара [[Энгель|Энгеля]], Аператыўны штаб пачаў поўную эвакуацыю мінскага музея. Адказнай за вываз была прызначана супрацоўніца [[Міністэрства ўсходніх абласцей]] доктар [[Э. Гаўпт]]. У красавіку 1944 года вагоны з гістарычнымі каштоўнасцямі былі вывезены ў горад [[Чарняхоўск|Інстэрбург]] (Усходняя Прусія), а адтуль, разам з калекцыямі ўкраінскіх музеяў, перамешчаны ў [[Гёхштэт (замак)|замак Хёхштэт]] у [[Баварыя|Баварыі]]<ref name="Spadchyna">{{Артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5 |старонкі=}}</ref>{{sfn|Музеі Генеральнай акругі «Беларусь»|2003}}. Сюды ж пазней былі дастаўлены і калекцыі [[Слонімскі музей|Слонімскага музея]]{{sfn|Генина|2022|с=3—4}}. Калі 22 красавіка 1945 года замак Хёхштэт быў узяты амерыканскай адміністрацыяй, многія экспанаты апынуліся раскіданымі па падлозе і пашкоджанымі амерыканскімі салдатамі. Толькі ў 1947 годзе 182 скрыні з беларускімі музейнымі калекцыямі [[Вяртанне культурнай спадчыны Беларусі|былі вернуты ў Мінск]]<ref name="Spadchyna" />{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. == Ідэалагічная і «навуковая» дзейнасць == Акрамя фізічнага рабавання, Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга вёў актыўную інфармацыйна-аналітычную работу. Супрацоўнікі штаба стваралі так званыя «распрацоўкі» — аналітычныя артыкулы і даведкі, накіраваныя на выкрыццё «злачынстваў [[Бальшавізм|бальшавізму]]» на аснове захопленых савецкіх дакументаў{{sfn|Генина|2020|с=31}}. Таксама сістэматычна вялася «Картатэка Z» (Z-Kartei), куды ўносіліся падрабязныя звесткі пра ўсе абследаваныя помнікі мастацтва, музеі і архівы на акупаваных тэрыторыях для іх далейшай канфіскацыі<ref>{{кніга |аўтар=Бойцов H. A., Васильева Т. А. |загаловак=Картотека «Z» Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга. Ценности культуры на оккупированных территориях России, Украины и Белоруссии 1941‒1942 |месца=Масква |выдавецтва=Изд-во Моск. ун-та |год=1998 |старонак=352}}</ref>{{sfn|Генина|2020|с=31}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Антон Шукелойць|Шукелойць А.]]|загаловак=Менск пад немцамі|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|год=1992|нумар=9|ref=Шукелойць}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5 |ref=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь»}} * {{кніга |аўтар=Hartung U. |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Ed. Temmen |год=2000 |старонак=380 |ref=Hartung}} * {{кніга |аўтар=Кашеварова Н. Г. |загаловак=Діяльність Оперативного штабу Розенберґа з вивчення нацистами «східного простору» (1940–1945) |месца=Кіеў |выдавецтва=Інстытут гісторыі Украіны |год=2014 |старонак=991 |ref=Кашеварова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы нацыстаў]] buqsnnq3458w05yzkbjwx8y25rbgiqm 0 810344 5161187 2026-07-05T10:29:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Музейная справа ў Беларусі]] 5161187 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Музейная справа ў Беларусі]] 419rnok1ni06z4i2hvqwsbz4zie3v0d 0 810345 5161188 2026-07-05T10:31:29Z Енкнн 161979 Новая старонка: «'''Тэрмапаўза''' — найвышэйшы пераходны пласт [[Атмасфера Зямлі|атмасферы]] планеты, які размяшчаецца над [[Тэрмасфера|тэрмасферай]] і аддзяляе яе ад экзасферы. Гэта вобласць, дзе спыняецца рэзкі рост тэмпературы з вышынёй і яна становіцца адносна пастаян...» 5161188 wikitext text/x-wiki '''Тэрмапаўза''' — найвышэйшы пераходны пласт [[Атмасфера Зямлі|атмасферы]] планеты, які размяшчаецца над [[Тэрмасфера|тэрмасферай]] і аддзяляе яе ад экзасферы. Гэта вобласць, дзе спыняецца рэзкі рост тэмпературы з вышынёй і яна становіцца адносна пастаяннай. Сярод усіх атмасферных пауз тэрмапаўза з'яўляецца самай зменлівай. Яе вышыня на [[Зямля|Зямлі]] напрамую залежыць ад узроўню сонечнай актыўнасці і вагаецца ў межах ад 400 да 800 кіламетраў над паверхняй планеты. Пры моцных сонечных успышках тэрмасфера «раздзімаецца», пашыраючыся ўверх і падымаючы за сабой тэрмапаўзу. Тэмпература на ўзроўні тэрмапаўзы каласальная і можа складаць ад 500 да 2000 К (прыкладна ад 230 да 1730 °C). Такія ваганні залежаць ад часу сутак і сонечных цыклаў, а падчас палярных ззянняў і магутных магнітных бур тэмпература ў палярных шыротах можа ўзнімацца нават да 3000 К. Фізічны сэнс пастаянства тэмпературы вышэй за гэты пласт заключаецца ў тым, што там ужо няма значнага паглынання кароткахвалевага сонечнага выпраменьвання, бо шчыльнасць газу становіцца мінімальнай. Тэрмапаўза фактычна супадае з экзабазай — умоўнай мяжой, вышэй за якую сутыкненні паміж атамамі і малекуламі газу адбываюцца вельмі рэдка. Гэта апошні рубеж, дзе часціцы яшчэ ўтрымліваюцца разам як адзіная газавая абалонка. Вышэй за тэрмапаўзу лёгкія атамы (напрыклад, вадарод і гелій) рухаюцца па балістычных траекторыях і могуць бесперашкодна разлятацца ў касмічную прастору (адбываецца дысіпацыя атмасферы). {{Атмасфера Зямлі}} ---- s8b7mteprdfeem77t21rq2wvdbayeb8 0 810346 5161189 2026-07-05T10:36:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Пераклад артыкула [[:de:Wolfgang A. Mommsen]] з істотным дапаўненнем інфармацыі пра дзейнасць асобы на тэрыторыі акупаванай Беларусі (зборы і вываз архіваў у Мінску, Віцебску і Гомелі) на аснове аўтарытэтных навуковых крыніц. 5161189 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Вольфганг Артур Момзен |Арыгінал імя = {{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}} |Фота = Bundesarchiv Bild 147-0435, Wolfgang Mommsen.jpg |Шырыня = |Подпіс = Вольфганг Момзен у 1960-я гады |Дата нараджэння = {{ДН|11|11|1907}} |Месца нараджэння = [[Берлін]], [[Германская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|26|2|1986}} |Месца смерці = [[Кобленц]], [[ФРГ]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[архівіст]] |Месца працы = [[Федэральны архіў Германіі]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт]]<br>[[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія» (Вялікі крыж)}} }} '''Во́льфганг Арту́р Мо́мзен''' ({{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}}; {{ДН|11|11|1907}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|2|1986}}, [[Кобленц]]) — нямецкі [[гісторык]] і [[архівіст]], прэзідэнт [[Федэральны архіў Германіі|Федэральнага архіва Германіі]] (1967—1972). У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — супрацоўнік [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]], кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і Расіі. == Біяграфія == Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсхаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў Гейдэльбергу і Берліне. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |editor=Volker Reinhardt, Thomas Lau |series=Deutsche Familien. Historische Portraits von Bismarck bis Weizsäcker |location=München |publisher=C. H. Beck |year=2005 |pages=172}}</ref>. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў Берлінскім інстытуце архівазнаўства, здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў Прускі таемны дзяржаўны архіў і Брандэнбургскі хатні архіў [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]]. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве. З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў евангелічнае веравызнанне. == Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны == Момзен падаў заяву на ўступленне ў [[НСДАП]] 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290.</ref><ref>{{cite book |author=Ernst Klee |title=Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 |location=Frankfurt am Main |publisher=S. Fischer |year=2007 |pages=416 |isbn=978-3-10-039326-5}}</ref>. У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін|Рэвелі]], а пазней у [[Рэйхскамісарыят Остланд]]. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]], якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў. З пачаткам вайны супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]]. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба [[Гергард Утыкаль|Гергард Утыкаль]] прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] (яго непасрэдным начальнікам быў Эрнст Цыпфель)<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=88}}</ref>. === Разрабаванне архіваў Беларусі === На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі акупаванай Беларусі. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў Дзяржаўны архіў у [[Мінск]]у (які тады размяшчаўся ў будынку былога бернардзінскага кляштара на вуліцы Бакуніна). Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]], дзе захоўваліся фонды архіваў з [[Вільня|Вільні]] і [[Гродна]], а таксама найкаштоўнейшы Нясвіжскі архіў князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў [[Віцебск]]у знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу{{sfn|Генина_2022|с=7}}. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина_2022|с=7}}. 12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у [[Гомель]] для агляду мясцовага дзяржаўнага архіва, які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў [[Злынка|Злынку]] для знішчэння{{sfn|Генина_2022|с=8}}{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са [[Смаленск]]а (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў [[Познань]], дзе Генрых Гімлер планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=120}}</ref>. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў [[Вермахт]]. === Ацэнкі і стаўленне да Халакосту === Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам [[Халакост|знішчэння яўрэяў]]. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў»{{арыгінальны тэкст|de|Seit Wochen ist man nun schon dabei, die Juden zu erschiessen.}}. Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег»<ref>{{cite book |author=Stefan Lehr |title=Ein fast vergessener 'Osteinsatz'. Deutsche Archivare im Generalgouvernement und im Reichskommissariat Ukraine |location=Düsseldorf |publisher=Droste |year=2008 |pages=161}}</ref>. Даследчык Стэфан Рэбеніх адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да Халакосту<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=173}}</ref>. Астрыд М. Экерт у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей»<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |location=Stuttgart |publisher=Franz Steiner Verlag |year=2004 |pages=144}}</ref>. Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком Федэральнага архіва, Берлінскі дакументальны цэнтр паведаміў Дзярждэпартаменту [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], што ён служыў Гімлеру ў [[Эстонія|Эстоніі]], але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=156}}</ref>. == Пасляваенная кар'ера == Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у Баварскім дзяржаўным архіве ў [[Нюрнберг]]у. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў [[Федэральны архіў Германіі|Федэральны архіў]] у Кобленцы, дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=125}}</ref>. Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскіх працэсаў]] над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню Нямецкага гістарычнага інстытута (DHI) у [[Лондан]]е<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. Як і яго стрыечны брат Эрнст Вольф Момзен, Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта Міжнароднага савета архіваў, а таксама ўваходзіў у Саюз нямецкіх архівістаў і Саюз гісторыкаў Германіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=Hans Booms |загаловак=Wolfgang Mommsen † |выданне=Der Archivar |год=1988 |нумар=4 |старонкі=661–664}} * {{кніга |аўтар=Ulrike Hartung |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Temmen |год=2000 |isbn=3-86108-336-1}} * {{кніга |аўтар=Astrid M. Eckert |загаловак=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |месца=Stuttgart |выдавецтва=Franz Steiner Verlag |год=2004}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Момзен Вольфганг Артур}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Архівісты Германіі]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] 7kiqf9j0j1dw8wivf148hky2jc6bp0f 5161193 5161189 2026-07-05T10:43:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161193 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Вольфганг Артур Момзен |Арыгінал імя = {{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}} |Фота = Bundesarchiv Bild 147-0435, Wolfgang Mommsen.jpg |Шырыня = |Подпіс = Вольфганг Момзен у 1960-я гады |Дата нараджэння = {{ДН|11|11|1907}} |Месца нараджэння = [[Берлін]], [[Германская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|26|2|1986}} |Месца смерці = [[Кобленц]], [[ФРГ]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[архівіст]] |Месца працы = [[Федэральны архіў Германіі]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт]]<br>[[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія» (Вялікі крыж)}} }} '''Во́льфганг Артур Мо́мзен''' ({{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}}; {{ДН|11|11|1907}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|2|1986}}, [[Кобленц]]) — нямецкі [[гісторык]] і [[архівіст]], прэзідэнт [[Федэральны архіў Германіі|Федэральнага архіва Германіі]] (1967—1972). У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — супрацоўнік [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]], кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і Расіі. == Біяграфія == Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсгаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] і [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берліне]]. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |editor=Volker Reinhardt, Thomas Lau |series=Deutsche Familien. Historische Portraits von Bismarck bis Weizsäcker |location=München |publisher=C. H. Beck |year=2005 |pages=172}}</ref>. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў [[Берлінскі інстытут архівазнаўства|Берлінскім інстытуце архівазнаўства]], здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў [[Прускі таемны дзяржаўны архіў]] і Брандэнбургскі хатні архіў [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]]. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве. З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў [[Евангелічная царква|евангелічнае веравызнанне]]. == Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны == Момзен падаў заяву на ўступленне ў [[НСДАП]] 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290.</ref><ref>{{cite book |author=Ernst Klee |title=Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 |location=Frankfurt am Main |publisher=S. Fischer |year=2007 |pages=416 |isbn=978-3-10-039326-5}}</ref>. У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін|Рэвелі]], а пазней у [[Рэйхскамісарыят Остланд]]. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў [[Прыбалтыка|краінах Балтыі]], якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў. З пачаткам вайны супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]]. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба [[Гергард Утыкаль|Гергард Утыкаль]] прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] (яго непасрэдным начальнікам быў [[Эрнст Цыпфель]])<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=88}}</ref>. === Разрабаванне архіваў Беларусі === На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай Беларусі]]. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў [[Дзяржаўны архіў БССР|Дзяржаўны архіў]] у [[Мінск]]у, які тады размяшчаўся ў будынку былога [[Бернардзінскі кляштар (Мінск)|бернардзінскага кляштара]] на [[Вуліца Бакуніна (Мінск)|вуліцы Бакуніна]]. Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]], дзе захоўваліся фонды архіваў з [[Вільня|Вільні]] і [[Гродна]], а таксама найкаштоўнейшы [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў]]. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію{{sfn|Генина_2022|с=6}}. [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці]] быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў [[Віцебск]]у знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу{{sfn|Генина_2022|с=7}}. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина_2022|с=7}}. 12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у [[Гомель]] для агляду мясцовага [[Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці|дзяржаўнага архіва]], які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў [[Злынка|Злынку]] для знішчэння{{sfn|Генина_2022|с=8}}{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са [[Смаленск]]а (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў [[Познань]], дзе [[Генрых Гімлер]] планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=120}}</ref>. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў [[Вермахт]]. === Ацэнкі і стаўленне да Халакосту === Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам [[Халакост|знішчэння яўрэяў]]. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў». Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег»<ref>{{cite book |author=Stefan Lehr |title=Ein fast vergessener 'Osteinsatz'. Deutsche Archivare im Generalgouvernement und im Reichskommissariat Ukraine |location=Düsseldorf |publisher=Droste |year=2008 |pages=161}}</ref>. Даследчык [[Стэфан Рэбеніх]] адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да [[Халакост|Халакосту]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=173}}</ref>. [[Астрыд М. Экерт]] у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей»<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |location=Stuttgart |publisher=Franz Steiner Verlag |year=2004 |pages=144}}</ref>. Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком [[Федэральны архіў ФРГ|Федэральнага архіва]], [[Берлінскі дакументальны цэнтр]] паведаміў [[Дзярждэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]], што ён служыў Гімлеру ў [[Эстонія|Эстоніі]], але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=156}}</ref>. == Пасляваенная кар'ера == Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў [[Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст]]. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у [[Баварскі дзяржаўны архіў|Баварскім дзяржаўным архіве]] ў [[Нюрнберг]]у. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў [[Федэральны архіў Германіі|Федэральны архіў]] у [[Кобленц|Кобленцы]], дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=125}}</ref>. Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскіх працэсаў]] над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню [[Нямецкі гістарычны інстытут|Нямецкага гістарычнага інстытута]] (DHI) у [[Лондан]]е<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. Як і яго стрыечны брат [[Эрнст Вольф Момзен]], Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта [[Міжнародны савет архіваў|Міжнароднага савета архіваў]], а таксама ўваходзіў у [[Саюз нямецкіх архівістаў]] і [[Саюз гісторыкаў Германіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=Hans Booms |загаловак=Wolfgang Mommsen † |выданне=Der Archivar |год=1988 |нумар=4 |старонкі=661–664}} * {{кніга |аўтар=Ulrike Hartung |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Temmen |год=2000 |isbn=3-86108-336-1}} * {{кніга |аўтар=Astrid M. Eckert |загаловак=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |месца=Stuttgart |выдавецтва=Franz Steiner Verlag |год=2004}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Момзен Вольфганг Артур}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Архівісты Германіі]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] a4j2r76557tgzysh4ohi4psv5fs3ioh 5161194 5161193 2026-07-05T10:43:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161194 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Вольфганг Артур Момзен |Арыгінал імя = {{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}} |Фота = Bundesarchiv Bild 147-0435, Wolfgang Mommsen.jpg |Шырыня = |Подпіс = Вольфганг Момзен у 1960-я гады |Дата нараджэння = {{ДН|11|11|1907}} |Месца нараджэння = [[Берлін]], [[Германская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|26|2|1986}} |Месца смерці = [[Кобленц]], [[ФРГ]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[архівіст]] |Месца працы = [[Федэральны архіў Германіі]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт]]<br>[[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія» (Вялікі крыж)}} }} '''Во́льфганг А́ртур Мо́мзен''' ({{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}}; {{ДН|11|11|1907}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|2|1986}}, [[Кобленц]]) — нямецкі [[гісторык]] і [[архівіст]], прэзідэнт [[Федэральны архіў Германіі|Федэральнага архіва Германіі]] (1967—1972). У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — супрацоўнік [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]], кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і Расіі. == Біяграфія == Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсгаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] і [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берліне]]. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |editor=Volker Reinhardt, Thomas Lau |series=Deutsche Familien. Historische Portraits von Bismarck bis Weizsäcker |location=München |publisher=C. H. Beck |year=2005 |pages=172}}</ref>. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў [[Берлінскі інстытут архівазнаўства|Берлінскім інстытуце архівазнаўства]], здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў [[Прускі таемны дзяржаўны архіў]] і Брандэнбургскі хатні архіў [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]]. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве. З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў [[Евангелічная царква|евангелічнае веравызнанне]]. == Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны == Момзен падаў заяву на ўступленне ў [[НСДАП]] 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290.</ref><ref>{{cite book |author=Ernst Klee |title=Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 |location=Frankfurt am Main |publisher=S. Fischer |year=2007 |pages=416 |isbn=978-3-10-039326-5}}</ref>. У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін|Рэвелі]], а пазней у [[Рэйхскамісарыят Остланд]]. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў [[Прыбалтыка|краінах Балтыі]], якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў. З пачаткам вайны супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]]. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба [[Гергард Утыкаль|Гергард Утыкаль]] прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] (яго непасрэдным начальнікам быў [[Эрнст Цыпфель]])<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=88}}</ref>. === Разрабаванне архіваў Беларусі === На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай Беларусі]]. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў [[Дзяржаўны архіў БССР|Дзяржаўны архіў]] у [[Мінск]]у, які тады размяшчаўся ў будынку былога [[Бернардзінскі кляштар (Мінск)|бернардзінскага кляштара]] на [[Вуліца Бакуніна (Мінск)|вуліцы Бакуніна]]. Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]], дзе захоўваліся фонды архіваў з [[Вільня|Вільні]] і [[Гродна]], а таксама найкаштоўнейшы [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў]]. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію{{sfn|Генина_2022|с=6}}. [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці]] быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў [[Віцебск]]у знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу{{sfn|Генина_2022|с=7}}. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина_2022|с=7}}. 12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у [[Гомель]] для агляду мясцовага [[Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці|дзяржаўнага архіва]], які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў [[Злынка|Злынку]] для знішчэння{{sfn|Генина_2022|с=8}}{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са [[Смаленск]]а (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў [[Познань]], дзе [[Генрых Гімлер]] планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=120}}</ref>. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў [[Вермахт]]. === Ацэнкі і стаўленне да Халакосту === Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам [[Халакост|знішчэння яўрэяў]]. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў». Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег»<ref>{{cite book |author=Stefan Lehr |title=Ein fast vergessener 'Osteinsatz'. Deutsche Archivare im Generalgouvernement und im Reichskommissariat Ukraine |location=Düsseldorf |publisher=Droste |year=2008 |pages=161}}</ref>. Даследчык [[Стэфан Рэбеніх]] адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да [[Халакост|Халакосту]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=173}}</ref>. [[Астрыд М. Экерт]] у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей»<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |location=Stuttgart |publisher=Franz Steiner Verlag |year=2004 |pages=144}}</ref>. Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком [[Федэральны архіў ФРГ|Федэральнага архіва]], [[Берлінскі дакументальны цэнтр]] паведаміў [[Дзярждэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]], што ён служыў Гімлеру ў [[Эстонія|Эстоніі]], але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=156}}</ref>. == Пасляваенная кар'ера == Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў [[Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст]]. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у [[Баварскі дзяржаўны архіў|Баварскім дзяржаўным архіве]] ў [[Нюрнберг]]у. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў [[Федэральны архіў Германіі|Федэральны архіў]] у [[Кобленц|Кобленцы]], дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=125}}</ref>. Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскіх працэсаў]] над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню [[Нямецкі гістарычны інстытут|Нямецкага гістарычнага інстытута]] (DHI) у [[Лондан]]е<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. Як і яго стрыечны брат [[Эрнст Вольф Момзен]], Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта [[Міжнародны савет архіваў|Міжнароднага савета архіваў]], а таксама ўваходзіў у [[Саюз нямецкіх архівістаў]] і [[Саюз гісторыкаў Германіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=Hans Booms |загаловак=Wolfgang Mommsen † |выданне=Der Archivar |год=1988 |нумар=4 |старонкі=661–664}} * {{кніга |аўтар=Ulrike Hartung |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Temmen |год=2000 |isbn=3-86108-336-1}} * {{кніга |аўтар=Astrid M. Eckert |загаловак=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |месца=Stuttgart |выдавецтва=Franz Steiner Verlag |год=2004}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Момзен Вольфганг Артур}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Архівісты Германіі]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] 9wvs2l5zmb3uiw11lavyn6yyt9eypfb 5161196 5161194 2026-07-05T10:49:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161196 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Вольфганг Артур Момзен |Арыгінал імя = {{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}} |Фота = Bundesarchiv Bild 147-0435, Wolfgang Mommsen.jpg |Шырыня = |Подпіс = Вольфганг Момзен у 1960-я гады |Дата нараджэння = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[архівіст]] |Месца працы = [[Федэральны архіў Германіі]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт]]<br>[[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Во́льфганг А́ртур Мо́мзен''' ({{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}}; {{ДН|11|11|1907}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|2|1986}}, [[Кобленц]]) — нямецкі [[гісторык]] і [[архівіст]], прэзідэнт [[Федэральны архіў Германіі|Федэральнага архіва Германіі]] (1967—1972). У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — супрацоўнік [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]], кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і Расіі. == Біяграфія == Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсгаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] і [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берліне]]. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |editor=Volker Reinhardt, Thomas Lau |series=Deutsche Familien. Historische Portraits von Bismarck bis Weizsäcker |location=München |publisher=C. H. Beck |year=2005 |pages=172}}</ref>. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў [[Берлінскі інстытут архівазнаўства|Берлінскім інстытуце архівазнаўства]], здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў [[Прускі таемны дзяржаўны архіў]] і Брандэнбургскі хатні архіў [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]]. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве. З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў [[Евангелічная царква|евангелічнае веравызнанне]]. == Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны == Момзен падаў заяву на ўступленне ў [[НСДАП]] 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290.</ref><ref>{{cite book |author=Ernst Klee |title=Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 |location=Frankfurt am Main |publisher=S. Fischer |year=2007 |pages=416 |isbn=978-3-10-039326-5}}</ref>. У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін|Рэвелі]], а пазней у [[Рэйхскамісарыят Остланд]]. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў [[Прыбалтыка|краінах Балтыі]], якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў. З пачаткам вайны супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]]. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба [[Гергард Утыкаль|Гергард Утыкаль]] прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] (яго непасрэдным начальнікам быў [[Эрнст Цыпфель]])<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=88}}</ref>. === Разрабаванне архіваў Беларусі === На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай Беларусі]]. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў [[Дзяржаўны архіў БССР|Дзяржаўны архіў]] у [[Мінск]]у, які тады размяшчаўся ў будынку былога [[Бернардзінскі кляштар (Мінск)|бернардзінскага кляштара]] на [[Вуліца Бакуніна (Мінск)|вуліцы Бакуніна]]. Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]], дзе захоўваліся фонды архіваў з [[Вільня|Вільні]] і [[Гродна]], а таксама найкаштоўнейшы [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў]]. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію{{sfn|Генина_2022|с=6}}. [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці]] быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў [[Віцебск]]у знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу{{sfn|Генина_2022|с=7}}. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина_2022|с=7}}. 12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у [[Гомель]] для агляду мясцовага [[Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці|дзяржаўнага архіва]], які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў [[Злынка|Злынку]] для знішчэння{{sfn|Генина_2022|с=8}}{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са [[Смаленск]]а (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў [[Познань]], дзе [[Генрых Гімлер]] планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=120}}</ref>. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў [[Вермахт]]. === Ацэнкі і стаўленне да Халакосту === Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам [[Халакост|знішчэння яўрэяў]]. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў». Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег»<ref>{{cite book |author=Stefan Lehr |title=Ein fast vergessener 'Osteinsatz'. Deutsche Archivare im Generalgouvernement und im Reichskommissariat Ukraine |location=Düsseldorf |publisher=Droste |year=2008 |pages=161}}</ref>. Даследчык [[Стэфан Рэбеніх]] адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да [[Халакост|Халакосту]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=173}}</ref>. [[Астрыд М. Экерт]] у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей»<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |location=Stuttgart |publisher=Franz Steiner Verlag |year=2004 |pages=144}}</ref>. Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком [[Федэральны архіў ФРГ|Федэральнага архіва]], [[Берлінскі дакументальны цэнтр]] паведаміў [[Дзярждэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]], што ён служыў Гімлеру ў [[Эстонія|Эстоніі]], але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=156}}</ref>. == Пасляваенная кар'ера == Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў [[Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст]]. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у [[Баварскі дзяржаўны архіў|Баварскім дзяржаўным архіве]] ў [[Нюрнберг]]у. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў [[Федэральны архіў Германіі|Федэральны архіў]] у [[Кобленц|Кобленцы]], дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=125}}</ref>. Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскіх працэсаў]] над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню [[Нямецкі гістарычны інстытут|Нямецкага гістарычнага інстытута]] (DHI) у [[Лондан]]е<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. Як і яго стрыечны брат [[Эрнст Вольф Момзен]], Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта [[Міжнародны савет архіваў|Міжнароднага савета архіваў]], а таксама ўваходзіў у [[Саюз нямецкіх архівістаў]] і [[Саюз гісторыкаў Германіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=Hans Booms |загаловак=Wolfgang Mommsen † |выданне=Der Archivar |год=1988 |нумар=4 |старонкі=661–664}} * {{кніга |аўтар=Ulrike Hartung |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Temmen |год=2000 |isbn=3-86108-336-1}} * {{кніга |аўтар=Astrid M. Eckert |загаловак=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |месца=Stuttgart |выдавецтва=Franz Steiner Verlag |год=2004}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Момзен Вольфганг Артур}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Архівісты Германіі]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] 7tu0l3wnfk9nygg1hz10xa7pxv5ypag 5161197 5161196 2026-07-05T10:52:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161197 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Вольфганг Артур Момзен |Арыгінал імя = {{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}} |Фота = Bundesarchiv Bild 147-0435, Wolfgang Mommsen.jpg |Шырыня = |Подпіс = Вольфганг Момзен у 1960-я гады |Дата нараджэння = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[архівіст]] |Месца працы = |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Во́льфганг А́ртур Мо́мзен''' ({{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}}; {{ДН|11|11|1907}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|2|1986}}, [[Кобленц]]) — нямецкі [[гісторык]] і [[архівіст]], прэзідэнт [[Федэральны архіў Германіі|Федэральнага архіва Германіі]] (1967—1972). У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — супрацоўнік [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]], кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і Расіі. == Біяграфія == Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсгаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] і [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берліне]]. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |editor=Volker Reinhardt, Thomas Lau |series=Deutsche Familien. Historische Portraits von Bismarck bis Weizsäcker |location=München |publisher=C. H. Beck |year=2005 |pages=172}}</ref>. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў [[Берлінскі інстытут архівазнаўства|Берлінскім інстытуце архівазнаўства]], здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў [[Прускі таемны дзяржаўны архіў]] і Брандэнбургскі хатні архіў [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]]. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве. З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў [[Евангелічная царква|евангелічнае веравызнанне]]. == Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны == Момзен падаў заяву на ўступленне ў [[НСДАП]] 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290.</ref><ref>{{cite book |author=Ernst Klee |title=Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 |location=Frankfurt am Main |publisher=S. Fischer |year=2007 |pages=416 |isbn=978-3-10-039326-5}}</ref>. У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін|Рэвелі]], а пазней у [[Рэйхскамісарыят Остланд]]. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў [[Прыбалтыка|краінах Балтыі]], якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў. З пачаткам вайны супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]]. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба [[Гергард Утыкаль|Гергард Утыкаль]] прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] (яго непасрэдным начальнікам быў [[Эрнст Цыпфель]])<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=88}}</ref>. === Разрабаванне архіваў Беларусі === На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай Беларусі]]. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў [[Дзяржаўны архіў БССР|Дзяржаўны архіў]] у [[Мінск]]у, які тады размяшчаўся ў будынку былога [[Бернардзінскі кляштар (Мінск)|бернардзінскага кляштара]] на [[Вуліца Бакуніна (Мінск)|вуліцы Бакуніна]]. Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]], дзе захоўваліся фонды архіваў з [[Вільня|Вільні]] і [[Гродна]], а таксама найкаштоўнейшы [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў]]. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію{{sfn|Генина_2022|с=6}}. [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці]] быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў [[Віцебск]]у знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу{{sfn|Генина_2022|с=7}}. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина_2022|с=7}}. 12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у [[Гомель]] для агляду мясцовага [[Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці|дзяржаўнага архіва]], які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў [[Злынка|Злынку]] для знішчэння{{sfn|Генина_2022|с=8}}{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са [[Смаленск]]а (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў [[Познань]], дзе [[Генрых Гімлер]] планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=120}}</ref>. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў [[Вермахт]]. === Ацэнкі і стаўленне да Халакосту === Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам [[Халакост|знішчэння яўрэяў]]. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў». Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег»<ref>{{cite book |author=Stefan Lehr |title=Ein fast vergessener 'Osteinsatz'. Deutsche Archivare im Generalgouvernement und im Reichskommissariat Ukraine |location=Düsseldorf |publisher=Droste |year=2008 |pages=161}}</ref>. Даследчык [[Стэфан Рэбеніх]] адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да [[Халакост|Халакосту]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=173}}</ref>. [[Астрыд М. Экерт]] у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей»<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |location=Stuttgart |publisher=Franz Steiner Verlag |year=2004 |pages=144}}</ref>. Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком [[Федэральны архіў ФРГ|Федэральнага архіва]], [[Берлінскі дакументальны цэнтр]] паведаміў [[Дзярждэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]], што ён служыў Гімлеру ў [[Эстонія|Эстоніі]], але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=156}}</ref>. == Пасляваенная кар'ера == Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў [[Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст]]. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у [[Баварскі дзяржаўны архіў|Баварскім дзяржаўным архіве]] ў [[Нюрнберг]]у. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў [[Федэральны архіў Германіі|Федэральны архіў]] у [[Кобленц|Кобленцы]], дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=125}}</ref>. Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскіх працэсаў]] над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню [[Нямецкі гістарычны інстытут|Нямецкага гістарычнага інстытута]] (DHI) у [[Лондан]]е<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. Як і яго стрыечны брат [[Эрнст Вольф Момзен]], Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта [[Міжнародны савет архіваў|Міжнароднага савета архіваў]], а таксама ўваходзіў у [[Саюз нямецкіх архівістаў]] і [[Саюз гісторыкаў Германіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=Hans Booms |загаловак=Wolfgang Mommsen † |выданне=Der Archivar |год=1988 |нумар=4 |старонкі=661–664}} * {{кніга |аўтар=Ulrike Hartung |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Temmen |год=2000 |isbn=3-86108-336-1}} * {{кніга |аўтар=Astrid M. Eckert |загаловак=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |месца=Stuttgart |выдавецтва=Franz Steiner Verlag |год=2004}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Момзен Вольфганг Артур}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Архівісты Германіі]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] 748rvos50sf15jjs1epe80k4b12qill 5161198 5161197 2026-07-05T10:52:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161198 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Вольфганг Артур Момзен |Арыгінал імя = {{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}} |Фота = Bundesarchiv Bild 147-0435, Wolfgang Mommsen.jpg |Шырыня = |Подпіс = Вольфганг Момзен у 1960-я гады |Дата нараджэння = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[архівіст]] |Месца працы = |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Момзен}} '''Во́льфганг А́ртур Мо́мзен''' ({{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}}; {{ДН|11|11|1907}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|2|1986}}, [[Кобленц]]) — нямецкі [[гісторык]] і [[архівіст]], прэзідэнт [[Федэральны архіў Германіі|Федэральнага архіва Германіі]] (1967—1972). У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — супрацоўнік [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]], кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і Расіі. == Біяграфія == Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсгаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] і [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берліне]]. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |editor=Volker Reinhardt, Thomas Lau |series=Deutsche Familien. Historische Portraits von Bismarck bis Weizsäcker |location=München |publisher=C. H. Beck |year=2005 |pages=172}}</ref>. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў [[Берлінскі інстытут архівазнаўства|Берлінскім інстытуце архівазнаўства]], здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў [[Прускі таемны дзяржаўны архіў]] і Брандэнбургскі хатні архіў [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]]. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве. З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў [[Евангелічная царква|евангелічнае веравызнанне]]. == Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны == Момзен падаў заяву на ўступленне ў [[НСДАП]] 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290.</ref><ref>{{cite book |author=Ernst Klee |title=Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 |location=Frankfurt am Main |publisher=S. Fischer |year=2007 |pages=416 |isbn=978-3-10-039326-5}}</ref>. У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін|Рэвелі]], а пазней у [[Рэйхскамісарыят Остланд]]. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў [[Прыбалтыка|краінах Балтыі]], якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў. З пачаткам вайны супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]]. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба [[Гергард Утыкаль|Гергард Утыкаль]] прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] (яго непасрэдным начальнікам быў [[Эрнст Цыпфель]])<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=88}}</ref>. === Разрабаванне архіваў Беларусі === На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай Беларусі]]. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў [[Дзяржаўны архіў БССР|Дзяржаўны архіў]] у [[Мінск]]у, які тады размяшчаўся ў будынку былога [[Бернардзінскі кляштар (Мінск)|бернардзінскага кляштара]] на [[Вуліца Бакуніна (Мінск)|вуліцы Бакуніна]]. Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]], дзе захоўваліся фонды архіваў з [[Вільня|Вільні]] і [[Гродна]], а таксама найкаштоўнейшы [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў]]. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію{{sfn|Генина_2022|с=6}}. [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці]] быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў [[Віцебск]]у знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу{{sfn|Генина_2022|с=7}}. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина_2022|с=7}}. 12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у [[Гомель]] для агляду мясцовага [[Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці|дзяржаўнага архіва]], які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў [[Злынка|Злынку]] для знішчэння{{sfn|Генина_2022|с=8}}{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са [[Смаленск]]а (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў [[Познань]], дзе [[Генрых Гімлер]] планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=120}}</ref>. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў [[Вермахт]]. === Ацэнкі і стаўленне да Халакосту === Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам [[Халакост|знішчэння яўрэяў]]. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў». Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег»<ref>{{cite book |author=Stefan Lehr |title=Ein fast vergessener 'Osteinsatz'. Deutsche Archivare im Generalgouvernement und im Reichskommissariat Ukraine |location=Düsseldorf |publisher=Droste |year=2008 |pages=161}}</ref>. Даследчык [[Стэфан Рэбеніх]] адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да [[Халакост|Халакосту]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=173}}</ref>. [[Астрыд М. Экерт]] у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей»<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |location=Stuttgart |publisher=Franz Steiner Verlag |year=2004 |pages=144}}</ref>. Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком [[Федэральны архіў ФРГ|Федэральнага архіва]], [[Берлінскі дакументальны цэнтр]] паведаміў [[Дзярждэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]], што ён служыў Гімлеру ў [[Эстонія|Эстоніі]], але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=156}}</ref>. == Пасляваенная кар'ера == Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў [[Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст]]. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у [[Баварскі дзяржаўны архіў|Баварскім дзяржаўным архіве]] ў [[Нюрнберг]]у. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў [[Федэральны архіў Германіі|Федэральны архіў]] у [[Кобленц|Кобленцы]], дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=125}}</ref>. Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскіх працэсаў]] над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню [[Нямецкі гістарычны інстытут|Нямецкага гістарычнага інстытута]] (DHI) у [[Лондан]]е<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. Як і яго стрыечны брат [[Эрнст Вольф Момзен]], Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта [[Міжнародны савет архіваў|Міжнароднага савета архіваў]], а таксама ўваходзіў у [[Саюз нямецкіх архівістаў]] і [[Саюз гісторыкаў Германіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=Hans Booms |загаловак=Wolfgang Mommsen † |выданне=Der Archivar |год=1988 |нумар=4 |старонкі=661–664}} * {{кніга |аўтар=Ulrike Hartung |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Temmen |год=2000 |isbn=3-86108-336-1}} * {{кніга |аўтар=Astrid M. Eckert |загаловак=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |месца=Stuttgart |выдавецтва=Franz Steiner Verlag |год=2004}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Момзен Вольфганг Артур}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Архівісты Германіі]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] kqfucpr4e20ijwom8j3g5zsu1vsuvgl 5161201 5161198 2026-07-05T11:04:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161201 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Вольфганг Артур Момзен |Арыгінал імя = {{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}} |Фота = Bundesarchiv Bild 147-0435, Wolfgang Mommsen.jpg |Шырыня = |Подпіс = Вольфганг Момзен у 1960-я гады |Дата нараджэння = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Веймарская рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br>{{Сцягафікацыя|ФРГ}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[архівіст]] |Месца працы = |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Момзен}} '''Во́льфганг А́ртур Мо́мзен''' ({{lang-de|Wolfgang Arthur Mommsen}}; {{ДН|11|11|1907}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|2|1986}}, [[Кобленц]]) — нямецкі [[гісторык]] і [[архівіст]], прэзідэнт [[Федэральны архіў Германіі|Федэральнага архіва Германіі]] (1967—1972). У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — супрацоўнік [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]], кіраўнік рабавання і вывазу архіўных фондаў з акупаванай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і Расіі. == Біяграфія == Вольфганг Момзен быў сынам інжынера і дырэктара газавага завода Ганса Момзена і Ганны Момзен (у дзявоцтве Гермерсгаўзен). Ён з'яўляўся ўнукам выдатнага нямецкага гісторыка [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Вывучаў мовы Старажытнага Усходу і гісторыю ў [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]] і [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берліне]]. У 1933 годзе ў Берліне абараніў дысертацыю і атрымаў ступень [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |editor=Volker Reinhardt, Thomas Lau |series=Deutsche Familien. Historische Portraits von Bismarck bis Weizsäcker |location=München |publisher=C. H. Beck |year=2005 |pages=172}}</ref>. Пасля гэтага прайшоў навучанне ў [[Берлінскі інстытут архівазнаўства|Берлінскім інстытуце архівазнаўства]], здаў дзяржаўны экзамен у 1936 годзе і быў прыняты на пасаду асістэнта ў [[Прускі таемны дзяржаўны архіў]] і Брандэнбургскі хатні архіў [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]]. У 1939—1943 гадах працаваў дзяржаўным архіўным саветнікам у Прускім таемным дзяржаўным архіве. З 1941 года быў жанаты з Інгеборг Менд, у шлюбе нарадзілася двое дзяцей. Момзен меў [[Евангелічная царква|евангелічнае веравызнанне]]. == Дзейнасць у перыяд нацыянал-сацыялізму і вайны == Момзен падаў заяву на ўступленне ў [[НСДАП]] 13 снежня 1937 года і быў прыняты ў партыю «задняй датай» з 1 мая таго ж года (партыйны білет № 5.846.306)<ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/29091290.</ref><ref>{{cite book |author=Ernst Klee |title=Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945 |location=Frankfurt am Main |publisher=S. Fischer |year=2007 |pages=416 |isbn=978-3-10-039326-5}}</ref>. У 1940 годзе яго камандзіравалі ў пасольствы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Талін|Рэвелі]], а пазней у [[Рэйхскамісарыят Остланд]]. Разам з Куртам Дзюльферам ён уваходзіў у склад «Нямецкай архіўнай камісіі Латвія-Эстонія» ў [[Прыбалтыка|краінах Балтыі]], якая павінна была забяспечыць захаванасць архіваў у сувязі з перасяленнем балтыйскіх немцаў. З пачаткам вайны супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] Момзен быў прыцягнуты да дзейнасці так званай «аховы архіваў» у розных гарадах на акупаванай савецкай тэрыторыі ў складзе [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый]]. У кастрычніку 1942 года начальнік штаба [[Гергард Утыкаль|Гергард Утыкаль]] прызначыў яго намеснікам кіраўніка зондэрштаба «Архівы» ў складзе [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] (яго непасрэдным начальнікам быў [[Эрнст Цыпфель]])<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=88}}</ref>. === Разрабаванне архіваў Беларусі === На гэтай пасадзе Вольфганг Момзен адыграў адну з ключавых роляў у інспектаванні, адборы і вывазе архіваў з тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай Беларусі]]. 13—14 сакавіка 1942 года ён наведаў [[Дзяржаўны архіў БССР|Дзяржаўны архіў]] у [[Мінск]]у, які тады размяшчаўся ў будынку былога [[Бернардзінскі кляштар (Мінск)|бернардзінскага кляштара]] на [[Вуліца Бакуніна (Мінск)|вуліцы Бакуніна]]. Момзен адзначыў, што ў параўнанні з расійскімі архівамі, мінскі рабіў уражанне адносна ўпарадкаванага, і заўважыў, што савецкія ўлады не «збіралі ўсё без разбору»{{sfn|Генина_2022|с=6}}. Падчас той жа камандзіроўкі ў сакавіку 1942 года ён наведаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]], дзе захоўваліся фонды архіваў з [[Вільня|Вільні]] і [[Гродна]], а таксама найкаштоўнейшы [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў]]. Маёмасць знаходзілася ў катастрафічным стане: нямецкія салдаты ўрываліся ў пакоі, дакументы былі выняты са скрынь і валяліся на падлозе ўперамешку з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт. З-за гэтага Момзен ініцыяваў тэрміновыя меры па спакаванні і далейшым вывазе архіва Радзівілаў у Германію{{sfn|Генина_2022|с=6}}. [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці]] быў абследаваны Момзенам у кастрычніку 1942 года і потым вясной 1943 года (з 31 сакавіка па 4 красавіка). Ён канстатаваў, што будынак архіва ў [[Віцебск]]у знаходзіцца ў аварыйным стане, а дакументы прапітаны вільгаццю. Момзен асабіста ажыццяўляў адбор матэрыялаў для адпраўкі, вызначыўшы каля пяці працэнтаў фондаў як найбольш каштоўныя для вывазу{{sfn|Генина_2022|с=7}}. З 16 кастрычніка па 20 лістапада 1943 года пад яго наглядам аператыўная каманда «Віцебск» вывезла не менш за 23 вагоны архіўных дакументаў у Рыгу і [[Опава|Тропау]]{{sfn|Генина_2022|с=7}}. 12 красавіка 1943 года Момзен прыбыў у [[Гомель]] для агляду мясцовага [[Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці|дзяржаўнага архіва]], які месціўся ў трох будынках. Ён зафіксаваў вынікі варварскіх дзеянняў нямецкіх салдат, якія ператварылі дакументы ў хаос, спальвалі іх у печах, выкідвалі на вуліцу, а ў архівасховішчах уладкавалі прыбіральні. Момзен таксама кіраваў адпраўкай часткі гомельскіх архіўных спраў на запалкавую фабрыку ў [[Злынка|Злынку]] для знішчэння{{sfn|Генина_2022|с=8}}{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У красавіку 1943 года ён арганізаваў вываз архіўных фондаў са [[Смаленск]]а (пяць вагонаў). Частка адабраных дакументаў была накіравана ў [[Познань]], дзе [[Генрых Гімлер]] планаваў стварыць балтыйска-нямецкі інстытут<ref>{{cite book |author=Ulrike Hartung |title=Verschleppt und verschollen |pages=120}}</ref>. У тым жа месяцы Момзен быў прызваны на ваенную службу ў [[Вермахт]]. === Ацэнкі і стаўленне да Халакосту === Падчас знаходжання ў Рызе Момзен стаў сведкам [[Халакост|знішчэння яўрэяў]]. 29 сакавіка 1942 года ён запісаў у сваім дзённіку: «Ужо некалькі тыдняў расстрэльваюць яўрэяў». Ён меркаваў, што з яўрэяў у Рызе «ўжо нікога не засталося», і адзначаў, што «цяпер чарга яўрэяў з рэйха, якім на шляху да смерці дазволена некалькі дзён пачысціць тут снег»<ref>{{cite book |author=Stefan Lehr |title=Ein fast vergessener 'Osteinsatz'. Deutsche Archivare im Generalgouvernement und im Reichskommissariat Ukraine |location=Düsseldorf |publisher=Droste |year=2008 |pages=161}}</ref>. Даследчык [[Стэфан Рэбеніх]] адзначае ў Момзена «схільнасць да нацыянал-сацыялістычных ідэалагем» і пачуццё перавагі над рускімі. Аднак пасля прызыву ў войска ў 1943 годзе яго вера ў «канчатковую перамогу» знікла, а дыстанцыя да рэжыму павялічылася; таксама ён крытычна ставіўся да [[Халакост|Халакосту]]<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=173}}</ref>. [[Астрыд М. Экерт]] у сваім даследаванні падкрэслівае ў Момзена «схільнасць да апраўданняў»: пасля вайны ён сцвярджаў, што абыходжанне з нямецкімі культурнымі каштоўнасцямі пад савецкай уладай было горшым за «ўсе нашы злачынствы на Усходзе ў дачыненні да культурных каштоўнасцей»<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |location=Stuttgart |publisher=Franz Steiner Verlag |year=2004 |pages=144}}</ref>. Калі Момзен павінен быў стаць кіраўніком [[Федэральны архіў ФРГ|Федэральнага архіва]], [[Берлінскі дакументальны цэнтр]] паведаміў [[Дзярждэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]], што ён служыў Гімлеру ў [[Эстонія|Эстоніі]], але пры гэтым спецыяльна адзначалася, што за ім не было зафіксавана адкрытых антысеміцкіх выказванняў<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=156}}</ref>. == Пасляваенная кар'ера == Пасля вайны, у 1945 годзе, Момзен спачатку працаваў у княжацкім архіве ў [[Гоэнлоэ-Шылінгсфюрст]]. З 1947 года ён стаў супрацоўнікам, а затым дзяржаўным архіўным саветнікам у [[Баварскі дзяржаўны архіў|Баварскім дзяржаўным архіве]] ў [[Нюрнберг]]у. У 1952 годзе перайшоў на пасаду архіўнага саветніка ў [[Федэральны архіў Германіі|Федэральны архіў]] у [[Кобленц|Кобленцы]], дзе ў 1957 годзе стаў вярхоўным архіўным саветнікам, а ў 1965 годзе — дырэктарам архіва. З 1967 па 1972 гады Вольфганг Артур Момзен займаў пасаду прэзідэнта Федэральнага архіва ў Кобленцы<ref>{{cite book |author=Astrid M. Eckert |title=Kampf um die Akten |pages=125}}</ref>. Момзен з'яўляўся спецыялістам па асабістых пісьмовых фондах. Па словах Стэфана Рэбеніха, падчас працы ў Нюрнбергу ён вызначыўся тым, што забяспечыў захаванасць дакументаў [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскіх працэсаў]] над ваеннымі злачынцамі. Ён перавёз шматлікія важныя асабістыя фонды ў Федэральны архіў і спрыяў стварэнню [[Нямецкі гістарычны інстытут|Нямецкага гістарычнага інстытута]] (DHI) у [[Лондан]]е<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. Як і яго стрыечны брат [[Эрнст Вольф Момзен]], Вольфганг Артур Момзен стаў важным фактарам стабільнасці для заходненямецкай дзяржавы, аднак да самакрытычнага аналізу свайго мінулага ён гатовы не быў<ref>{{cite book |author=Stefan Rebenich |title=Die Mommsens |pages=175}}</ref>. У 1972 годзе, з нагоды выхаду на пенсію, ён быў узнагароджаны Вялікім крыжам [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. З 1968 па 1974 гады быў членам выканаўчага камітэта [[Міжнародны савет архіваў|Міжнароднага савета архіваў]], а таксама ўваходзіў у [[Саюз нямецкіх архівістаў]] і [[Саюз гісторыкаў Германіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=Hans Booms |загаловак=Wolfgang Mommsen † |выданне=Der Archivar |год=1988 |нумар=4 |старонкі=661–664}} * {{кніга |аўтар=Ulrike Hartung |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Temmen |год=2000 |isbn=3-86108-336-1}} * {{кніга |аўтар=Astrid M. Eckert |загаловак=Kampf um die Akten. Die Westalliierten und die Rückgabe von deutschem Archivgut nach dem Zweiten Weltkrieg |месца=Stuttgart |выдавецтва=Franz Steiner Verlag |год=2004}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Момзен Вольфганг Артур}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кобленцы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Архівісты Германіі]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] hj8eo38ucuxxp5boc3cz05ts6k6bzzq 0 810347 5161191 2026-07-05T10:38:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)]] 5161191 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)]] mwsfdobrma4mh6xz1whu8c3i5rimjc4 0 810348 5161199 2026-07-05T10:53:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вольфганг Артур Момзен]] 5161199 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вольфганг Артур Момзен]] d04g78ocpvoulkzloanyp2rtuv9jqkg 0 810349 5161200 2026-07-05T10:53:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вольфганг Артур Момзен]] 5161200 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вольфганг Артур Момзен]] d04g78ocpvoulkzloanyp2rtuv9jqkg 0 810350 5161203 2026-07-05T11:10:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква святых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián 1.jpg |Подпіс выявы = Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра |Шырыня выявы...» 5161203 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква святых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián 1.jpg |Подпіс выявы = Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] ([[Новае Места (Прага)|Новае Места]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = CZ |CoordScale = |Канфесія = [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі]] |Епархія = [[Апостальскі экзархат у Чэхіі]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура]] (першапачаткова), [[Барока|ранняе барока]] |Аўтар праекта = [[Кіліян Ігнац Дынцэнгофер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Святы Вацлаў]] (паводле падання) |Першае згадванне = [[1178]] |Заснаванне = [[928]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1657 |Заканчэнне будаўніцтва = 1659 (сучасны выгляд) |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая |Сайт = http://kosma-damian.blogspot.cz/ |Commons = }} '''Царква́ Святы́х Кузьмы́ і Дзям’я́на''' ({{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}}) — раннебарочны [[Храм|храм]] на тэрыторыі [[Эмаўскі манастыр|Эмаўскага манастыра]] (На Слованех) у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), які сёння належыць [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі|грэка-каталіцкай царкве]]. Першапачаткова быў рымска-каталіцкім і выконваў функцыі [[Парафія|парафіяльнага]] касцёла колішняй самастойнай вёскі [[Подскалі (Прага)|Подскалі]]. Царква з’яўляецца важным цэнтрам духоўнага і культурнага жыцця [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Гісторыя == Невялікая раманская царква колішняга пражскага паселішча Подскалі ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1178]] годзе як парафіяльная<ref name="stovezata">{{cite web|url=http://stovezata.praha.eu/kostel-sv-kosmy-a-damiana-na-slovanech.html|title=Kostel sv. Kosmy a Damiána na Slovanech|publisher=Stověžatá Praha|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. Паводле легенды, яна была заснавана яшчэ ў 928 годзе князем [[Святы Вацлаў|Вацлавам]] і існавала за чатыры стагоддзі да з’яўлення асноўнага манастырскага комплексу. Чэшскі пісьменнік [[Ёзеф Сватак|Ёеф Сватак]] у сваёй кнізе «Пражскія паданні і легенды» (1883) апісваў заснаванне храма наступным чынам<ref name="emauzy">{{cite web|url=https://opatstvi-emauzy.cz/kostel-svatych-kosmy-a-damiana/|title=Kostel svatých Kosmy a Damiána|publisher=Opatství Emauzy|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>: {{цытата|Паганскія пражане мелі сваё першае пахаванне на Славянскім узгорку (…). Там распасціраўся ў часы княгіні Лібушэ святы гай, у якім была пастаўлена статуя Мараны, паганскай багіні смерці, вакол якой хавалі памерлых пражскіх паганцаў. Калі ж хрысціянства ў Чэхіі было ўведзена, святы Вацлаў загадаў статую Мараны скінуць, а паганскі гай высечы; на месцы ж той статуі ён загадаў пабудаваць царкву ў гонар святых Кузьмы і Дзям’яна, якая і дагэтуль перад эмаўскім храмам стаіць.{{арыгінальны тэкст|cs|Pohanští Pražané měli první své pohřebiště na Slovanském vrchu (…). Tam se prostíral za časů kněžny Libuše posvátný háj, v němž byla postavena socha Morany, pohanské bohyně smrti, kolem níž zemřelí pohané pražští pochováváni byli. Když pak křesťanství v Čechách zavedeno bylo, dal sv. Václav sochu Moraninu skáceti a pohanský háj vymýtiti; na místě sochy oné pak dal postaviti kostelík k poctě sv. Kosmy a Damiana, který dodnes před chrámem emauským stojí.}}}} Месца заснавання манастыра гістарычна звязваецца з першай хрысціянізацыяй [[Чэхія|Чэхіі]], хоць вобраз багіні Мараны з’яўляецца пазнейшым канструктам часоў [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. Згодна з іншымі паданнямі, у гэтым храме служылі літургію [[Адальберт Пражскі|святы Войцех]] і [[Пракоп Сазаўскі|святы Пракоп Сазаўскі]]<ref name="stovezata" />. Забойства святога Вацлава каля храма ў [[Стара-Болеслаў|Старай-Болеславі]] адбылося раніцай пасля свята Кузьмы і Дзям’яна (якое да 1969 года адзначалася 27 верасня). Эмаўскія манахі традыцыйна праводзілі тут набажэнствы ў дзень памяці гэтых святых і на працягу ўсёй актавы свята святога Вацлава<ref name="emauzy" />. У 1347 годзе імператар [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] вырашыў заснаваць кляштар са [[Славянскае набажэнства|славянскай літургіяй]], усведамляючы ўнікальнасць чэшскіх зямель як месца спалучэння заходняга [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] і ўсходняй [[Кірыла і Мяфодзій|кірыла-мяфодзіеўскай]] традыцыі. Для гэтага ён абраў месца побач з падскальскай парафіяльнай царквой. Да завяршэння будаўніцтва галоўнага манастырскага храма Дзевы Марыі ў 1372 годзе, менавіта невялікая царква Кузьмы і Дзям’яна выкарыстоўвалася манахамі-[[Бенедыктынцы|бенедыктынцамі]] з [[Харватыя|Харватыі]] як асноўная манастырская святыня. У далейшым будынак пэўны час служыў нават для прэсавання вінаграду<ref name="ukr">{{cite web|url=http://www.ukrajinci.cz/cs/diaspora-cr/detail/chram-svkosmy-a-damiana-vaemauzich-na-slovanech/|title=Dějiny chrámu sv. Kosmy a Damiána|publisher=ukrajinci.cz|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 1611 годзе ў храме быў пахаваны абат [[Матуш Плацыд]], паколькі галоўны касцёл манастыра быў разрабаваны і апаганены падчас ваенных дзеянняў. Сучасны выгляд у стылі ранняга [[Барока|барока]] царква набыла ў выніку перабудовы, праведзенай мансератскімі бенедыктынцамі ў 1657—1659 гадах<ref name="emauzy" />. Храм значна пацярпеў пасля камуністычнага перавароту 1948 года і ў наступныя дзесяцігоддзі ў перыяд сацыялізму. == Архітэктура і інтэр'ер == [[Выява:Emauzy_Kosma_a_Damián_int_3.jpg|міні|злева|Інтэр'ер храма з [[Іканастас|іканастасам]]]] Пры поглядзе з боку [[Влтава|Влтавы]] царква выглядае даволі непрыкметна на фоне комплексу Эмаўскага манастыра. Інтэр'ер храма выкананы ў барочным стылі, перакрыты цыліндрычным скляпеннем з багатай ляпной аздобай. У алтарнай частцы захаваўся абраз XVII стагоддзя з выявай святых Кузьмы і Дзям’яна, якія стаяць побач са святым Вацлавам<ref name="emauzy" />. Паколькі цяпер храм выкарыстоўваецца грэка-каталіцкай царквой, ва ўсходняй частцы інтэр'еру ўсталяваны [[Іканастас|іканастас]]. У яго цэнтры знаходзяцца абразы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і [[Багародзіца|Багародзіцы]], злева размешчана выява [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]], а справа&nbsp;— [[Агнеса Чэшская|святой Агнэсы Чэшскай]]. У 2010—2015 гадах адбылася маштабная рэканструкцыя п’яцэты перад царквой паводле праекта архітэктурнага бюро «IXA» пад кіраўніцтвам Томаша Градзечнага. Мэтай праекта было стварэнне сучаснай геаметрызаванай структуры з традыцыйных матэрыялаў, якая б аб'яднала прастору паміж капліцай Кузьмы і Дзям’яна, касцёлам Дзевы Марыі і крылом дэрматалагічнага інстытута. Дыяганальны растр плошчы быў выкладзены з глінскай гранітнай брукаванкі і сталёвых палос, а таксама з выкарыстаннем тэхналогіі мытага бетону з рачным каменнем. З тэрыторыі былі прыбраны штучныя транспартныя бар'еры і старыя ліхтары, абмежаванне ўезду забяспечваецца высоўнымі слупкамі. Сістэма асвятлення была распрацавана ў максімальна мінімалістычным стылі<ref name="archiweb">{{cite web|url=https://www.archiweb.cz/b/piazzetta-u-kaple-sv-kosmy-a-damiana-v-emauzich|title=Piazzetta u kaple sv. Kosmy a Damiána v Emauzích|publisher=Archiweb|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Цэнтр беларускага жыцця == Царква святых Кузьмы і Дзям’яна з’яўляецца важным асяродкам рэлігійнага і грамадскага жыцця беларусаў у Чэхіі. Тут рэгулярна праводзіць набажэнствы беларускае грэка-каталіцкае душпастырства Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы, якое ўзначальвае [[протапрэсвітар]] [[Андрэй Абламейка]]<ref name="svaboda_2011_sept">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html|title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2011-09-22|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. 25 снежня 2009 года ў храме адбылася першая ў гісторыі Прагі калядная літургія на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="svaboda_2009">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1909102.html|title=На Каляды адбудзецца першая ў Празе беларуская літургія|publisher=Радыё Свабода|date=2009-12-23|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. З таго часу набажэнствы сталі рэгулярнымі, яны адбываюцца ў кожную апошнюю нядзелю месяца, а таксама на вялікія святы: [[Вялікдзень]], Раство, Дабравешчанне і на [[Дзяды]]. Пры парафіі дзейнічае нядзельная школа для дзяцей. Штогод у храме і на прылеглай тэрыторыі пражскія беларусы адзначаюць [[Дзень Волі]]. Так, у 2011 годзе святочную літургію тут наведаў грэка-каталіцкі экзарх Чэхіі біскуп [[Уладзіслаў Гучка]], падчас службы спяваў мінскі хор «[[Прасфара (хор)|Прасфара]]». У свецкай частцы імпрэзы, якую вёў [[Сяргей Навумчык]], бралі ўдзел палітыкі [[Аляксей Міхалевіч]] і [[Багдан Данілішын]]. У межах святкавання [[Вячаслаў Ракіцкі]] прэзентаваў свой тэлевізійны праект «Сцяна», а таксама адбыўся канцэрт дудара [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]]<ref name="svaboda_2011_voli">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3537980.html|title=Дзень Волі ў Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2011-03-26|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. На Дзяды пасля набажэнстваў вернікі традыцыйна наведваюць [[Ольшанскія могілкі]], дзе ўшаноўваюць памяць прэзідэнтаў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], а таксама опернага спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]<ref name="nn_2013">{{cite web|url=https://nashaniva.com/117340|title=У Празе на Дзяды згадалі памяць прэзідэнтаў БНР і Забэйды-Суміцкага|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2013-11-02|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 2017 годзе беларуская парафія прыняла ўдзел у агульнаеўрапейскай акцыі «Ноч храмаў», падчас якой царкву наведаў Апостальскі візітатар для беларускіх грэка-католікаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Мерапрыемства было прысвечана 500-годдзю выдання пражскага Псалтыра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref name="svaboda_2017">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28538280.html|title=Беларусы бяруць удзел у Ночы храмаў у Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2017-06-09|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Прагі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў X стагоддзі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Чэхіі]] 7lfnh8glhgi84l2tqaopf3naecbx2kw 5161204 5161203 2026-07-05T11:12:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161204 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква Cвятых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián 1.jpg |Подпіс выявы = Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] ([[Новае Места (Прага)|Новае Места]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = CZ |CoordScale = |Канфесія = [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі]] |Епархія = [[Апостальскі экзархат у Чэхіі]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура]] (першапачаткова), [[Барока|ранняе барока]] |Аўтар праекта = [[Кіліян Ігнац Дынцэнгофер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Святы Вацлаў]] (паводле падання) |Першае згадванне = [[1178]] |Заснаванне = [[928]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1657 |Заканчэнне будаўніцтва = 1659 (сучасны выгляд) |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая |Сайт = http://kosma-damian.blogspot.cz/ |Commons = }} '''Царква́ Святы́х Кузьмы́ і Дзям’я́на''' ({{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}}) — раннебарочны [[Храм|храм]] на тэрыторыі [[Эмаўскі манастыр|Эмаўскага манастыра]] (На Слованех) у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), які сёння належыць [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі|грэка-каталіцкай царкве]]. Першапачаткова быў рымска-каталіцкім і выконваў функцыі [[Парафія|парафіяльнага]] касцёла колішняй самастойнай вёскі [[Подскалі (Прага)|Подскалі]]. Царква з’яўляецца важным цэнтрам духоўнага і культурнага жыцця [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Гісторыя == Невялікая раманская царква колішняга пражскага паселішча Подскалі ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1178]] годзе як парафіяльная<ref name="stovezata">{{cite web|url=http://stovezata.praha.eu/kostel-sv-kosmy-a-damiana-na-slovanech.html|title=Kostel sv. Kosmy a Damiána na Slovanech|publisher=Stověžatá Praha|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. Паводле легенды, яна была заснавана яшчэ ў 928 годзе князем [[Святы Вацлаў|Вацлавам]] і існавала за чатыры стагоддзі да з’яўлення асноўнага манастырскага комплексу. Чэшскі пісьменнік [[Ёзеф Сватак|Ёеф Сватак]] у сваёй кнізе «Пражскія паданні і легенды» (1883) апісваў заснаванне храма наступным чынам<ref name="emauzy">{{cite web|url=https://opatstvi-emauzy.cz/kostel-svatych-kosmy-a-damiana/|title=Kostel svatých Kosmy a Damiána|publisher=Opatství Emauzy|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>: {{цытата|Паганскія пражане мелі сваё першае пахаванне на Славянскім узгорку (…). Там распасціраўся ў часы княгіні Лібушэ святы гай, у якім была пастаўлена статуя Мараны, паганскай багіні смерці, вакол якой хавалі памерлых пражскіх паганцаў. Калі ж хрысціянства ў Чэхіі было ўведзена, святы Вацлаў загадаў статую Мараны скінуць, а паганскі гай высечы; на месцы ж той статуі ён загадаў пабудаваць царкву ў гонар святых Кузьмы і Дзям’яна, якая і дагэтуль перад эмаўскім храмам стаіць.{{арыгінальны тэкст|cs|Pohanští Pražané měli první své pohřebiště na Slovanském vrchu (…). Tam se prostíral za časů kněžny Libuše posvátný háj, v němž byla postavena socha Morany, pohanské bohyně smrti, kolem níž zemřelí pohané pražští pochováváni byli. Když pak křesťanství v Čechách zavedeno bylo, dal sv. Václav sochu Moraninu skáceti a pohanský háj vymýtiti; na místě sochy oné pak dal postaviti kostelík k poctě sv. Kosmy a Damiana, který dodnes před chrámem emauským stojí.}}}} Месца заснавання манастыра гістарычна звязваецца з першай хрысціянізацыяй [[Чэхія|Чэхіі]], хоць вобраз багіні Мараны з’яўляецца пазнейшым канструктам часоў [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. Згодна з іншымі паданнямі, у гэтым храме служылі літургію [[Адальберт Пражскі|святы Войцех]] і [[Пракоп Сазаўскі|святы Пракоп Сазаўскі]]<ref name="stovezata" />. Забойства святога Вацлава каля храма ў [[Стара-Болеслаў|Старай-Болеславі]] адбылося раніцай пасля свята Кузьмы і Дзям’яна (якое да 1969 года адзначалася 27 верасня). Эмаўскія манахі традыцыйна праводзілі тут набажэнствы ў дзень памяці гэтых святых і на працягу ўсёй актавы свята святога Вацлава<ref name="emauzy" />. У 1347 годзе імператар [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] вырашыў заснаваць кляштар са [[Славянскае набажэнства|славянскай літургіяй]], усведамляючы ўнікальнасць чэшскіх зямель як месца спалучэння заходняга [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] і ўсходняй [[Кірыла і Мяфодзій|кірыла-мяфодзіеўскай]] традыцыі. Для гэтага ён абраў месца побач з падскальскай парафіяльнай царквой. Да завяршэння будаўніцтва галоўнага манастырскага храма Дзевы Марыі ў 1372 годзе, менавіта невялікая царква Кузьмы і Дзям’яна выкарыстоўвалася манахамі-[[Бенедыктынцы|бенедыктынцамі]] з [[Харватыя|Харватыі]] як асноўная манастырская святыня. У далейшым будынак пэўны час служыў нават для прэсавання вінаграду<ref name="ukr">{{cite web|url=http://www.ukrajinci.cz/cs/diaspora-cr/detail/chram-svkosmy-a-damiana-vaemauzich-na-slovanech/|title=Dějiny chrámu sv. Kosmy a Damiána|publisher=ukrajinci.cz|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 1611 годзе ў храме быў пахаваны абат [[Матуш Плацыд]], паколькі галоўны касцёл манастыра быў разрабаваны і апаганены падчас ваенных дзеянняў. Сучасны выгляд у стылі ранняга [[Барока|барока]] царква набыла ў выніку перабудовы, праведзенай мансератскімі бенедыктынцамі ў 1657—1659 гадах<ref name="emauzy" />. Храм значна пацярпеў пасля камуністычнага перавароту 1948 года і ў наступныя дзесяцігоддзі ў перыяд сацыялізму. == Архітэктура і інтэр'ер == [[Выява:Emauzy_Kosma_a_Damián_int_3.jpg|міні|злева|Інтэр'ер храма з [[Іканастас|іканастасам]]]] Пры поглядзе з боку [[Влтава|Влтавы]] царква выглядае даволі непрыкметна на фоне комплексу Эмаўскага манастыра. Інтэр'ер храма выкананы ў барочным стылі, перакрыты цыліндрычным скляпеннем з багатай ляпной аздобай. У алтарнай частцы захаваўся абраз XVII стагоддзя з выявай святых Кузьмы і Дзям’яна, якія стаяць побач са святым Вацлавам<ref name="emauzy" />. Паколькі цяпер храм выкарыстоўваецца грэка-каталіцкай царквой, ва ўсходняй частцы інтэр'еру ўсталяваны [[Іканастас|іканастас]]. У яго цэнтры знаходзяцца абразы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і [[Багародзіца|Багародзіцы]], злева размешчана выява [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]], а справа&nbsp;— [[Агнеса Чэшская|святой Агнэсы Чэшскай]]. У 2010—2015 гадах адбылася маштабная рэканструкцыя п’яцэты перад царквой паводле праекта архітэктурнага бюро «IXA» пад кіраўніцтвам Томаша Градзечнага. Мэтай праекта было стварэнне сучаснай геаметрызаванай структуры з традыцыйных матэрыялаў, якая б аб'яднала прастору паміж капліцай Кузьмы і Дзям’яна, касцёлам Дзевы Марыі і крылом дэрматалагічнага інстытута. Дыяганальны растр плошчы быў выкладзены з глінскай гранітнай брукаванкі і сталёвых палос, а таксама з выкарыстаннем тэхналогіі мытага бетону з рачным каменнем. З тэрыторыі былі прыбраны штучныя транспартныя бар'еры і старыя ліхтары, абмежаванне ўезду забяспечваецца высоўнымі слупкамі. Сістэма асвятлення была распрацавана ў максімальна мінімалістычным стылі<ref name="archiweb">{{cite web|url=https://www.archiweb.cz/b/piazzetta-u-kaple-sv-kosmy-a-damiana-v-emauzich|title=Piazzetta u kaple sv. Kosmy a Damiána v Emauzích|publisher=Archiweb|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Цэнтр беларускага жыцця == Царква святых Кузьмы і Дзям’яна з’яўляецца важным асяродкам рэлігійнага і грамадскага жыцця беларусаў у Чэхіі. Тут рэгулярна праводзіць набажэнствы беларускае грэка-каталіцкае душпастырства Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы, якое ўзначальвае [[протапрэсвітар]] [[Андрэй Абламейка]]<ref name="svaboda_2011_sept">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html|title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2011-09-22|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. 25 снежня 2009 года ў храме адбылася першая ў гісторыі Прагі калядная літургія на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="svaboda_2009">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1909102.html|title=На Каляды адбудзецца першая ў Празе беларуская літургія|publisher=Радыё Свабода|date=2009-12-23|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. З таго часу набажэнствы сталі рэгулярнымі, яны адбываюцца ў кожную апошнюю нядзелю месяца, а таксама на вялікія святы: [[Вялікдзень]], Раство, Дабравешчанне і на [[Дзяды]]. Пры парафіі дзейнічае нядзельная школа для дзяцей. Штогод у храме і на прылеглай тэрыторыі пражскія беларусы адзначаюць [[Дзень Волі]]. Так, у 2011 годзе святочную літургію тут наведаў грэка-каталіцкі экзарх Чэхіі біскуп [[Уладзіслаў Гучка]], падчас службы спяваў мінскі хор «[[Прасфара (хор)|Прасфара]]». У свецкай частцы імпрэзы, якую вёў [[Сяргей Навумчык]], бралі ўдзел палітыкі [[Аляксей Міхалевіч]] і [[Багдан Данілішын]]. У межах святкавання [[Вячаслаў Ракіцкі]] прэзентаваў свой тэлевізійны праект «Сцяна», а таксама адбыўся канцэрт дудара [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]]<ref name="svaboda_2011_voli">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3537980.html|title=Дзень Волі ў Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2011-03-26|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. На Дзяды пасля набажэнстваў вернікі традыцыйна наведваюць [[Ольшанскія могілкі]], дзе ўшаноўваюць памяць прэзідэнтаў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], а таксама опернага спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]<ref name="nn_2013">{{cite web|url=https://nashaniva.com/117340|title=У Празе на Дзяды згадалі памяць прэзідэнтаў БНР і Забэйды-Суміцкага|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2013-11-02|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 2017 годзе беларуская парафія прыняла ўдзел у агульнаеўрапейскай акцыі «Ноч храмаў», падчас якой царкву наведаў Апостальскі візітатар для беларускіх грэка-католікаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Мерапрыемства было прысвечана 500-годдзю выдання пражскага Псалтыра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref name="svaboda_2017">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28538280.html|title=Беларусы бяруць удзел у Ночы храмаў у Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2017-06-09|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Прагі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў X стагоддзі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Чэхіі]] aqoblfmahzzfjsiwiauucpg2te115wz 5161205 5161204 2026-07-05T11:13:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161205 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква Cвятых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián jih3.jpg |Подпіс выявы = Уваходная частка храма святых Казьмы і Дзям'яна з піяцеты (невялікай плошчы) Эмаўскага кляштара ў Празе. |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] ([[Новае Места (Прага)|Новае Места]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = CZ |CoordScale = |Канфесія = [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі]] |Епархія = [[Апостальскі экзархат у Чэхіі]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура]] (першапачаткова), [[Барока|ранняе барока]] |Аўтар праекта = [[Кіліян Ігнац Дынцэнгофер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Святы Вацлаў]] (паводле падання) |Першае згадванне = [[1178]] |Заснаванне = [[928]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1657 |Заканчэнне будаўніцтва = 1659 (сучасны выгляд) |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая |Сайт = http://kosma-damian.blogspot.cz/ |Commons = }} '''Царква́ Святы́х Кузьмы́ і Дзям’я́на''' ({{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}}) — раннебарочны [[Храм|храм]] на тэрыторыі [[Эмаўскі манастыр|Эмаўскага манастыра]] (На Слованех) у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), які сёння належыць [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі|грэка-каталіцкай царкве]]. Першапачаткова быў рымска-каталіцкім і выконваў функцыі [[Парафія|парафіяльнага]] касцёла колішняй самастойнай вёскі [[Подскалі (Прага)|Подскалі]]. Царква з’яўляецца важным цэнтрам духоўнага і культурнага жыцця [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Гісторыя == Невялікая раманская царква колішняга пражскага паселішча Подскалі ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1178]] годзе як парафіяльная<ref name="stovezata">{{cite web|url=http://stovezata.praha.eu/kostel-sv-kosmy-a-damiana-na-slovanech.html|title=Kostel sv. Kosmy a Damiána na Slovanech|publisher=Stověžatá Praha|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. Паводле легенды, яна была заснавана яшчэ ў 928 годзе князем [[Святы Вацлаў|Вацлавам]] і існавала за чатыры стагоддзі да з’яўлення асноўнага манастырскага комплексу. Чэшскі пісьменнік [[Ёзеф Сватак|Ёеф Сватак]] у сваёй кнізе «Пражскія паданні і легенды» (1883) апісваў заснаванне храма наступным чынам<ref name="emauzy">{{cite web|url=https://opatstvi-emauzy.cz/kostel-svatych-kosmy-a-damiana/|title=Kostel svatých Kosmy a Damiána|publisher=Opatství Emauzy|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>: {{цытата|Паганскія пражане мелі сваё першае пахаванне на Славянскім узгорку (…). Там распасціраўся ў часы княгіні Лібушэ святы гай, у якім была пастаўлена статуя Мараны, паганскай багіні смерці, вакол якой хавалі памерлых пражскіх паганцаў. Калі ж хрысціянства ў Чэхіі было ўведзена, святы Вацлаў загадаў статую Мараны скінуць, а паганскі гай высечы; на месцы ж той статуі ён загадаў пабудаваць царкву ў гонар святых Кузьмы і Дзям’яна, якая і дагэтуль перад эмаўскім храмам стаіць.{{арыгінальны тэкст|cs|Pohanští Pražané měli první své pohřebiště na Slovanském vrchu (…). Tam se prostíral za časů kněžny Libuše posvátný háj, v němž byla postavena socha Morany, pohanské bohyně smrti, kolem níž zemřelí pohané pražští pochováváni byli. Když pak křesťanství v Čechách zavedeno bylo, dal sv. Václav sochu Moraninu skáceti a pohanský háj vymýtiti; na místě sochy oné pak dal postaviti kostelík k poctě sv. Kosmy a Damiana, který dodnes před chrámem emauským stojí.}}}} [[Файл:Emauzy Kosma a Damián 1.jpg|thumb|злева|Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра]] Месца заснавання манастыра гістарычна звязваецца з першай хрысціянізацыяй [[Чэхія|Чэхіі]], хоць вобраз багіні Мараны з’яўляецца пазнейшым канструктам часоў [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. Згодна з іншымі паданнямі, у гэтым храме служылі літургію [[Адальберт Пражскі|святы Войцех]] і [[Пракоп Сазаўскі|святы Пракоп Сазаўскі]]<ref name="stovezata" />. Забойства святога Вацлава каля храма ў [[Стара-Болеслаў|Старай-Болеславі]] адбылося раніцай пасля свята Кузьмы і Дзям’яна (якое да 1969 года адзначалася 27 верасня). Эмаўскія манахі традыцыйна праводзілі тут набажэнствы ў дзень памяці гэтых святых і на працягу ўсёй актавы свята святога Вацлава<ref name="emauzy" />. У 1347 годзе імператар [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] вырашыў заснаваць кляштар са [[Славянскае набажэнства|славянскай літургіяй]], усведамляючы ўнікальнасць чэшскіх зямель як месца спалучэння заходняга [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] і ўсходняй [[Кірыла і Мяфодзій|кірыла-мяфодзіеўскай]] традыцыі. Для гэтага ён абраў месца побач з падскальскай парафіяльнай царквой. Да завяршэння будаўніцтва галоўнага манастырскага храма Дзевы Марыі ў 1372 годзе, менавіта невялікая царква Кузьмы і Дзям’яна выкарыстоўвалася манахамі-[[Бенедыктынцы|бенедыктынцамі]] з [[Харватыя|Харватыі]] як асноўная манастырская святыня. У далейшым будынак пэўны час служыў нават для прэсавання вінаграду<ref name="ukr">{{cite web|url=http://www.ukrajinci.cz/cs/diaspora-cr/detail/chram-svkosmy-a-damiana-vaemauzich-na-slovanech/|title=Dějiny chrámu sv. Kosmy a Damiána|publisher=ukrajinci.cz|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 1611 годзе ў храме быў пахаваны абат [[Матуш Плацыд]], паколькі галоўны касцёл манастыра быў разрабаваны і апаганены падчас ваенных дзеянняў. Сучасны выгляд у стылі ранняга [[Барока|барока]] царква набыла ў выніку перабудовы, праведзенай мансератскімі бенедыктынцамі ў 1657—1659 гадах<ref name="emauzy" />. Храм значна пацярпеў пасля камуністычнага перавароту 1948 года і ў наступныя дзесяцігоддзі ў перыяд сацыялізму. == Архітэктура і інтэр'ер == [[Выява:Emauzy_Kosma_a_Damián_int_3.jpg|міні|злева|Інтэр'ер храма з [[Іканастас|іканастасам]]]] Пры поглядзе з боку [[Влтава|Влтавы]] царква выглядае даволі непрыкметна на фоне комплексу Эмаўскага манастыра. Інтэр'ер храма выкананы ў барочным стылі, перакрыты цыліндрычным скляпеннем з багатай ляпной аздобай. У алтарнай частцы захаваўся абраз XVII стагоддзя з выявай святых Кузьмы і Дзям’яна, якія стаяць побач са святым Вацлавам<ref name="emauzy" />. Паколькі цяпер храм выкарыстоўваецца грэка-каталіцкай царквой, ва ўсходняй частцы інтэр'еру ўсталяваны [[Іканастас|іканастас]]. У яго цэнтры знаходзяцца абразы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і [[Багародзіца|Багародзіцы]], злева размешчана выява [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]], а справа&nbsp;— [[Агнеса Чэшская|святой Агнэсы Чэшскай]]. У 2010—2015 гадах адбылася маштабная рэканструкцыя п’яцэты перад царквой паводле праекта архітэктурнага бюро «IXA» пад кіраўніцтвам Томаша Градзечнага. Мэтай праекта было стварэнне сучаснай геаметрызаванай структуры з традыцыйных матэрыялаў, якая б аб'яднала прастору паміж капліцай Кузьмы і Дзям’яна, касцёлам Дзевы Марыі і крылом дэрматалагічнага інстытута. Дыяганальны растр плошчы быў выкладзены з глінскай гранітнай брукаванкі і сталёвых палос, а таксама з выкарыстаннем тэхналогіі мытага бетону з рачным каменнем. З тэрыторыі былі прыбраны штучныя транспартныя бар'еры і старыя ліхтары, абмежаванне ўезду забяспечваецца высоўнымі слупкамі. Сістэма асвятлення была распрацавана ў максімальна мінімалістычным стылі<ref name="archiweb">{{cite web|url=https://www.archiweb.cz/b/piazzetta-u-kaple-sv-kosmy-a-damiana-v-emauzich|title=Piazzetta u kaple sv. Kosmy a Damiána v Emauzích|publisher=Archiweb|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Цэнтр беларускага жыцця == Царква святых Кузьмы і Дзям’яна з’яўляецца важным асяродкам рэлігійнага і грамадскага жыцця беларусаў у Чэхіі. Тут рэгулярна праводзіць набажэнствы беларускае грэка-каталіцкае душпастырства Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы, якое ўзначальвае [[протапрэсвітар]] [[Андрэй Абламейка]]<ref name="svaboda_2011_sept">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html|title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2011-09-22|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. 25 снежня 2009 года ў храме адбылася першая ў гісторыі Прагі калядная літургія на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="svaboda_2009">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1909102.html|title=На Каляды адбудзецца першая ў Празе беларуская літургія|publisher=Радыё Свабода|date=2009-12-23|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. З таго часу набажэнствы сталі рэгулярнымі, яны адбываюцца ў кожную апошнюю нядзелю месяца, а таксама на вялікія святы: [[Вялікдзень]], Раство, Дабравешчанне і на [[Дзяды]]. Пры парафіі дзейнічае нядзельная школа для дзяцей. Штогод у храме і на прылеглай тэрыторыі пражскія беларусы адзначаюць [[Дзень Волі]]. Так, у 2011 годзе святочную літургію тут наведаў грэка-каталіцкі экзарх Чэхіі біскуп [[Уладзіслаў Гучка]], падчас службы спяваў мінскі хор «[[Прасфара (хор)|Прасфара]]». У свецкай частцы імпрэзы, якую вёў [[Сяргей Навумчык]], бралі ўдзел палітыкі [[Аляксей Міхалевіч]] і [[Багдан Данілішын]]. У межах святкавання [[Вячаслаў Ракіцкі]] прэзентаваў свой тэлевізійны праект «Сцяна», а таксама адбыўся канцэрт дудара [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]]<ref name="svaboda_2011_voli">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3537980.html|title=Дзень Волі ў Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2011-03-26|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. На Дзяды пасля набажэнстваў вернікі традыцыйна наведваюць [[Ольшанскія могілкі]], дзе ўшаноўваюць памяць прэзідэнтаў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], а таксама опернага спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]<ref name="nn_2013">{{cite web|url=https://nashaniva.com/117340|title=У Празе на Дзяды згадалі памяць прэзідэнтаў БНР і Забэйды-Суміцкага|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2013-11-02|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 2017 годзе беларуская парафія прыняла ўдзел у агульнаеўрапейскай акцыі «Ноч храмаў», падчас якой царкву наведаў Апостальскі візітатар для беларускіх грэка-католікаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Мерапрыемства было прысвечана 500-годдзю выдання пражскага Псалтыра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref name="svaboda_2017">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28538280.html|title=Беларусы бяруць удзел у Ночы храмаў у Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2017-06-09|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Прагі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў X стагоддзі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Чэхіі]] j2srmywcw5xyjkaj0cgzxddhsutlyz6 5161206 5161205 2026-07-05T11:13:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161206 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква Cвятых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián jih3.jpg |Подпіс выявы = Фасад храма Святых Казьмы і Дзям'яна з уваходам з п’яцэты (невялікай плошчы) Эмаўскага кляштара ў Празе. |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] ([[Новае Места (Прага)|Новае Места]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = CZ |CoordScale = |Канфесія = [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі]] |Епархія = [[Апостальскі экзархат у Чэхіі]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура]] (першапачаткова), [[Барока|ранняе барока]] |Аўтар праекта = [[Кіліян Ігнац Дынцэнгофер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Святы Вацлаў]] (паводле падання) |Першае згадванне = [[1178]] |Заснаванне = [[928]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1657 |Заканчэнне будаўніцтва = 1659 (сучасны выгляд) |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая |Сайт = http://kosma-damian.blogspot.cz/ |Commons = }} '''Царква́ Святы́х Кузьмы́ і Дзям’я́на''' ({{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}}) — раннебарочны [[Храм|храм]] на тэрыторыі [[Эмаўскі манастыр|Эмаўскага манастыра]] (На Слованех) у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), які сёння належыць [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі|грэка-каталіцкай царкве]]. Першапачаткова быў рымска-каталіцкім і выконваў функцыі [[Парафія|парафіяльнага]] касцёла колішняй самастойнай вёскі [[Подскалі (Прага)|Подскалі]]. Царква з’яўляецца важным цэнтрам духоўнага і культурнага жыцця [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Гісторыя == Невялікая раманская царква колішняга пражскага паселішча Подскалі ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1178]] годзе як парафіяльная<ref name="stovezata">{{cite web|url=http://stovezata.praha.eu/kostel-sv-kosmy-a-damiana-na-slovanech.html|title=Kostel sv. Kosmy a Damiána na Slovanech|publisher=Stověžatá Praha|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. Паводле легенды, яна была заснавана яшчэ ў 928 годзе князем [[Святы Вацлаў|Вацлавам]] і існавала за чатыры стагоддзі да з’яўлення асноўнага манастырскага комплексу. Чэшскі пісьменнік [[Ёзеф Сватак|Ёеф Сватак]] у сваёй кнізе «Пражскія паданні і легенды» (1883) апісваў заснаванне храма наступным чынам<ref name="emauzy">{{cite web|url=https://opatstvi-emauzy.cz/kostel-svatych-kosmy-a-damiana/|title=Kostel svatých Kosmy a Damiána|publisher=Opatství Emauzy|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>: {{цытата|Паганскія пражане мелі сваё першае пахаванне на Славянскім узгорку (…). Там распасціраўся ў часы княгіні Лібушэ святы гай, у якім была пастаўлена статуя Мараны, паганскай багіні смерці, вакол якой хавалі памерлых пражскіх паганцаў. Калі ж хрысціянства ў Чэхіі было ўведзена, святы Вацлаў загадаў статую Мараны скінуць, а паганскі гай высечы; на месцы ж той статуі ён загадаў пабудаваць царкву ў гонар святых Кузьмы і Дзям’яна, якая і дагэтуль перад эмаўскім храмам стаіць.{{арыгінальны тэкст|cs|Pohanští Pražané měli první své pohřebiště na Slovanském vrchu (…). Tam se prostíral za časů kněžny Libuše posvátný háj, v němž byla postavena socha Morany, pohanské bohyně smrti, kolem níž zemřelí pohané pražští pochováváni byli. Když pak křesťanství v Čechách zavedeno bylo, dal sv. Václav sochu Moraninu skáceti a pohanský háj vymýtiti; na místě sochy oné pak dal postaviti kostelík k poctě sv. Kosmy a Damiana, který dodnes před chrámem emauským stojí.}}}} [[Файл:Emauzy Kosma a Damián 1.jpg|thumb|злева|Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра]] Месца заснавання манастыра гістарычна звязваецца з першай хрысціянізацыяй [[Чэхія|Чэхіі]], хоць вобраз багіні Мараны з’яўляецца пазнейшым канструктам часоў [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. Згодна з іншымі паданнямі, у гэтым храме служылі літургію [[Адальберт Пражскі|святы Войцех]] і [[Пракоп Сазаўскі|святы Пракоп Сазаўскі]]<ref name="stovezata" />. Забойства святога Вацлава каля храма ў [[Стара-Болеслаў|Старай-Болеславі]] адбылося раніцай пасля свята Кузьмы і Дзям’яна (якое да 1969 года адзначалася 27 верасня). Эмаўскія манахі традыцыйна праводзілі тут набажэнствы ў дзень памяці гэтых святых і на працягу ўсёй актавы свята святога Вацлава<ref name="emauzy" />. У 1347 годзе імператар [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] вырашыў заснаваць кляштар са [[Славянскае набажэнства|славянскай літургіяй]], усведамляючы ўнікальнасць чэшскіх зямель як месца спалучэння заходняга [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] і ўсходняй [[Кірыла і Мяфодзій|кірыла-мяфодзіеўскай]] традыцыі. Для гэтага ён абраў месца побач з падскальскай парафіяльнай царквой. Да завяршэння будаўніцтва галоўнага манастырскага храма Дзевы Марыі ў 1372 годзе, менавіта невялікая царква Кузьмы і Дзям’яна выкарыстоўвалася манахамі-[[Бенедыктынцы|бенедыктынцамі]] з [[Харватыя|Харватыі]] як асноўная манастырская святыня. У далейшым будынак пэўны час служыў нават для прэсавання вінаграду<ref name="ukr">{{cite web|url=http://www.ukrajinci.cz/cs/diaspora-cr/detail/chram-svkosmy-a-damiana-vaemauzich-na-slovanech/|title=Dějiny chrámu sv. Kosmy a Damiána|publisher=ukrajinci.cz|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 1611 годзе ў храме быў пахаваны абат [[Матуш Плацыд]], паколькі галоўны касцёл манастыра быў разрабаваны і апаганены падчас ваенных дзеянняў. Сучасны выгляд у стылі ранняга [[Барока|барока]] царква набыла ў выніку перабудовы, праведзенай мансератскімі бенедыктынцамі ў 1657—1659 гадах<ref name="emauzy" />. Храм значна пацярпеў пасля камуністычнага перавароту 1948 года і ў наступныя дзесяцігоддзі ў перыяд сацыялізму. == Архітэктура і інтэр'ер == [[Выява:Emauzy_Kosma_a_Damián_int_3.jpg|міні|злева|Інтэр'ер храма з [[Іканастас|іканастасам]]]] Пры поглядзе з боку [[Влтава|Влтавы]] царква выглядае даволі непрыкметна на фоне комплексу Эмаўскага манастыра. Інтэр'ер храма выкананы ў барочным стылі, перакрыты цыліндрычным скляпеннем з багатай ляпной аздобай. У алтарнай частцы захаваўся абраз XVII стагоддзя з выявай святых Кузьмы і Дзям’яна, якія стаяць побач са святым Вацлавам<ref name="emauzy" />. Паколькі цяпер храм выкарыстоўваецца грэка-каталіцкай царквой, ва ўсходняй частцы інтэр'еру ўсталяваны [[Іканастас|іканастас]]. У яго цэнтры знаходзяцца абразы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і [[Багародзіца|Багародзіцы]], злева размешчана выява [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]], а справа&nbsp;— [[Агнеса Чэшская|святой Агнэсы Чэшскай]]. У 2010—2015 гадах адбылася маштабная рэканструкцыя п’яцэты перад царквой паводле праекта архітэктурнага бюро «IXA» пад кіраўніцтвам Томаша Градзечнага. Мэтай праекта было стварэнне сучаснай геаметрызаванай структуры з традыцыйных матэрыялаў, якая б аб'яднала прастору паміж капліцай Кузьмы і Дзям’яна, касцёлам Дзевы Марыі і крылом дэрматалагічнага інстытута. Дыяганальны растр плошчы быў выкладзены з глінскай гранітнай брукаванкі і сталёвых палос, а таксама з выкарыстаннем тэхналогіі мытага бетону з рачным каменнем. З тэрыторыі былі прыбраны штучныя транспартныя бар'еры і старыя ліхтары, абмежаванне ўезду забяспечваецца высоўнымі слупкамі. Сістэма асвятлення была распрацавана ў максімальна мінімалістычным стылі<ref name="archiweb">{{cite web|url=https://www.archiweb.cz/b/piazzetta-u-kaple-sv-kosmy-a-damiana-v-emauzich|title=Piazzetta u kaple sv. Kosmy a Damiána v Emauzích|publisher=Archiweb|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Цэнтр беларускага жыцця == Царква святых Кузьмы і Дзям’яна з’яўляецца важным асяродкам рэлігійнага і грамадскага жыцця беларусаў у Чэхіі. Тут рэгулярна праводзіць набажэнствы беларускае грэка-каталіцкае душпастырства Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы, якое ўзначальвае [[протапрэсвітар]] [[Андрэй Абламейка]]<ref name="svaboda_2011_sept">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html|title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2011-09-22|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. 25 снежня 2009 года ў храме адбылася першая ў гісторыі Прагі калядная літургія на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="svaboda_2009">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1909102.html|title=На Каляды адбудзецца першая ў Празе беларуская літургія|publisher=Радыё Свабода|date=2009-12-23|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. З таго часу набажэнствы сталі рэгулярнымі, яны адбываюцца ў кожную апошнюю нядзелю месяца, а таксама на вялікія святы: [[Вялікдзень]], Раство, Дабравешчанне і на [[Дзяды]]. Пры парафіі дзейнічае нядзельная школа для дзяцей. Штогод у храме і на прылеглай тэрыторыі пражскія беларусы адзначаюць [[Дзень Волі]]. Так, у 2011 годзе святочную літургію тут наведаў грэка-каталіцкі экзарх Чэхіі біскуп [[Уладзіслаў Гучка]], падчас службы спяваў мінскі хор «[[Прасфара (хор)|Прасфара]]». У свецкай частцы імпрэзы, якую вёў [[Сяргей Навумчык]], бралі ўдзел палітыкі [[Аляксей Міхалевіч]] і [[Багдан Данілішын]]. У межах святкавання [[Вячаслаў Ракіцкі]] прэзентаваў свой тэлевізійны праект «Сцяна», а таксама адбыўся канцэрт дудара [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]]<ref name="svaboda_2011_voli">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3537980.html|title=Дзень Волі ў Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2011-03-26|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. На Дзяды пасля набажэнстваў вернікі традыцыйна наведваюць [[Ольшанскія могілкі]], дзе ўшаноўваюць памяць прэзідэнтаў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], а таксама опернага спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]<ref name="nn_2013">{{cite web|url=https://nashaniva.com/117340|title=У Празе на Дзяды згадалі памяць прэзідэнтаў БНР і Забэйды-Суміцкага|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2013-11-02|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 2017 годзе беларуская парафія прыняла ўдзел у агульнаеўрапейскай акцыі «Ноч храмаў», падчас якой царкву наведаў Апостальскі візітатар для беларускіх грэка-католікаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Мерапрыемства было прысвечана 500-годдзю выдання пражскага Псалтыра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref name="svaboda_2017">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28538280.html|title=Беларусы бяруць удзел у Ночы храмаў у Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2017-06-09|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Прагі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў X стагоддзі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Чэхіі]] 6za51279ngcqd13zjb7jaif0eft94sr 5161207 5161206 2026-07-05T11:14:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 ±[[Катэгорыя:З'явіліся ў X стагоддзі]]→[[Катэгорыя:З’явіліся ў X стагоддзі]]; ±[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Чэхіі]]→[[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161207 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква Cвятых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián jih3.jpg |Подпіс выявы = Фасад храма Святых Казьмы і Дзям'яна з уваходам з п’яцэты (невялікай плошчы) Эмаўскага кляштара ў Празе. |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] ([[Новае Места (Прага)|Новае Места]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = CZ |CoordScale = |Канфесія = [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі]] |Епархія = [[Апостальскі экзархат у Чэхіі]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура]] (першапачаткова), [[Барока|ранняе барока]] |Аўтар праекта = [[Кіліян Ігнац Дынцэнгофер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Святы Вацлаў]] (паводле падання) |Першае згадванне = [[1178]] |Заснаванне = [[928]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1657 |Заканчэнне будаўніцтва = 1659 (сучасны выгляд) |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая |Сайт = http://kosma-damian.blogspot.cz/ |Commons = }} '''Царква́ Святы́х Кузьмы́ і Дзям’я́на''' ({{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}}) — раннебарочны [[Храм|храм]] на тэрыторыі [[Эмаўскі манастыр|Эмаўскага манастыра]] (На Слованех) у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), які сёння належыць [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі|грэка-каталіцкай царкве]]. Першапачаткова быў рымска-каталіцкім і выконваў функцыі [[Парафія|парафіяльнага]] касцёла колішняй самастойнай вёскі [[Подскалі (Прага)|Подскалі]]. Царква з’яўляецца важным цэнтрам духоўнага і культурнага жыцця [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Гісторыя == Невялікая раманская царква колішняга пражскага паселішча Подскалі ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1178]] годзе як парафіяльная<ref name="stovezata">{{cite web|url=http://stovezata.praha.eu/kostel-sv-kosmy-a-damiana-na-slovanech.html|title=Kostel sv. Kosmy a Damiána na Slovanech|publisher=Stověžatá Praha|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. Паводле легенды, яна была заснавана яшчэ ў 928 годзе князем [[Святы Вацлаў|Вацлавам]] і існавала за чатыры стагоддзі да з’яўлення асноўнага манастырскага комплексу. Чэшскі пісьменнік [[Ёзеф Сватак|Ёеф Сватак]] у сваёй кнізе «Пражскія паданні і легенды» (1883) апісваў заснаванне храма наступным чынам<ref name="emauzy">{{cite web|url=https://opatstvi-emauzy.cz/kostel-svatych-kosmy-a-damiana/|title=Kostel svatých Kosmy a Damiána|publisher=Opatství Emauzy|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>: {{цытата|Паганскія пражане мелі сваё першае пахаванне на Славянскім узгорку (…). Там распасціраўся ў часы княгіні Лібушэ святы гай, у якім была пастаўлена статуя Мараны, паганскай багіні смерці, вакол якой хавалі памерлых пражскіх паганцаў. Калі ж хрысціянства ў Чэхіі было ўведзена, святы Вацлаў загадаў статую Мараны скінуць, а паганскі гай высечы; на месцы ж той статуі ён загадаў пабудаваць царкву ў гонар святых Кузьмы і Дзям’яна, якая і дагэтуль перад эмаўскім храмам стаіць.{{арыгінальны тэкст|cs|Pohanští Pražané měli první své pohřebiště na Slovanském vrchu (…). Tam se prostíral za časů kněžny Libuše posvátný háj, v němž byla postavena socha Morany, pohanské bohyně smrti, kolem níž zemřelí pohané pražští pochováváni byli. Když pak křesťanství v Čechách zavedeno bylo, dal sv. Václav sochu Moraninu skáceti a pohanský háj vymýtiti; na místě sochy oné pak dal postaviti kostelík k poctě sv. Kosmy a Damiana, který dodnes před chrámem emauským stojí.}}}} [[Файл:Emauzy Kosma a Damián 1.jpg|thumb|злева|Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра]] Месца заснавання манастыра гістарычна звязваецца з першай хрысціянізацыяй [[Чэхія|Чэхіі]], хоць вобраз багіні Мараны з’яўляецца пазнейшым канструктам часоў [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. Згодна з іншымі паданнямі, у гэтым храме служылі літургію [[Адальберт Пражскі|святы Войцех]] і [[Пракоп Сазаўскі|святы Пракоп Сазаўскі]]<ref name="stovezata" />. Забойства святога Вацлава каля храма ў [[Стара-Болеслаў|Старай-Болеславі]] адбылося раніцай пасля свята Кузьмы і Дзям’яна (якое да 1969 года адзначалася 27 верасня). Эмаўскія манахі традыцыйна праводзілі тут набажэнствы ў дзень памяці гэтых святых і на працягу ўсёй актавы свята святога Вацлава<ref name="emauzy" />. У 1347 годзе імператар [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] вырашыў заснаваць кляштар са [[Славянскае набажэнства|славянскай літургіяй]], усведамляючы ўнікальнасць чэшскіх зямель як месца спалучэння заходняга [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] і ўсходняй [[Кірыла і Мяфодзій|кірыла-мяфодзіеўскай]] традыцыі. Для гэтага ён абраў месца побач з падскальскай парафіяльнай царквой. Да завяршэння будаўніцтва галоўнага манастырскага храма Дзевы Марыі ў 1372 годзе, менавіта невялікая царква Кузьмы і Дзям’яна выкарыстоўвалася манахамі-[[Бенедыктынцы|бенедыктынцамі]] з [[Харватыя|Харватыі]] як асноўная манастырская святыня. У далейшым будынак пэўны час служыў нават для прэсавання вінаграду<ref name="ukr">{{cite web|url=http://www.ukrajinci.cz/cs/diaspora-cr/detail/chram-svkosmy-a-damiana-vaemauzich-na-slovanech/|title=Dějiny chrámu sv. Kosmy a Damiána|publisher=ukrajinci.cz|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 1611 годзе ў храме быў пахаваны абат [[Матуш Плацыд]], паколькі галоўны касцёл манастыра быў разрабаваны і апаганены падчас ваенных дзеянняў. Сучасны выгляд у стылі ранняга [[Барока|барока]] царква набыла ў выніку перабудовы, праведзенай мансератскімі бенедыктынцамі ў 1657—1659 гадах<ref name="emauzy" />. Храм значна пацярпеў пасля камуністычнага перавароту 1948 года і ў наступныя дзесяцігоддзі ў перыяд сацыялізму. == Архітэктура і інтэр'ер == [[Выява:Emauzy_Kosma_a_Damián_int_3.jpg|міні|злева|Інтэр'ер храма з [[Іканастас|іканастасам]]]] Пры поглядзе з боку [[Влтава|Влтавы]] царква выглядае даволі непрыкметна на фоне комплексу Эмаўскага манастыра. Інтэр'ер храма выкананы ў барочным стылі, перакрыты цыліндрычным скляпеннем з багатай ляпной аздобай. У алтарнай частцы захаваўся абраз XVII стагоддзя з выявай святых Кузьмы і Дзям’яна, якія стаяць побач са святым Вацлавам<ref name="emauzy" />. Паколькі цяпер храм выкарыстоўваецца грэка-каталіцкай царквой, ва ўсходняй частцы інтэр'еру ўсталяваны [[Іканастас|іканастас]]. У яго цэнтры знаходзяцца абразы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і [[Багародзіца|Багародзіцы]], злева размешчана выява [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]], а справа&nbsp;— [[Агнеса Чэшская|святой Агнэсы Чэшскай]]. У 2010—2015 гадах адбылася маштабная рэканструкцыя п’яцэты перад царквой паводле праекта архітэктурнага бюро «IXA» пад кіраўніцтвам Томаша Градзечнага. Мэтай праекта было стварэнне сучаснай геаметрызаванай структуры з традыцыйных матэрыялаў, якая б аб'яднала прастору паміж капліцай Кузьмы і Дзям’яна, касцёлам Дзевы Марыі і крылом дэрматалагічнага інстытута. Дыяганальны растр плошчы быў выкладзены з глінскай гранітнай брукаванкі і сталёвых палос, а таксама з выкарыстаннем тэхналогіі мытага бетону з рачным каменнем. З тэрыторыі былі прыбраны штучныя транспартныя бар'еры і старыя ліхтары, абмежаванне ўезду забяспечваецца высоўнымі слупкамі. Сістэма асвятлення была распрацавана ў максімальна мінімалістычным стылі<ref name="archiweb">{{cite web|url=https://www.archiweb.cz/b/piazzetta-u-kaple-sv-kosmy-a-damiana-v-emauzich|title=Piazzetta u kaple sv. Kosmy a Damiána v Emauzích|publisher=Archiweb|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Цэнтр беларускага жыцця == Царква святых Кузьмы і Дзям’яна з’яўляецца важным асяродкам рэлігійнага і грамадскага жыцця беларусаў у Чэхіі. Тут рэгулярна праводзіць набажэнствы беларускае грэка-каталіцкае душпастырства Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы, якое ўзначальвае [[протапрэсвітар]] [[Андрэй Абламейка]]<ref name="svaboda_2011_sept">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html|title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2011-09-22|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. 25 снежня 2009 года ў храме адбылася першая ў гісторыі Прагі калядная літургія на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="svaboda_2009">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1909102.html|title=На Каляды адбудзецца першая ў Празе беларуская літургія|publisher=Радыё Свабода|date=2009-12-23|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. З таго часу набажэнствы сталі рэгулярнымі, яны адбываюцца ў кожную апошнюю нядзелю месяца, а таксама на вялікія святы: [[Вялікдзень]], Раство, Дабравешчанне і на [[Дзяды]]. Пры парафіі дзейнічае нядзельная школа для дзяцей. Штогод у храме і на прылеглай тэрыторыі пражскія беларусы адзначаюць [[Дзень Волі]]. Так, у 2011 годзе святочную літургію тут наведаў грэка-каталіцкі экзарх Чэхіі біскуп [[Уладзіслаў Гучка]], падчас службы спяваў мінскі хор «[[Прасфара (хор)|Прасфара]]». У свецкай частцы імпрэзы, якую вёў [[Сяргей Навумчык]], бралі ўдзел палітыкі [[Аляксей Міхалевіч]] і [[Багдан Данілішын]]. У межах святкавання [[Вячаслаў Ракіцкі]] прэзентаваў свой тэлевізійны праект «Сцяна», а таксама адбыўся канцэрт дудара [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]]<ref name="svaboda_2011_voli">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3537980.html|title=Дзень Волі ў Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2011-03-26|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. На Дзяды пасля набажэнстваў вернікі традыцыйна наведваюць [[Ольшанскія могілкі]], дзе ўшаноўваюць памяць прэзідэнтаў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], а таксама опернага спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]<ref name="nn_2013">{{cite web|url=https://nashaniva.com/117340|title=У Празе на Дзяды згадалі памяць прэзідэнтаў БНР і Забэйды-Суміцкага|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2013-11-02|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 2017 годзе беларуская парафія прыняла ўдзел у агульнаеўрапейскай акцыі «Ноч храмаў», падчас якой царкву наведаў Апостальскі візітатар для беларускіх грэка-католікаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Мерапрыемства было прысвечана 500-годдзю выдання пражскага Псалтыра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref name="svaboda_2017">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28538280.html|title=Беларусы бяруць удзел у Ночы храмаў у Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2017-06-09|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Прагі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў X стагоддзі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] 21i2lssrgf2cdguiwoxm3tm3i3nz2ua 5161208 5161207 2026-07-05T11:14:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Збудаванні Чэхіі ў раманскім стылі]]; +[[Катэгорыя:Збудаванні Чэхіі ў стылі барока]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161208 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква Cвятых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián jih3.jpg |Подпіс выявы = Фасад храма Святых Казьмы і Дзям'яна з уваходам з п’яцэты (невялікай плошчы) Эмаўскага кляштара ў Празе. |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] ([[Новае Места (Прага)|Новае Места]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = CZ |CoordScale = |Канфесія = [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі]] |Епархія = [[Апостальскі экзархат у Чэхіі]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура]] (першапачаткова), [[Барока|ранняе барока]] |Аўтар праекта = [[Кіліян Ігнац Дынцэнгофер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Святы Вацлаў]] (паводле падання) |Першае згадванне = [[1178]] |Заснаванне = [[928]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1657 |Заканчэнне будаўніцтва = 1659 (сучасны выгляд) |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая |Сайт = http://kosma-damian.blogspot.cz/ |Commons = }} '''Царква́ Святы́х Кузьмы́ і Дзям’я́на''' ({{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}}) — раннебарочны [[Храм|храм]] на тэрыторыі [[Эмаўскі манастыр|Эмаўскага манастыра]] (На Слованех) у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), які сёння належыць [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі|грэка-каталіцкай царкве]]. Першапачаткова быў рымска-каталіцкім і выконваў функцыі [[Парафія|парафіяльнага]] касцёла колішняй самастойнай вёскі [[Подскалі (Прага)|Подскалі]]. Царква з’яўляецца важным цэнтрам духоўнага і культурнага жыцця [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Гісторыя == Невялікая раманская царква колішняга пражскага паселішча Подскалі ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1178]] годзе як парафіяльная<ref name="stovezata">{{cite web|url=http://stovezata.praha.eu/kostel-sv-kosmy-a-damiana-na-slovanech.html|title=Kostel sv. Kosmy a Damiána na Slovanech|publisher=Stověžatá Praha|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. Паводле легенды, яна была заснавана яшчэ ў 928 годзе князем [[Святы Вацлаў|Вацлавам]] і існавала за чатыры стагоддзі да з’яўлення асноўнага манастырскага комплексу. Чэшскі пісьменнік [[Ёзеф Сватак|Ёеф Сватак]] у сваёй кнізе «Пражскія паданні і легенды» (1883) апісваў заснаванне храма наступным чынам<ref name="emauzy">{{cite web|url=https://opatstvi-emauzy.cz/kostel-svatych-kosmy-a-damiana/|title=Kostel svatých Kosmy a Damiána|publisher=Opatství Emauzy|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>: {{цытата|Паганскія пражане мелі сваё першае пахаванне на Славянскім узгорку (…). Там распасціраўся ў часы княгіні Лібушэ святы гай, у якім была пастаўлена статуя Мараны, паганскай багіні смерці, вакол якой хавалі памерлых пражскіх паганцаў. Калі ж хрысціянства ў Чэхіі было ўведзена, святы Вацлаў загадаў статую Мараны скінуць, а паганскі гай высечы; на месцы ж той статуі ён загадаў пабудаваць царкву ў гонар святых Кузьмы і Дзям’яна, якая і дагэтуль перад эмаўскім храмам стаіць.{{арыгінальны тэкст|cs|Pohanští Pražané měli první své pohřebiště na Slovanském vrchu (…). Tam se prostíral za časů kněžny Libuše posvátný háj, v němž byla postavena socha Morany, pohanské bohyně smrti, kolem níž zemřelí pohané pražští pochováváni byli. Když pak křesťanství v Čechách zavedeno bylo, dal sv. Václav sochu Moraninu skáceti a pohanský háj vymýtiti; na místě sochy oné pak dal postaviti kostelík k poctě sv. Kosmy a Damiana, který dodnes před chrámem emauským stojí.}}}} [[Файл:Emauzy Kosma a Damián 1.jpg|thumb|злева|Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра]] Месца заснавання манастыра гістарычна звязваецца з першай хрысціянізацыяй [[Чэхія|Чэхіі]], хоць вобраз багіні Мараны з’яўляецца пазнейшым канструктам часоў [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. Згодна з іншымі паданнямі, у гэтым храме служылі літургію [[Адальберт Пражскі|святы Войцех]] і [[Пракоп Сазаўскі|святы Пракоп Сазаўскі]]<ref name="stovezata" />. Забойства святога Вацлава каля храма ў [[Стара-Болеслаў|Старай-Болеславі]] адбылося раніцай пасля свята Кузьмы і Дзям’яна (якое да 1969 года адзначалася 27 верасня). Эмаўскія манахі традыцыйна праводзілі тут набажэнствы ў дзень памяці гэтых святых і на працягу ўсёй актавы свята святога Вацлава<ref name="emauzy" />. У 1347 годзе імператар [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] вырашыў заснаваць кляштар са [[Славянскае набажэнства|славянскай літургіяй]], усведамляючы ўнікальнасць чэшскіх зямель як месца спалучэння заходняга [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] і ўсходняй [[Кірыла і Мяфодзій|кірыла-мяфодзіеўскай]] традыцыі. Для гэтага ён абраў месца побач з падскальскай парафіяльнай царквой. Да завяршэння будаўніцтва галоўнага манастырскага храма Дзевы Марыі ў 1372 годзе, менавіта невялікая царква Кузьмы і Дзям’яна выкарыстоўвалася манахамі-[[Бенедыктынцы|бенедыктынцамі]] з [[Харватыя|Харватыі]] як асноўная манастырская святыня. У далейшым будынак пэўны час служыў нават для прэсавання вінаграду<ref name="ukr">{{cite web|url=http://www.ukrajinci.cz/cs/diaspora-cr/detail/chram-svkosmy-a-damiana-vaemauzich-na-slovanech/|title=Dějiny chrámu sv. Kosmy a Damiána|publisher=ukrajinci.cz|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 1611 годзе ў храме быў пахаваны абат [[Матуш Плацыд]], паколькі галоўны касцёл манастыра быў разрабаваны і апаганены падчас ваенных дзеянняў. Сучасны выгляд у стылі ранняга [[Барока|барока]] царква набыла ў выніку перабудовы, праведзенай мансератскімі бенедыктынцамі ў 1657—1659 гадах<ref name="emauzy" />. Храм значна пацярпеў пасля камуністычнага перавароту 1948 года і ў наступныя дзесяцігоддзі ў перыяд сацыялізму. == Архітэктура і інтэр'ер == [[Выява:Emauzy_Kosma_a_Damián_int_3.jpg|міні|злева|Інтэр'ер храма з [[Іканастас|іканастасам]]]] Пры поглядзе з боку [[Влтава|Влтавы]] царква выглядае даволі непрыкметна на фоне комплексу Эмаўскага манастыра. Інтэр'ер храма выкананы ў барочным стылі, перакрыты цыліндрычным скляпеннем з багатай ляпной аздобай. У алтарнай частцы захаваўся абраз XVII стагоддзя з выявай святых Кузьмы і Дзям’яна, якія стаяць побач са святым Вацлавам<ref name="emauzy" />. Паколькі цяпер храм выкарыстоўваецца грэка-каталіцкай царквой, ва ўсходняй частцы інтэр'еру ўсталяваны [[Іканастас|іканастас]]. У яго цэнтры знаходзяцца абразы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і [[Багародзіца|Багародзіцы]], злева размешчана выява [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]], а справа&nbsp;— [[Агнеса Чэшская|святой Агнэсы Чэшскай]]. У 2010—2015 гадах адбылася маштабная рэканструкцыя п’яцэты перад царквой паводле праекта архітэктурнага бюро «IXA» пад кіраўніцтвам Томаша Градзечнага. Мэтай праекта было стварэнне сучаснай геаметрызаванай структуры з традыцыйных матэрыялаў, якая б аб'яднала прастору паміж капліцай Кузьмы і Дзям’яна, касцёлам Дзевы Марыі і крылом дэрматалагічнага інстытута. Дыяганальны растр плошчы быў выкладзены з глінскай гранітнай брукаванкі і сталёвых палос, а таксама з выкарыстаннем тэхналогіі мытага бетону з рачным каменнем. З тэрыторыі былі прыбраны штучныя транспартныя бар'еры і старыя ліхтары, абмежаванне ўезду забяспечваецца высоўнымі слупкамі. Сістэма асвятлення была распрацавана ў максімальна мінімалістычным стылі<ref name="archiweb">{{cite web|url=https://www.archiweb.cz/b/piazzetta-u-kaple-sv-kosmy-a-damiana-v-emauzich|title=Piazzetta u kaple sv. Kosmy a Damiána v Emauzích|publisher=Archiweb|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Цэнтр беларускага жыцця == Царква святых Кузьмы і Дзям’яна з’яўляецца важным асяродкам рэлігійнага і грамадскага жыцця беларусаў у Чэхіі. Тут рэгулярна праводзіць набажэнствы беларускае грэка-каталіцкае душпастырства Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы, якое ўзначальвае [[протапрэсвітар]] [[Андрэй Абламейка]]<ref name="svaboda_2011_sept">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html|title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2011-09-22|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. 25 снежня 2009 года ў храме адбылася першая ў гісторыі Прагі калядная літургія на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="svaboda_2009">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1909102.html|title=На Каляды адбудзецца першая ў Празе беларуская літургія|publisher=Радыё Свабода|date=2009-12-23|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. З таго часу набажэнствы сталі рэгулярнымі, яны адбываюцца ў кожную апошнюю нядзелю месяца, а таксама на вялікія святы: [[Вялікдзень]], Раство, Дабравешчанне і на [[Дзяды]]. Пры парафіі дзейнічае нядзельная школа для дзяцей. Штогод у храме і на прылеглай тэрыторыі пражскія беларусы адзначаюць [[Дзень Волі]]. Так, у 2011 годзе святочную літургію тут наведаў грэка-каталіцкі экзарх Чэхіі біскуп [[Уладзіслаў Гучка]], падчас службы спяваў мінскі хор «[[Прасфара (хор)|Прасфара]]». У свецкай частцы імпрэзы, якую вёў [[Сяргей Навумчык]], бралі ўдзел палітыкі [[Аляксей Міхалевіч]] і [[Багдан Данілішын]]. У межах святкавання [[Вячаслаў Ракіцкі]] прэзентаваў свой тэлевізійны праект «Сцяна», а таксама адбыўся канцэрт дудара [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]]<ref name="svaboda_2011_voli">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3537980.html|title=Дзень Волі ў Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2011-03-26|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. На Дзяды пасля набажэнстваў вернікі традыцыйна наведваюць [[Ольшанскія могілкі]], дзе ўшаноўваюць памяць прэзідэнтаў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], а таксама опернага спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]<ref name="nn_2013">{{cite web|url=https://nashaniva.com/117340|title=У Празе на Дзяды згадалі памяць прэзідэнтаў БНР і Забэйды-Суміцкага|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2013-11-02|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 2017 годзе беларуская парафія прыняла ўдзел у агульнаеўрапейскай акцыі «Ноч храмаў», падчас якой царкву наведаў Апостальскі візітатар для беларускіх грэка-католікаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Мерапрыемства было прысвечана 500-годдзю выдання пражскага Псалтыра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref name="svaboda_2017">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28538280.html|title=Беларусы бяруць удзел у Ночы храмаў у Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2017-06-09|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Прагі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў X стагоддзі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Чэхіі ў раманскім стылі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Чэхіі ў стылі барока]] b0qcpoon1on1px00irsjjrlpptg6gf9 5161209 5161208 2026-07-05T11:16:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5161209 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Царква |Беларуская назва = Царква Cвятых Кузьмы і Дзям’яна |Арыгінальная назва = {{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}} |Выява = Emauzy Kosma a Damián jih3.jpg |Подпіс выявы = Фасад храма Святых Казьмы і Дзям'яна з уваходам з п’яцэты (невялікай плошчы) Эмаўскага кляштара ў Празе. |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] ([[Новае Места (Прага)|Новае Места]]) |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = CZ |CoordScale = |Канфесія = [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі]] |Епархія = [[Апостальскі экзархат у Чэхіі]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Раманская архітэктура]] (першапачаткова), [[Барока|ранняе барока]] |Аўтар праекта = [[Кіліян Ігнац Дынцэнгофер]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Святы Вацлаў]] (паводле падання) |Першае згадванне = [[1178]] |Заснаванне = [[928]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1657 |Заканчэнне будаўніцтва = 1659 (сучасны выгляд) |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзеючая |Сайт = http://kosma-damian.blogspot.cz/ |Commons = }} '''Царква́ Святы́х Кузьмы́ і Дзям’я́на''' ({{lang-cs|Kostel svatých Kosmy a Damiána}}) — раннебарочны [[Храм|храм]] на тэрыторыі [[Эмаўскі манастыр|Эмаўскага манастыра]] (На Слованех) у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), які сёння належыць [[Грэка-каталіцкая царква ў Чэхіі|грэка-каталіцкай царкве]]. Першапачаткова быў рымска-каталіцкім і выконваў функцыі [[Парафія|парафіяльнага]] касцёла колішняй самастойнай вёскі [[Подскалі (Прага)|Подскалі]]. Царква з’яўляецца важным цэнтрам духоўнага і культурнага жыцця [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Гісторыя == Невялікая раманская царква колішняга пражскага паселішча Подскалі ўпершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1178]] годзе як парафіяльная<ref name="stovezata">{{cite web|url=http://stovezata.praha.eu/kostel-sv-kosmy-a-damiana-na-slovanech.html|title=Kostel sv. Kosmy a Damiána na Slovanech|publisher=Stověžatá Praha|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. Паводле легенды, яна была заснавана яшчэ ў 928 годзе князем [[Святы Вацлаў|Вацлавам]] і існавала за чатыры стагоддзі да з’яўлення асноўнага манастырскага комплексу. Чэшскі пісьменнік [[Ёзеф Сватак|Ёзеф Сватак]] у сваёй кнізе «Пражскія паданні і легенды» (1883) апісваў заснаванне храма наступным чынам<ref name="emauzy">{{cite web|url=https://opatstvi-emauzy.cz/kostel-svatych-kosmy-a-damiana/|title=Kostel svatých Kosmy a Damiána|publisher=Opatství Emauzy|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>: {{цытата|Паганскія пражане мелі сваё першае пахаванне на Славянскім узгорку (…). Там распасціраўся ў часы княгіні Лібушэ святы гай, у якім была пастаўлена статуя Мараны, паганскай багіні смерці, вакол якой хавалі памерлых пражскіх паганцаў. Калі ж хрысціянства ў Чэхіі было ўведзена, святы Вацлаў загадаў статую Мараны скінуць, а паганскі гай высечы; на месцы ж той статуі ён загадаў пабудаваць царкву ў гонар святых Кузьмы і Дзям’яна, якая і дагэтуль перад эмаўскім храмам стаіць.{{арыгінальны тэкст|cs|Pohanští Pražané měli první své pohřebiště na Slovanském vrchu (…). Tam se prostíral za časů kněžny Libuše posvátný háj, v němž byla postavena socha Morany, pohanské bohyně smrti, kolem níž zemřelí pohané pražští pochováváni byli. Když pak křesťanství v Čechách zavedeno bylo, dal sv. Václav sochu Moraninu skáceti a pohanský háj vymýtiti; na místě sochy oné pak dal postaviti kostelík k poctě sv. Kosmy a Damiana, který dodnes před chrámem emauským stojí.}}}} [[Файл:Emauzy Kosma a Damián 1.jpg|thumb|злева|Выгляд на царкву на фоне Эмаўскага манастыра]] Месца заснавання манастыра гістарычна звязваецца з першай хрысціянізацыяй [[Чэхія|Чэхіі]], хоць вобраз багіні Мараны з’яўляецца пазнейшым канструктам часоў [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]]. Згодна з іншымі паданнямі, у гэтым храме служылі літургію [[Адальберт Пражскі|святы Войцех]] і [[Пракоп Сазаўскі|святы Пракоп Сазаўскі]]<ref name="stovezata" />. Забойства святога Вацлава каля храма ў [[Стара-Болеслаў|Старай-Болеславі]] адбылося раніцай пасля свята Кузьмы і Дзям’яна (якое да 1969 года адзначалася 27 верасня). Эмаўскія манахі традыцыйна праводзілі тут набажэнствы ў дзень памяці гэтых святых і на працягу ўсёй актавы свята святога Вацлава<ref name="emauzy" />. У 1347 годзе імператар [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] вырашыў заснаваць кляштар са [[Славянскае набажэнства|славянскай літургіяй]], усведамляючы ўнікальнасць чэшскіх зямель як месца спалучэння заходняга [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] і ўсходняй [[Кірыла і Мяфодзій|кірыла-мяфодзіеўскай]] традыцыі. Для гэтага ён абраў месца побач з падскальскай парафіяльнай царквой. Да завяршэння будаўніцтва галоўнага манастырскага храма Дзевы Марыі ў 1372 годзе, менавіта невялікая царква Кузьмы і Дзям’яна выкарыстоўвалася манахамі-[[Бенедыктынцы|бенедыктынцамі]] з [[Харватыя|Харватыі]] як асноўная манастырская святыня. У далейшым будынак пэўны час служыў нават для прэсавання вінаграду<ref name="ukr">{{cite web|url=http://www.ukrajinci.cz/cs/diaspora-cr/detail/chram-svkosmy-a-damiana-vaemauzich-na-slovanech/|title=Dějiny chrámu sv. Kosmy a Damiána|publisher=ukrajinci.cz|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 1611 годзе ў храме быў пахаваны абат [[Матуш Плацыд]], паколькі галоўны касцёл манастыра быў разрабаваны і апаганены падчас ваенных дзеянняў. Сучасны выгляд у стылі ранняга [[Барока|барока]] царква набыла ў выніку перабудовы, праведзенай мансератскімі бенедыктынцамі ў 1657—1659 гадах<ref name="emauzy" />. Храм значна пацярпеў пасля камуністычнага перавароту 1948 года і ў наступныя дзесяцігоддзі ў перыяд сацыялізму. == Архітэктура і інтэр'ер == [[Выява:Emauzy_Kosma_a_Damián_int_3.jpg|міні|злева|Інтэр'ер храма з [[Іканастас|іканастасам]]]] Пры поглядзе з боку [[Влтава|Влтавы]] царква выглядае даволі непрыкметна на фоне комплексу Эмаўскага манастыра. Інтэр'ер храма выкананы ў барочным стылі, перакрыты цыліндрычным скляпеннем з багатай ляпной аздобай. У алтарнай частцы захаваўся абраз XVII стагоддзя з выявай святых Кузьмы і Дзям’яна, якія стаяць побач са святым Вацлавам<ref name="emauzy" />. Паколькі цяпер храм выкарыстоўваецца грэка-каталіцкай царквой, ва ўсходняй частцы інтэр'еру ўсталяваны [[Іканастас|іканастас]]. У яго цэнтры знаходзяцца абразы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і [[Багародзіца|Багародзіцы]], злева размешчана выява [[Мікалай Цудатворац|святога Мікалая]], а справа&nbsp;— [[Агнеса Чэшская|святой Агнэсы Чэшскай]]. У 2010—2015 гадах адбылася маштабная рэканструкцыя п’яцэты перад царквой паводле праекта архітэктурнага бюро «IXA» пад кіраўніцтвам Томаша Градзечнага. Мэтай праекта было стварэнне сучаснай геаметрызаванай структуры з традыцыйных матэрыялаў, якая б аб'яднала прастору паміж капліцай Кузьмы і Дзям’яна, касцёлам Дзевы Марыі і крылом дэрматалагічнага інстытута. Дыяганальны растр плошчы быў выкладзены з глінскай гранітнай брукаванкі і сталёвых палос, а таксама з выкарыстаннем тэхналогіі мытага бетону з рачным каменнем. З тэрыторыі былі прыбраны штучныя транспартныя бар'еры і старыя ліхтары, абмежаванне ўезду забяспечваецца высоўнымі слупкамі. Сістэма асвятлення была распрацавана ў максімальна мінімалістычным стылі<ref name="archiweb">{{cite web|url=https://www.archiweb.cz/b/piazzetta-u-kaple-sv-kosmy-a-damiana-v-emauzich|title=Piazzetta u kaple sv. Kosmy a Damiána v Emauzích|publisher=Archiweb|date=|lang=cs|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Цэнтр беларускага жыцця == Царква святых Кузьмы і Дзям’яна з’яўляецца важным асяродкам рэлігійнага і грамадскага жыцця беларусаў у Чэхіі. Тут рэгулярна праводзіць набажэнствы беларускае грэка-каталіцкае душпастырства Дабравешчання Найсвяцейшай Багародзіцы, якое ўзначальвае [[протапрэсвітар]] [[Андрэй Абламейка]]<ref name="svaboda_2011_sept">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html|title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2011-09-22|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. 25 снежня 2009 года ў храме адбылася першая ў гісторыі Прагі калядная літургія на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="svaboda_2009">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1909102.html|title=На Каляды адбудзецца першая ў Празе беларуская літургія|publisher=Радыё Свабода|date=2009-12-23|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. З таго часу набажэнствы сталі рэгулярнымі, яны адбываюцца ў кожную апошнюю нядзелю месяца, а таксама на вялікія святы: [[Вялікдзень]], Раство, Дабравешчанне і на [[Дзяды]]. Пры парафіі дзейнічае нядзельная школа для дзяцей. Штогод у храме і на прылеглай тэрыторыі пражскія беларусы адзначаюць [[Дзень Волі]]. Так, у 2011 годзе святочную літургію тут наведаў грэка-каталіцкі экзарх Чэхіі біскуп [[Уладзіслаў Гучка]], падчас службы спяваў мінскі хор «[[Прасфара (хор)|Прасфара]]». У свецкай частцы імпрэзы, якую вёў [[Сяргей Навумчык]], бралі ўдзел палітыкі [[Аляксей Міхалевіч]] і [[Багдан Данілішын]]. У межах святкавання [[Вячаслаў Ракіцкі]] прэзентаваў свой тэлевізійны праект «Сцяна», а таксама адбыўся канцэрт дудара [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]]<ref name="svaboda_2011_voli">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3537980.html|title=Дзень Волі ў Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2011-03-26|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. На Дзяды пасля набажэнстваў вернікі традыцыйна наведваюць [[Ольшанскія могілкі]], дзе ўшаноўваюць памяць прэзідэнтаў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], а таксама опернага спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]<ref name="nn_2013">{{cite web|url=https://nashaniva.com/117340|title=У Празе на Дзяды згадалі памяць прэзідэнтаў БНР і Забэйды-Суміцкага|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2013-11-02|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. У 2017 годзе беларуская парафія прыняла ўдзел у агульнаеўрапейскай акцыі «Ноч храмаў», падчас якой царкву наведаў Апостальскі візітатар для беларускіх грэка-католікаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Мерапрыемства было прысвечана 500-годдзю выдання пражскага Псалтыра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref name="svaboda_2017">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28538280.html|title=Беларусы бяруць удзел у Ночы храмаў у Празе|publisher=Радыё Свабода|date=2017-06-09|lang=be|accessdate=2026-07-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Прагі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў X стагоддзі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Чэхіі ў раманскім стылі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Чэхіі ў стылі барока]] c7sy8c7xfr0utrmxbha8xi0wjptr5w3 0 810351 5161212 2026-07-05T11:43:05Z Енкнн 161979 Новая старонка: «'''Лінія Кармана''' — гэта ўмоўная мяжа паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. Міжнародная авіяцыйная федэрацыя (FAI) зафіксавала яе на вышыні 100 кіламетраў над узроўнем мора. Гэты пункт прызнаны афіцыйным па...» 5161212 wikitext text/x-wiki '''Лінія Кармана''' — гэта ўмоўная мяжа паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. Міжнародная авіяцыйная федэрацыя (FAI) зафіксавала яе на вышыні 100 кіламетраў над узроўнем мора. Гэты пункт прызнаны афіцыйным пачаткам космасу для большасці краін свету. Галоўная асаблівасць гэтай вышыні — экстрэмальна рэдкае паветра. Тут шчыльнасць атмасферы становіцца настолькі нізкай, што звычайны самалёт больш не можа ляцець за кошт арыентацыі крылаў (аэрадынамічнай пад'ёмнай сілы). Каб утрымацца на гэтай вышыні, апарат мусіць развіць першую касмічную хуткасць і ляцець як касмічны спадарожнік. Лінія названа ў гонар амерыканскага інжынера венгерскага паходжання Тэадора фон Кармана. Менавіта ён у сярэдзіне XX стагоддзя першым вылічыў, што на вышыні каля 84 км авіяцыя страчвае сэнс і пачынаецца касманаўтыка. Пазней міжнародныя арганізацыі круглілі гэтую лічбу да 100 км для прастаты і зручнасці. Гэтая мяжа падзяляе паветраную прастору і космас, што вельмі важна для міжнароднага права. Нацыянальны суверэнітэт краін распаўсюджваецца толькі на паветраную прастору ніжэй за лінію Кармана. Космас, які знаходзіцца вышэй за яе, лічыцца адкрытым і бясплатным для даследаванняў усімі дзяржавамі. Адзінага сусветнага стандарту няма, таму [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] і [[НАСА|NASA]] выкарыстоўваюць сваю мяжу каля 80 кіламетраў. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]] лічыцца, што менавіта там заканчваецца ўплыў атмасферы. З гэтай прычыны кожны пілот або пасажыр, які падняўся вышэй за 80 км, афіцыйна атрымлівае званне астранаўта. {{Атмасфера Зямлі}} jf843d8q989r4deo3mmfalor909vm7y